|
TALAK |
BÝRDEN FAZLA BOÞAMAK
Kiþi karýsýna "seni
boþadým" veya "sen boþsun" derken [boþama konusunda] bir sayýya
niyet etmiþse, niyet ettiði sayýda boþama gerçekleþir. Kinaye ifadelerle boþama
da böyledir.
Koca karýsýna "sen
bir defa boþsun" dediði halde birden fazla boþamaya niyet etse bir boþama
meydana gelir. Bir görüþe göre ise niyet ettiði sayýda boþama meydana gelir.
Ben [Nevevi] derim ki:
"sen birsin" dediði halde birden fazla boþamaya niyet etmiþse niyet
ettiði boþama meydana gelir. Bir görüþe göre ise bir boþama meydana gelir.
Doðrusunu Allah daha iyi bilir.
Koca "sen boþsun üç
kere" demeyi istediði halde "boþsun" ifadesini söylemeden önce
karýsý ölse boþama meydana gelmez. "boþsun" ifadesini söylediði halde
"üç kere" demeden önce ölse üç boþama meydana gelir. Bir görüþe göre
bir boþama meydana gelir.
Baþka bir görüþe göre
ise boþama meydana gelmez.
Koca "sen boþsun,
sen boþsun, sen boþsun" dese [bu cümleleri söylerken] araya fasýla
girmiþse üç boþama meydana gelir. Aksi takdirde [yani araya zaman aralýðý
girmemiþse bakýlýr]: Sözünü pekiþtirmek için böyle söylemiþse bir boþama
meydana gelir. Her birinde müstakil bir cümle söylemeyi kastetmiþse üç boþama
meydana gelir. Daha güçlü görüþe göre herhangi bir þeye niyet etmediðinde de
böyledir. Ýkinci cümlesiyle pekiþtirmeye üçüncü cümlesiyle müstakil ifadeye
niyet etse veya aksini yapsa iki boyama meydana gelir. Üçüncü cümlesiyle ilkini
pekiþtirmeye niyet etse daha doðru görüþe göre üç boþama meydana gelir.
Koca "sen boþsun ve
boþsun ve boþsun" dese, üçüncü cümleyle ikinciyi pekiþtirmeyi kastetmesi
sahih olur, ikinci cümleyle birinciyi pekiþtirmesi sahih olmaz.
Bunlar zifafa girilmiþ
olan kadýnla ilgilidir. Koca bu sözleri zifafa girmemiþ olduðu karýsýna söyle
se herhalükarda bir boþama meydana gelir.
Kiþi bu karýsýna
"eve girersen boþsun ve boþsun" dese, kadýn eve girdiðinde daha doðru
görüþe göre iki boyama meydana gelir.
Koca, zifafa girmiþ
olduðu karýsýna "sen bir talakla birlikte bir talak boþsun" dese iki
kere boþamýþ olur. Daha doðru görüþe göre zifafa girmediði karýsý da böyledir.
Koca, "bir talaktan
önce bir talak / bir talaktan sonra bir talakla boþsun" dese, zifafa
girmiþ olduðu karýsý iki kere boþanmýþ olur, zifafa girmediði karýsý bir kere
boþanmýþ olur.
Koca, "bir talaktan
sonra bir talak / bir talaktan önce bir talakla boþsun" dese daha doðru
görüþe göre yine böyledir.
Koca "bir talak
içinde bir talakla boþsun" dese burada ["içinde" derken] "birlikte"
anlamýný kastetmiþse iki talak meydana gelir. Mekan zarfýný, yaput çarpmayý
kastetmiþ ya da herhangi bir þey kastetmemiþse bir talak meydana gelir.
Koca "yarým talak
içinde yarým talakla boþsun" demiþse her halükarda bir kere boþamýþ olur.
"Ýki talak içinde
bir talakla boþsun" demiþ ve bununla birlikteliði kastetmiþse üç, zarfý
kastetmiþse bir, çarpým yapmayý kastetmiþ ve kendisi de çarpým yapmayý
biliyorsa iki, çarpým yapmayý bilmiyor da anlamýný kastetmiþse bir boþama
meydana gelir. Bir görüþe göre iki boþama meydana gelir. Herhangi bir þeye
niyet etmemiþse bir boþama meydana gelir. Ýmam ÞafiI'nin bir görüþüne göre
matematik biliyorsa iki boþama meydana gelir.
Kiþi "bazý talakla
boþsun / bir talakýn iki yarýsýyla boþsun" derse bir boþama meydana gelir;
ancak her bir yarýmla bir talak kastetmiþse o zaman baþka. Daha doðru görüþe
göre "iki talakýn yarýsý" bir talaktýr. "Üç yarým talak"
bir talaktýr. "Yarým talak ve bir talakýn üçte biri" iki talaktýr.
"Yarým ve üçte bir
talak" derse bir talak meydana gelir.
Koca, dört karýsýna
"üzerinizde / aranýzda bir talak / iki talak / üç talak / dört talak"
vardýr dese her bir karýsýný bir kere boþamýþ olur. Her bir talaký karýlarý na
daðýtmayý kastetmiþse iki kadýnla evli ise iki talak, üç veya dört kadýnla evli
ise üç talak meydana gelir. "Aranýzda derken karýlarýmýn bir kýsmýný
kastettim" derse daha doðru görüþe göre kaza! hüküm açýsýndan kabul
edilmez.
Koca karýsýný boþadýktan
sonra diðer karýsýna "seni de onunla ortak kýldým / sen de onun gibisin"
dese ve bunu söylerken boþamaya niyet etse kadýn boþ olur, aksi takdirde boþ
olmaz. [Bir adamýn karýsýný bu sözlerle boþadýðýný duyan] diðer bir kimse kendi
karýsýna bunlarý söylerse hüküm yine böyledir.
122. Bir kimse karýsýna
-kadýn uyuyor olsa veya akýl hastasý olsa bile- "seni boþadým" veya
"sen boþsun" gibi sarih boþama ifadelerinden birini söylese, bunu
bizzat ona hitap etmeksizin mesela "bu boþtur" diyerek söylese bile
bu esnada belirli sayýda boþamaya niyet ederse, kadýnla zifafa girmiþ olsun ya
da olmasýn niyet ettiði kadar boþama meydana gelir. Çünkü kullandýðý ifade,
belirli sayýda boþamaya yorumlanabilecek bir ifadedir.
Nitekim kiþi ["ben
þu kadar talaký kastettim" diye açýklama yapsa] açýklamasýnýn kabul
edilmesi de bunu gösterir. Kiþi, söylediði sözün yorumlanabileceði bir þeye
niyet ettiðinde niyet ettiði þey -týpký kinaye ifadeyle boþamada olduðu gibi-
gerçekleþir. .
Mütevelli ve baþka
alimlerin belirttiðine göre bu konuda -daha önce geçen- "niyetin ifadenin
bütününe mi birleþmiþ olmasý gerekir yoksa bir kýsmýna birleþmesi yeterli
midir?" þeklindeki görüþ ayrýlýðý geçerlidir.
123. Kinaye yoluyla
boþama da böyledir. Örneðin koca, karýsýna "sen hainsin" dese ve
belirli bir sayýya niyet etse, kullandýðý ifade o þekilde yorumlanmaya müsait
olduðundan, niyet ettiði sayýda boþama meydana gelir.
124. Koca bir boþamaya
niyet eder veya herhangi bir þeye niyet etmezse bir boþama meydana gelir; çünkü
kesin olarak bilinen budur.
125. Koca karýsýna
"sen bir kere boþsun" der ve bununla birden fazla [iki veya üç]
boþamaya niyet ederse bir boþama meydana gelir; çünkü söylenen sözcük kocanýn
niyetiyle çeliþmektedir. ifade niyetten daha güçlü olduðundan onu esas almak
daha önceliklidir.
Bu, Gazzali'nin sahih
kabul ettiði görüþtür. el-Muharrer'de bu görüþün tercih edildiði söylenmiþtir.
[Zayýf] bir görüþe göre
niyet dikkate alýnýr ve ifadede yer alan sayý deðil kocanýn niyet ettiði sayýda
talak gerçekleþir.
Kocanýn "sen
birsin" sözünün anlamý, "sen, benim gerçekleþtirdiðim boþama sayýlarý
sebebiyle artýk benden ayrýlýp bir baþýna kalýyorsun" demektir. Bu,
eþ-Þerhu'l-kebir'de Beðavý ve baþkalarýna tabi olarak Rafil'nin sahih kabul
ettiði görüþ olup itimad edilen görüþtür.
126. Koca [Arapça
ifadede "boþsun" anlamýna gelen] "talýk" sözcüðünü
zikretmeksizin "sen birsin" dese [hüküm ne olur?]
Zerkeþi ve baþkalarý
þöyle demiþtir: "Nevevi'nin ifadesinin zahirinden, bu durumda da bir
boþama meydana geleceði anlaþýlmaktadýr."
Rafii'nin "sen bir
kere boþsun (enti talikun vahidetün)" ifadesiyle "sen birsin (enti
vahidetün)" ifadesini ayýrmamasý da bunu göstermektedir.
Nevevi ise þöyle
demiþtir: Koca "sen birsin (enti vahidetün)" deyip [birden fazla]
sayýda boþamaya niyet etse, buradaki "bir" ifadesi, kadýnýn kocanýn
niyet ettiði sayýda boþama sebebiyle kocasýndan ayrý düþmesine yorulur ve
kocanýn niyet ettiði sayýda boþama meydana gelir; çünkü niyet ettiði þey,
söylediði ifadeye yakýndýr. Diðer görüþe göre ise yalnýzca bir boþama meydana
gelir; çünkü "bir" ifadesi açýk bir ifade olup birden fazla þeye
yorulamaz.
Bu görüþ aynlýðý
"enti talýkun vahidetün (sen bir boþanmýþsýn)" ifadesi hakkýnda da
geçerlidir.
Not: Yukarýda belirtilenlerin özeti, bütün
durumlarda, kiþinin niyetinin dikkate alýnmasýdýr.
Koca "sen iki kere
boþsun" diyip üçe niyet etse ne olur? EtTevþfh adlý eserde þöyle
denilmiþtir: "Bu meselede de, kiþinin niyet ettiði þey mi yoksa iki talak
mý geçerli olur, þeklindeki görüþ ayrýlýðý devam etmektedir."
Burada üç talakýn
gerçekleþmesi tercih e þayandýr. Bunun delili þudur: Kiþi "sen
boþsun" ifadesiyle üç boþamaya niyet ettikten sonra "iki kere"
demiþtir. Bu þahýs, sanki gerçekleþtirdiði þeyi ortadan kaldýrmaya
çalýþmaktadýr.
Kiþi "sen üç kere
bainsin" deyip bir boþamaya niyet etse burada söze mi niyete mi bakýlýr?
Bu konuda iki görüþ bulunmakta olup Mütevelli'nin ifade tarzýndan üç boþamanýn
kesin olarak gerçekleþeceði anlaþýlmaktadýr.
Bunu özetleyecek
olursak, [boþamanýn sayýsý açýsýndan] niyetle söz çeliþtiðinde hangisi daha çok
ise o esas alýnýr.
127. Koca "sen
boþsun üç kere" demeyi isterken;
> "Boþsun"
ifadesini tamamlamadan önce kadýn zifaf öncesinde ölse veya Müslüman olsa yahut
irtidat etse yahut da bir þahýs kocanýn aðzýný kapatsa, sözün tamamlanmasýndan
önce kadýn boþamaya elveriþli olmaktan çýktýðýndan boþama gerçekleþmemiþ olur.
> Koca
"boþsun" dedikten sonra "üç kere" demeden önce bu durumlar
meydana gelse üç boþama meydana gelir; çünkü "sen boþsun" dediðinde
üç kere boþamaya niyet etmiþti, kadýn hayattayken veya Müslüman olmadan önce yahut
irtidat etmeden yahut da kocanýn aðzýný birisi kapatmadan önce
"boþsun" ifadesi tamamlandý.
Bir görüþe göre burada
bir boþama meydana gelir, "üç kere" ifadesi kadýnýn ölümünden sonra
meydana geldiði için dikkate alýnmaz.
Bir baþka görüþe göre
hiçbir boþama -ne üç ne de bir boþama- meydana gelmemiþ olur; çünkü söz, sonu
ile tamamlanýr, kadýn ise söz tamamlanmadan önce ölmüþtür.
Rafii ve Nevevi, birinci
görüþün tercih edilmesinin doðru olduðunu Ravdatü't-talibin ve eþ-Þerhu
'l-kebir'de Beðavl'den nakledip þöyle demiþlerdir: "Ýsmail el-Buþenci
þöyle demiþtir: Þöyle fetva verilmesi gerekir: Koca, sen boþsun, derken üç
boþamaya niyet etmiþ ve bunu sözüyle de gerçekleþtirmeyi istemiþse üç boþama,
aksi takdirde bir boþama meydana gelir." El-Envar adlý eserde bu görüþ
sahih kabul edilmiþtir. Zerkeþi "Maverdi,
Kaffal ve baþkalarýndan
aktarýlan doðru görüþ budur" demiþtir. Ezrai buna itiraz etmiþse de bana
göre de doðru olan budur.
Not: Yaptýðým açýklamalardan anlaþýlacaðý üzere
Nevevi'nin ifadesinde "kadýnýn ölmesi" ifadesi bir örnektir.
Nevevi "koca, sen
boþsun üç kere demek istese" diyerek kocanýn yalnýzca "sen
boþsun" demeye azmettiðinde kadýnýn ölmesini sonra kocanýn "üç
kere" demesini dýþarýda býrakmýþtýr. Cüveyni "bu durumda üç boþamanýn
gerçekleþmeyip bir boþamanýn gerçekleþeceðinde þüphe yoktur" demiþtir.
Alimler "sen boþsun
üç kere" ifadesinin [Arapça grameri açýsýndan] nasýl anlaþýlmasý gerektiði
konusunda ihtilaf etmiþlerdir. Bir görüþe göre "üç kere" ifadesi
sözün tefsir ve temyizi olarak "selasen" þeklinde üstünlü okunur.
Cüveyni "bu, Arapça'yý bilmemektir.
Gerçekte bu, mahzuf olan
bir masdarýn sýfatý olup sözün aslý ... -talikun telaka's-selasan- þeklindedir.
Bu týpký -darebte zeyden þediden- "bunun aslý "darben þedýden"
þeklindedir.
Koca karýsýna "sen
boþsun eðer", "sen boþsun eðer deðilse" dedikten sonra "ben
boþamayý þarta baðlamayý istemiþtim" dese, kazaen onun sözü kabul edilmez.
Ancak baþkasý onun aðzýna elini koymuþ ve sözünü tamamlamasýna engel olunmuþsa
bu durumda bir karine bulunduðundan yeminle birlikte onun sözü kabul edilir.
Koca "sen bin kere
bir talakla boþsun" veya "sen bin gibi bir talakla boþsun",
"sen bin dirhem aðýrlýðýnda bir kere boþsun" dese, bu üç durumda da
herhangi bir sayýya niyet etmese yalnýzca bir kere boþanmýþ olur; çünkü ilk iki
örnekte "bin" ifadesinin zikredilmesi sayýnýn ona iliþmesine
engelolur. Üçüncü örnekte "aðýrlýk" ifadesinin zikredilmesi dikkate
alýnmaz; çünkü boþama tartýyla tartýlmaz.
Koca, "sen yüz
boþanmýþ gibisin" dese bir boþama meydana gelir; çünkü iki görüþten
Bendenici ve baþkalarýnýn tercih ettiðine göre kesin olarak bilinen budur.
Koca "sen üç
tamamlanýncaya kadar / ben üçü tamamlayýncaya kadar boþsun" dese ve üç
boþamaya niyet etmese bir boþama meydana gelir. Bir baþka görüþe göre ise üç
boþama meydana gelir.
Koca "sen talak
renkleriyle boþsun" dese, bir sayýya niyet etmemiþse bir boþama meydana
gelir. Bundan farklý olarak "talakýn türleriyle / cinsleriyle /
sýnýflarýyla boþsun" dediðinde ise Hocamýz Zekeriya el-Ensarý'nin belirttiði
üzere üç boþama meydana gelir.
Kadýn kocasýna
"beni üç kere boþa!" dediðinde koca "sen boþsun" dese ve
bir sayýya niyet etmese bir boþama meydana gelir.
Þöyle bir itiraz söz
konusu olabilir: Cevap soruya göre anlaþýldýðýndan burada üç boþamanýn
gerçekleþmesi gerekirdi. Nitekim alimler "kendini üç kere boþa!"
diyen kocanýn emrine kadýnýn "boþadým" demesini "üç kere
boþanmýþ olur" diye hükme baðlamýþlardýr.
Buna þöyle cevap
verilir: Bu meseleden farklý olarak diðer meselede soruyu soran [emri veren]
kiþi boþama yetkisine sahip olan [koca]dýr.
Koca karýsýný Ric'i
olarak boþadýktan sonra "boþamayý üç yaptým" dese bununla bir þey
meydana gelmez.
Koca "sen dünya
dolusu / dað gibi / en yüce / en büyük talakla boþsun / en uzun / en geniþ / en
þiddetli talakla boþsun" vb. bir ifade kullansa yalnýzca bir boþama
meydana gelir. Yine "topraklar adedince boþsun" ifadesinde de
böyledir. Bu, alimlerin çoðunluðunca benimsenen "toprak, çoðul deðil cins
isimdir" G görüþüne dayalýdýr.
"Sen Ýblis'in
saçlarý adedince boþsun" ifadesi de böyledir. Çünkü burada kiþi boþamayý
þarta baðlamaksýzýn yapmýþ sonra bunun sayýsýný hakkýnda þüphe duyacaðýmýz bir
þeye baðlamýþtýr. Biz de bu durumda boþamanýn aslen meydana geldiðini kabul
eder, sayýyý yok sayarýz.
Koca "sen toprak
türleri adedince boþsun", "talakýn en çoðuyla boþsun",
"talakýn bütünüyle boþsun", "ey yüz boþ olan!", "sen
yüz boþsun" dese bu durumda üç talak bu ifadelerde görüldüðünden üç boþama
meydana gelir.
"Sen iki talaktan
daha azýyla / bir talaktan daha fazla boþsun" derse iki boþama meydana
gelir. Ýsnevi bunu Ebu'I-Meali'den aktarýp onaylamýþtýr.
BÝR SONRAKÝ SAYFA ÝÇÝN
AÞAÐIDAKÝ LÝNKE TIKLAYIN