699 nolu Hadis’in
İzahı:
Bu hadîsi Buhârî «Cum'a»
bahsinde tahrîc etmişdir.
Cemâatin hoşlanmadıkları
söz, Hz. İbni Abbâs 'in, müezzine «Hayye ale's-Salâh» yerine «namazlarınızı
evlerinizde kılın!» demesini emretmesidir. Bâzı rivayetlerde cemâatin bu sözden
hoşlanmıyarak biribirlerine bakıştıkları kaydedilmişdir.
Azme: Farz mânâsına
gelir. Bu kelimenin buradaki mânâsı İsmâîlî'ye nıüşkil görünmüş; bu sebeple
«Şüphesiz ki cum'a namazı farz'dır. cümlesinin sahih olmadığına ihtimâl
vermişdir. Ona göre buradaki «Azme» den murâd: ezanın kelimesi yâni «Hayye
ale's-Salâh!» dır. Çünkü bu cümle namaz için davet cümlesidir. İşitenlerin ona
icabet etmesi gerekir. Şayet «Azme» den murâd cum'a namazı olsaydı, ezanın bir
kısmını bırakmakla bu azimet zail olmazdı.
Hâlbuki azîmetden murâd
cum'a'dır. İbni Abbâs (Raâiyallahû anh) «Her ne kadar cum'a namazı azimet yâni
farz olsa da yağmur da bu azimeti ruhsata çeviren Özürlerden biridir.» demek
istemişdir. îbni Abbâs Hazretlerine göre yağmur da cum'a'yı terk etmek için.
bir özür sayılır. İbni Sîrîn ile Abdurrahman b. Semuramn mezhebleri bu olduğu
gibi imam Ahmed b. Hanbel ile İshâk dahî buna kaail olmuşlardır.
Ulemadan bir taifeye
göre yağmur, Özür değildir. Binâenaleyh yağmur sebebi ile cum'a namazından
kalmak caiz değildir.
İbni Kaani'in rivayetine
göre bâzı kimseler yağmurlu günde cum'a namazından, kalıp kalamıyacaklarını
imam. Mâlik'e sormuşlar; Hz. İmâm, onlara bu bâb'da bir şey işitmediğini
söylemiş. Kendisine: «Hâdîsde: Dikkat!.. Evlerinizde kılın!» buyuruluyor
demişler..
«O, sefer'e mahsûsdur.»
cevâbını vermiş. Hâlbuki imam Mâlik, cum'a namazından kalma hususunda yağmurdan
başka özürleri kabul etmişdir. İbnü'l Kaasim'in rivayetine göre imam Mâlik, bir
kimsenin din kardeşinin cenazesinde hizmetde bulunmak üzere cum'a namazından
kalmasını tecviz ettği gibi İbni Habîb'in rivayetine göre öleceğinden korkulan
hastası bulunan kimseye de cum'a'yı terk hususunda ruhsat tanımışdır.
İmam Şafiî'ye göre,
babasının öleceğinden korkan bir kimse cum'a namazını terk edebilir. Atâ':
«Cum'a günü hatîb, hutbe okurken babana yetişin imdâd!.. diye bağırırlarsa, cum'a'yı
bırak hemen kalk git!» demişdir.
Yine imam Mâlik den bir
rivayete göre hastalarla şeyh-ı fânilere cum'a namazı yokdur.
Ebû Miclezz: «Karnı
ağıran kimse cum'a'ya gelmeyebilir.» demiş; îbni Habîb, Nebi (Sallallahu Aleyhi
ve Sellem)'in cum'a gününe tesadüf eden bayram namazına gelen köylülere, o gün
cum'a namazına gelmemeleri için ruhsat verdiğini söylemişdir. Dağlarda yaşıyan
köylülere aynı şekildeki ruhsatı Hz. Osman dahî vermişdir. İmam Mâlik'in bu
bâb'daki sözleri, muhtelifdir.
Şafiî'lerden rivayet
olunan sahîh kavle göre, böyle zamanlarda cum'a namazı, sakıt olur.