Mutlak, Mukayyet Ve Müstamel Sular
Necasetlerin Temizlenme Şekilleri
Otlayan Hayyanların Zekâtı Babı
Sığır Ve Mandanın Zekatı Faslı
Eşrefi M.ahlûkât olan insanlar, yaratan tarafından bir çok. vazife ve haklarla yükümlenmişlerdir. Bu vazife ve haklar, İslâmın ana kaynaklan olan kitap ve sünnette inkârı kabil olmayacak şekilde Güneşin ziyası gibi beyan edilmiştir. İslâmın Anayasasının yaşanış şeklini enine boyuna izah eden ve İslâmın Şer'i delillerini teşkil eden kitap. Sünnet, icma'ı Ümmet ve Kı-yas'ı Fuhaka'ya dayanarak insanların doğuşundan ölümüne kadar hattâ Öldükten sonra maddî, manevî bütün vazife ve haklarını beyan eden, İslâm Hukukunun tatbik şeklini hâvi fıkıh ilmini Fukâhâ'i Kiram Efendilerimiz cem etmişlerdir.
Nitekim Reddülmuhtar'da bu gerçek temsilî olarak şöyle beyan edilmektedir:
«(Fakıhler) dediler ki; Fıkhı Abdullâh'bİn Mes'ırd (R.Â.) ekti, Aikarn3 (R.A.) suladı, İbrahim Enneha'i (R.A.) biçti, Hammad (İmam'ı âzam R.A. in hocası) düvenini sürdü. Ebû Hanife (İmam'ı Âzam R.A.) Öğüttü, Ebû Yûsuf (R.A.) Hamırını yoğurdu ve İmam'ı Muhammed (R.A.) ekmeğini yaptı (Yâ ni Fıkıh ilmi tatbik edip amel etme şeklinde hazırlandı). Diğer insanlar da yiyorlar.» İbni Abidİn C. 1,-46..
Eserin tercümesini takdim ederken Fıkıh ve Fukaha hakkında bâzı gerçekler arzetmek isterim:
FIKIH : Lügatta; bir şeyi anlamak, idrak etmek, vâkıf olmaz ve bilmek anlamına gelir.
ŞER'İ ISTILAHTA : Amel cihetinden İeh ve aleyhte olanı nefsin (şahsın) bitmesidir.
Târifden de anlaşılacağı üzere insan ve hayvan haklarını madde madde, bab bab îzah eden, İslâm Hukuku'nun Esasını teşkil eden fıkıh ilmidir. Bu ilmi ehemmiyet ve lüzumu ile fakihlerin faziletlerini şu hakikaltar açıkça îzâh etmektedir.
«Kimi de din ye Şeriat ilimlerini iyice öğrenmeleri ve kavmleri dönüp kendilerine geldikleri zaman onları Allah (C.C.)'ın azabıyla korkutmalıdır-lar» Tevbe Sûresi: Âyet: 122
Ebû Hüreyre (R.A.) Hazretlerinden mer'vi Hadis'i şerifte Râsul'u Ekrem (S.A.V.) Efendimiz şöyle buyuruyor:
«Allahîi Teâlâ bir kimseye hayır (iyilik) murad ederse, onu dinde fakın (Şeriat İlmine âlim ve vâkıf) eder.» Buhari ve Müslim.
Diğer hadisi şerif mealleri:
«Münafıkta iki haslet (Güzel şey, güzel hal) Toplanmaz. (O da) Güzeİ ahlâk (Güzel Sima ve şekil) ve dinde fakıh (Şeriat ilmine âlim ve vakıf) olmaktır.» Tirmizî
«Bir Fakıh (Şeri'ât İlminin künhüne, esasına vâkıf ve âlim biigin) Bin Âbidden (Câhil âbidden) Şeytana daha eşet (daha korkunç ve daha zararlı) dır.» Beyheki, Tabaranı.
«Sizin Dînînizin en hayırlısı en kolay olanıdır, ibâdetin en afdalı fıkıhtır (yâni Fıkıh İlmiyle meşgul olmaktır}.» İbni Abdulbİr Enes (R.A.) dan rivayet etmiştir.AYNUL İLİM
«Dinde Fakihlikten (Fıkıh ilmine vâkıf olmaktan) daha afdal bir şeyle Allah'ın (C.C.)a kulluk yapılamaz.» Beyhaki ve Tabarani Filâvsat.
Hz. Muavîye (R.A.) dan mervidir. Resûlüllâh (S.A.V.) meâlen şöyle buyuruyor: «Ey Nâs! İlim ancak çalışmak ve öğrenmekle ve Fıkıh (ilmi) de fakıhlerden tâlim edip çalışmakla öğrenilir. Bir kimseye Allah (C.C.)u Teâlâ hayır murad ederse, onu dinde fakın (Din ve Şeri'at İlmine vâkıf ve âlim) eder. Allah (CC.)in kullarından ancak Âlim olanları Allah'dan korkar.» Ta-barâni Kebir. TARİKAT! MU HAM MED İYE
Ebû Hureyre (R.A.) Hazretileri meâlen şöyle buyurmuştur. «Bir saat Fıkıh ilmiyle meşgul olmak, bana kadir gecesini ihya etmekten daha sevimlidir. Bir rivayettede, bir geceyi sabaha kadar ihya etmekten daha sevimlidir.»
TARfKAT' MUHAMMEDİYE
Yukarıda meallerini naklettiğimiz Âyet'i Celiyle ve Hadis'i Şeriflerden anlıyoruz ki, İslâmda Taharet, ibâdet, Münakahât, Müfarakât ve muamelât hükümlerini Cami islâm Hukuku'nun esasını teşkil eden Fıkıh ilmi en üstün ilim ve ibadetlerden sayılıyor, ginaenaleyh bu gerçekler karşısında Millete is-lâmın ana prensiplerini 'öğretmeyi ve çalışmayı mukaddes ve en başta gelen
vazife olarak ele alıp Öğretmek ve amel etmek imandan sonra en kıymetli vazifedir. Bu kudsî vazifeyi İhmal edip bir takım asılsız ve hurafelerle ümmetin vaktini zâyî etmek en büyük vebaldir, islâm, sözle ve şahsiyet yapmakla vicdanlara hâkim olamaz. Ancak Şer'i hükümleri yaşamak ve yaşatmakls hâkim olabilir. O da İslâm Fıkhının İcrasiyle mümkündür.
Fıkıh ilminin esaslarını delilleriyle beraber bilen âlim ve fâzıl kişilere fakıh denmiştir. Müctehid, Müftî ve Mukallid kelimelerinin ifâde ettiği mâ nâ ve izahlar, usulü fıkıh ilminde geniş şekilde izah edilmiştir. Biz burad; yalnız fakihleri derece ve mertebeleri İle kısaca zikredeceğiz. Ve bu izahı mız içinde, bu kelimelerin ihtiva ettiği şahsiyetlerde zikredilecektir.
İbni Âbidi'nin birinci cildinde ve Mecmüatürresâil adil eserin «Res mü! Müftî» başlığı altında Fukahâyı kiram efendilerimiz dereceve merteb itibariyle yedi mertebeye ayrıldığı şöyle sıralanmıştır:
1- Şeriât'tâ Müctehid olan tabakadır. Dört mezhep İmam'ı olan, Hî nefî, Mâliki, Şafİ'i ve Ahmet bin Hambel (R.A.) Hazretleri ve bunların en sati olan esas kâtde ve şer'i kanun koyanlar bu tabakadandır. Bunlara mü< tehidi mutlak da denir. Akaid manzumesinde bunlar şu mısralarla İzah edi mistir:
Güruhu Müctehid Üçtür Hakikât,
Biri Müstanbıtı Hükm'ü Şerî'ât,
Bulara (Bunlara) Müctehid fişşer'i derler.
Usu! ile Furü'u zabt ederler.
Bular bir kimseyi taklid etmez,
Bular bir kimsenin ardınca gitmez.
Kİtab'ı Sünnet'î icmâ'ı Ümmet,
Kıyas ile bu dörde bezli himmet.
İmam'ı Âzam edip hem üç eimme (Mâliki, Şafii ve Ahmed Bin Hambe
Furû İçin kavanîni mühimme.
Bu dörtten cümle ahkâma şevâhid.
Çıkarmış her biri başka kâvâid,
2 - Mezhebte Müctehid olanlar tabakasıdır. imam'ı Ebû Yûs İmam'ı Muhammed, {R.A.} Delil ve kaidelerden hüküm çıkarmaya kudr lerijolan İmam'ı Âzamin diğer talebeleri de bu tabaka ashabmdandır.
İkinci Müctehid mezhebdedir Pes.
Ebû Yûsuf Muhammed (R.A.) gibi çok kes (çok kimse). Eder üstadına bâzı hilafı,Usûlunda değil kadir hilâfe,
Budur tahkik varma îtisaf'a (Varma çekişmeye).
3- Mes'elede Mücahitler tabâkasıdır. Bu mezheb sahiplerinin içtihatları nasdan değif mes'elelerden ictihad ederler. İmam'ı Hassaf, İmam'ı Tahâvî, İmam'ı Kerhi, Şemsüleimmei Hulvânî, Şemsuleimme'i Serahsi, Fah-ru! İslâm Pezdevî, Fahruddîni Kâdihan [1] ve bunların emsali olan kimselerdir ki, bunlar ne asıllarda ve nede furû'u amellerde birinci ve ikinci tabaka müctehidlere muhalefet etmeye kadir olamazlar. Ancak hakkında nass vârid olmayan hükümleri mes'elelerden İstİnbat ederler ve bu hüküm-lerîde kaide ve esas olan delillerin ruhuna uygun olarak çıkarırlar.
Üçüncü Müctehiddİr Fiimesail,
Tahâvî Rütbesinde Çok efâdıl,
Usûlunda Furûunda imama.
Değil kadir hilafın ihtimama,
İmam'ı Âzam Usulüne muvafık
Bulurlar bâzı Cüz'İyye mutabık.
İmamından yok iken nassı zahir.
Olurlar bunu Istinbata kadir.
Fukahanın bu üç tabakasından sonra aşağıda beyan edilecek olan tabakalar yukarıdaki tabakaların meslek ve kanunlarını nakledip, kendileri hüküm istinbâtına kadir olmadıklarından «Mukallid» ismi verilmiştir.
4- Mukallitlerden «Ashab'ı tahriç» adı ile adlandırılan fukahâ tabakalarıdırlar. Cassas ismiyle mâruf olan Ebû Bekir Errazi ve bunun emsali fukâhayı kirâmdır. Ebû Bekir Errâzi Hazretleri üçyüz yetmiş (370) de vefat etmiştir.
Hidâye sahibi, imam'ı Kerhîyi'de Ashab'ı tahric'den saymıştır.
Mukallid cümle dörde münyasırdır, Kemâl İçtihadı münkesirdir. Evvelki kısmıdır ey', ehli terviç, İmam'ı Kerhî gibi Ashab'ı Tahriç Bunların sânıdır Tafsili mücmel, Furû'un müphemini etmek mufassal.
5- Mukallitlerden «Ashab'ı tercih» ismini alan Fukâhayı kiramda beşinci tabakayı teşkil etmektedirler.
kudürî, Hidâye sahipleri ve buniarın emsali gibi fskıhlerdir. Bunlar bâzı rivayetleri diğer bâzılarına takdim ederek tercih ederler. -Bu tabaka hakkında İsimleri ve hayatlarıyla beraber Musannifin mukaddimede zikrettiği yerde ziâhı gelecektir. Mukaddime kitabın metninin baş tarafında gelen birinci başlık olduğunu anlatmak için «Elmukaddime» kelimesi konmuştur.
6- Zaif ile kavî arasını, zahir mezhep i!e nâdir rivayetler arasını ayırt etmeye kadir ve mukallidlerden olan «Ashab'ı Temyiz» ismini alan ta-bakadırkî, Müteahhİrİn Ulemâsından, Mecma'ın, Vikâye'nin, Muhtarın, ve kenzin (Bunlar fıkıh metinleridir) Sahipleri gibi muteber metin sahipleridirler. Bunlar merdut ve zâif olan rivayetleri nakletmezler. Ve bu tabaka hakkında da metnin mukaddimesinde gerekli izahat verilmiştir.
7- Mukallitlerden yedinci tabaka ise, yukarıdaki tabakalardan hiç birinin kudretine kadir olmayan ve yağlı ile yağsızın (Yâni zaif ile Kaviyi), sağ ile solu ayırd edemiyen kimselerdir, belki bunlar önüne geleni tetkik, etmeden veya Şeriat terazisine ölçebilecek kabiliyetleri olmadığından şeriat terazisine koymadan rast gele hareket eden ve hak ile bâtılı ayırt edemeyen âciz kimselerdir. Bu son tabakaya uymak tehlikelidir.
Mukallidden dahi dördüncü kısmı. Değildir muteber ismi ve resmi. Bunlar fark eylemez ğassü Semini (Yağsız ve yağlıyı mesleden mecazdır)
Şimalinden temyiz etmez yemîni (Sağından solunu ayırd ecJumez).
Fukahâyı Kiram Efendilerimizin beyan ettikleri bu mertebe ve tabakaları okuduğumuz zaman, acizliğimizi idraak etmede güçlük çekmeyiz ve zamanımızdakİ pek çok kimselerin kendilerine bir fakih süsü vererek hareket etmeleri çok düşündürecektir. Zira mezheb sahiplerinin veya metin sahiplerinin beyan ve nakillerinden haberi oimavan ve her bakımdan âciz olan kimseler hadlerini bilmiyorlar ve çok büyük suç işliyorlar. İşledikleri suç şahsî değil dinî. Millî bir'suçdur. Böyle hareket edenler biimiyerek dîni ve Mukaddesatı ayaklar altına alıyorlar ve befkide şeref ve madde için dinin . yıkımına adım atılmış oluyor. Bu hususu misalleriyle beraber âcizene telif ettiğimiz (İSLÂM'A SOKULAN BİD'AT ve HURAFELER) adlı eserimizde, genişçe îzah ettiğimizi okuyucularımıza hatırlatırız/
Gâm değildir gide dünya kala din, ; Gâm odur kim kala dünya gîde din.
Dîni İslama Fakihferimİzin îtina ve ciddiyetleri ile hizmet eden, hak dellâlı olan hâlis Fakih, Mudakkik ve Dîn Mücahitlerimizin adetlerini çoğaltmasını ve Rızayı Bârisine muvafık çalışmalar nasîp etmesini Yüce Aîlah (C.
C.) dan niyaz ederim.
Sâyu gayret bizden Tevfik ve Hidâyet Ulu Allah {C.C.} dandır.H-Şavvai-1387 M - Ocak- 1968[2]
«Mülteka El Ebhur» adlı bu eserin musannifi: Halepli İbrahİmin, oğlu Muhammed oğlu ibrahim'dir. Halepde doğdu, orada ilköğrenimini yaptıktan sonra Mısır'a gitti, orada da meşhur, mâruf, fâzıl ve âlim bilginlerden kıraat, hadis, tefsir ve diğer şeriat ilimlerini tahsil etti, sonra Osmanlı beldelerine (Anadolu'ya) geldi, İstanbul'da karar etti ve Muhtelif camilerde imamlık yaptı. Sonra İstanbul'daki Sultan Fâtih tarafından, yaptırılan Fâtih camiine imam ve hatip oldu, Fadıl muhterem Müfti Sadi Çelebi tarafından yaptırılan Dârül Kurra Medresesinin Müderrisi oldu ve Hicri Dokuzyuz Ellıai-tı (956) senesinde yaşı doksanı mütecaviz olduğu halde Müderrislik, imam ve Hatiplik, vazifesini ifâ etmesi hâlinde iken Âhirete İrtihal etti, Edirnekapı kabristanında metfundur.
Musannif Merhum, Ulûm'ü Arabiyye'ye, Tefsir, Hadis, kıraat ilmine ve Fıkıhla Usulü fıkıhda son derece mahir zamanının Âlim ve Fakıhlerin-dendi. Pek çok meselelerde kesin hükümler ve kanunları beyan ederdi. Müt-teki, âbid, temiz ve tatlı dilli, güler yüzlü, çok sevimli ahlâk ve simaya sahipti. Talebelere ilim tedrisinde bulunurdu ve pek çok kimseler istifâde etmiştir. Dâime evinde ilimle meşgul olurdu, kendisini arayanlar ya evinde veya camide bulurlardı. Yolda giderken gözünün harama bakmasından korkarak gözünü çok zaman yumar ve bir kimsenin kötülüğünden bahsedenin sözüne kulak vermez ve dinlemezdi.
İbrahîmi Halebî (Allah C.C. Ondan razı olsun)'nin, dünyada en fazla fazla zevk aldığı ve meşgul olduğu İlim, ibâdet. Kitap tasnif etmek ve Risaleler yazmaktı. Pek çok tasnif ettiği kitapları ve risaleleri vardır. Yazdığı eserlerinin en meşhuru «Mülteka Elebhur» adlı kitabıdır. Haleb'i Kebir ve Haleb'i Sağır adlı eserleri de çok kıymetlidir. Zira ilim ve İrfan sahibi fazıl kimseler; imam olan bir kimse ve hatta her müslüman Haleb'i Sağır adlı eseri enaz senede bir defa okumalıdır, derlerdi.
Bu şu demektirki. Namaz kılan her müstüman namazla işlediği ke-rahât, fesâd, namazın şart ve rükünlerini yerli yerinde ifâ etmek için bu mübarek kitabı okumakdır. Binaenaleyh ibâdet ve muamelât mes'elelerini beyan eden fıkıh kitaplarını dikkatle okumak lâzımdır.
Musannifin eserlerinden «Tabakâtul Fuhaka», ve Raksın haramlığını enine, boyuna beyan eden «Errahzu Velvaksu Mmüstehillİrraksi» adlı eser-leride çok mühimdir. Raksın mahiyetini beyan eden eserinden bâzı parçalar (İSLAMA SOKULAN BİD'AT VE HURAFELER) adlı eserimize.- nakledilmiştir.
İşte bu mübarek zatın bu eserleri gibi çok ciddi ve iimî eserleri mev cuttur. Böyle kıymetli eserleri Millete tanıtmak ve takdim etmek en büyük hizmet ve geçmişin ruhunu şâd etmekdir. Uzun zamandanberİ anlaşılır şekilde tercemesini isteyen ve bekleyenlere muhatâb olduğumuzdan, Aliâhu Teâlâ'nın yardım ve lutfuyla başarmaya çalıştım.
Lehül Hamdû Velminne Âcizane tercümesini yaptığımız «Mülteka Eleb-hur» adlı bu eser: Kudûrî, Muhtar, Kenz, Vikaye, Mecmâ ve Hidâye adlı Fıkıh kitaplarının Mes'elelerin'den toplanmış ve bu eserlerin sözlerinden tercihe lâyık olanıda takdim edilmiştir. Binaenaleyh isminden de anlaşılacağı üzere bu eser, bir Bahri Ummandır. Asah, kâvî ve muhtar olan mes'eleler ds «Fetva bundadır», gibi cümlelerle kayıtlanmıştır."Bu sebeple Hanefî Fıkhını çok güzel şekilde toplayıp beyan ettiğinden eser her fert ve memleket tarafından çabuk'duyuluyor ve her tarafta güzel kabul görüyor. Musannif bu eseri, Hicrî Dokuzyüzyirmiüç (923) senesinin Recep aynın onüçüncüde salı günü bitirmiştir. Binaenaleyh dörtyüzaltmışdört (464) seneden beri ellerden düşmemiş ve gün geçtikçe kıymeti artmıştır.
Musannif Merhumun bu eserine, ük şerhi yazan Dokuzyüzaltmış yedide (967) vefat eden ve talebelerinden olan Haleblİ Hacı Ali ismiyle mâruf olan zattır. Bu sarihten başka pek çok fâzıl kimseler taıafından şerh edilmiştir. Şârİhterden ve Osmanlı Bilginlerinden bâzıları «Osmanlı Müellifleri» adlı eserin Meşâyihier bölümünde şöyle zikredilmektedir.
Tireli MUHAMMED Sivas'tı İSMAİL BİN SİNAN Manastırlı Şah Muhammed Bin Ahmed Şehzade Kadı Asker Abdurrahman
Efendi
Sinoplu Şeyh Halil Bin Rasul Kasap Zade Mehmet Efendi Maraşiı Abdurrahim izmirli Muhammed Muhammed Bin Yûsuf (Damat) Abdurrahman Bin ŞehyMuhammedŞeyh Niyazi Mısrînİn HalifelerindenUşaklı Mustafa Bostan Zade Muhammed Efendi
1 — |
(1016) |
da |
Vefat |
ec |
|||
2 _ |
(1048) |
de |
» |
» |
|||
3 — |
(1052) |
de |
» |
» |
|||
4 — |
(1072) |
de |
» |
» |
|||
5 _ |
(1075) |
de |
» |
» |
|||
6 — |
(1055) |
de |
» |
» |
|||
7 — |
(1068) |
de |
» |
» |
|||
8 — |
(1130) |
da |
» |
» |
|||
9 — |
(1130) |
da |
» |
» |
|||
10 — |
(1100) |
da |
» |
» |
|||
11 — |
(1101) |
de |
» |
» |
|||
12 — |
(1034) |
de |
» |
» |
|||
13 |
.— { 980) |
de |
|
||||
14 |
— (1180) |
de |
|
||||
15 |
— (1155) |
de |
|
||||
16 |
— (1065) |
de |
|
||||
17 |
— (1170) |
de |
|
||||
18 |
— (1105) |
de |
|
||||
19 |
—(1152) |
de |
|
||||
Niğdeli Kasım Bin Süleyman Kayserili Seyyid Hasan Bin Ali
Kırımlı Abdunnâfî'Mevkufat sahibi Muhammed Efend(Tercüme
Yayabaşı İmamı Muhammed Efend Edirneli Murtaza Efendi Bursalı Kuşakçı Zade
Osmanlı müelliflerinde ve keşfuzzunun adlı eserde bu mübarek ve kıy metli esere hizmet ederek İslâm Hukukunun esaslarını geniş şekilde İzâi eden başka şârihier zikredilmiştir. Çok uzayacağından burada bâzılarını zik retmekle iktifa ediyoruz.
Yukarıda isimlerini zikrettiğimiz ve isimlerini yazdığımız pek çok fâ zil ve âlim kimselerin izinden takip ve bu mübarek İslâm Hukuku'nun an. Nizâmlarını kitap ve sünnete uygun olarak beyan eden hemen hemen eı son kıymetli metnin tercümesi İle bu mübarek kişilerin islâm Hukukuna hiz met yarışlarının teşkil ettiği Zincir Halâkasına girmek lûtfunu bahşeden Ul Allah'a (C.C.) nâ mütenahi şükürler olsun ki, uzun çalışmadan sonra soı derece İtina ve dikkatle muvaffak olduk.
NOT:
Tercüme ve îzahm yapılmasında son derece itina edilmiştir. Bilhass izah kısmında senetlerle beraber yazmayı uygun gördüm. Metinde geçe hükümlerle ilgili mes'eleleri muteber fetvalardan nakletmeyi de hükmün ke sinlikle anlaşılması ve bir misal şeklinde olmasını muvafık gördüğümde sâde ve biraz daha açıklayarak senet ve isimlerini beraber yazdım.
Gösterilen kaynakların kısaltılmış şekilleri şöyledir:
Behce ~ Fetâvayi Bence, Feyziye; Fetâvayı Feyziye, Ali Efendi; Fi tavayı Ali Efendi, Netice = Fetâvayı Netice ve ibni Nüceym = Fetâva^ İbnİ Nüceym demektir. Fetvalarda Zeyd — Bir adam. Erkek ve Hind -Kadın demektir. Bunlar, Ahmed veya Ali ve Ayşa, Fatma vesaire anları larmdadır.
Metnin yazılmasında ve gerekli şekilde aniaşilmasındaki incelik ve titi; ük hakkında musannif Merhum icâbeden açıklamayı mukaddimede zikre mişîir. Binaenaleyh musannifin üslûbunu ve tercümenin anlamını İyi ka^ riya bilmek için kitabın mukaddime kısmını dikkatle ve tekrar okumak U zımdır. «Mukaddime» kelimesi her ne kadar metnin aslında yoksada zikre mede fayda mülâhaza edildiğinden yazılması uygun görülmüştür.
Bu kıymetli eserin tercüme ve 'izah kısmında herhangi bîr kalem ve matbua hatası veya icabeden başka^anlam şekillen hakkında bir hata ve tereddüd görüiürse, lütfen okuyucularımızın veya meslekdaşlarırmzın hatırlatmalarını şükranla karşılarım. Zira kLayuhtî = hata etmeyen» ancak Ulu Allah (C.C.) dır.
«Allah (C.C.) Hakkı söyler ve ö, doğru yolu gösterir» Ahzab sûresi, âyet: 4. [3]
«Rahman ve Rahim olan Alîâhın adiyle (başlarım, okurum)»
Ham d: Bizi, dinde fıkıh [4] ilmini Öğrenmeye muvaffak eden ALA'a mahsustur. O din, ALLAH'm sağlam, kopmaz ipi, ap acık ALLAH'm fazlı keremi, Enbiya ve lîasülîerin mirası, butun halkın üzerine (halkın delil ve kanunlarının üzerine) galip ve kahir gelen ALLAH'ın delili ve âlâya (Cenneti âlâya) götürücü ALLAH'm geniş caddesi ve yoludur.
Salâtu, Selâm: Âleme rahmet için gönderilen, ALLAH'm yaratmış olduğu mahlûkatın en hayırlısı olan Muhammed (A.S.) in üzerine ve onun âl, ashab, tabiin ve ulemâi âmilinin üzerine olsun.
Bundan sonra, (Besmele, hamdele ve salveleden sonra) ganî olan Rabbİsinin rahmetine muhtaç olan abdi âciz, HALEBLİ İBRAHİM'İN oğlu MUHAMMED, Muhammed'in oğlu İBRAHİM (ALLAH ona rahmet eylesin.) der ki; Fıkhı mes'eleleri öğrenmek isteyenlerden bâzıları, zor olmayıp kolay bir ifade ile Kuduri (a), Muhtar (h), Kenz (c) ve Vikaye (d) ismindeki Fıkıh kitaplarının mes'etelerini hâvi bir kitap yazmamı istediler. Ben de derhal bu temennilere muvafakat cevabını verdim. Hidâye (e) den bir nebze ve mecmâ (f) m mes'etelerinden muhtaç olunanlarından bazılarım da ilâve ettim, imamlarımız (Ebû hanife, Ebû Yusufve Muhammed) arasında muhalefet zikrim de tasrih ettim, onların (imamlarımızın) sözlerinde daha râcih olan mes'eleyi takdim, diğerlerini de tehir ettim. Ancak daha tercihli olan mes'eleyi tehir ettiğim takdirde, Müraccah (Müftâbih ve kavi) olduğunu kayıtladım. (Meselâ: Hü-vessahih, hiivol muhtar ve aleyhil fetva gibi anlamları; bu sahilidir bu muhtardır ve fetva bunun üzerinedir, kaydım koydum demektir.)
Müteahhiriıı (Ulemâ, m?şâyih) lerinin veya zikredilen kitaplar (Ku-dûrî, Muhtar, Kenz, Vikaye, Mecmâ ve Hidâye) arasında vâki olan ihtilâfa gelince, velevki asah ve benzerleriyle kayıtlansa dahi kil, kâlû (denildi, dediler) lafızlarımla baş tarafta (Evel) zikrettiğim mes'elelerin hepsi İdi, kâlû (denildi, dediler) lafızlariyla zikredilmeyenlere nisbctle mer-cuh (zaîf) dur.
Her ne zaman (bu kitapda) karinfisiz tesniye (iki manayı ifade eden) lafzı (meselâ: kâlâ; dediler, hilâfen lehumâ; onlar skisi muhalif veya hü-raâ; onlar, anlamındaki lafızları) zikrettiğim zaman, tesniye lafızlarının delâlet ve anlamlan Ebû Yûsuf ve Muhammed.(R.A.) dir [5]
Fetva vermek için, muhtar (beğenilen), daha kavi ve daha sahih olanına tenbihatta bulunarak dikkatte çalışmayı terk etmedim.
Zikroİunan kitaplar (kitapların mes'eleleri) benim (bu) kitabıriıda toplandığı cihedden, isim müsemmâye muvafık olması için bu (kitabın adına) Mülteka El Ebhur (denizlerin toplandığı yer) ismini verdim. Bu jkitabm (telifini) kerim olan ALLAH'Ü tealâmn rızasına muvafık olma-isim her şeyden münezzeh olan Hz. ALLAH (C.C.) dan isterim. Ve «O ^ünki, ancak ALLAH'a selim bir kalble (imanla) varan kimse müstesna; ne mal ve ne de oğullar faîde verir» âyeti celilenin hükmü anındaki, kıyamet gününde bu eserin fâide vermesini de yüce Mevlâdan dilerim. [6]
ALLAH'ü tealâ meâlen buyurduk!, "Ey îman edenler! Namaza kalkacağınız zaman yüzlerinizi ve dirseklere kadar ellerinizi ve başlarınıza meshedip, her iki topuğa kadar ayaklarınızı yıkayın."[8]
ABDESTİN FARZI: [9] üc azayı (eller, yüz ve ayakları) birer defa yıkamak ve başa (başın nörtte biri H. ne) meshetmektir [10]
Yüz: (Uzunluk itibariyle) başın tüyünün bittiği yerden çene altının arası, (eni ise) iki kulak yumuşağının arasıdır. Öyle ise yanak île kulak arasında sakal ve tüyün bitmeyip, sakalın kapladığı ve kulak yumuşağının dibi olan tüysüz yeri yıkamak da farzdır. Ebû Yûsuf (R.A,) bu hükme (izâr denilen ve yıkanması farz olan hükme) muhaliftir.
Topuklar (Ayakları yıkamada), dirsekler (Kolları yıkamada) yıkamanın farzhğma dâhildir [11]. (Yani topuklar ve dirsekler kuru kabr-larsa, o abdest olmaz. Zira gaye olan dirsekler ve topuklar muğayya olan kol ve ayaklara .dahildir ve suyu kirpiklere, gözün pınarlarına vardırmak lâzımdır). Basın meshinde farz olan, dörtte biri kadarıdır [12]. Parmakların üçü (başa) konur (ve mesh) edilirse (hüküm ekseriyete oldnğu için) kifayet eder denildi. Şayet (abdest alan kimse) bir veya iki parmağı (başına kor ve) çekerse, caiz değildir. (İmamı Azamdan) bir rivâyette, sakalın dörtte birini meshetmek farzdır. Asalı olan ise, yüzdeki biten sakala ulaştırarak meshetmektir-[13]
Abdestin sünnetleri [14] Evvelâ ellerini bileklerine kadar yıkamak,besmele okumak [15], besmelenin müstehap olduğu da denildi. Misvak kullanmak [16]
Ağzı ve burnu sularla (üç defa) yıkamak, parmakların (arasını) ve sakalın (alt tarafından yukarısına doğru) parmaklarını sokup kıllarını aşağıdan yukarıya ayırmak, muhtar olan da budur. Sakaldaki hilâllamak İmamı Azam ve Muhammed'e göre fazilettir, denildi. (Abdest azalarını) yıkamayı üçfemek, niyyet etmek, nassm (âyeti celilemn) tertibine riâyet etmek, meshi başa kablama yapmak ve bu üçü (niyyet, tertibe riâyet ve başa kablama mesh) müstehaptır denildi. Abdest alırken yıkanan azalar kurumadan (mutedil zamanlarda) diğer azasını yıkamaya devam etmek ve başın suyu ile (kablama mesh ânında) kulakları meshetmektesünnettir.
Abdestin müstehabbi [17] sağdan [18] başlamak ve boynuna mesh etmektir, (Boğaza meshetmek ise bid'attır). [19]
Abdesti bozan mânâlar; . (erkeğin) zekeri ve (kadının) fercinden çıkan yel müstesna, ünden, arkadan bir şey'in (veîevki taş, kum, kurt vesaire) çıkması, bedenin temiz hükmündeki mahalline bedenden çıkan necisin kendiliğinden akıp çıkması, (yâni vücudclaıı çıkan kan, irin vesaire yaranın etrafına dağıîmasıyle abdest bozulur. Dağılmaz da yaranın başında kalırsa bozulmaz.) Ağız dolusu kusmak velevld o kusulan taam,su, safra ve donmuş kan olsun yine abdesti bozar. Mutlak balgam (mîde kanalından gelsin veya dimağdan gelsin) abdesti bozmaz. Mîde kanalından gelen de, Ebû Yusuf (R.A.) muhalefet ediyor, (Ve mîde kanalından gelen balgam abdesti bozar demektedir). Ağız kanamalarında abdestin bozulabilmesi için akan kan ve irinin tükıükle müsavi olması şart kılındı. (Kan tükrükden fazla olursa abdest daha evlâ bozulur). (Tükrük ve kanın) ağız dolusu obuası şart değildir. İmamı Muhammed (kusmukda olduğu gibi burada da ağız dolusu olması şarttır, diyerek) muhalefet ediyor. Ve o, (İmamı Muhammed) az az kusulan kusmuğun toplanması (ve ağız dolusu hükmü verilmek) için sebebin (bulantının) bir olmasına (ve aynı bulantı neticesinde devam etmesine) itibar ediyor. Ebi Yûsuf meclisin birliğine itibar ediyor (velevki sebeb olan bulantı ayrı ayrı zamanda olsun yine abdest bozulur, diyor).
Hades olmayan (abdesti bozmayan) şey necis de olmaz [20]. Delirmek, sarhoş olmak [21], bayılmak, rukûlü ve secdeli namazda baliğ kimsenin kahkaha ile gülmesi de [22] abdesti bozar. Fahiş bir şekildeoynaşmak (karı ile kocanın birbirlerinin fere ve zekerlerini dokundurarak oynaşmaları) da abdesti bozar [23]. İmamı Muhammed (R.A.) muhalefet ederek mubaşere'i fahişe abdesti bozmaz diyor.
Yatıp uyuyanın, dizlerine, kalçalarına, ellerine dayanıp uyuyanın ve dayandığı şey çekildiği zaman düşecek şekilde bir şeye dayanıp uyuyan kimsenin abdesti bozulur.
Ayakta, (derli toplu) oturanın, (namaz içinde veya namaz dışında olsun) rükû veya secdede uyuyanın abdesti bozulmaz [24] Yaradan kurdun çıkması ve yine yaradan et parçasının düşmesiyle de abdest bozulmaz. Zekere (elin içiyle) ve kadına (yani bedenine) dokunmakla abdest bozulmaz [25]
Guslün (cünüplükten, hayız ve nifastan yıkanmaıu)n farzı; ağzı, burnu ve bedenin diğer yerlerini (kıl dibi kadar dahi kuru yer kalmadan) bir sefer yıkanmaktır [26]
Gusül anında bedeni ovalamak farz değildir. (Belki sünnet veya müstehaptır). Sünnetsizhı derisinin (Kabığınm) altına suyu ulaştırıp katması farz değildir denildi, (Fethul kadir sahibi müstehaptır dedi).
Guslün sünneti [27]; cünüp kimse (evvelâ) ellerini, fercini ve bedeninde necaset varsa necaseti yıkamak, ayakları müstesna (yâni ayaklarını sonraya bırakıp) abdest almak ve bedeninin her tarafını üç defa yıkamaktır. Daha sonra yıkandığı yerde su toplanıyor İse oradan çıkıp ayaklarını yıkamaktır.
Kadına örüklerinî (Gnsül edeceğinde) çözmesi yoktur ve örüğün kökü (yâni basına bitişen kısmı ve dibi) ıslanmışsa, örüğü ıslamak lâzım gelmez [28]
Gusül etmek; meninin şehvet ve tirkleme (atması) île inzalinden farzdır [29]. Veîevki (Şehvet ve atmakla olan meninin inzali) mahallinden ayrılırken uyku halinde bulunulup (zekerden) çıkarken (şehvetve atma hâli) bulunmasın, yine gusül farzdır. Ebû Yûsuf (Meninin zekerden çıkması ânında şehvetin olmadan guslün farz olmasına) muhaliftir [30]
İhtilâm olduğunu hatırlamadığı halde uykudan uyanan kimse ıslaklık görürse, velevki mezî olsun gusül yapmak farzdır. İ. Ebi Yûsuf (bu hükme) muhaliftir [31]. Diri adamm önünden veya arkasından zekerin başı girerse, işi yapandan veya yapılandan İnzal vâki olmasa dahi gusül yapmak farzdır [32]. Hayız ve nifası kesilen (kadınlar) için gusül etmek farzdır [33]
Mezî, vedî [34] nin gelmesiyle, ıslaklık olmadığı halde ihtilâm olmak ve inzal vâki olmadan ölüye ve hayvana zekerin girmesiyle gusül yapmak farz değildir.
Cuma, iki bayram (sahih olan cuma ve bayram namazları), ihrama girmek için ve Araf atta (gusül etmek) sünnettir. Ölü için (ölüye gusül) kifâyeten (bazılarının işlemesiyle diğerlerinden sakıt olarak) vaciptir. (Gayrî müslim) cünüp iken müslüman olursa, o kimseye (gusülyapmak) vacip olur. Şayet cünüp değil iken müslüman olursa (gusül) menduptur [35]
Abdestsiz veya cünüp olan (kimse) için Mushafa meshetmesi (elini dokundurması veya eline alması) caiz değildir. Ancak sahih olan kavilde (Mushafa) bitişik değil ayrı kılıf (torbası, çantası ve kabı) ile ele almak caizdir. (Üzerindeki giyili) elbisesinin yeni ile (abdestsiz ve cünüp kmsenin Kur'ani Kerime meshetmesi) mekruh sayıldı. Dirhem (levha, para ve benzerleri) üzerinde sûre olursa, meshetmek (ele almak ve yapışmak) caiz değildir. Ancak kesesi (küm) ile yapışmak caizdir [36]
Zarurî haller müstesna, cünüp (kimse) nin mescide girmesi caiz değildir. Cünüp (kimse) nin Kur'anı okuması da velevki bir âyet olsun caiz değildir. Ancak duâ ve sena niyyeti ile okumak caizdir [37]
Cünüp (kimse) lün zikri ilâhî, teşbih ve duâ etmesi (okuması) caiz olur. Hayız ve nifaslı (kadınlar) cünüp gibidir [38]
Denizler, dereler, kuyu, pınar ve gök suyu (yağmur, kar suyu) gibi mutlak su ile taharet caizdir. Velevki suyun (tadı, rengi ve kokusu olan) vasıflardan bazısını (birini) sabun, çoğan, zağferan otu ve toprak gibi şeylerden birisiyle değişirse değişsin veya su (bir yerde) çok durmakla kokarsa dahi taharet yapmak caizdir.
Yaprak ve başkaları (meyve gibi) nın (suyun içinde) çokluğuyla su tabiatı (incelik ve akıcılığı) ııdan çıkar veya, şerbet, sirke, [39] gül,yeşil otların suyu ve çorba gibi şeyler pişmekle su tabiatından çıktığı iom taharet (abdest ve gusiü) caiz değildir. Büyük göl (havzı kebir) (İmadiğı takdirde, az suya necaset düşerse yine taharet caiz değildir [40]< öl (havzı kebir) öyle bir göldürki, diğer tarafı (taş vesaire atarak) i lirik etmekle, necaset düşen tarafı hareket etmeyen veya (dört köşeli o in havuzun) her çevresi on arşın [41] değrimi olandır.
Gölün (havzı kebirin) derinliği, gölden avuçla su alındığı zaman yi r açılmayan (su, alınan yeri kapatan ve yer görülmeyen) şeydir. Zira o ıecis olmayan akıcı su gibidir. O (akıcı su) saman çöpü götürendir. Şı halde necasetin eseri görülmedikçe akıcı su ile taharet yapmak caizdi [42]. O (taharete mânı olan necasetin eseri) renk, tat ve kokudur.
Kullanılmış su; kendisi temiz-, fakat başkasını (abdestsizlik ve sü-nüplük olan necaseti hükmüyeyi) temizleyici değildir. [43] Muhtar (beğenilen) olanda budur. İmamı Azamdan (zaif) bir rivayette kullanılan su, necaseti galîzadir. İmamı Ebû Yûsuf'a göre, necaseti hafifedir. O (kullanılmış su), ALLAH'a yaklaşmak veya hadesi (abdestsizlik ve cü-nüplüğü) gidermek için kullanılan sudur [44]. İmamı Muhammed (ikincisine) muhaliftir. Ve (su) bedenden ayrıldığı zaman kullanılmış olur. Ve bir mekân (leğen ve benzeri) da karar ettiği vakit (su kullanılmış) olur denildi.
Cünüp bir kimse gusül etenık niyeti olmadan kuyuya (koğa vesaire çıkarmak için kuyunun suyuna) dalsa, İmamı Azama göre dalan adam ve su her ikisi de necislerdir, denildi. Asan rivayet ise, İmamı Azam indinde, adam temiz, su müstamel (kullanılmış) dır. İmamı EbûYûsuf'a (R.A.) göre; onlar (adam ve su) aynı halleri (adam cünup, su tâhir) üzeredirler. İmamı Muhammede (R.A.) göre; adam (hades gittiği için) temiz, suda (adam cünüplükten temizlenmeye niyet etmediği için) temizleyicidir [45]
Balık, kurbağa ve yengeç gibi suda yaşayan hayvanlar (akıcı kanları olmadığı için) suda ölürlerse; o su teneccüs etmez [46]. Ve yine; sivrisinek, arı ve akrep gibi akıcı kanı olmayan hayvanların (suda) öl-niesi de suyu necislendirmez.
Her (hayvanın) ham derisi dibâgatlanmca [47] muhakkak temizlenir. Ancak, keremli ve şerefli insanın derisi ile aslı necis olan hınzırınderisi dibâgatlanmca temizlenmez. Fil (derileri dibâgatlanıncâ temizlenen) yırtıcı hayvanlar gibidir. İmamı Muhammede (K.A.) göre hınzırgibidir.
(Fukaiıâi kiram) dediler ki; derisi dibâgatla temiz olan (hayvan) kesmekle de temiz olur. Ve yine eti yenmese de o (hayvanın) eti de temizdir [48]
(Domuz müstesna) ölünün kılı, kemiği, siniri, boynuzu ve tırnağı (yaşlık kalmadığı zaman) temizdir. Ve yine, insanın kılı ve kemiği de temizdir [49]. Şu halde dirhem miktarmdan fazla olsa dahi, (cebinde veya başka yerinde) insan kılı veya kemiği bulunanın namaz kuması caizdir.
Eti yenen hayvanın idrarı necis (necaseti hafife) dir. İmamı Mu-hammeö* (R.A.) temizliğini beyan ederek (necisliğine) muhaliftir. Ve (imamı Azama göre) tedavi için olsa dahî, (eti yenen hayvanların idrarı) içilmez. İmamı Ebû Yûsuf (tedavi için içilmenin cevazını beyan ederek) muhalefet ediyor. [50]
Kuyuya (bir damla kan, idrar ve şarap gibi) necis [51] düştüğü zaman buyu (kuyunun suyu) çıkarılır. (Koyun) kığı [52] (at, emsali hayvanların) tersi, öküz (ve emsali hayvanların) fışkısı (suyun yüzünde) çok görülmediği müddetçe kuyunun suyu çekilmez.. Güvercin ve serçenin pisi temiz olduğu için kuyunun suyu yine çekilmez [53]
Necasetin kuyuya düştüğü vakit bilinirse o vakitten itibaren (kuyunun) necisliği ile hükmolunur. Şayet (necasetin) düştüğü vakit bilinmez ve düşen (hayvan) şişmemiş veya dağılmamışsa, bir gün bir gece olarak (kuyunun necisliği) hüküm olunur, düşen (hayvan) şişmiş ve dağılmışsa, Üç gün üç gece hüküm olunur [54] (İmameyn necasetin)bulunduğu vakitten itibaren hükmolunur, dediler[55]
Fare, serçe ve büyük keler gibi hayvanlar (kuyuya düşer ve) Ölürse, orta koğa ile (20) ile (30) koğa (su) çekilir.
Göğerein, tavuk, kedi gibi hayvanların (kuyuya düşüp ve) ölmesiyle kırk (40) ilâ altmış (60) koğa (su) çekilir.
Köpek, koyun (gibi hayvanlar) ve adam kuyuya düşer ve ölürse veya hayvan (velevld küçük otsun) düşüp şişer ve dağılırsa, kuyunun suyunun hepsi çekilir[56]. Kuyunun (suyunun) hepsini çekmek mümkün olmazsa, (kuyudaki) su kadarı (taktir ve hesap edilerek) çekilir [57] ikiyüz (200) ilâ üçyüz (300) koğa (su) çekilmeklede fetva verilir [58]
Vasat koğadan büyük olna koğamn suyu (orta koğa ile hesaplanır. Her kuyunun kendi koğasıyla çekilmesi de itibar olunur denildi.
Eti yenen hayvanların, atın ve adamın (cünüp, hayızh, nifaslı, küçük ve kâfir olsun ağzında necis olmazsa) artığı tâhirdir [59]
Yırtıcı hayvanların (kurt, tilki, arslan ve kaplan gibi), hınzırın ve köpeğin artığı (necis olan etlerinden hasıl olduğundan) necistir.
Kedinin (necis yemesi akabinde olmazsa), pislik karıştıran tavuğun, yırtıcı kuşların ve fare, yılan gibi evlerde sakin olanların artıkları mekruhtur [60]
Katırın ve eşeğin artığının (temizleyiciliği) şüphelidir. Bu (şüpheli) sudan başka bulamazsa, o su ile abdest alır ve teyemmüm eder, han-kini (abdesti veya teyemmümü) takdim ederse caizdir.
Her şeyin teri artığı gibidir [61]
Hurma hoş'abi (hoşafı) ndan başka su bulunmaz (ve hoş'ab sarhoş edecek derecede ekşimişse) İmamı Ebû Yûsuf a göre, teyemmüm edilir. Bununla abdest alınmaz. Bununla (Ebû Yûsufun görüşü ile) fetva verilir. İmamı Muhammedin indinde ise her ikisi (abdest ve teyemmüm) cem edilir. [62]
Müsâfir, mısrin (şehir veya köyün) hâricinde bir mil (4000 adım) uzak olan, hastahgmuı ziyadeleşmesinden ve yarasının azacağından korkan, (su ile kendi arasındaki) düşmandan, yırtıcı mahlûktan ve (kendisinin, arkadaşının, hayvanının ve köpeğinin) susuz kalacağından korkan kimse, velevki taşın yüzü tozsuz olsun taş, hamam tozu, sürme, kireç, alçı, kum ve toprak gibi yer cinsinden olan şeylerle, teyemmüm, [63] eder. Taşın tozsuz olması ânmda taşla teyemmümün cevazına İmamı Muhammed muhalefet ediyor.
Ebû Yûsuf teyemmümün cevazını kumla toprağa tahsis etti.
Serbest halde sâde toz (elbise tozu, temiz sübruntü tozu ve yerden, duvar yıkımından hâsıl olan toz) ile teyemmüm caizdir. İmamı Ebû Yusuf muhalefet ediyor
Teyemmümün cevazının şartı; hakîkaten (suyu bulamamak gibi) veya hükmen suyu kullanmaktan âciz olmak, toprağın temizliği, asah rivayette (toprağa ellerini koyup kaldrınca) meshedilmesi gereken azalara kablama mesh edilmesi ve teyemmüme niyette şarttır. Tahâretsiz caiz olmayan ve (namaz, secdei tilâvet ve cenaze namazı gibi) ALLAH'a yaklaşmak kastı İçin bir niyyet lâzımdır. Eğer bir kâfir müslüman olmak için teyemmüm ederse (İmamı Âzam ve İmam: Muhammed R.A. göre), o teyemmümle namaz kılmak caiz değildir. Ebû Yûsuf muhaliftir. (Teyemmümün sıhhati için) abdestsizük veya cünüplüğün tâyini şart değildir. Sahih olan da budur. [64]
Teyemmümün keyfiyeti; yer yüzüne (ve yer cinsine) iki ellerini vurmak, topraktan kaldırınca filerinin yanlarım birbirine tokuşdurup sonra ellerim yüzüne meshetmek sonra yine iki elini evvelceki gibi (yere veya yer cinsine) tekrar vurur ve her elinin içini diğer kollar inin dışına ve içine dirsek (leriy) le beraber mesh eder [65]
Teyemmüm etmekte (şekil ve yapış bakımından hiç fark olmadan) cünüp, abdestsi2, hayızk ve nifaslı (kimseler) müsavidir [66]
Namaz vakti girmezden evvel teyemmüm caizdir. Ve o teyemmümle abdest gibi farz ve nafileden dilediği namazları kılar. Cenaze namazının fevtinden (abdestle meşgul olursa cenaze namazım kaçıracağından)korkan için veya bayram namazına başlarken, kaçmasından korkan İçin teyemmüm caizdir. Ve yine (imamı Azama göre) bayram namazına abdestle başladıktan sonra abdesti bozulduktan sonra da teyemmümle devam edebilir. İmameny (İmamı Ebû Yûsuf ve imamı Muhammed) muhaliftirler. Cuma namazının ve vakit namazının fevtinden korkan için teyemmüm caiz değildir [67]
Riddet (dinden çıkıp tekrar dine girmek) teyemmümü bozmaz, belki abdesti bozanlar, taharete kâfi su ve suyu kullanmaya kudret (teyemmümü) bozar. Namazda iken kudret (suyu kullanmaya kudret) bulunursa, teyemmümlünün namazı bâtıl olur. Namazı kıldıktan sonra suyu kullanmaya kudret hâsıl olursa, namaz bâtıl olmaz. Müsâfir (hayvanının veya başka binitinin) üstünde suyu unutur ve namazı teyemmümle kılarsa, (tarafeyne göre) namazı iade etmez. Ebû Yûsuf (R.A.) vaktin içinde devam ettiği müddet (su, vaktin içinde bulunursa) namazı İade eder dedi.
Suyun varlığını uman (su bulabileceğini uman) kimse için, namazı vaktin sonuna tehir etmesi müstehaptır. Ok atacak kadar (veya 300-400 arşın) suyun yakınlığını tahmin edenin sağına soluna bakarak) talep etmesi (suyu arayıp bulmaya çalışması) vaciptir. Şayet suyun yakınında olduğunu zannetmiyorsa talep etmesi vacip olmaz.
Müsâfirin parası olur ve normal îiyatıylada su satılırsa, abdest almak için su satın alınması vacip olur. Fakat, su parası olmaz veya su normal fiatından pahalı satılırsa; (velevki parası olsa dalü) suyu alması vacip olmaz, dolayısiyle teyemmümle namazını kılar. Müsâfirin, arkadaşının yanında su olursa ister. Eğer (arkadaşı) vermezse, teyemmüm eder. Şayet istemeden teyemmüm eder ve soğuktan (hastalanacağından, hastalığının artacağından) korktuğu için şehirde teymmüm ederse (imamı Azama göre) caizdir. İmameyn muhalefet ettiler.
Teyemmümle abdestin arası cem olmaz. Eğer abdest azasının ekserisi yarak olursa teyemmüm eder. Şayet abdest azasının ekserisi sağlam veya yaralı yer ile sağlam yeri müsavi olursa, sağlam yeri yıkar ve yaralı yere mesheder [68]
Abdest almak îcâbeden her hades (idrar, büyük Abdest ve yellen-n ) vukuunda (Mestler üzerine -meshetmek) sünnetle caizdir [70] Gu-sCl icabeden kimseye (cünübe, hayızh ve nifaslinin özürleri kesildiğindeve benzerlerinin mestler üzerine) mesh etmesi caiz değildir. Şayet (Mestlerini ayaklarına giyen) Abdesti bozulmadan evvel tam tahareti üzerine mestlerini giyerse, abdesti bozulduğu vakitten itibaren Müsâfir üç gün üç gece (72 saat), mukim (Memleketinde duran veya bir yerde 15 günden fazla durmaya niyyet etmiş) olan kimsenin bir gün bir gece (24 saat) meshetmesi caizdir [71]
Mestler üzerine meshetmenin farz mikdarı: Ayak üzerine elin üç parmak mikdarım koymaktır.
Mestler üzerine meshetmenin sünneti: Ayak parmaklarından başlayıp (ellerin) parmakları ayrık olduğu halde bir defa olmak üzere inciklerine doğru çizerek çekmektir [72]
Mest üzerine meshetmeye büyük yarık (Büyült yırtık, delik ve sökük) mâni olur. O (Büyük yarık), ayağın küçük parmaklarından üç parmak girecek kadar açılmasıdır [73]. Bir mestteki (Muhtelif yerlerinde bulunan) yarık ve yırtıklar eem'edilir, iki mestteki yırtıklar cem edilmez. Necasetin ve avret yerlerinin açılmasının cemi ise, buna muhâlif-jtir. (Mahallinde geleceği gibi Necaset, elbise, beden ve seccadede olsa, avret yerlerinin açıimasıda muhtelif yerlerden açıldığında cem edilince !namaza mâni olma hükmü vardır ve cem edilir.)
Abdesti bozanlar Mestin hükmünü bozar ve soğuktan ayağının telef olmasından korkmazsa, mestin müddetinin geçmesi ve ayağından mestin çıkmasıda mestin hükmünü bozar. Binaenaleyh Mestim çıkarırsa yahut kendisi abdestîi olduğu halde mestin müddeti geçerse, ancak iki ayağını yıkar [74]. Diğer azalarım yıkamaya lüzum yoktur. (Zira yıkanmışı tekrar yıkamak manasızdır). Ayağın ekserisi mestin boğazından çıkarsa, çıkarılmıştan sayılacağından (her ikisini de) yıkar [75]
Eğer Mukîm kimse mest üzerine mesheder ve bir gün bir gece bl-madan sefere çıkarsa, müsâfirin müddetiyle (üç gün üç gece, 72 saati.) tamamlar, Şayet müsâfir mesheder ve bir gün bir gece içerisinde ment-leketine gelirse, mesti çıkarır ve bir gün bir gece tamam olmadan memj leketine geldiği takdirde, bir gün bir geceyi tamamlar.
Özür sahibi, abdestini alıp mesti giymesi, özrü kesilmiş olduğu halde olursa, sağlam adam gibidir [76]. Şayet özrü devam ederken abdesti alır ve mesti giyerse, abdesti aldığı vakit içinde mesh eder, vakit çıktıktan sonra mesh edemez. Eğer mesti giydiği abdesti bozmadan evvel mest üzerine çizmeyi giyerse, çizmenin üzerine mesh etmek caizdir [77]
Her tarafı deriyle kaplanmış veya altı deri ile nâlin şekline getirilerek deri dikilen çorap üzerine ve yine İmamı Âzam'dan asah rivayette o, (İmam'i Âzam'dan asah rivayet) imaıııeyuin kavlidir ki; (Bağlanmadan bacakta duran) sıkı örülmüş sert ve dik duran çorap üzerine mesh etmek caizdir [78]. Eldivenler, Peçe, Takke ve sarık üzerine mesh etmek vaiz değildir.
Yaraya ve benzerlerine sarılan caput ve hatta sargıların üzerlerine mesh etmek caizdir, veîevki bunlar (Çorap ve sarıklar) Abdestsiz" iken sarılsın (Hiç mahzuru yoktur ve) caizdir. Ve o (Mesh) yıkamak gibidir. Binaenaleyh mesh yıkama île cem edilir, ve meshin (yaralar üzerindeki sargı ve çaputlara mesh etmenin) hiç bir vakitle kayıtlı olması da yoktur.
Sargının altında yara olsun veya olmasın, sargının gezilmesi yaraya zarar verirse, sargı sağlam yerleri kaplasa dahi bütün sargının üzerine mesh. etmek caizdir [79]. Sargının ekserisine mesh etmekte kifayet eder. Şayet yaranın iyi olmasından dolayı sargı düşerse, meshetmek bâtıldır. Yara iyi olmaz ve sarşı düşmezse (Özür devam ettiği için) meshetmek bâtıl değil caizdir [80]
Sargı üzerme özür olmadığı halde mesh etmeyi terkederse, (İmam'ı Âzam'a göre) caizdir. İmameny muhalefet ediyor. Eğer ayaklarının yarıklan üzerine deva (Zift, merhem vesaire) koyduğunda, devanın altına suda geçmezse, devaların Üzerinden suyun akması (Abdest alan veya gusul eden kimsenin suyunun devalar üzerinden akması) veya üzerine dökülmesi kifayet eder [81]. Başa ve mest üzerine mesh etme de ayrıca niyete ihtiyaç yoktur. [82]
O (Hayız), rahminde hastalık olmiyan bâliğa kadının rahminin attığı kandır [83] Hayzm en az müddeti üç gün üç gecedir. İmam'i Ebû Yûsuf den bir rivayette hayzm en az müddeti iki gün ve üçüncü günün ekseridir. Hayzm en fazla akdığı müddet on gündür [84]. Üç günden az, on günden çok akarsa, işte bu akan (kan) îstihaza kanıdır. Hayız müddeti içinde hâîis (akan) beyaz hariç, diğer görülen bütün renkler hayız kanıdır. Yine hayız müddetinde iki kan arasında gecen temiz vakitlerde hayızdandır. (O gün ve saatlerde de kadın hayızh hükmündedir).
O (Hayız), Namazı, Orucu meneder ve hayızh kadın (Hayızh iken (geçirdiği) orucu kaza eder fakat, namazı kaza etmez [85]. (Hayız) Mesiade girmeyi, (Kâbeyi) tavaf etmeyi [86] ve Hayızh katlının donunun alfana yaklaşmayı (Zekerin yaklaştırılmasmı) da yasak eder [87]. İmam'ı JHuhammed'e göre, sâde kadının fercine yaklaşmayı yasaklar. Hayızh kadının cima edilmesini helâl diyen tekfir olunur [88]
Eğer hayız kanı on gün tamam olunca kesilirse, gusül etmeden evvel cima etmek helâldir. Şayet 10 günden az vakitte hayız kam kesilirse, kadın gusül etmedikçe veya kadının üzerinden bir vakit namazı kılacak kadar vakit geçmedikçe cima etmek helâl olmaz [89]. Âdetinin aşağısında kesilirse, gusül etse dahi âdet vakti geçinceye kadar cima etmek helâl olmaz [90]
Temiz günlerinin [91] (İki hayız arasında gecen günlerinin) en az müddeti 15 gündür. Temiz günlerinin ekserisi için bir sınır yoktur, ancak uzun zaman geçmekle temiz günlerin miktarı âdetle kararlaştığı vakit, ekserisi için belli günler olabilir. Hayız kanının âdetten fazla akıttığı vakitte, on günü geçerse âdeti üzerine ziyade olarak akan kanın hepsi istîhâza kanıdır [92]. Şayet âdetinden fazla akan kan on günü geçmezse, hepsi hayız kanıdır.
Yeni balîğa olan kadın hayız kanım görür ve on günden de fazlaolursa, on günü hayız kamdır, on günden fazla akan kan istihza kanı-dır[93]
Nifas; (Doğan) çocuğa tâbi olan kandır [94]. Hükmü ise, (Namazı, orucu, vesaireyi yasaklamada) hayzın hükmüdür. Nifasm en az olmasının haddi yoktur, (hiç olmayabilir). Ekseri müddeti ise, kırk (40) gündür [95].
Hâmile kadının hâmile iken ve çocuğun vücudunun ekserisi çıkmadan evvel doğum zamanındaki görülen (az veya çok kan) istihâza kanıdır. Eğer nifas kam, nifas müddetinin ekserisini (40 günü) geçer ve o kadının da belli âdeti olursa, âdeti üzerine zâid olan istihazadır. Ancak o kadının âdeti olmazsa nifasın ekser müddetinin (40 günden fazla)olan istihazadir,. imanı'ı Ebû Yûsuf'a göre, hayz ve nîfasta âdet bir seferle sabit olur ve bir seferle de değişir, fetva da bundadır. îmam'ı Azanı ve tnıam'ı Mohanımed'e göre ise, mutlaka birkaç sefer tekrar olmasıyla âdet sabit olur veya değişir.
İkiz doğan çocuklarin nifası; birinci çocuktan itibarendir. İmanı"ı Muhammed muhalefet ediyor. îddetin bitmesi bilittifak son çocuğun do-ğumuyladir. Çocuk gününü doldurmadan doğup veya düştüğü zaman bazı azalan (El, Ayak, Parmak, Tırnak ve Kol gibi azalar) belli olursa işte o esaslı çocuktur. Bu doğan çocuğun annesi nifaslılardan olur, Câriye tiramii Veled olur ve çocuğun doğumuna bağlanan talak çocuğun düşmesiyle vâki olur [96]
İ s ti haz a kanı; (Eahmin hastalığından dolayı gelen kan), daimî burun kanaması gibi, namaza, oruca ve cimaya mâni değildir. [97]
istihâza kanı akan kadın, idrarını tutamıyan, karın ağrısı neticesinde ameli devam eden, arkasından yel boşanan, dâima burnunun kanı aikan veya akıntısı durmıyan yara sahibi kimseler; Her namaz vakti için abdesti alırlar ve o vakit içinde dilediği farz, nafile namazları o ab-destle kılarlar [98]. (o abdest) Ancak vaktin çıkmasıyla bâtıl olur (Hükmü kalkar) [99]. imam'ı Züfer (R.A.) Vaktin girmesiyle bâtıl olur dedi. tmam'ı Ebû Yûsuf ise, her ikisiyle de (Vaktin çıkması ve girmesiyle) Abdest bâtıl olur, (bozulur) dedi.
Binaenaleyh Sabah Namazı vaktinde abdest alan bir kimse, güneş doğduktan sonra o abdestle namaz kılamaz, ancak İmam'ı Züfer'e göre kılabilir. Güneş doğduktan sonra abdest alan özürlü kimse (İmam'ı Azam ve tmam'ı Muhammed'e göre) o abdestle öğlen namazını kılar. İmam'ı Ebû Yûsuf ve imam'ı Züfer (R.A.) muhalefet ediyorlar.
Özürlü kimse: Üzerinden bir namaz vakti gecmeyip, ancak o vakit içinde müptelâ olduğu özür bulunan adamdır [100]
Namaz kılan müslüraaıım bedeni, elbisesi ve namaz kıldığı seccade vesaire hakiki necasetten su ile [102], akıcı, tâhir ve necaseti giderici sirke ve gül suyu gibi herşeyle temizlenir. Yağla (Zeytinyağı, süt ve "emsali ile) temizlenmez. İmam'ı Muhammed'e göre sudan başka hiç bir şeyle (Namaz kılanın bedeni, elbisesi) temizlenmez.
Mest, cirmi (İnsan, hayvan tersi gibi kalınlığı ve gövdesi) olan necasetle teneccüs eder ve necaset kurursa, şiddetli oğmakla temizlenir.
İmam'ı Muhammed muhalefet ediyor, imam'ı Ebû Yûsuf'a göre ise, necaset kuruımasa yine oğalamakla temizlenir. (Umumî ibtilâdan dolayı) fetvada bundadır [103]. Şayet mest akıcı (idrar ve şarap gibi) şeylerle teneccüs ederse, mutlaka yıkamak lâzımdır.
.Menî necistir. (Menî) kurursa ovmakla temizlenir. Fakat kuramaz ıslak olursa, yıkamakla temizlenir.
Kıiıç (ayna, bıçak) gibi şeyler ise mutlaka sümekle temizlenir [104] NAMAZ kılmak için yer (ve yer cinsi) kurumakla ve necasetin eserinin "itmesiyle temizlenir. Fakat teyemmüm için necis olan yer temizlenmez, (zira teyemmüm yapılacak yere hiç necaset bulaşmamış, pâk-tıyp olması lâzımdır).
Yine döşenmiş kiremit, örülmüş ve yere dikilmiş kamış (kamış kulübe, kamış dam çeleni gibi) kesilmemiş ot ve ağaçda kurumakla temizlenir. Muhtar olanda budur.
DÖşenmemiş kiremit, dikilmemiş kamış, kesilmiş ağaç ve otlar (necis oldukları zaman) mutlaka yıkanması lâzımdır.
Görülen (necasetin) temizlenmesi, aynının giderilmesidir. Necasettemizlendiğinde bir eseri (Necasetin hafif eseri) kalır ve giderilmesi güç olursa afv olunmuştur. Görülmeyen necasetin temizlenmesi üç defa veya yedi defa yıkamakla ve sıkılması mümkün olursa, her seferinde sıkmakla temizlenir [105] Fakat sıkmak mümkün olmazsa (Hasır, Halı, keçe ve emsali gibi şeyler) her seferinde damla kesilinceye kadar beklemekle temizlenir [106]. İmam'i Muhammed sıkmak imkânı olmıyanlarm temizlenmesi katîyyen olamaz dedi.
Necasetle pis olan halının üzerinden bir gün bir gece su akmakla temizlenir. İmam'ı Muhammed'e göre (At, katır, eşek) tersi ve (adam) necaseti gibi necisler, kül oluncaya kadar yakmakla etmizlenir. Muhtar olan da budur.
tmam'ı Ebû Yûsuf muhalefet ediyor. (Yine tersin, insan pisinin vebenzerlerinin yanmakla temizlendikleri gibi) Tuzlaya (Tuz gölüne) eşek düşer ve toz olursa temizlenir [107]
Fare, kedi ve eşeğin idrarı, tavuk ve benzerlerinin pisliği, Şarap [108], insanın bedeninden çıkan ve temizlenmesi gereken her şey, idrar (İnsan ve eti yenmiyen hayvan idrarı) velevki yemek yemiyen küçükten gelen idrar olsun ve kan gibi necaseti galizalardan; kalın necislerde tarti yönünden bir m işkâl kadarı ve ince (idrar ve şarap gibi) necislerde ise ölçü yönünden elin ayası gibi dirhem miktarı afv olunmuştur [109]. Yine (fare, kedi ve eşeğin idrarı gibi) at tersi ve Öküz terside necaseti galizedir. İmameyn (Ebû Yûsuf ve Muhammed) muhalefet ediyor (Bunlar necaseti hafife diyorlar).
Eti yeıımiyen kuşun, eti yenen hayvanın (koyun, keçi ve sığır gibi) idrarı ve atın idrarı gibi necaseti hafifeden olan necislerden elbiseye bulaştığında, necaset elbisenin dörtte birinden (4/1) az kısmım kaplarsa,11 afv olunmuştur [110] İğnelerin bası gibi İdrar sıçrantıları da afv ohmjj
muştur. (Yani namaza mâni değil ve elbiseler necis olmuş olmaz.) M Balığın kanı [111] (sivri sineğin, bitin, pirenin ve kara sinek gibi hayvanların kanı) ve eti yenen kuşların (güvercin, serce ve sığırcık kuşH lan gibi) pisi tâbirdir. Ancak tavuk, ördek ve bunların emsali (eti yfeh nen) kuşların pisleri necistir. Katır ve eşeğin salyesi temizdir. İmamİ Ebû Yûsuf'a göre bunların salyeleri necaseti hafifedir [112]. Suya Njİ cisin düştüğünde su necis olduğu gibi, necaset içerisine su düşerse, yh ne o su da necistir.
Eğer temiz elbise yaş necis içine .sarılır ve necasetin ıslaklığı elbisede görüldüğünde, eğer sıkılınca damlarsa, elbise teneccüs eder, yo i sıkıldığında damlamazsa, elbise necis olmaz. Yaş elbiseyi necis camul-dan yapılmış kuru kerpiç üzerine konursa, o elbise de bunun gibidir [113]
Eğer (elbise veya başka bir şeyin) bir tarafı necis olur, orayı da unutur da nerenin necis olduğunu araştırmadan necis olanın bir tarafını yıkarsa, o (elbise ve sairenin) temizliği ile hükmoiunur.
Harman süren eşeklerin buğday (Tmasmın veçecinin) üzerine akıtması gibidir ki, o buğdayın bâzısı yıkanır veya herhangi bir sebeple (tohumluk, yemlik vesaire gibi) giderse buğdayın tamamı temiz olur [114]
Ölünün kursağı (Kuzunun ve oğlağın kursaklarından alman peynir mayası gibi şeyler) ve ölünün sütü (İmam'ı Âzam'a göre) temizdir, tmameyn muhalefet ediyor [115]
Önden çıkan yelden başka, önden, arkadan çıkan her şeyi temizle^ mek sünnettir [116]. Temizlemede sünnetin adedi yoktur. Belki necaset mahallini temizlediğine kanaat gelinceye kadar taş gibi şeylerle mes-heder.
Yaz günlerinde birinci taşı önden arkaya,, ikinciyi arkadan öne ve üçüncü taşı önden arkaya çekerek mesheder. Kış günlerinde, erkek birinci taşı arkadan öne, ikinci ve 3 üncü taşı önden arkaya doğru meshederek çeker.. (Kadınlar ise her zaman erkeklerin yaz gününde yaptıkları gibi yaparlar)[117]
Necaset mahallini taştan sonra su ile yıkamak afdaldır. Evvelâ ellerini yıkar, sonra necaset mahallini bir, İki veya üç parmağının içiyle yıkar, parmakların başiyîe yıkaahız [118] Taharet yaparken oruçlu olmadığı takdirde [119] mak'adîni aşağıya doğru salıvererek son derece taharete riayet etmelidir.
Necaset, çıktığı yerin etrafına dirhem miktarından fazla olarak dâ-ğılırsa, taharet yapmak vaciptir, hu necasetin dağılmadı taharet mahallinden hârici itibar olunur.
Kemik, at tersi, taam [120] ve sağ el ile taharet yapılmaz [121], idrar akıtmak ve benzeri için önü ve arkayı kıble tarafa döndürmek herâhat-tır [122] Velevki helâcte (tuvalette) [123] olsun yine kerâhattır [124]
Sabah namazının vakti; [126] ikinci fecrin doğmasından (Şafağın atmasından) Güneşin doğmasına kadar olan vakittir. O (İkinci fecir), p-ök etrafında dağıian beyazlıktır. öğle namazının vakti; zevalin gölgesi müstesna, güneşin zevalnıden (Gök ortasına gelmesinden) itiba-ron herhangi bîr şeyin gölgesinin iki misli olmasına kadar geçen vakittir, îmameyn (öğle vaktinin nihayetini) bîr şeyin gölgesi bir misli oluncaya kadardır, dediler, ikindinin vakti; Öğle vaktinin nihayetinden güneş batmcaya kadar geçen vakittir.
Akşam namazının vakti güneşin batmasından şafağın kaybolmasına kadar geçen vakittir. O (Şalak), gök kenarında kırmızılıktan sonra! meydana gelen beyazlıktır. Îmameyn O (Şalak), kırmızılıktır dediler. MUftabih olan da budur denildi. Yatsı ve Vitir namazının vakti; akşam namazının vaktinin nihayetinden ikinci şafağa (Sabah namazının vaktine) kadar geçen vakittir.
Tertibe riayet edilmesi vacip olduğundan yatsı namazına vitir namazı takdim olunmaz. Yatsı ve vitir namazlarının vakitlerini bulamiyan kimselere (Güneş batınca hemen doğması hâlinde) vacip değildir [127]
Sabah namazını, kırk âyet veya daha fazla okuyarak eda edib sonra taharetin (Abdest ve guslün) bozulduğu anlaşılırsa, abdesti alıp tekrar aynı minval üzere (40 veya daha fazla âyet okumak üzere) iade etmek mümkün olacak kadar vaktin bulunması ile aydınlık vakitte kılmak müstehaptır [128]
Öğle namazını soğutmak (serin zamanda kılmak, yaz ve kış) güneşin ziyası değişmedikçe (Güneş batmaya doğru eğilip gözü kamaştırmakuvveti gitmediği müddetçe) ikindi namazım tehir etmek [129], yatsı namazım gecenin üçte birine ve gece uyanmaya itimadı olan kimsenin vitir namazını gecenin âhirine tehir etmek müstehaptır.
Ancak gece uyanmaya itimadı olmayan kimse vitir namazını uykuya yatmadan evvel kılması lâzımdır [130]. Kış günlerinin öğle namazım ve (yaz, kış) akşam namazını acele kılmak, bulutlu günlerde yatsı ve ikindi namazını kılmak ve (bulutlu günlerde) bunlardan (ikindi ve yatsı namazından) başkasını (sabah, öğle ve akşamı) tehir etmek müstehaptır.
Güneş batacağı zaman, güneş tam gök ortasında (Öğle vakti girmezden evvel) iken ve doğacağı zaman (namaz kılacak olan kimse), Cenaze namazından, secde'i Tilâveti eda etmekten ve (Kaza, nafile) namaz. kılmakdan men olunmuştur [131]
Ancak (namaz kılan adanı) o günün ikindi namazını kılabilir. Sabah ve ikindi nam azlarından sonra; iki rek'ât tavaf namazından ve nâ-füe namaz kılmaktan da men ülunnıtTştui1 [132]
Bu vakitlerde germiş namazların kazası, Seede'i tilâvetin edası ve Cenaze namazı kılmak yasaklan m iştir. Şafak attıktan .sonra (Sabah namazının vaktinde1) sahalı muna/nun sünnetinden fazla, aksanı namazını kılmadan evvel, lian&i hutİK* (Cuma voyn Kayram hutbesi) olursa olsun, hutbe vaktinde ve bayram nan;im;i:!an evvel nâfik> namaz kılmak yasaklanmıştır [133]
Bir vakHte iki vakit namazın (vaktinde edâ. edilen namazların) birleştirerek kılınması yasaklanmıştır. Ancak Araf atta (tfğîe namazının vaktinde ikindi namazını) ve Müzdelifede (yatsı namazının vaktinde akşamla yatsı namazları) cem'edilerek kılınır. Kir kimse (kadın) ikindi ve yatsı namazlarının vaktinde temizlenirse (hayız ve nifastan temizlenme gibi) ancak o vakit namazlarım kılar. Tine bir kimse vaktin sonunda farz ehü olursa (çocuk baliğ oîur ve kâfir müslüman olursa), o vakti farzını kaza ederler, fakat vaktin âhirinde hayız gören kadın o vaktin namazını kaza[134] etmez [135]
Ezan, farz namazlar (Beş vakit ve Cuma Namazı) için sünnettir [137]. Farz namazlardan başkası için (Vitir, Bayram, güneş ve ay tutulması, îstiskâ, Cenaze ve diğer sünnet olan namazlar için) sünnet değildir. Namaz vakti girmezden evvel ezan okunmaz. Eğer vakit girmezden evvel ezan okunursa, vakit içinde iade olunur. Sabah namazının ezanının iadesi hakkında (gecenin son yarısında okunan ezan da) îmam'ı Ebû Yûsuf muhalefet ediyor.
Geçmiş namaz için ezan ve ikâmet yapılır. Yine bütün geçmiş na-mazlarm (birkaç vakit veya birkaç günlük geçmiş namazlar kaza edilirken) evvellerinde ezan ve ikğmet okunur, fakat devam edilen diğer kaza namazlarında (aynı odadan çıkmadan) ezan okumasında muhayyer bırakıldı. (İsterse yapar, istemezse yapmaz, günah: yoktur) [138]
Ezan ve Ikâmet'i müsafirin terketmesi mekruhtur. Şehirde e\inde namaz kılan kimsenin (ezan ve ikâmet'i terketmesi) mekruh değildir. Fakat müsafirin, şehirdeki evinde namaz kılan kimsenin ezan ve ikâ-
Hulâseten Merâkılfelâhmet'i okumaları mendüptür [139]. Kadınlar için ezan ve ikâmet meııdüpdeğildir [140].
Ezan okumanın şekli malûmdur. Sabah ezanının Felahından (Hay-yalel Felah dan) sonra iki der'a (essalâtü Hayrım minemıevm) ilâve edilir. İkâmette, (Sünnetliği, kelimeleri ve okunuşu itibariyle) ezan gibidir. İkâmetin felahından sonra (kad kâmetissalâh) ilâve edilir.
Ezan okunurken ara vererek (kelimelerin arası durmak ve nefes almak suretiyle) okunur, ikâmette ise, kelimelerin arası açılmadan çabuk okunur [141]. Ezan ve ikâmeti tercî [142] ve îahinle okumak mekruhtur [143], Her ikisinde de (müezzin) yönünü Kıbleye döner, haydin namaza ve haydin felaha derken, yüzünü sağa sola çevirir. Minarenin şerefesinde iken yüzünü çevirmeye kadir olmazsa ardına döner ve ezanı okur ve iki parmağını iki kulağına (sesin yüksek çıkmasının temini için) kor. Ezan ve ikâmet okurken konuşmaz.
Akşam namazı hariç diğer vakitlerde ezanla ikâmet arasuıda oturur [144]. (İmam'ı Âzam'a göre) akşam namazının ezan ve ikâmetinin arasım (müezzin) bir sekte ile ayırır. îmameyne göre ise, hafif otarmakla ayırır, her namazda tesvitti (ezanla ikâmet arasında birinci davetten sonra tekrar namaza çağırma yapmaktır ki; namaza, namaza mânasını ifâde eden «Essalâtû-Essalâtû gibi» kelimelerle davettir.), mü-teahhirin uleması bunu güzel gördüler.
Taharet üzere (abdestli veya gusüllü olarak) ezan ve ikâmeti (müezzin) okur. Abdestsizin ezam caizdir, fakat ikâmet'i mekruhtur, cünü-bün ezanı da mekruhtur. Sarhoşun, delinin ve kadının okuduğu ezan iade edildiği gibi cünübün okuduğu ezan da iade edilir. Cünübün okuduğu ikâmet (tekrarı meşru olmadığından) iade edilmez.
Müezzinin sünneti (Ezanın sünnet olduğunu, sünnetin hükmünü) ve vakitleri bilmesi müstehaptır. (İtimad olmadığı için) fâsık, çocuk ve oturan kimselerin ezan okumaları mekruhtur [145]. Kölenin, körün, bedevinin ve veled'i zinamn ezan okuması mekruh değildir. (Müezzin ikâmette) Hayyealessasâ. dediği vakit, imam ve cemaat (Namaza durmak için) kalkar ve kadikâmetissalğtû dediği vakit, namaza başlarlar [146]. E£er imara yoksa veyıı müezzin imamsa, o imamlığa haztr oluncaya kadar namaza kalkıp durmazlar. [147]
Onlar (namazın şartları); namaz kılan kimsenin, bedeni hadesten (abdestsizlik, cünüplükten ve necasetten) [149], namaz kıldığı mekân (seccade vesaire) [150] ve elbisesi de necasetten temiz olması, avret mahaJUnin örtülü olması [151], kıbleye istikbal etmesi [152] ve namaza niyet etmesidir [153]
Erkeğin avret yeri, göbeğinin altından diz kapağının altına kadarolan yeridir. Cariyenin avret mahalli, erkek gibidir, ancak erkeklerden fazla olarak karınları, göğüsleri de dahil ve arkaları da avrettir [154]
Hürre kadının, bedeninin her tarafı avrettir. Ancak elleri, yüzleri ve bir rivayette ayakları avret değildir. Avret mahallinden olan bir azanın dörtte birt (4/1) açılırsa, namazın cevazına mani olur. O (azalar), karın, uyluk, incik, kadının başından aşağıya inen kıl, tek başına zeker, yalnız iki husye (yumurtalar) ve tek başına dübürün halkası gibi (vücut parçaları) birer âzadır [155] Ebû Yûsuf'a göre azanın ekserisi açılırsa, namazın cevazına mânidir. Azanın yarısı açılırsa Ebû YûsuFdan iki rivayet vardır.
Necaseti giderecek şeyi (su ve emsali gibi şeyleri) bulamıyan kimse, necasetle namazı kılar ve iade etmez [156]. Eğer dörtte biri (4/1) temiz elbiseyi bulduğu halde çıplak namazı kılarsa, o namaz kifayet etmez [157]. Elbisenin dörtte birinden azı temiz olursa, İstediği şekilde (çıplak veya0 elbise ile) kılar. Afdal olan o dörtte birinden azı temiz olan elbise ile kılar, imam'i Muhammeâ'e göre, o elbise ile kılması lâzımdır. Eğer (namaz kılacak kimse) avret yerini örtecek bîr şey bulamaz, ayakta rükû ve secde ile namazı kılarsa, caizdir. Ancak af dal olanı oturarak imâ ilekılmaktır [158]
Mekkede olan kimsenin kıblesi kâbenin aynıdır. Kâbeden uzak olan kimsenin kıblesi kâbe cihetidir. Kıbleyi bilemez ve soracak kimse de bulamazsa, araştırır ve namazı kılar. Eğer namazı kıldıktan sonra hatasını (kıble tarafa dönmediğini) bilirse namazı iade etmez. Fakat hatasını namazın içinde bilirse (derhal namaz içinde) kıbleye döner ve kalanına devam eder. Yine kendi kanaati değişirse böyledir, (namazı kıldıktan sonra kanaati değişirse namazı iade etmez, namaz içinde değişirse derhal döner ve kalanım devam eder)»
Araştırmadan namaza başlarsa kıbleye isabet etse dahi caiz değildir. İmam'ı Ebû Yûsuf'a göre, isabet ederse caizdir. Cemaat (karanlık gecede) kıble cihetlerini ararlar ve imamlarının hâlini (yönünü) bilmezlerse, imamı ileriye geçmiyenin namazı caizdir. İmamı geçenin, imamın hâlini bilen ve imama muhalefet edenin namazı muhaliftir, (fasittir).
Korkanın (yönünü bir yandan diğer bîr yana döndürdüğünde herhangi bir tehlikeden korkan kimsenin) kıblesi kadir olduğu cihettir [159]
[160](İmam ve Cemaat) kalbinin niyyetini iftitah tekbiri ile beraber namaza bitiştirir ve kalbindeki niyyetine dil ile söylemeyi ilâve etmek af-daldır [161]. Sahih olan rivayette, teravih, sünnet ve nafile namazlar için mutlak niyyeti (bunlardan birini tâyin etmeden mutlaka bir namaza niyyet etmek) kifayet eder.
Farz (keza vâcib) namazlar için tâyin şarttır. Meselâ ikindi namazının farzı gibi. Muktedî (imama uyan) da namazının tmam'a tebaiyye-tine niyet eder [162] Ve Cenaze namazında da Allah (C.C.) için namaza, meyyit için duaya niyet eder. Rek'atların adedini niyyet etmek şart değildir. [163]
Namazın farzı: iftitah tekbiridir. O da şarttır [165]. Ve namazda dikilmek [166], Kur'an okumak [167], Rukû'a, Secdeye varmak [168] ve son kaide de teşehhüd miktarı oturmaktır.tşte bunların hepsi namazın rükünleri (namazın esasları ve farzları) dır. Namazdan, (namaz kılan adamın) kendi arzusu ile çıkması (İmara'ı Azam'a göre) farzdır. İmameyn için muhalefet vardır.
NAMAZIN VACİBLERİ: [169] şunlardır: Fatihayı okumak [170] Fatihadan sonra bir sûre okumak» okumayı (farzların) evvelki iki rekâtına tâyin etmek [171], mükerrer olan işte (iki secde gibi) tertibe (arka arkaya yapmaya) riâyet etmek, tâdili erkânla kılmak, imam'i Ebu Yûsuf'a göre (R.A.). tâdili erkânla kılmak farzdır. Birinci Teşehhüde oturmak, her iki kâdede (birinci ve son kâdede) teşehhüdü (tahiyyatı) okumak, (birinci selâmda) selâm lafzını söylemek, Vitir namazının kunud dualarım okumak, Bayram namazlarının tekbirlerini getirmek ve namazlarda açıktan okunacak yerlerde acık okumak, gizli okunacak yerlerde gizli okumaktır [172]
NAMAZIN SÜNNETLERİ ŞUNLARDIR:[173]' İftitâh tekbiri için (Namazın evvelinde) iki elini kaldırması, parmaklarını kendi hâline bırakması, İmamın tekbirleri açıktan alması, Süphânekeyi, Eûzü besmeleyi ve (Fatihanın sonunda imam ve cemaatin) gizli olarak âmin demesi, göbeğinin altında sağ elini sol elinin üzerine koyması, rükû tekbirlerini alması ve rükû teşbihlerini (Süphâne rabbiyet azîmi) üc defa söylemesi, rukûden kalkması, rukûde iki ellerim dizden tutması ve parmaklarını açık bulundurması, secde tekbirini alması, secdenin teşbihini (Süphâne Rabbiyel âlâyı) üç defa söylemesi, secdede dizlerini, ellerini yere koyması [174]. (Oturduğunda) sol ayağını yatırıp sağ ağayım dikmesi, rukûden sonra (vücut hareketten kesilecek kadar) dikelmesi, iki secde arasında oturmak, (Teşehhüd okuduktan sonra) Peygamber (S.A.V.) in üzerine Salavâtı şerife ve (bütün müslümanlarla beraber ana, baba, hoca ve akrabalara) dua etmektir [175]
NAMAZIN MENDÜP5LERI ŞUNLARDIR: [176] Namaz kılan kimsenin secde yerine bakması, esnerken ağzım (dişleri veya eliyle) tutarak kapatması [177], İftitâh tekbirini alırken ellerini (uzatarak) yenlerinden çıkarması, imkân dâhilinde Öksürüğü defetmeye çalışması [178], (Müezzin) Hayyelessalâh derken (Cemaat ve imamın namaza) kalkması, Hayyealel felah derken kalkmasına denildi ve Kadikâmetissalâtû derken (imam ve Cemâatin) namaza başlamasıdır [179]
Namazda mutlaka huşu lâzımdır. Namaza başlamak istediğinde, ellerini kaldırdıktan sonra kulak yumuşağına baş parmaklarını hizalandi-rarak Lafza'i Celâlin (Allah lafzının) hemzesini ve ekber lafzının bâ'sını uzatmadan tekbiri alır [180]. Baş parmaklarım kulak yumuşağına mesh ettirmek suretiyle tekbirin alınması da denildi. îmam'ı Ebû Yûsuf (R. A.)'a göre (ellerini) tekbirle beraber kaldırır, tekbirden evvel kaldırmaz. Kadın (tekbir alırken) omuzlarının hizasına kadar kaldırır [181]
Cemaatin tekbiri imamın tekbirine bitişik olması (imam bitirmeden cemaatın imamla beraber almaları imam'ı Âzam'a göre) daha sevaptır. İmameyn (imamın tekbirinden sonra cemaatın alması lâzımdır diyerek) muhalefet ediyorlar [182]. (Namaza başlayan adam) eğer Alla İni Ekber yerine Alla hu ecel, Allâhü â'zam, Errahmânü ekber, Lâilâhe illallah veyahut arab dilinden başka fârîsi dilde okur ve yine arapca dille okumaktan âciz olan fârisi dille okursa sahihtir. Hayvanı keserken fârisi lisanla (Benam hudâ; Allah'ın adıyla) okursa sahihtir [183]
Fârisi dilden başka diğer dillerde (Türkçe, Fransızca, İngilizce ve Almanca diller gibi) şahinlikte Farsça dil gibidir. Eğer (namaza başlarken İftitâh tekbiri yerine) «Aüahım beni mağfiret et» mânasını ifâde eden AHahümmegfirlî derse (hâlis Allah'a tazim olmayıp kendi ihtiyacım isteme şekli olduğundan) caiz değildir. İmam'ı Ebû Yûsuf (E.A.) eğer tekbiri güzel alabiliyorsa tekbirden başka hic bir şeyle caiz değildir. Ancak onunla (tekbirle) caizdir dedi.
Tekbiri aidıktan sonra; ayakta dikilirken Zikri İlâhi sünnet olan her dikilişte göbeğinin altında sağ eiini sol elinin bileğine bağlar, imam'ı Mu-hammed (R.A.)'a göre, ayakta Kur'an-i Kerimi okumak meşru olan her dikilişte göbeğinin altında sağ elini sol elinin bileğine bağlar.
Binaenaleyh (imam'ı Âzam ve Ebû Yûsuf R.A. göre) Kunut Duasını okuma ânında ve cenaze namazında ellerini göbeğinin altına kor. îmam'ı Muhammed (R.A. buralarda elini bağlamaz salıverir diyerek) muhalefet ediyor [184]
Rukûdan sonra (Semiallâhülimen hamideh, deyip) dikilince ve Bayram tekbirleri arasında bilittifak (ellerini yanlarına) salıverir. Sonra Süphânekeyi sonuna kadar okur ve (İnni Veccehtü ilâ ahirini) ilâve etmez, imam'ı Ebû Yûsuf (R.A. Iniii Veccehtü ilâ ahiri ilâve edilmesini söyleyerek) muhalefet ediyor. Sonra Eûzüyü kıraat için gizli olarak okur.
Binaenaleyh mesbuk (namazın evvelinde imama yetişnteyip ikinci, üçüncü rekatlarda yetişmiş) olan kimse yetişmediği rek'atları kâza ederken kıraat için Eûzüyü okur, muktedî (namazın başında imama uyan) ise Eûztiyü okumaz, (Eûzü) Bayram tekbirlerinden sonraya (Kıraat için) bırakılır. İmam'ı Ebû Yûsuf a göre Eûzü Süplıânekeye tâbidir. Binaenaleyh muktedî Eûzüyü okur ve (Eûzü) bayram tekbirlerine takdim olunur; Her rek'atm evvelinde gizli olarak besmele okunur[185], sûre ile fatiha arasında okunmaz.
Gizli namazlarda Muhammed için muhalefet vardır. O (Besmele), sûrelerin arasını ayırmak için inzal olunmuş, Kur'an'dân bir âyettir. Fâ-tiha'dan ve herhangi bir sûreden değildir. Sonra Fâtifa ve sûre yahut (Fatiha ile beraber) üç âyet okur. imam, VeleddâUîn dediği vakit, imam ve cemaat gizli olarak Amîn der [186]. Sonra Rükû tekbiri alır, ellerini dizleri üzerine kor ve başını aşağıya eğmeden, yukarıya kaldırmadan sırtını düz tuttuğu halde ellerinin parmaklarını diz kapaklarının üzerinde ayırır.
(Rukûde) üç defa «Sübhânerabbiyel Azim» der ve bu (sünnetin) en azıdır. Namazı yalnız kılan için tek söylemekle beraber (beş, yedi gibi) fazla söylemek müstehaptir [187] Sonra İmam «Semiallâhülimen Hamideh» diyerek başım kaldırır, imamın bu kadar demesi iktifa eder. tma-meyn, (İmam) buna rabbenâ Lekelhamd'ü zammeder dediler. Bilittifak muktedî tahmidle (Rabbenâ Lekelhamd ile) iktifa eder.[188]
Namazı yalnız kılan kimse asah olan kavilde ikisini (İmam ve cemaatin dediğim) cem eder ve muktedî gibidir de denildi. Sonra tekbir ahr ve secdeye gider, evvelâ dizlerini, ellerim ve sonra da kulaklarının hizasına parmaklarını bitiştirdiği halde iki elinin arasına yüzünü kor, kollarının pazularmı vücudundan açar ve karnım uyluklarından uzaklaştırır. Ayaklarının parmaklarını kıble tarafa yöneltir.
Kadın ise (Secdede) pazularmı bedenine yanaştırır, karnını uyluklarına bitiştirir. (Secdede) üç defa SübhâneRabbiyerâlâ der, en aşağısı da bduur, burnu ve alnı ile secde yapar, ikisinden (burun veya alından) biriyle yahut sarığın kenarına secde yaparak kısaltırsa» İmam'ı Âzam'a göre kerahatla beraber caizdir. (İmameyn) özürsüz sâdfe alm üzerine secdeyi kısaltmak câîz değildir, dediler. Elbisesinin fazlası (namaz kılanın elbisesinin etek ve yeni gibi) üzerine ve alnının üzerinde karar edileceği her sert şeyin .üzerine secde etmesi caizdir. (Secdeye varanın alnı) karar etmez ve ileri geri yaylanan [189] her şeyin üzrine secde etmek de caiz değildir.
Eğer kendisiyle beraber ayın namaz kılan liimsenin sırtına izdihamdan dolayı secde ederse caizdir. İmam'ı Muhammed (R.A.) a göre O (Secde) alnı yerden kaldırmakla tamam olur. İmam'ı Ebû Yûsuf'a göre (R.A.) secde, alnı yere koymakla tamamlanır. Sonra tekbir alarak başını kaldırır. Mutmein olarak (Vücudu hareketten kesilerek) oturur ve mutınein olarak secde eder. Sonra kıyama kalkmak için tekbir alır, (evvelâ)' yüzünü kaldırır, sonra ellerini kaldırır, oturmadan ve yer üzerinde bir şeye dayanmaksızın (belki dizleri üzerine ellerini kor) ve dikilerek kalkar.
İkinci rek'atta birinci rek'at gibidir. Ancak ikinci rek'atta sübhâ-neke, Eûzü okunmaz ve iki eller (yukarıya veya kulak yumuşağına) kaldırılmaz. Fakat «Fek'as sam'ac» [190] harflerinin bulunduğu yerlerde eller yukarıya kaldırılır. İkinci rek'atm secdesinden başını kaldırdığı vakit, sol ayağım yatırarak üzerine oturur ve sağ ayağının parmaklarını kıble tarafa yönelterek diker. Ellerinin parmakları kıble tarafa yönelterek serilmiş vaziyette (parmakların araları açık ve bitişik şekilde) uyluğunun üzerine kor. İbni Mes'ud (R.A.) Teşehhüdünü okur [191]. O (İbni Mes'ud'un teşehhüdü); tehiyyeler (sözle yapılan ibâdetler) sa-îâvatlar (fiilî ibâdetler) Tayyıbeler (Malî ibâdetler) Allah (C.C.) içindir. Selâm, Allah'ın (C.C.) rahmet ve b'ereketi senin üzerine olsun, ey Peygamber, selâm bizim (bütün peygamberler sınıfına dahil olan Tirizim) üzerimize ve Allah'ın salih kulları üzerine olsun.
Ben şehâdet ederim (kat'iyetle bilir ve söylerim) ki; Allah'dan (C.C.) başka (tapılacak, yaratıcı, öldürücü, rızık verici ve her şeye kadir) ilâh yoktur. Yine ben şehâdet ederim; şüphesiz Muhammed (Ş.A.V.) onun Allah'ın C.C.) Kulu ve Rasûlüdür. Birinci kâde'de bunun (Teşehhüdün) üzerine ziyade etmez. (Farzların) birinci ve ikinci rek'atların-dan sonra sadece fatihayı okur. O (sade fatiha okumak), daha sevaptır. Eğer (evvelki iki rek'atlardan sonraki rek'atlarda üç defa) teşbih veya hic bir şey okumaz susarsa caizdir [192]. İkinci Kâde (Teşehhüde oturmak) de birinci kâde gibidir.
Kadın, iki kâde de teverrük eder. O (Teverrük); sol yanı üstüne oturup iki ayaklarım sağ tarafından çıkarmaktır, ikinci Kâde de teşehhüt tamamlandığı vakit, Peygamber (S.A.V.) üzerine Salavâtı şerife getirir ve (Rasûlüllâh'dan) sabit olan dualara ve Kur'ani Kerim'in lafızlarma benzeyen dualardan dilediğini okur [193]. İnsanların sözüne benzeyenleri (Ey Aliahım bana filân kadım aile olarak lütfet, mealindeki, Allahüm-me Zevvicni fülânete gibi sözleri) okumaz. Sonra imamla beraber sağ taraf ma selâm verir. Binaenaleyh (Selâm ve Allah'ın C.C. rahmeti sizin Üzerinize olsun mânâsım ifade eden) «Esselâmü Aleykünı Verahme-tûllâh» der. Sol tarafına da aynı selimi verir.
t mam Selâmla beraber sağında, solunda hafaza meleklerine ve kendisiyle beraber namazda bulunan (erkek, kadın) insanlara (ve Mü'min çinililere) niyet eder. İmam'a uyan cemaatta imam gibi niyyet eder ve imam'dan tarafa selâm verdiği zaman imama da niyyet eder. Şayet cemaat, imamın (arkasında olmak suretiyle) hizasında olursa her iki tarafa selâm verirken cemaatla beraber imam'a niyyet eder [194]. Tek başına namaz kılan kimse, (Selâm verirken) ancak hafaza meleklerine niyyet eder. [195]
imam, Cuma ve Bayram namazlarında, edâ olsun, kâza olsun sabah namazında ve akşamla yatsı namazlarının ilk iki rek'atlannda Kı-raat'ı cehren (sesli) okur. Yalnız kılan kimse ise, gece nafilelerinde (Terâvih ve Vitir), eğer vaktinde olursa (Eda olunan ve) cehri olan farzlarda muhayyerdir (isterse sesli, isterse sessiz okur) [196]. Fakat, cehri (sesli okumak) afdal kılındı. îmanı ve Münferid, zikri geçenlerden maada da (Teravih, vitir ve farz'ı cehriden başkasında) vâcib olarak gizli okurlar. Sahih kavilde; Cehrin ednâ (aşağı derece) sı, (İmam hakkında) başkasına işittirmek ve ihfânın (gizli okumanın) ednasi ise, kendi nefsine işittirmektir. Talâk, Itak, İnşâallâh ve bunlardan başka (Hayvan kesmede besmele, îlâ ve alışverişte) konuşma ile ilgili olan bütün yerlerde, yine ilıfâ ve cehrin hükmü böyledir [197]
Eğer namaz kılan kimse, yatsı namazının evvelki iki rek'atının sûresini terk etse, son iki rek'atında, fatiha ile sûreleri kaza eder. Musaîli (namaz kılan) fatiha ve sûreyi cehren okur. Eğer musallî, yatsı namazının evvelki iki rek'atının fatihalarını terk etse, son iki rek'atmda kaza yapmaz, (zira kaza etse bir rek'atta iki defa fatiha okumak lâzım gelir).
Kıraatin farzı; (İmam'ı Âzâm'a göre) bir âyetdir. (Âyet gerek kısa olsun, gerek uzun olsun, gerek fatihadan olsun ve gerekse başka sûrelerden olsun). İmam'ı Ebû Yûsuf ve İmam'ı Muhammed (R.A.)'a göre ise, üç kısa ve bir uzun âyettir [198]
Seferde vakit acele olduğu zaman namazda kıraatin sünnet miktarı, fatiha ve arzu ettiği herhangi bir kısa sûredir. Emin olduğu zaman ise, Sabah Namazında Sûre'i Bürüe ve İnşekkat gibi sûreleri okumak sünnettir. Hazarda (İkâmette) ise (Kıraatin sünnet miktarı Fatihadan sonra) kırk veya elli âyettir. Ulemâlar sabah ve öğle namazlarında mufassal uzun sûrelerin, ikindi ve aytsı namazlarında orta sûrelerin, akşam namazında ise kısa sûrelerin okunmasını güzel gördüler.
Hucurât Sûresi'nden, Bürûç sûresine kadar sûreler uzun, Bürûç sûresinden Lemyekûn sûresine kadar, orta sûreler ve Lemyekûn sûresinden mushafın sonuna kadar devam eden sûreler ise, kısa sûrelerdir. Zaruret zamanlarında, hâlin iktiza ettiği miktardır [199]. Sadece sabah namazlarında birinci rek'atın kıraati, ikinci rek'atm kırâatmdan (insanların cemaata yetişebilmeleri için) nzun okunur.
Inıam'ı Muhammed (R.A.)'a göre bütün namazlarda birinci rek'atm kıraati uzun okunur. Namaz için Kur'andan bir şey tâ'yin edilmez, bir cihetteki, ondan başkası o namazda caiz olmasın [200]. Namaz için sûre tâyin etmek mekruhtur. İmam'a iktîdâ eden kimse okumaz, sükût eder ve imamı (dinliyen huzur ve düşünce ile) dinler, velevki imamı rağbet (taleb, rahmet) ve korku (azab) verici âyetleri okusa, yahut hutbe veya Peygamberimize Salâvat'ı şerife getirse, yine de muktedî dinler ve sükût eder. Uzak (Hutbeyi işitemiyen) ve yalan olan kimseler, (susup, dinlemekliğin vucûbiyetinde) [201] müsavidirler [202]
Cemaat (Farz namazlarında) sünneti Müekkededir [203]. Cemaat arasmda imamlığa en lâyık olan: sünneti en, iyi bilen [204] (Namazın ahkamını, sıhhatini, fesadını en iyi bilen) kimsedir. (îiinıde müsavilikten) sonra kıraati daha güzel (Tecvidi daha iyi bilen) dır. İmam'ı Ebû Yûsuf'a göre ise: Bilâkistir, (yâni kirâat'ı güzel olan sünnete âlim olana tercih edilir). Bundan sonra evrâ (ziyâde müttekî olan ve haramdan kaçinan)dır. Sonra (bu üç vasıfta müsavi olsalar) yaşta büyük olandır. Bunda da müsavi olsalar ahlâkan (Hilm, rıfk, haya..) daha mükemmel olandır.
Kölenin, ârâbînin, â'mânm (körün) [205] -fâsıkın [206], Bid'at sahibi«in [207] ve Veledi Zinanın imamlığı kerâhattır. Eğer imamlığa geçirirlerse caizdir. İmamın namazı uzatması kerâhattır [208]. Yalnız başına kadınların cemaatıda kerâhattır. Eğerki, kadınlar cemaat olurlarsa, çıplaklarda olduğu gibi imam olan kadın ortalarına (beraber) durur. Kadınlar cemaata (fitne çıkmak korkusundan için) gidemezler. Ancak sabah, akşam ve yatsı namazlarına acuze (ihtiyar) kadınlar gidebilirler. İmameyne göre (ihtiyar kadınlar) her namaza gidebilirler. ^Çünkü) onlara rağbet gösterilmez [209]
......Tek cemaatla namaz kılan kimse, o cemaati sağ tarafına durdurur [210]. Cemaat iki veya daha fazla ise, İmam öne geçer, imamın arkasına evvelâ erkekler, sonra erkek çocuklar, hunsalar, daha sonra kadınlar saf tutarlar. Bir kimse, şehvet sahibi (dokuz yaşından yukarı) kadınla tahriem (iftihtah tekbîri) ile müşterek salât'ı Mutlakta (Ru-kû'Iu, secdeli) perdesiz bir mekânda (bir rukûn kadar) beraber olsa ve eğer imam kadınlar içinde ııiyyet etmişse, o kimsenin namazı fasit olur[211].
Şayet imam kadına ni\yet etmezse kadın imamın namazına dâhil olamaz. Erkeğin kadına veyahut çocuğa [212], Tâhir (Özürsüz)'in mâ* zûre, [213] Kâri (Okumuş)'in ÜmmPye (Okuma bilmiyeııe) [214], Mük* tes (Giyimli) olan kimsenin Üryan (Çıplak) olana, ima (işaret) sız kılan kimsenin ima ile kılana, ve farz kılan kimsenin nafile kılana, veya] farz kılanın, farzı ahar (başka farz) kılana iktidâsı fasittir. Ayağını] gasleden (yıkayan)'in, mesih edene [215], nafile kılanın farz kılana, bu-inun gibi îma ile kılana ve kâim (Ayakta) olanın ahdep (Kambur, büğrü) olana iktidasi caizdir. Yine (Zikr olunan gibi caiz oîur), abdestli olanın teyemmümlü olana ve kâim (ayakta olan)'in Kâid (oturan)'e iktidasi caizdir [216]. İmam'ı Muhammed, ilci meselede (Abdestlinin teyemmüm-lüye ve kâimin kaide iktidâ etmesinde) muhaliftir.[217]
Eğer (Musalli) imamının (namaz kıldırdığı zaman) abdestsiz olduğunu (İmamdan fariğ olduktan sonra) bilirse, namazım iade eder [218]. Eğer bir Ümmiye iktidâ etseler; İmam'ı Âzam (R.A.)'a göre, hepsinin namazı fasit olur. imameyn (tmam'ı Ebû Yûsuf ve Muhammed R.A.)'e göre ise; yalnız Kâri'nin namazı fasit olur. Kâri olan (iyi okuyan) imam (Hades vakî olmakla) son iki rek'atta (evvelki iki de okuduktan sonra) bir ümmiyi istihlâf etse (yerine çekse), hepsinin namazı fasit olur . [219]
Bir kimseye namazda (bilâ ihtiyar) hades (Abdesti bozan bir hal) arız olsa, (beklemeden) abdest alır [220]. Ve namazını tamamlar. Yeniden kılmak daha efdaldır Eğer (Hades sepkat eden) imam ise, kendi yerine (İmamlığa elverişli) başka bir konseyi (eğlenmeksizin işaret ederek veya elbisesinden) çeker, abdestini alınca döner ve eğer imamı namazını namazdan çıkmamişsa, vücfiben mekanında (namazını) tamamlar. Şayet (İmamı namazdan çıkmış ise) hades sepkât eden kimse (İmam veya muktedi) muhayyerdir, yalnız kılan kimse gibi isterse, gelir mekânında tamamlar. İsterse, abdest aldığı yerde tamamlar.
Eğer (Namaz kılan) kasten hades ederse, yeniden kılar. Eğer namaz kılan kimse cinnet getirse, veya bayıisa, veya gustil icabetse, veya kahkaha ile gülse, veya namaza mâni necaset isabet etse, veya başı yarılsa (kanı aksa), veya abdesti bozuldu zanniyle mescitten çıksa veya (bu a-dam sahrada) safların dışına çıksa, hepsinde namazım yeniden kılar. Sonra abdesti bozulmadığı meydana çıksa, yahut (Mescitten)) çıkmadığı ve (sahrada safları) geçmediği tezahür ederse, başladığı namazını tamamlar.
Namaz kılana hades, tehîyyâtü okuduktan sonra (namazın sonunda) meydana gelse, (beklemeden) abdest alır ve selâm verir. Eğer (namaz kılan kimse) bu halde (Teşehhüd miktarı oturduktan sonra) kasten hades yapar veya namaza mâni bir amel işlerse, namazı tamam olur [221].
îmamı'ı Âzam'a göre: (Namaz kılan kimse) bu halde (Teşehhüd miktarı oturduktan sonra) kendisi teyemmümlü iken su görse (ve kullanmaya kadir olsa), veya meshin müddeti tamam olsa, veya mestlerini kolaylıkla çıkarsa (mestleri kolayca ayağından çıksa), veya okuma bilmeyen kimse sûre öğrense, veya çıblak [222] namaz kılan kimse elbise bulsa, veya îma ile namaz kılan rükû ve secdeye kadir olsa, veya tertip sahibi [223] olan fevt ettiğini hatırlarsa, veya okuma bilen okuma bilmeyeni yerine geçirse, veya sabah namazında güneş doğsa, veya Cum'a namazında, ikindi vakti girse, veya özür sahibinin özrü zail olsa, veya iyi olmuş yaradan sargı düşse, namazı bâtıl olur. (Çünkü huruç bisün,fthî İ-mam'ı Âzam'a göre farzdır)[224].
Eğer İmam, Mesbûku (birinci rek'atte imam'a yetişemiyeni) makamına çekerse sahihtir. (Fakat evlâ olan müdriki çekmektir. Çünkü İfti-tâh tekbirine yetiştiği iğin selâmda başkasını çekmeye ihtiyaç yoktur). (Çekilen mesbuk) İmamın namazını tamamladığı zaman, cemaatla selâm vermek için bir müdriki yerine çeker. Sonra mesbuk imam, namaza mü-nâfi (kahkaha ile gülmek, konuşmak gibi) bir hareket yapsa, bu hareket mesbüka zarar verir. Ama namazdan çıkanlara (İmam ve diğer cemâate) zarar vermez.
Eğer imara, teşehhüd miktarı oturduktan sonra (kasten) kahkaha ile gülse, veya kasten abdesti bozsa, mesbuk olan kimsenin namazı fâsid olur. Eğer İmam konuşur veya mescitten çıkarsa, (icmâan) mesbuk'un namazı fâsid olmaz.
Bir kimseye rükû veya secdede, namaza mâni bir hal olsa, eğer bina ederse (namazın kalanına devanı ed.erse), ikisini de (rükû ve secdeyi de) vâcib olarak iade eder. Bir kimse (evvelki rek'atte) secdenin birisini (yapmadığını) rükû veya secdede hatırlarsa, ve unutmuş olduğu secdeyi yapsa, rükû ve secdeyi iade etmek menduptür. (Imam'ı Ebû Yûsuf'a göre ise iadesi farzdır).
Bir kimse diğer bir kimseye imam olsa ve imam olan kimseye de abdesti bozan bir hal olsa, eğer imam'a uyank imse (İmamlığa ehil ise) imam, yerine çekmesede, imama uyan kimse imamın yerine gelmeye tâyin olunur. Ancak (İmama uyan kimse) imamlığa elverişli değilse; (Çocuk, kadın gibi) bir kavle göre: Yine de İmam'a uyan kimse imamlığa tâyin edilir. Ve ikisinin namazı da fasit olur. Diğer bir kavilde ise fasit olmaz. Sahih olan kavile göre ise: İmama uyan kimse lâyık olmadığı halde) î-nıamhğa tâyin edilmez ve (o cemaatin) namazı fasit olur. İmaminki ise, fasit olmaz.[225]
Eğer İmam okurken tutukluk yapsa, başka bir adamı yerine imam yapmak (i. Âzam R.A.'e göre) caizdir, imam'ı Ebû Yûsuf ve İmam'ı Mu-hammed'e göre yerine geçirmek caiz olmaz . [226]
Konuşmak; sehven olsun veya uyuklarken olsun, namazı ifsâd e-der[227]. Yine (konuşmak gibi) insanların konuşmalarına benzeyen duâ da, namazı ifsâd eder. İnsanların konuşmalarına benzeyen duâ: İnsanlardan istenmesi mümkün olan söz (Allahım bana elbise ver, bana falanı veya bana bin dinar ver gibi)dir. Namazda «ah, vah, uh, eh veya ûf, of» demek iki harf dahi olsa ifsâd eder. İmam'ı Ebû Yûsuf'a göre iki harf ile olanlar ifsâd etmez.
Ağrıdan veya gelen belâdan dolayı sesli ağlarsa, namazı ifsâd eder. Cennet veya cehennemi hatırlamakla ağlarsa ifsâd etmez, özürsüz öksürmek [228] (Eğer Kır'âatı güzelleştirmek veya imamın hatasına işaret için olursa ifsâd etmez), ve aksının kimseye namazda, yerhamukellâh demek, bir kimse namaz kılana, istediğin falan şey hâsıl oldu derse, namaz kılanda cevap kasdiyle «Elhamdülillah» dese veya namaz lalan kimseye «Allah'tan başka ilâh» var mıdır? denilse, o da cevap kastiyle' «Lâilâhe İllallah» dese, veya namaz kılana, bir kimse teaccüp bir söz söylese, o da cevap kastı ile «Sübhânallâh» dese, veya namaz kılana bir kimse gelip, falan Öldü dese, oda cevap kastiyle «innâlillâhi ve İnnâ İleyhirâciûn» dese, veya acayip bir işten dolayı «Lahavle velâ Kuvvete İllâ Billahi» dese, İmam'ı Âzam ve İmam'ı Muhammed'e göre cümlesinde namaz fâsid olur. İmam'ı Ebû Yûsuf ise, (hepsinde namaz fâsid olmaz diyerek) muhalefet ediyor. Eğer (Namaz kılan) zikr olunan kelâmlara kendisinin namazda olduğunu bildirmek murad ederse, ittifakla fâsid olmaz.
Eğer (namaz kılan) kendi imamından başka imamı fethetse, namazı fâsid olur [229]. Fakat; kendi imamını feth etse, (İmam ister namaz caiz olacak mikdar okusun, ister okumasın, ister bir âyetten diğer bir âyete geçsin, isterse geçmesin) esah olan namazı fâsid olmaz [230]. Kasten selâm vermek (sehven fesâd etmez) ve (kasten olsun, sehven olsun) selâm almak ifsâd eder ve namaz kılan kimsenin kıraati, Mushaf'ı Şerifi açıp yüzünden okuması ifsâd eder. İmam'ı Ebû Yûsuf ile Muhammed (R.A.) muhaliftirler. Namaz kılanın yiyip içmesi (kasten olsun, sehven olsun) ifsâd eder.
Namaz kılanın ııecîs üzerine secde yapması (İmam'ı Âzam ile İmam'ı Muhammed (R.A.)'a göre namazı ifsâd eder [231]. İtnam'ı Ebû Yûsuf'a göre ise temiz bir şey üzerine secdesini iade ettiği zaman (yani önce necis üzerine secde yaptığında secdesi fâsıd olur ama, namazı fâsid olmaz, sonra temiz bir yerde secdesini iade ederse) secdesi sahih olur. Ve namazı fâsid olmaz.
Ameli kesir (Failini hâriçten gören, onun namazda olmadığında şek-ketmek) de namazı ifsâd eder [232].
Namaz kılanın kendi namazından başka bir namaza başlaması (Meselâ: Öğleden bir rek'at kıldıktan sonra, ikindi veya nafile namazına if-titâh tekbîri alsa, öğlesi bozulmuş olup, başkasına başlaması sahih olur ve öğleden çıkmış olur) önceden başladığı namazı fesâd eder. Namaz kılanın kıldığı namaza ikinci defa başlaması (Meselâ: öğleden bir rek'at kılar, sonra tekrar öğleye iftitâlı tekbîri getirirse, namazı fâsîd olmaz. Evvelki rek'at hesaba katılarak üç rek'at daha kılar ve namazı tamam olur ve eğer niyyeti kalbi ile yaparsa) ifsâd etmez.
Eğer (namaz kılan) yazılmış yazıya baksa ve mânâsını da anlasa (gerek Kur'an ve gerekse başkası olsun), veya dişleri arasında nohutta» az olan taamı yese, namazı fâsid oîmaz. Nohut miktarı olursa, namazı ifsâd eder. (Namaz kılan kimse, ağzının dışından içine susam dânesi veya o kadar bir şeyi alır yutarsa rahmet damlası da olsa, sahih olan namazı fâsid olur).
Eğer bir kimse, yer üzerinde namaz kılan kimsenin secde yerinden geçse veya dükkân (yüksek bir yer) üzerinde namaz kılanın azasına, geçenin âzası beraber olsa, geçen kimse günahkâr olur. Fakat namaz fasid olmaz[233].
Namaz kılan kimsenin ihtimam edeceği husus: sahrada önüne, kalınlığı bir parmak ve uzunluğu bir arşın olan bir sütre (değnek vesaire) dikmektir [234]. (Namaz kılan kimse) sütreye yakın bulunmalı ve sütreyî kaşlarının birisinin hizasına dikmeli. Sütreyi yere koymak veya çizgi çekmek kifayet etmez (Bu hüküm yer yumuşak olduğu zaman da câridir). Namaz kılan kimse geçmek isteyen kimseyi, (eli iie, başı ile veya gözü ile) i işaretle, veya teşbih ile men'eder. Eğer sütre yoksa, ikisi (hem İşaret» hem teşbih) ile men etmez (birisi kâfidir). Geçen olmaz diye emin olursa, süt-renin terki caizdir. İmamın sütresi cemâate de kifayet eder.
Bir kimse, iç taraafı necis olan ve etrafı dikili olmayan bir elbise (Seccade mesabesinde) üzerinde, namaz kılsa, sahihtir. Yine bir kimse bir tarafı necis olan seccadenin temiz tarafında namaz kılsa, seccadenin bir tarafını hareket ettirmekle diğer tarafı gerek küçük olduğu için hareket etsin, ve gerek büyük olduğu için hareket etmesin namazı sahih olur. [235]
Namaz kılan kimsenin elbisesi veya vücûdu ile oynaması (tahrimen) mekruhtur. Secde etmek için taşı yerinden atmak mekruhtur. Ancak secde yapabUmek için bir kerre (el ile) atmak mekruh değildir. Namaz kılan kimsenin parmaklarını çatlatması, elini (böğrüne) koyması, (boynunu) sağa sola çevirmesi, (kelp gibi) dizlerini dikip karnına birleştirmek; iki kenedi üzerine oturarak ve ellerini yere koyarak oturmak, kollarını yere sermek, eli (ve başı) ile selâmı almak, özürsüz bağdaş kurmak, namazda (pantolonun ütüsü bozulmaması için) elbisesini eli ile çekmek, elbisesinin (bir ucunu) başına veya omuzlarına koyup, diğer ucunu salıvermek, esnemek, gerinmek, gözlerini yummak, tepesine sacını toplayıp (İple bağladığı halde) namaz kılmak [237] veya başı açık namaz kılmak mekruhtur. Fezellül ve tevazu için açık olursa; mekruh değildir [238]
(Büyük şahsiyetlerin huzuruna çıkılamıyan, evde giyilen kirli, pis ve yatak elbisesi gibi) kötü elbise ile namaz kılmak, namazda alnındaki toprağı eli ile silmek, namaz kılanın semâya bakması, âyetleri ve tesbîhi îli ile sayması İmam'ı Âzam'a göre, mekruhtur, İmam'i Ebû Yûsuf ve imam'i Muhammed muhalif (saymaktaki kerâhathğa muhalif )tir.
İmam'ın mescidin mihrabında yalnız kıyam etmesi, imamın dükkân [yüksek yer) veya yer üzerinde yalnız kılması (yani imam, yüksek yerde lurup yanında bir fert olmazsa, ve cemaatta aşağıda bulunsa, veya imam uçak yerde dursa, cemaat ise yüksek yerde bulunsa, imamın yalnız kıî-nası) mekruhtur, ön safta (velevki bir adam sığacak kadar) boş yer farken, arka safa durmak, namazda sûretii (resimli) elbise giymek [239]namazda iken başı üzerinde (tavanda), veya karşısında veyahûtta aynı hizada suret (resim) bulunmak mekruhtur [240]. Ancak (resim) küçük o-lursa kendisine bakıldığı zaman belli olmazsa, veya (Ağaç, çiçek gibi) ruh sahibi (canlı) olmazsa, veya başı kesilmiş olursa, mekruh olmaz [241]. Namazda, yılan ve akrebi öldürmekte mekruh olmaz.
imam'ın, mihrabında secde edici olduğu halde mescitte kıyamı (yani kendisi mescit içinde olup, secdesi mihrapta olursa) mekruh değildir. O-turup söyleşen kimsenin arkasında (yani önünde söyleşen adam varken arkasında) namaza durmak mekruh değildir. Asılı bulunan mushaf veya kılıca karşı, muma veya lambaya karşı namaz kılmak [242], resimli seccade üzerinde, eğer resimler üzerine secde yapmaz (ve resimler ayakları altında bulunur) sa, namaz kılmak mekruh değildir[243].
Mescidin üzerinde idrar, büyük abdest ve cima (yapmak) mekruhtur. Mescid'in kapısını kapamak (kilitlemek) mekruhtur. Esah olan, mescit veya namaz kılanların eşyalarının çalınmasından endişe edilirse (kapısını) kapamak caizdir. Mescidi kireçle ve altın suyu ile nakış (süs) lemek caizdir. İçinde mescid bulunan evin üzerine idrar ve (büyük abdest) gibi şeylerin yapılması caizdir. (Çünkü hakikatta mescid değildir. Hakîkatta mescîd olsaydı satılması caiz olmazdı). [244]
Vitir namazı, (imanı'i Âzam1 a göre) vaciptir [245] İmam'ı Ebû Yusuf ve Mulıanımed'e göre ise, sünnettir ve o (Vitir) bir selâm ile üç rek'attıf. Vitirin her re.k'atmde, fatiha ve sûre okur, üçüncü rek'atta rukû'dan evvel tekbire ellerini kaldırdıktan sonra daima kunut (duasını) okur [246]. Vitir namazından başkasında kunut okunmaz. İmam'a uyan kimse, vitrin kuııul'una rukûdan sonra da olsa tâbi olur [247]. (Hanefi olan muktedi) Sabah namazında (Kunut okuyan safiye kunutta) tâbi olmaz. Ebû Yusuf muhaliftir, (îmam'a uyması lâzımdır der). Az-hâr olan kavilde, sükût ettiği halde (ve elini salarak) durur.
Sünnet'i (Mü'ekkede); sabah namazının (farzından) evvel, Öğle, akşam ve yatsı (nm farzın) dan sonra, iki rek'attır. öğle (nin farzın) dan evvel ve cuma (nm farzın) dan evvel ve sonra dört rek'atiır. İmam'ı Ebû Yusuf'a göre, Cum'adan sonra (sünneti ıntiekkede) altı rek'attır [248].
İkindiden 'evvel dört veya iki rek'at, akşamdan sonra altı (rek'at) yatsıdan evvelki dört ve sonraki dört rek'at (sonraki dördün ikisi sünnet'İ müekkede'dir) mendûp oldu. Gündüz nafilelerinde bir selâm ile dört (rek'at) üzerine ziyade etmek mekruh oldu. Gece nafilelerinde ise (İmam'i Âzam K.Â.'a göre), sekiz rek'ata kadar mekruh olmadı. Ebû Yusuf ve Muhammed muhaliftir. (Bunlara göre gecede sekiz rek'at nafile bir se-. lamla mekruhtur, fakat asâh olan değildir.) Gece nafilesinde sekiz rek'at üzerine ziyade olunmaz. Gece ve gündüzde efdal olan (İraam'ı Âzam'a göre) dört rek'attır[249]. İmam'i Ebü Yusuf ve Muhammed (R.A.) ise gecede iki (şer) efdal dediler, (Fetva da buradadır).
Kıyamı uzatmak, rek'atlerin çok olmasından efdaidtr. Farzın iki rek'atinde [250], vitir ve her nafilede kıraat farzdır. Kendisine niyyete başlanılsın nafilenin (başlaması) güneş doğarken ve batarken de olsa, (kazası) lâzımdır (ifsad ederse yine kazası lâzım olur), üzerine lâzım olan bir namazı kılmadım zanniyle başlasa sonra kıldığını hatırlayarak namazı bozsa, o bozduğu namazın kazası lâzım gelmez.
Eğer (Namaz kılan kimse) dört rek'at nafileye niyyet etse, Ka'deyi ûlâdan sonra yahutta ka'deyî ûlâdan evvel (namazını) bozsa (imam'ı Âzam ve İmam'ı Muhammed'e göre) iki rek'at olarak kaza eder, (çünkü nafilelerin her iki rek'atı tek basma bir namazdır). (Yalnız ikinci rek'atta oturmadan üçüncü rek'ata başladıktan sonra bozsa dördüncüyü de kaza eder). İmam'ı Ebû Yusuf; ka'deyi ûlâya oturmadan evvel bozarsa dört rek'at kaza eder dedi. Yine yukarıdaki gibi ihtilâf ediyorlar.
Dört rek'atta da kıraati terk etse veya son ikilerin birinde okusa (îmam'ı Âzam ve İmam'ı Muhammed'e göre iki rek'atın kazası) kâfi-dri (İmam'ı Ebû Yusuf'a göre ise dört rek'atım da kaza eder). Eğer yalnız evvelki ikide veya sonraki ikide okusa, yahut yalnız evvelki ikinin birinde veya sonraki ikinin birinde (kıra-atı) terketse, ittifakla iki rek'atım kaza eder. Eğer evvelki (rek'atlarm) birinde okusa, (İmam'ı Âzam ve İmam'ı Ebû Yusuf R.A.'a göre) dört (rekatını da) kaza eder. İmam'ı Muhammet ise, iki rek'at kaza eder dedi. Eğer (bir kimse) nafilede ka'deyi ûlâyı terk etse, (İmam'ı Âzam ve İmam'ı Ebû Yusuf'a göre, nafile namazı) bâtıl olmaz. İmam'ı Muhammed muhalfitir (nafilesi bâtıl olur der.)
Bir kimse (şerefli) bir mekânda bir namaz (kılmayı) nezir etse o namazı da (şeref bakımından) daha aşağı olan mekânda kılsa, caizdir [251]. Eğer (bir kadm) yarın (namaz kılacağım) veya oruç (tutacağım) diye nezir etse, o günde hayızh olsa, o (namaz veya orucun) kazası lâzım olur. Bir (farz) namazdan sonra, (kılınacak olan nafileler) o (farz) namaz misilli kılınmaz, (yâni nafileleri de farzlar gibi iki rek'atında Fatiha ve Zammı sûre okuyup, diğer iki rek'atında yalnız Fatiha okumak olmaz, her rek'atında okumak lâzımdır).
Nafile (Namazı) ayakta durmaya muktedirken oturarak kılmak sahih olur [252]. Eğer (namaz kılan kimse) iftitâh tekbirini ayakta aldıktan sonra otursa, caizdir. Eğer ki özürsüz olursa (İmam'ı Âzam'a göre tenzihen) mekruh olur. tmam'ı Ebû Yusuf ve tmam'ı Muhammed (R.A.) ise (Ayakta iftitah tekbiri aldıktan sonra oturmak) özürsüz caiz değildir dediler. (Namaz kılan kimse) şehrin haricinde dâbbesine (hayvan veya vesaitine) binici ve imâ edici olduğu halde, dâbbesi herhangi tarafa yönelirse, nafile namazını (o tarafa) kılar [253]. Dâbbesinden hımeşİ ile (Ru'kû ve sucut ile) bina eder. tmam*ı Ebû Yusuf muhaliftir (Kaviyi zaif üzerine bina etmek lâzım gelir der), (Dâbbesine) binmekle bina etmez. [254]
Teravih: On selâm ile ve her dört rek'attan sonra (dört rek'at) kadar oturmakla, yirmi rek'at olarak, cemaatle vitirden evvel veya sonra, yatsıdan sonra, Ramazanın her gecesinde Sümıet'i Müekkededir[255].
Teravihte sünnet olan, bir kerre hatmetmektir. Cemaatin tembelliğinden dolayı (Hatim) terk olunmaz, (lâkin zamanımızda ef'dâl olan, cemaati nefret ettirmemektir).
Teravihi ayakta kılmaya kudret varken oturarak kılmak mekruh olur [256]. Vitir, ancak Ramazan'da cemaatle kılınır. Sünnetlerde efdâl olan Teravih müstesna, evde kılmaktır [257].
Cuma'yı (kıldıran İmam), Güneş tutulduğu zaman insanlarla her rek'atta bir ru'kû ile iki rek'at namaz kıldırır, (imam'ı Âzam'a göre) İmam, kıraati uzatır ve gizli okur. İmam'ı Ebû Yusuf ile İmam'ı Mah'am-med (R.A.) ise, açıktan okur dediler.
(İmam) namazdan sonra güneş açılıncaya kadar dua eder. (İmam) Hutbe okumaz. Eğer (Cumayı kıldıran imam) yoksa, cemaat, ay tutulması, zulmet, rüzgâr ve korkuda olduğu gibi tek başına iki veya dört rek'at kılar. [259]
Istiska'da cemaat İle namaz yoktur. Belki sadece dua ve istiğfardır, îmam'i Âzam'a göre cemaat, tek başına kılarsa caizdir, imanı'ı Ebû Yusuf ve İmam'ı Muhammed ise, imam, insanlarla kıraati her ikisinde cehren okuyarak iki rek'at namaz kılar. Namazdan sonra İmam'ı Mu-hammed'e göre, bayram (hutbesi) gibi iki hutbe yapar. İmam'ı Ebû Yusuf'a göre ise, bir hutbe okur. (imam'ı Âzam'a göre ise, cemaatin meşruluğu olmadığından hutbe yoktur).
Cemaat ve (imam) elbise (pardesü, cübbe...) lerinin iç yüzlerini çevirmezler. İmam'ı Muhammed'e göre imam (cübbesini) çevirir, cemaat (arka arkaya) ancak üç gün istiskaya çıkarlar. Müslümanlara cizye verip içlerinde sâlûn olan gayri müslimîer (İstiskaya) çıkmasınlar. [261]
Bir kimse, farz olan bir namaza başlasa (ve o farza) ikâmet yapıl sa, eğer birinci (rek'atin) secdesini yapmamışsa, namazını keser ve ima ma uyar [262]. Eğer (birinci rek'atin) secdesini yapmışsa (başladığı namazda) dört rek'atlı farz ise, iki rek'atım tamamlar, (bu iki rek'at nafile olur). Eğer üçüncü rek'atin secdesini yapmışsa, (dört rek'ati) tamamlar. Nafile olarak (imama) uyar. Ancak ikindi namazında müstesnadır (Çünkü ikindiden sonra nafile kılmak mekruhtur). Velevki sabah ve akşam namazında olsun (namazı) keser ve ikinci (rek'atin) secdesini kayıtlamadığı müddet imam'a uyar. Eğer (ikinci rek'atin secdesini) kayıtladı ise tamamlar ve (imama) uymaz.
Eğer, namaza başlayan kimse, öğle veya cum'anın sünnetinde olur da, (öğlenin farzına) ikâmet olunsa veya hutbeye başlansa, birinci iki rek'at üzere keser. Öğlenin sünnetini (dört rek'at olarak) tamamlar da denildi.
Namaz için ezan okunan mesçidden, namaz kılan kimsenin (namazı) edadan önce çıkması mekruhtur [263]. Ancak o kimse ile başka bir cemaat kâim olacaksa (yâni banka bîr camide imam veya müezzin gibi vazifeli ise) çıkması mekruh olmaz.
Eğer (ezan okunan mescidde namazı) kılarsa (mesçidden çıkması) mekruh olmaz. Ancak eğer kî (müezzin) ikâmet'e başlamışsa, öğle ve yatsıda müstesnadır[264]. Bir kimse sabah namazının sünnetini kıldığı takdirde, cemaatle (sabah namazını) kaybedeceğinden korksa, o (sünfiet'i) terkeder ve imama iktida eder [265]. Eğer farzın bir rek'atıııa yeti§eceğiııe (kalbi) kanaat ederse, o (sünneti) terk etmez. Belki o (Sün-Üet'i) mescit kapısında kılar ve (imam'a) uyar. (Sabah namazının sün-ftet'i) kaza olunmaz. Ancak farza tebaiyyetle (Güneş doğduktan sonra e zevaldan evvel kuşluk vaktinde) kaza olunur[266]
İmam'i Muhammed'e göre ise, güneş doğduktan sonra (Zevale ka-_ar istihsânen) kaza olunur, öğlenin sünnetini iki halde (yani farza ye-fişrnemek korkusu olsun, olmasın) terk eder. imam'ı JYÎuhammed'e göre (Sünnet'i) vaktinde iki rek'attan evvel kaza eder[267].
(İmam'ı Ebû Yusuf'a göre ise, iki rek'ati edâ ettikten sonra, dört ek'atı kaza eder). Sabah ve Öğlenin sünnetinden, beş vaktin farzından e vitirden başka asla kaza olunmaz.
Bir kimse öğle namazını cemaatla kılınırken bir rek'atma yetişse, ı (kimse öğleyi) cemaatle kılmamış belki faziletine erişmiş olur[268]. Bîr dmse Mescide gelse ve cemaata yetişemezse, o (farzın vakti geçmek uretiyle) kaybolmasından korkmadığı müddet farzından evvel istediği îleyi kılar.[269]
Bir kimse (İmam) rukû'da iken imama yetişse, tekbir alsa, ve (kıyama da) dursa, o anda imam da başını kaldirsa, o kimse o rek'ate yetişmiş olmaz. Bir kimse imamdan evvel rukû'a varsa ve imam (kendisine jtiyan kimseye rukû'da) yetişse o (uyan) kimsenin rukû'u sahih olur . [270]
Tertip; vaktim geçenle (farz olsun vâcib olsun) vaktinde kılınan arasında ve (altı vakitten aşağı) vaktini geçenler arasında şarttır[271]. Bir kimse vaktini geçen (farz) namazını hatırladığı halde eda etse, o kimsenin farzı (imanı'ı Âzam'a göre) mevkûfen fasit olur. İmam'ı Ebû Yusuf ve İmam'ı Muhammed'e göre ise, kat'i surette fasittir. Eğer vaktini geçen namazı, altı vakit namazdan evvel kaza etse, namazın farzi-yeti bâtıl olur. Eğer altı vakti kılınca vaktini geçen namazı kaza etmez-? se, imam'ı Âzam'a göre; kıldığı altı vakit namaz sahih olur. İmam'ı Ebû Yusuf ve îmam'ı Muhammed'e göre ise, sahih olmaz.
Vitir namazı, amel cihetinden farz gibidir. Binaenaleyh vaktini geçen (Vitrin) hatırlanması (İmam'ı Âzam'a göre) namazı ifsad edicidir. İmam'ı Ebû Yusuf ile îmam'ı Muhammed (R.A.) muhalefet ediyorlar. (Bunlara göre, ifsad edici değildir).
Bİr kimse abdestsiz, unutarak yatsı namazım kılsa, bundan sonra sünnet ve vitri (abdest) ile kılsa yatsının iadesi jein sünnet'i iade eder. (İmam'ı Âzam'a göre) Vitri iade etmez. İmam'ı Ebû Yusuf ve İmam'ı Muhammed (R.A.) muhaliftirler (bunlara göre, vitri dahi kaza eder) [272]. Farziyetin batıl olması ile, namazın aslı batıl olmaz. İmam'ı Muhammed muhaliftir, (buna göre namazın aslı bâtıl olur). Vaktin daralması ile ve unutmakla tertip sakıt olur. Vakti gecen (Namaz) gerek yeni olsun, gerek eski olsun, vaktini geçenin altı olması ile de tertip sakıt olur. (Tertip) vaktini geçenlerin azaimasıyle geri dönmez.
Bir kimseyi alti vakit veya daha fazla vakit (Namazı) terketse ve terkeden [273] dururken vakit namazını kılmaya başlasa, ondan sonra o kimseyi bir vakit yeni farz terketse, sonra yeni farzı hatırladığı halde vakit namazını kılsa, (O kimsenin) vakit namazı sahih olur. Eğer (Namaz kılan kimse) terk ettiği (Namaz) lavı kaza etse, ancak farzın birisini veya ikisini (kılmasa), bu bakî kalanı hatırladığı halde vakit namazını kılsa yerine (Yukarıda beyan olunduğu gibi) Vakit namazı sahih olur. Kasten namazı terkeden kimse, namazın farziyetini inkâr etmediği müddet öldürülmez [274]. Eğer (bir kimse) kıldığı farzın sonunda niür-ted olsa, sonra o vaktin irinde müslüman olsa, o (kimseye) o (vaktin) iadesi lâzım olur. Mürted olduğu zamanlarda kılmadığı namazın kazası lâzım olmaz, âri harpte müslüman olduktan sonra terk ettiği namazın tlalıi farziyyetini bilmezse kazası lâzım olmaz [275].
Namaz kılan kimse (Namazın fiillerinden birisini) ziyâde veya noksan yaparak sevh etse, iki tarafa selâm verdikten sonra iki secde yapar [277]. Ve bir (tarafa) selâmdan sonra iki secde yaparda denildi. (İkinci defa) Teşehhüt (Tehiyyatû) okur ve (ikinci) selâmı verir. (Namazın kaidesinde değilde) sehvin ka'desinde Peygamber (S.A.V.)'e Salavat-ı Şerife ve (Me'sûı- olan) düa okur. Sahih olan budur [278].
Rükû veya Ka'dede kıraat okusa, veya bir rukıı'ü (Kıyam, Kıraat ve sücût gibi) takdim veya te'hir etse, veya o (riiknû) tekrarlasa, veya vücib'i tağyir etse (sesli okunacak yerde sessiz okumak gibi), veya (vâcib'i) terk etse, Kıraatten evvel ruk'û yapmak gibi (bu fiillerin cümlesinde) velıiv secdesi vâcibolur [279].
Teşehhüt üzerine ziyâde etmekle (Allahüınmcsalli alâ Muhamme-din ve alâ âli Muhammed gibi) üçüncü rek'ata kalkmayı tehir etmek, iki rükû yapmak, sessiz (okunacak) yerde sesli ve sesli okunacak yerde sessiz okumak, kâ'deyi TJIâyı [280] tei-kctnıek gibi fiillerde de sehvi secde vaciptir.
Zikrolunanin hepsi, vâeib'm terkine râci olur denildi. Eğer, Kıyanı ve rukû'da tehîyyâtü okusa, sehiv secdesi vâcib olmaz (çünkü bu mahaller, sena mahalli okunanda senadır).
Eğer (namaz kılan kimse) birkaç defa sehiv yapsa, (hepsine) iki secde kifayet eder [281].
İmamın sehvi ile İmama uyan kimseye secde lâzım gelir, eğer imanı secde ederse, (İmanı secde etmezse, uyan kimsede etmez)[282]. İmama uyan kimsenin sehvi ile, (imama sehiv secdesi) lâzım gelmez. Mesbûk (İmama namazın başında uymayan kimse) imam ile (sehvi) secde eder. Ondan sonra (kılmadığı rek'atlari) kaza eder [283]
Eğer (namaz kıîan kimse) kâ'deyi Ûiâ'da sehiv etse (oturmasa) ve bu halde iken (oturmaya kıyamdan) daha yakınsa (yâni dizlerini kai-dırmamışsa), kâ'deye döner, (Teşehhüt okur, sehiv secdesi de üzerine vâcib olmaz, esah olan da budur). Eğer (oturmaya yakın olmazsa) dönmez ve sehiv yapar. Eğer Kâ'de'i ahireden sehvetse, secde yapmadığı müddet döner ve sehiv secdesi yapar.
Eğer (Beşinci rek'atın) secdesini yaparsa, İmam'ı Muhammed'e göre; başını secdeden kaldırmakla, tmam'ı Ebû Yûsuf'a göre ise: Başını secdeye koymakla farzı bâtıl olur. (Bâtıl olan farz İmam'ı Âzami v6 İmam'ı Ebû Yûsuf'a göre): Nafileye münkalip olur. imam'ı Muhammed muhaliftir, (bana göre vasfı bâtıl ohnakla, namazın aslı da bâtıl olur). İsterse altıncı (rek'atı) da (tek rek'ath nafile olmadığı için) ilâve eder. Eğer dördüncü (rek'ata) otursa, bundan sonra (sehven) kalksa; (hatırlayarak ka'deye) döner ve (beşinci rek'atm) secdesini yapmadığı müddet selâm verir. Eğer (beşinci rek'atm) secdesini yapsa, farz'ı tamam olur, (Altıncı rek'attan sonra) sehvi İçin secde yapar ve altıncı (rek'atı) ilâve eder. (Altının) iki rek'atı nafiledir. (Altıncı rek'ati ilâve etmezde) beşinci (rek'at) te keserse, bir şey lâzım gelmez. (Dörtten ziyâde olan) iki rek'at öğlenin son sünnetinin yerine kâim olmaz. (Yâni sehven öğlenin farzı altıya tamamlandığında ilâve olunan iki rek'at nâfile, öğlenin son sünnetinin yerine geçmez). Bir kimse ilâve olunan ilâ rek'atta imama uysa, (İmam'ı Âzam ve İmam'ı Ebû Yûsuf a göre): Ancak ikisini kılar [284]
Eğer (İmam iki rek'atı) ifsad ederse; (İmama uyan kimse) O (iki rek'atı) kaza eder. İmam'ı Muhammed'e göre (o kimse) altı rek'at kılar. Eğer (İmam) ifsad ederse, imama uyan kimseye kaza lâzım gelmez. Eğer iki rek'at nafilede sehiv için secde yapsa, (Sehvettiği nafilenin) üzerine ilâve etmez. (Eğer ilâve ederse sehiv secdesi batı olur). Eğer ilâve ederse, (namaz) sahih olur (fakat sehiv secdesini, ilâve eder).
Üzerine sehiv secdesi-lâzım olan kimsenin selâmı o (kimseyi) mu-vakkatan namazdan çıkarır. Eğer secde ederse (namaza) avdet eder. (Secde etmezse, namaza avdet) etmez. (Selâm ile namazdan çıkmış olur). (Sehiv için secdeden evvel olan) selâmdan sonra, imama uyan kimsenin iktidâsı, mevkuf en sahih olur. (Yani eğer imam sehiv için secde ederse, o kimsenin imama iktidâsı sahih olur. Eğer secde etmezse İktidâsı sahih olmaz). (Sehveden müsafirin) farzı, (bu halde) mııkimlik niyyetiyle dört olur. (Selâmdan sonra ve sehiv secdesinden evvel) kahkaha ile gülerde, eğer secde ederse, (kahkaha sebebiyle namaz kılan kimsenin) abdesti bozulur. Eğer secde etmezse bozulmaz. İmam'ı Muhammed'e göre ise; (üzerine sehiv secdesi lâzım gelen khnse'nin selâmı) onu (ne mevkufen ve ne de kafi olarak) namazdan çıkarmaz. Bahsolunan hükümler (iktidamn sahih olması, farzın dört olması ve kahkaha sebebiyle abdestin bozulması), secde etse de etmese de, sabit olur.
Üzerinde sehiv olan kimse, secde etmemek niyyetiyle selâm verse, niyyeti batıl olur ve o (kimseye namaza münâfi bir şey işlemediği müddet) secde etmesi lâzımdır.
Eğer (Namaz kılan kimse) kıldığı namazın rekatlarında ve kaç rek'at kıldığında şüphe etse, (bakılır, evvelden bu şelâlde şüphe etmek âdeti olmayıp) bu şek kendisine ömründe ilk defa arız olmuş ise, o namazı yeniden kılar [285]. Ancak ilk defa arız olmayıp (çok defa vuku-bulmuşsa) araştırır ve zanm galip ile amel eder [286]. Eğer (Namaz kılan kimse) için zanm galip olmazsa (bir tarafı tercih edemezse) ckalli (azı) üzerine bina eder.[287] Ve o (oturduğu rek'atm) kâdeyi ahire olmak ihtimaline binâen her rek'atm sonunda oturur. Öğle namazını kılan kimse, öğle namazım tamam kıldım diye şüphe edip selâm verse, bundan sonra iki rek'at kıldığım bilse, namazı tamamlar ve sehvi için secde yapar . [288]
Hasta olan kinişe, ayakta durmaktan (hakikaten) aciz olsa veya (kıyama kalmak) sebebiyle hastalığın artmasından fcorksa,. (O hasta) rükû' ve secdelerim oturucu olduğu halde yaparak namaz kılar. Eğer rükû' ve secdeleri yapmaya muktedir değilse (oturmaya muktcâırse), oturucu olduğu halde başı ile imâ eder ve (hasta kimse imâda) secdelerini rukû'undan aşağı yapar. (Hasta olarak namaz kılan kimse) secdeleri için yüzüne bir şey kaldırmaz [289]. Eğer (hasta olarak namaz kılan kimse secdede) hasını rukû'dan aşağı yaptığı halde, (üzerUİe) secde yapmak için yüzüne karşı (yastık) gibi bir şey kaktırırsa, îması sahih olur. Eğer (rııkû'undan secdeleri aşağı olmazsa) iması sahih olmaz. Eğer oturmaya da gücü yetmezse (kudretine göre), ayakları kıble tarafına uzandığı halde, arkası üstüne yatarak, veya yüzü kıbleye karşı olduğu halde (sağ) yani üzerine yatarak (rükû' ve secdeleri) ima eder [290]. Eğer başı ile ima yapılmazsa, (namaz) te'hir olunur. (Başı ile imaya kudreti yetmiyen hasta) güzleri, kaşları ve kalbi ile ima etmez.
Eğer (hasta) ayakta durmaya kadir olup, rükû ve secdelerden âciz olsa, oturucu olduğu halde ima eder. Ve (oturucu olduğu haldeki îma) ayaktaki imadan ef daldır. Eğer namaz kılarken hasta olsa, kadir olduğu ile (oturduğu yerden, veya îma ile) kılar. Eğer (hasta), namaza, oturduğu yerden rükû' ve secdeleri yaptığı halde iititâlı tekbirini alsa bu takdirde ayakta durmaya kadir oîsa, (İmam'ı Âzam ve Imaıırı Ebû Yûsuf'a göre); ayakta olarak tamamlar. İmam'ı Muhammed ise, (hasta olarak namaz kılan kimse namazı) yeniden kılar dedi. Eğer (namaza) ima ile iftitâh tekbiri alsa, bu takdirde rükû' ve secdelere kadir olsa, yeniden kılar.
(Ayakta) nafile kılan kimse eğer yoruîsa, (asa ve duvar gibi) bir şey'e dayanması (caizdir). Eğer bîr kimse yürümekte olan bir gemide özürsüz oturarak namaz ki)ars::, (imam'ı Azam'a göre) sahihtir. İınam'i Ebû Yûsuf ve İmam'ı Muhammed muhaliftirler. (Bunlara göre sahih değildir)[291].
Bağlı olan (gemide) Özürsüz (oturarak namaz kılmak) câîz değildir[292]. Bir kimse bir gün ve bir gece üzerine baygınlık gelse veya cinnet (delirmek) gelse, bir gün ve bir gecenin namazını kaza eder. Eğer (baj'gınhk, deliük, bir gün ve bir geceden) bir saat ziyâde olsa kaza etmez. İmam'ı Muhammed'e göre; altıncı vakit girmediği takdirde kaza eder [293].
Ondört sûreden seccıe âyetinin birini okuyan kimse üzerine (see-dei Tilâvet) vaciptir. (Bu ondört süre) «Araf, Râd, Nahl, îsrâ, Meryem, Evvelki hac, Fürkân, Nemi, Eİif Lam Mim Tenzil, Sâd, FııssiSet, Nocm, înşikâk ve Alâk süreleridir».
Eğer işitmek kastı yoksada, işiten kimse üzerine [295] imanımın (secde âyetini) okumasiyle ister (işitsin, ister işitmesin, ister secde âyetini okumadan evvel uysun, ister okuduktan sonra uysun) İmama uyan kimse üzerine (Secde'î Tilâvet) vaciptir. İmama uyan kimsenin okumasiyle (ne namazda, ne namazın dışında, ne kendisine, ne imama, ne de diğer cemaata Tilâvet secdesi) vâcîb olmaz[296]. Ancak (Secde âyetini) okuyanın namazında beraber bulunmayıp, (Secde âyetini) işiten kimse üzerine vaciptir.
Eğer namaz kılan kimse, kendisi ile beraber (namazda) olmayan kimseden (Secde âyetini) İşitse, namazda secde yapmaz. Namazdan sonra secde yapar. Eğer (işiten kimse namazda iken) secde ederse (secdesi) caiz değil ve namazı da,bâtıl olmaz [297]. Eğer bir kimse secde âyetini imamdan işitse ve imam (Tilâvet) secdesini yapmadan evvel uysa, imamla beraber secde eder. Eğer (İmam) secde ettikten sonra uyar da ve uymak (kendisinde secde âyeti okunulan) rek'atta olursa asla secde etmez[298]. Eğer (İmamın secdei Tilâveti yaptığı rek'atten) başkasında uymuşsa, (İmama) uymayan kimse gibi namazın dışında secde eder.
Salâtiye olan (Namazın içinde okunan tilâvet secdesi), namazın hâricinde kaza olunmaz [299]. Secde âyetini okusa, bundan sonra namaza başlasa ve o secde âyetini tekrar, (namazda) okusa ve (namazda iken tilâvet) secdesini de yapsa, o (secde) iki tilâvet secdesine kifayet eder. Eğer (namaza başlamadan evvel) Tilâvet için secde yapsa, bundan sonra namaza başlasa, ve (secde âyetini) iade etse, bir defa daha secde eder. Eğer bir âyeti bir mecliste tekrar etse, (okuyana) bir secde kifayet eder. Eğer (Secde âyetini) veya meclisi değiştirirse, bir secde kifayet etmez[300]. (Dokumacı çözgü çözmek için iki tarafa çivi dikip ve gidîp gelmesi gibi) Bez çözmek, harman sürmek ve bir daldan diğer dala geçmekte tebdili (mekân) dır [301]. Eğer (Secde âyetini) işiten kimsenin (işittiği) meclisi değişirse, okuyanın meclisi bir ise de, işiten üzerine |(secde*i Tilâvet) tekrar vacip olur. Eğer okuyanın meclisi değişip, işitenin meclisi bir olsa, (işitene) secde tekrar vacip olmaz[302].
Secde'i Tilâvetin keyfiyeti: iki tekbir arasında ellerini kaldırmak-sızin namazın şartları (Taharet, Setri avret ve İstikbâli kıble) ile sec-Ûe etmektir. (Rüknü ise; alnını yer üzerine koymaktır). (Secde'i Tilâvette) ne teşehhüd ve ne de selâm vardır. Secde âyetini terk ettiği halde bir sûreyi okumak mekruhtur. Fakat aksi (yâni secde âyetini okuyup, diğer âyetleri terk etmek) mekruh değildir. Secde âyetine kendinden evvel bir veya iki âyet ilâve etmek menduptur. İşitecek olan kimselerden (Secde âyetinin okunmasını, gerek namazda olsun ve gerekse namaz haricinde olsun) gizlemek (Şefkaten) güzel oldu. (Secde'i Tilâvet) kaza olunur. (Zira hükmü vaciptir). [303]
(Müsâfir olan) Bir kimse, üç günlük vasati (normal) olarak yürümeyi murat ettiği halde (Vatan olarak) seçilen belde veya karyenin yola çıkıldığı cihetinden oturduğu yerin evlerini geçerse, dört (rek'ath) farzı kısaltır [304]. Ve o (Müsâfirin) farzı seferde iki rek'at olur. Mutedil yürüyüş; düz yolda yaya yürüyüşü ve (Kafile arasındaki deve yürüyüşüdür. Denizde (Yelken gemileriyle) havanın itidali muteberdir. Dağda ise, dağa lâyık olan itibar olunur.
Eğer (Müsâfir, namazını) tamam (Dbrt rek'at) kılar ve ikinci rek'atta (Teşehhüt miktarı) oturursa, o (namaz) sahih olur [305]. Ve (Fakat selâmı te'hir, ve namazı ziyâde ettiğinden dolayı) günahkâr olur. Eğer ikinci rek'atta oturmadı ise, namazı sahih olmaz (nafileye münkâlip olur).
Müsâfir vatanına dahil oluncaya kadar, veya o (Müsâfir) başka bir beldede veya bir karyede ikâmet müddetine niyyet ederse, o (İkâmet müddeti) onbeş gündür veya (Onbeş günden) ziyadedir İd [306]; Müsâ-firden seferin hükmü kalkmaz. Eğer (Müsâfir) Mekke ve Mine gibi (iki yerde ikâmete) niyyet etse, mukim olmaz. Meğerki birinde (Mekke veya Minede) gecelesin[307]. Eğer (Onbeş günden aşağı kalacağına) niyyet ederse veya niyyet etmeyip (Bugün yarın giderim diyerek) senelere e baki kalsa, namazını kısaltır [308],
Eğer Askerler, harp sahasında (İkâmete) niyyet etseler veya (Harpte) bir şelıri muhasara etseler veya azgın kimseler, İslâm Vilâyetinde şehirlerden başka yerde askerî ımıhâsara etseler, (Etrafı azgınlarla çevrili olanlar) yine namazı kısaltırlar. Göçebe olanlar eğer (İkâmete) niyyet ederlerse, esah olan (Namazı) tamam kılarlar [309].
Eğer Müsâfir (Selâmdan evvel de olsa dört rek'athlarda), vakit içinde mukîm (imama) uyarsa sahih olur. Ve (namazını dörde) tamamlar. (Vakitten sonra uyması) sahih olmaz. Mukîmin (Müsâfire) uyması ise, (Vakit içinde ve vakitten sonra) sahihtir. Müsâfir (Namazı) kısaltır. Mukîm ise, esah olan okumaksizm (Namazı) tamamlar[310]
(Müsâfir imamın, mukîm olanlara) «Siz namazınızı tamam kılınız. Zira ben müsâfirim» demesi müstehaptır. Aslî olan (doğduğu) vatan [311]kendi misli (İkâmet ettiği yer) ile değişir [312], sefer ile (Aslî olan vatan) değişmez, ikâmet ettiği vatan İse, kendi misli ile, sefer ve aslî olan vatan ile değişir.
Seferde geçirilen (Namaz), mukîm iken iki rek'at kaza olunur. Mukim iken geçirilen (Namaz) ise, seferde dört (rek'at) kaza olunur [313]. Kazada muteber olan, vaktin sonudur. (Eşkıya gibi seferinde) âsi olan (Müsâfir, müsâfirlik ruhsatında) namuslu insanlar gibidir. İkamet niy-yeti ve sefer niyyeti (Sultan, kumandan, ağa ve zevce gibi) asıl olanlardan itibar olunur. Köle, kadın ve asker gibi tâbi olanlardan itibar olunmaz. [314]
(Cum'a) sahih olmaz. Ancak altı şartla sahih olur. (Edasımn şartları) ;
a) Mısır (Şehir) veya mısırın finasi (kenarı) olmalıdır [316]
b) Sultan veya nâib (muâyin)i bulunmalıdır.
c) Öğle vaktinde olmalıdır.
d) (Öğle vaktinde Cum'amn farzından) evvel hutbe (okunmalıdır)[317]
e) (Yeterli, en aşağı üc) cemaatın (bulunması) dır [318]
f) İzni âmir'üir [319]
Mısır : Bir mekândır ki; orada kânunları yürütür ve hadleri yerine getirir bir emir ve hâkim bulunur.
Yine denildi ki, Mısır : Bir mekândır ki; o mekânda üzerine Cum'a vâcib olanlar, mescidlerin en büyüğüne toplansalar, o mescide sığnıezlar.
Mısırın finasi : Bir mekândır ki; Mısır'a bitişik olup (ölüleri defnetmek, at bağlamak ve silâh atmak gibi) beldenin maslahatları için hazırlanmış olan sahalardır.
(Cuııı'a) bir mısırda bir çok yerde sahih olur. Esâh olan da budur. liuam'ı Âzam (R.A.)dan bir rivayette; Cum'a, ancak bir yerde sahih olur. İmam'ı Ebû Yusuf (R.A.)a göre ise; eğer o (iki yerin) arasına nehir girerse, İki yerde Cum'a kılmak caiz olur. Mine'de, (Hac) mevsiminde Mısırdır. Orada Halîfe veya Hicaz Emîrî'nin buhınmasîyle Cum'a sahih olur. Mevsim Emîri bulunmakla Cum'a sahih olmaz. Arafat'ta da Cum'a sahih olmaz [320].
Hutbenin farzı (İmam'ı Âzam R.A.)a göre, bir teşbih veya tesbiha benzer (Tehİil, Tahmit ve tekbir gibi) şeylerdir [321] İmam'ı Ebû Yûsuf ve İmam'ı Muhammed (R.A.)a göre ise, (Urfen) hutbe denilecek derecede uzunca bir zikrin olması lâzımdır..
Hutbenin sünneti, taharet üzere [322] ayakta [323] hutbeyi iki khsnıa ayırarak okumak. (İkî hutbe arasını) bir celse (oturmak) ile ayırmaktır, öyle iki hutbe kî; bir âyet okumak üzere, takva ile vasiyyet etmek üzere ve Nebî Aleyhîsselâm üzerine Salât'i okumaya şumüliii olmaktadır. (Bu şekilde sünnetin tertibini) terk etmek mekruh olur. Cum'ada cemaat, (imamdan başka en az) üc kişidir. [324]. İmam'ı Eb Yûsuf (R.A.)a göre (imamdan başka en az) iki kişidir. İmam'ı Muhammed, İmam'ı Ebû Yûsuf ile beraberdir denildi, (Fakat esah olan İmam'ı Azamla beraberdir).
Eğer cemaat, İmam secdeye varmazdan evvel dağılsalar, (İmam'ı' Âzam R.A.'a göre), İmam (Com'ayı terkedip) öğle namazım yeniden lalar. İmam'ı Ebû Yûsuf ve İmam'ı Muhammed'e (R.A.) göre ise; öğle namazını yemden kumaz(Cum'a namazım edâ eder). Ancak (İmam Cum'-a namazına) başlamadan evvel dağılmışlarsa (o zaman) ittifakla Öğle namazını yeniden kılar.
Öğle vaktinin çıkması ile Cum'a namazı bâtıl olur.
Cum'a namazının Vücâbnnun şartı, altıdır.
a) Mısır'da ikâmettir [325] (Müsâfir üzerine farz değildir).
b) Erkek olmaktır (Kadınların üzerine farz değildir),
c) Sıhhattir. (Hasta üzerine farz değildir).
d) Hürriyettir, (köleler üzerine farz değildir),
e) Gözlerin selâmetidir, (â'mâlara farz değildir).
f) Ayakların selâmetidir, (Kötürüm veya ayakları kesilmiş olanlar üzerine farz değildir) [326]
(İmam'ı Âzam R.A.'a göre) âmâ (kör) üzerine Cum'a (namazı) vâ-cib değildir. Velevki ellerinden tutup (Cnm'aya) götürecek kimseleri bulunsun. İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhammed (R.A.) â'mâmn e-linden tutam bulunduğunda ihtilâf etmişlerdir. Hac'da olan ihtilâfta bu gibidir [327]
Bir kimse Mısır'ın hâricinde olursa ezan sesini işitirse, İmam'ı Muhammed (K.A.)e göre, (Cum'a namazı onun üzerine) vâvîb olur [328]
Fetva da buradadır. Üzerine Cum'a vâcîb olmayan kimse, Cum'a namazını cdâ ederse vaktin farzından ona kifayet eder [329]
Müsâfir, köle ve hasta için (Cum'a namazında) im:yıı olmak caizdir. (Müsâfir, köle ve hasta) ile kılman Cum'a sahih olur [330]
Özrü olmayan kimse öğle namazını Cum'adaıı evvel kılsa, kerâhat'i (Tahrime -harama yakın kerâhat) ile beraber caizdir. Bundan sonra (Özürsüz öğleyi kılan kimse) Cum'aya gitse, İmam da Cum'a namazında olsa, (o kimsenin) Öğle namazı, (İmam'ı Âzam R.A.'a göre) bâtıl olur. İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhammed (R-A.)'a göre ise, Cum'aya yetişipte Cum'a namazına başlamayınca, öğlesi bâtıl olmaz dediler.
Özür sahibi ve hapis olan kimseler için Cum'a günü, Mısır'da, cemaatle öğle namazmı kılmaları (İster imam namazdan fariğ olduktan sonra olsun ister evvel olsun), mekruh oldu.
Bir kimse (Cum'a namazına) teşehhütte veya, Secde'i Sehlv'de ye-tişse îmam'ı Âzam ile İmam'ı Ebû Yûsuf (It.A.'a göre o kimse) Cum'ayı tamamlar. (Yani yetiştiğini İmam ile kılar. Kalanını tamamlar) [331].
tmam'j Muhammed (R.A.) ise eğer ikinci rek'atın ekserisine (rukû'una) yetişmezse, öğleyi tamamlar dedi.
imam (Hutbe için minbere) çıktığı zaman, hutbesini tamamlayıncaya kadar (Cemaat için İmam'ı Âzam R.A.'a göre) asla namaz ve kelâm yoktur [332]. İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhammed (R.A.)'a göre ise, (İmamın minbere) çıkmasından sonra hutbeye başlamadığı müddet feelânı olur dediler[333]
Birinci Ezân'da (Cum'aya) acele etmek ve satışı bırakmak vâcibtir.
[334] (İmam) Minber üzerinde oturduğu zaman, imamın önünde ikinci idef'a ezan ckunur. (Cemaat hutbeye iyi kulak vererek ve susarak) dhıledikleri halde (İmama karşı) yönelirler.[335] Hatip hutbeyi bitirdiği zaman» ikâmet olunur [336]
(İki) Bayram namazı vâcibtir [338]. Bayram namazlarının şartları, hutbeden başka (Bayramlarda hutbe sünnet), yücûben ve edâen Cum'a-nın şartları gibidir.
Ramazan Bayramı'nda, namazdan evvel bir şey yemek, misvak kullanmak, güsl etmek, güzel koku sürünmek, en güzel elbisesini giymek, (Namazdan evvel) fıtrasmı vermek, musallaya yönelmek, musaîlâ yolunda tekbir'i (İmam'i Âzam R.A. göre) açıktan getirmemek, mendup oldu. İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhammed (R.A.) muhaliftirler. (Bunlara göre, yolda tekbiri açıktan getirmek menduptur).
(Bayram namazından) evvel nafile kılınmaz. Bayram Namazlarının vakti, güneşin (görünüşüne nazaran ufuktan) bir veya iki mızrak boyu kadar yükselmesinden, zevaline varıncaya kadar olan zamandır.
Bayram namazının sıfatı : tftitah tekbiri gibi tekbir aldığı halde iki rek'at kılmaktır, (Kıraat halinde olduğu gibi ellerini bağlar). Bundan sonra, Sübhaneke'yi okur. Sonra (ellerini kaldırarak) üç kerre tekbir alır [339]. Sonra (ellerini bağlayıp) Fatiha ve sûre okur. Sonra rükû ive secde eder. İkinci (rek'at) de kıraat ile başlar. (Kıraat tamam ol-jduktan) sonra üç kere (Ellerini kaldırarak) tekbir alır. (üç tekbirden) ! sonra rükû için bir tekbir daha alır.
(İmam), Zevâit tekbirlerinde iki elini kaldırır (sonra indirir). Bayram namazından sonra iki hutbe okur (Hutbeye tekbir ile başlar). Ra-ı mazan Bayramı hutbesinde Cemaate fıtratının hükümlerinden bahse-1 der. Eğer (bir kimse) imam ile kılınan (Bayram namazını) geçirse, kaza olunmaz (Cemaat şart Olduğu için tek basma Bayram namazını kaza etmez)[340]. Eğer (Bayramın) birinci gününde bîr özür, bayram namazından men'etse, ikinci günde (Bayram namazım) kılarlar. Fakat (ikinci) günden sonra (özürlü de olsa) kılınmaz.
Kurban Bayramı (Ahkâm ve sıfatta) Ramazan Bayramı gibidir. Fakat (Kurban Bayramında) Bayram namazı kıiınmcaya kadar yemeği terketmek nıüstehaptır. (Kurban bayramının namazından evvel yemek) muhtar olan kavle göre mekruh değildir. MusâİIâ yolunda tekbiri sesli alır. İmam Hutbede teşrik tekbirlerinin ve kurbanın hükümlerinden bahseder. Kurban Bayramının namazını özürlü ve özürsüz ildnci ve üçüncü güne tehir etmek caizdir. Arafa gününde vakfa edenlere teşbi-hen (bâzı yerlerde) toplanıp diîr ak bir şey değildir[341].
Teşrik tekbirleri [342], arafa ;; nünün sabah namazından, Bayram gününün ikindisine kadar, Mısır'da ikâmet eden kimsenin üzerine, müs-tehap bir cemaatle kılman (her) farzın arkasında (İmam'ı AzankR.A.'a göre 8 vakit) vâcib olur.
İmam'au ymakîa (Teşrik tekbirleri) kadın ve müsâfir üzerine vacip olur [343]. (aKduı ve müsâfir üzerine yalnız kıldıklarında da vacip denildi. îmam'aü ymakla vacip olar. Fakat kadınlara seslerini gizlemeleri lâzımdır).
İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhanımed (R.A.)'e göre ise, teşrik tekbirleri, (arefe gününün sabah namazından) teşrik gününün son günü (dördüncü bayramın ikindisi) ne kadar (Cemaatle olsun, cemaatsız olsun, kadın olsun, müsâfir olsun, mukîm olsun, şehirli olsun, köylü olsun) fark kılan kimse üzerine (yirmi üc) teşrik tekbiri vacip olur. insanların amelide (İmameyn kavlî) üzerinedir.[344]
Tekbirin şekli; «Allahû Ekber Allahû Ekber lâilâhe illallahu vallâ-hu Ekber. Allahû Ekber Velillâhil hamd». Bu kelâmı şehadeti encamı bir kerre dem ekliktir, imam'a uyan kimse teşrik tekbirlerini, imamı terk etsed ahi kendisi terk etmez. [345]
Eğer (insanın) düşmandan [346] veya yırtıcı yaratıklardan korkusu ziyade olsa, imam bir zümreyi düşmanın karsısında diker ve eğer (imam) müsâfir ise veya sabah namazında ise (diğer) bir zümre ile bir rek'atı kılar. Eğer mukîm ise veya akşam namazında ise, (dört veya üç rek'athlarda ilk zümre ile) iki rek'at kılar. (İkinci secdeden veya birinci kâ'dede teşehhütten sonra, imam ile kılan ilk zümre) düşman (karşısına) gider ve (düşman karşısında bulanan diğer zümre) gelir. Bunlarla beraber baki kalan (rek'atları) kılar. Ve (imam) yalnız selâm verir. Ve (ikinci zümre selâm vermeden) düşman karşısına giderler, birinci zümre (döner) gelir ve (namazını) kıraatsız olarak tamamlar, (selâm verir ve düşmana giderler). Sonra ikinci zümre gelir. (Namazlarını) Kıraatla ikmal ederler (ve düşman cephesine tekrar giderler).
Korku namazını (düşmana karşı değil de, düşmandan kaçarak) yü-Umek, (bir vasıtaya) binmek ve (düşmanla) çarpışmak (ameli kesir oldukları için) iptal eder. Eğer korku zryadeleşir ve (zikrolunan) sıfatla namazı edadan âciz kalırlarsa, yalnız başına binici oldukları halde (kıble tarafa) dönmekten âciz olurlarsa, kadir oldukları cihete imâ ile (namazı) kılarlar. (Korku namazı) düşman hazır olmayınca caiz oimaz. jinam'ı Ebû Yûsuf: (Korku namazını) Nebi (A.S.) zamanından sonra caiz görmez. [347]
Sekâret olan kimse, sağ tarafı üzerine, kıble tarafa döndürülür. Arkası üzerine yatırmak ihtiyar olundu [348]. Kelime'î Şahadet telkin . olunur [349]. Öldüğü zaman sakalını bağlayınız ve gözlerini (Cemâünin güzel olması için) yumunuz, (ölünün) defninin acele edilmesi müste-1 haptır [350]. ölüyü yıkamak istedikleri zaman (etrafı güzel kokulu bir sey Ue üç, beş veya yedi defa) tek olarak tütsülenmiş bir teneşir üzerine konur, (ölünün) avret mahalli örtülür, üzerindeki elbisesi soyulur. Mazmaza (ağza su vermek) ve istinşak (burna su çektirmek) sizin ab-dest aldırılır.
Eğer bulunursa, Mersin ağacının yaprağı veya Esnan otu (sabun gibi iyi çıkarır. Medine havalisinde çok olur) su ile kaynatılır ve yıkanır. Eğer (Mersin ağacının yaprağı veya esnan) bulunmazsa, saf su ile yıkanır.
(Ölünün) başı ve sakalı hatnıî (gül çeşitlerinden hanım çiçeği) Ue yıkanır. Sol tarafına çevrilir ve su, sağ taıafmdan (ölünün) altına (tam) jarıncaya kadar yıkanır. Bundan sonr:ı soluna çevrildiği gibi sağ tara-na çevrilir (ve aynı şekilde yıkanır). Bundan sonra (ölü yıkayana) uslandırılarak oturtulur ve karnı yavaşça sığamr. Eğer (ölüden) bir y çıkarsa (su döküp o çıkanı) yıkayıverir, (yeniden) abdesti ve yıkan-bası iade olunmaz[351].
(Kurulama) bezi ile başım siler, basma ve sakalına hanut (ölü için azırlanmış güzel kokuların karışmasından meydan?» gelen koku) ko-Lulur. Secde yerlerine (azalarına) kâfur konur. Ölünün kılı ve sakalı ta-'anmaz (veya saçı ayrılmaz). Tırnakları ve kılı kesilmez. Sünnet de yatılmaz. Bundan sonra kefenlenir.
Erkeğin kefeninde sünnet olan: (Cepsiz, yakasız ve yensiz) bir JÖmlek, o (gömlek) omuz başlarından ayaklarına kadar, bir izar ve bir ıfâfeden ibarettir. Onlar (izârla lif af e) tepeden ayaklara kadar (başını e ayaklarını içine alan) dır.
Müteahirînin bâzısı sarığı güzel görmüşler. (Erkeğin) kefeninin Lâ-fi olanı: İzâr ve Hfâfedir.
Kadının kefeninde sünnet olan (beştir); (kadın) gömleği, izâr, li-ıâfe, baş Örtüsü ve göğüs örtüşüdür.
(Kadının) kefeninin kâfi olanı; izâr, lifâfe ve gömlektir. Zarûreîj lalde (erkek ve kadın için) birinci kifayet eder. Zarûretsiz birinci (izâr) e kısaltılmaz. (Kefenin) gayet beyazı müstehaptır [352]. Erkek (caiz ol-İnayan ipek gibi şeylerle kefenlenmez. Ancak sağ iken giymesi caiz olan şeylerle kefenlenir [353]
Kadının ise, (evvelâ) gömleği giydirilir ve saçları ikiye ayrılıp (gömleğin) üstüne göğsü üzerine konur. Bundan sonra, gömleğin üstüne, lifâfm altına baş Örtüsü giydirilir. [354] Eğer açılmasından korkulürs$., kefen (baş tarafından ve ayak tarafından) bağlanır . [355]
Ölünün üzerine namaz kılmak farzı kifâyedir[356].
(Ölü üzerine namazın) şartı: ölünün müslüman olması ve temiz (yıkanmış) olmasıdır[357].
Cenaze namazında taktime (imamlığa) insanların (derece bakımından) evlâsı sultandır [358]. Bundan sonra kâzîdir. Bundan sonra sağhğın-daki (kendi mescidinin) imamıdır [359]. Bundan sonra en yakın velîsi, (Asaba da tertip üzerine Velîlerde dahi en yakım tercih olunur. Ancak baba müstesnadır; zira (ölünün) babası (ölünün oğlu) üzerine taktım olunur. Velî için başkasına izin vermek vardır.
Eğer izin verilen kimseden (Sultan, Gâzî, İmanı ve Velîden) başkaları cenaze namazım izinsiz kılsalar velî isterse yeniden kılar. (Velînin namazından sonra) velîden başkası tekrar kılamaz. Eğer (ölü) namaz kılınmadan defn olursa, dağılması zan olunmadığı takdirde o (Ölünün) kabri üzerine namaz kılınır [360].
imam erkeğin ve kadının göğsü hizasında durur. Bir kerre tekbir (tftitan tekbiri) alır ve sonra SÜphânekeyi okur. Bundan sonra ikinci defa (elleri kaldırmadan) tekbir alır. Tekbirden sonra Nebî (A,S.) üzerine Salevât'ı Şerif ede (SalH bârik) okunur. Bundan sonra üçüncü defa tekbir alır. (Üçüncü tekbirden sonra) nefsi için ve müslümanlar İçin dua eder [361]
Bundan sonra dördüncü defa tekbir alır ve selâm verir. Eğer (İmam) beş kerre tekbir alsa, (cemaat beşinci tekbirde) tâbi olmazlar.
Cenaze namazında kıraat ve teşehhüt yoktnr. Birinci tekbir hâriç elleri kaldırmak da yoktur. Sabî için istiğfar olunmaz. Fakat; üçüncü tekbirden sonra «Allahümmec'alhü lenâ feratan, AüahÜınmec'alhÜlenâ eerân ve zühra, Vec'âUıülenâ şâfi'an müşeffe'ân» denir.
Bir kimse imamın tekbirinden sonra gelse, imam diğer tekbiri alana kadar tekbir almaz, (imam tekbiri alınca, imam ile beraber) tekbir alır. îmam'ı Ebû Yûsuf (İmamın tekbirinden sonra cenaze namazına gelen kimse) imamın tekbirini beklemeyip, iftitah tekbirinde bulunan kimse gibi tekbir alır dedi. (Yerde kılmaya muktedir olan kimse cenaze namazım) bir şeye binici olduğu halde veya özürsüz oturucu olduğu halde kılması, istihsâneıı eâîz değildir.
Eğer cenaze (Mescitte) olursa, cemaata mescit içinde (cenaze namazım kılmak) mekruh olur [362]. Eğer (cenaze mescitten) dışarda [363] olursa (mekruh veya mekruh olmamakta) meşâyih ihtilâf etmişlerdir» (cenaze mescitten dışarı olup, imam ve cemaatin bir kısmı da dışarda cenaze ile beraber bulunup, diğer bir kısım cemaatte mescitte olur ve saflarda muttasıl olursa, cemaata mescitte cenaze namazı kılmak mek~ ruh değildir).
Bir âza üzerine namaz kılınmaz. Kayıp bir ölü üzerine de namaz kılınmaz. Bir sabî, doğduktan sonra sesini duyarsa (ağlamak gibi), yıkanır, ismi konur ve namazı kılınır. Eğer (işaret vermezse), muhtar olan mezhepte, yıkanır, bir beze sarılır. Fakat namazı kılınmaz [364].
Eğer bir sabî anası veya babası ile esir olsa ve ölse, nartıazi kılınmaz. Ancak (anası veya babası) İslâmiyeti kabul ederse veya o (sabî) îslâ-nıiyeti kavradığı halde nıüslüman olursa veya (baba ve anasından) birisi kendisi üe beraber esir olunmazsa (İslama girmesiyle hükmohımır, yıkanır ve) namazı kılınır.
Eğer bir müslümamıı, kâfirden akrabası ölse, o (Müslüman onu) necaset yıkar gibi yıkar. Onu bir beze sarar ve (sapmasız dar) bir çukura gömer veya ehli dinîne teslim eder [365].
Cenazeyi yüklenmekte, dört kimsenin götürmesi sünnettir. Cenazenin sağından başlayıp Ön tarafını sağ omuzuna kor, sonra (cenazenin) arka tarafını sağ omuzuna kor, sonra ön tarafı sol omuzuna kor, sonra arka tarafı sol omuzuna kor. (ölüyü götürürken) koşarak değil de sür'afcle yürürler.
Cenazenin arkasında yürümek efdaldır. Kabrine vardıklarında (cenazeyi) omuzlarından indirip (kabrine) koymadan oturmak mekruhtur.
Kabir kazılır ve (Kıble tarafa) sapma yapılır. Ölü (kabre) kıble tarafından konulur. (Ölüyü) koyan kimse «Bismillah ve alâ milleti ra-sûlillâh» der. Kadmın kabri (seccade, bez gibi şeylerle) setrolunur. Erkeğin (kabri) setrolunmaz, (Ölü) kıble tarafına döndürülür. (Kefenin uçlarındaki) düğümler çözülür, (ölü üzerine) kerpiç veya kamış tesviye edilir. Tuğla ve ağaç tesviye etmek mekruhtur. (Üzerine) toprak İtl-lir. (Kendi toprağından başka toprak almak mekruhtur).
Kabir hörküçlenir (yâni yerden bir karış veya daha ziyâde yükseltilir). (Kabir) dörtgen yapılmaz. Kireç, tuğla ve ağaçla (kabrin üzerinin) yapılması mekruhtur. [366] Zaruret olmadıkça iki kişi bir kabre defnolunmaz. Ölü kabrinden çıkarılmaz. Ancak yeri gasbedilmişse, çıkarılır [367]
Kabre basmak, kahire oturmak, kabir üzerinde uyumak ve kabir yanında namaz kılmak mekruhtur [368].
Şehit: Ehli Harp veya azgın veya yol kesen (Eşkiya) lar tarafından öldürülen veya harp meydanında bulunup kendisinde cerahat e^eri bulunan kimseye veya o (kimseyi) bir müslüman (Eecmen veya kisas-dan değil de) zulmen öldürürse ve o (kimsenin) öldürülmesiyle diyet vacip olmasa, böyle öldürülen kimseye şehit denir ki; bu şehit kefenlenir namazı kılınır [370] ve yıkanmaz, kanı ve (şehitlik) elbisesiyleı defn olunur. Ancak, kürk, kaftan (Pfmbeli elbise), mest ve silâh gibi kefen cinsinden olmayan şeylerle defn olunmaz. Sünnet olan kefene riaye-ten, (iki cihette) ziyade ve noksanlastınhr.
Eğer Öldürülen gocuk veya mecnun veya cünüp veya hayız veya nî-iash olursa (İmam'i Azam'a göre), yıkanır. İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhammed (K.A.) muhalefet edip (yıkanmamak cihetine gidiyorlar).
Eğer bir kimse şehirde katloîunsa [371] ve o (kimsenin) zulüm olarak kasten öldürüldüğü bilinmese yıkanır. İmam'] Ebû Yûsuf'a göre, eğer yemekle veya içmekle, veya ilâç almakla veya satmakla veya satm almak?:: veya bir günün (veya gecenin) ekserisinde sağ kalmakla, veya satınaîmakla, ahkâm'ı • hayattan bir hüküm (yemek, içmek, namaz kılmak ve) onun için sabit olursa, yine yıkanır. İmam'ı Muhammed (R.A.) Muhalefet edip (tam bir gündüz veya tam bir gece sağ kalması lâzımdır diyor) veya aklı başında olduğu halde (o kimsenin üzerinden) bir namaz vakti geçse, veya (o kimseyi) çadıra götürmeler, veya muharebe meydanından diri olarak naklolunsa, veya İmam'ı Ebû Yûsuf (K.A.)'ö. göre mutlaka (ister dünya işleri için, isterse alıiret işleri için) vasiyet etse yıkanır. İmam'ı Muhammed (R.A.) Eğer uhrevî bir emri vasiyet ederse yıkanmaz dedi.
Eğer bir kimse, hat sebebiyle veya kısas sebebiyle öldürülürse, yıl kanir ve namaz; kılınır [372].
Bir kimse azgın olduğu için veya yol kesici olduğu için öldürülürse, yıkanır ve namazı kılınmaz [373].
Bir rivayette namazıkilmmadığı gibi yıkanmaz da denildi. Kendisini intihar suretiyle öldüren kimsenin (yıkandıktan sonra) namazı kılınır [374]. İmam'ı Ebû Yûsuf (R.A.) muhaliftir (buna göre, yıkanmaz ve namazı da bâğî gibi olduğu için kılınmaz). [375]
Kâbe'i Şerif içerisinde farz ve nafile namaz kılmak sahihtir. Bir kimse (Kabe'de) sırtım imamın sırtına doğru getirse (imamın arkasına gelse) caizdir. Eğer sırtını imamın yüzüne doğru getirirse caiz değildir [376]. Namaz kılan kimsenin kendi yüzünü imamın yüzüne doğrn getirmesi mekruhtur.
İmam kâbe içinde olduğu halde, Cemaat Kabe'nin etrafına halka olsalar caizdir. Eğer (İmam) Kabe'nin hâricinde olsa (ve cemaatin hala-kası da Kabe'nin havlusunda olsa), Kabe'ye, imamdan daha yakın olan kimsenin namazı, eğer o kimse imamın yanı başında olmazsa caizdir. Ve Kabe'nin üzerine (Tavanında) namaz kılmakta caizdir. Fakat mekruhtur. [377]
Zekât: Bir malm seran muayyen bir miktarını, haşimi, ve hâşimi-lerin kölesi olmayan, fakir müslumana temlik eden kimseden her veçhile menfaati kesilmekte (yâni zekat düzmeyen yakın akrabasına vermemekle) Allah (C.C.) için temlik (teslim etmek)tir.
Zekât'ın vucûbunun (F;ir/i\etinin) şartı: Akıllı, b&ÜR [379], İslâm, hürriyet ve borcundan hariç havlî (bir seneyi doldurmuş) olan mal nisaba malik olmak [380] ve (o nisap) haceti asliyesinden hâriç olmak [381] velevki takdiren de olsa (o nisap) nâmi (çoğaltıcı) olmak, tam bir mülke mâlik ve kendi (malî olmak şarttır). [382] Mecnun, çocuk, kâfir, köle, nisaba mâlik ohıpta, üzerinden bir sene geçmiyen Idmse ve bedeli kitabete ayrılmış köle üzerine, zekât vacip değildir. İnsanlar tarafından istenilen borç için borçlu üzerine istenilen borç miktarına da (meselâ: Dört bin liralı olsa ve istenilen borcu da dört bin lira olursa, ba miktara) zekât vacip değildir. Kayıp olan mala ve o (kayıp olan mal), yiten, denize düşen, zorla alınıp ve alındığına dair şahidi bulunmıyan, çöle (kıra) gömülmüş fakat yeri unutulmuş olan ve zulmen (gerek sultan ve gerekse başkaları tarafından) alınmış olan mallara zekât vacip değildir.
İnkâr edilmiş olan ve şahidi bulunmayan alacak üzerine zekât vacip değildir. Eğer ki alacağı, (borcunu) ikrar edici zengin üzerinde, veya (ikrar edici) fakir üzerinde veya (ikrar edici) müflis üzerinde, veya inkâr edici fakat (borcu olduğuna) şahidi bulunan kimse üzerinde, veya şahidi bulunmayıp kâzının (borçlu olduğunu) bildiği kimse üzerinde olursa, yukarda zikri geçenin hilaf madır (zira bunlar kayıp mal hükmünde değildir). İmaın'i Muhanıuıed, müflis hakkında muhaliftir.
Kendi evine gömülüp yeri unutulan (mal) aksinedir. (Buraya gömülen mal, kazmakla bulunması mümkün olduğu için o maldan zekât vaciptir). Kendi arazisinde ve bağında gömülü olan malın zekâtında ihtilâf vardır.
Alacaktan, alındığı miktardan zekât verilir. (Alacak üç nevidir, kavi, vasat ve zaiftir). Mal bedeli (parası) olarak, ticaret malından (kırk dirhem) eline geçtiğinde, (alacaklının eline 40 dirhem geçtiğinde bir dirhemden zekâtını vermek vaciptir).
Mal bedeli olup, fakat yukarıdaki gibi ticaret malı olursa (hizmetinde olan kölenin parası, ev kirası gibi) nisap miktarı eline geçtiğinde zekât'i verilir. Eğer bedeli misilli mal olmazsa (Mehir vasiyyet, bedeli sulh, diyet ve bedeli kitabet,, gibi) nisap miktarı ele geçip ve üzerinden bir sene geçtiğinde zekât vacip olur [383].
İmam'ı Ebû Yûsuf ile İmam'ı Muhammed (alacağından) eline geçtiği şeyin (Gerek üzerinden bir sene geçsin, gerekse geçmesin, çok olsun ve gerekse az olsun) zekâtını verir dediler. Ancak; Diyet, yaralama tazminatı ve bedeli kitabette, nisap miktarının cıc i;Tçnıe:->iın ve üzerinden bir sene geçmesini şart kıldılar.
Zekâtın edasının şartı: Edaya veya vacip miktarım ayırmaya mu-kârin olan niyettir [384]. Eğer (zekât veren kimse) malın hepsini niyyet etmeden tesattuk etse, (istîhsâneıı zHcât) sakıt olur. Eğer (malın) bâzısını (niyyetsiz) tasadduk etse, İmam'ı Ebû Yûsuf'a çare o, bâzısının karşılığı (zekat) sakıt olmaz. İmam'ı JYîuhammed muhaliftir.
Zekâtı düşürmek için hiie yapmak (kurtuluş yolu aramak) İmam'ı Muhammed'e göre (tahrimen) mekruhtur. İmam'ı Ebû Yûsuf muhaliftir.
Bir kimse ticaret için bir köle satın alsa, sonra tia hizmet ettirmeye niyyet etse, ticaret için olması bâtıl olur (zekât vacip olmaz). Hizmet için niyyet olunan şey, satmadığı müddet (ikinci bir) niyyetle ticaret için olmaz: (Niyyet ile ticaret i';in olmadığı gibi) miras olan şeyde, niyet ile ticaret için olmaz."
Eğer hibe, veya vasiyyet, veya nikâh, veya (bedeli) hulû [385] veya kısastan sulh sebebiyle malik okluğu şey'i eğer ticarete niyet etse, (onlar) İmam'ı Ebû Yûsuf'a «öre ticaret için olur. İmam'ı Muhammed (niy-yet ticarete muttasıl olmadığından) muhalefet ediyor. Hilaf, aksi iledir, de denildi. (Yâni imam'ı Muhammed'e göre niyyet ile ticaret için olur. İmam'ı Ebû Yûsuf'a güre. ticaret için olmaz). Ne/reden kimsenin (falan <>ün su dirhemi falan fakire tasadduk edeyim diye) günü, dirhemi ve fakiri, tâyin etmesi lâğvolundu. [386]
Sâime; senenin ekserisinde otlamakla iktifa eden şey (hayvan) dır. (Develerin Zekâtı):
Devede, beşten aşağısında zekât yoktur. (O beş deve) sâime olursa (o sâimede) bir koyun (zekât olarak vermek) vardır.
On devede iki koyun, onbeşte üç koyun, yirmide dört koyun, yirmi-beş deveden otuzbeş deveye kadar iki yaşma girmiş bir dişi deve yavrusu vermek vaciptir. Otuzaltı deveden kırkbcşe kadar üç yaşma girmiş bir dişi deve verilir. Kırk alü deveden altmışa kadar dört yaşma girmiş bir dişi deve vermek vaciptir. Altmış bir deveden yetmiş deveye kadar beş yaşına ayak basmış bir dişi deve vaciptir. Yetmiş altı deveden doksajı'a kadar üçer yaşına girmiş iki dişi deve vermek vaciptir. Doksan bir deveden yüzyirnıiye kadar da dört yaşma girmiş iki dişi deve, bundan sonra yuzyirmi deveden yüzkırk best- kadar {böyle dürt yaşında iki deveyle beraber) her beş devede de bir koyun, yiizkirkbpş deveden yŞzel-live kadar döri vaşina girrni* İki dişi ile iki yasma girmiş bir dişi deve vaciptir.
Yüzeüi devede, dört yaşında üç dişi deve vaciptir. Bundan sonra yüzyetmişbeş deveye varıncaya kadar ûiçttn dört yaşma girmişle bera-l>er) her beş devede bir koyun vaciptir. Yüzyetmişbeste dört yaşında üç tane dişi deve ile iki yaşına girmiş bir tane dişi deve. yüzseksenaltiya kadar böyle devanı eder.
Yuzseksenaltı devede dört yaşında üç tane dişi deve île üç yaşında bir tane dişi deve vaciptir. Ye yüzdoksanaltiya kadar böyle devam eder. Yüzdoksanaltı devede dört yaşma girmiş dört dişi deve ve ikiyüze kadar böyle devam eder. Bundan sonra her ellide, yüzeliiden sonra hesaplandığı gibi verilir. (Zekâtın ifâsında) tek ve çift hörgüçlü deve müsavidir. [387]
Sığırda, otuzdan aşağısında zekât yoktur. Otlayan (sığır) dolduğu zaman kırk'a kadar zekât olarak iki yaşına girmiş erkek veya dişi bir buzağı, kırk sığırda üç yaşma girmiş erkek veya dişi bir dana vaciptir. Altmış'a varana kadar kırk üzerine ziyade olanda zekât yoktur. İmam'ı Azam (R.A.)'a göre (kırk iie altmış arasında ziyâdede zekât) hesapladır. [388]
Alttnişda birer yaşını bitirmiş İki buzağı, yetmişte üç yaşma gir-miş dişi bir dana ile İki yaşma girmiş erkek bir buzağı verilir. Her ne zaman on ziyade olduğunda yine böylece hesap olunur. Her otuzda bir buzağı, her kırkta bir dana hesabı üzere zekât verilir. Camızlarda (Ah-kâm'ı zekâtta) sığır gibidirler [389].
Koyunda, kırktan aşağısında zekât yoktur. Koyunun sayısı kırk'a varınca yıizyirmibir'e kadar bir koyun, yüzyirnıibir olduğunda, ikiyüz-bir'c kadar iki koyun, ikiyiizbir olduğunda, dörtyüze kadar üç koyun, dörtyüzde dört koyun vermek vfıdbolur. Kundan sonra her yüz koyunda bir koyun verilir.
Koyunla keçi (nisabı ikmâl etmekte) müsavidirler [390]. Kendisine zekât tealluk eden (koyun ve keçinin) en aşağısı ve zekât olarak alman şeyin en aşağısı senidir. O (seni): koyun (ve keçiden) bir seneyi ta-, marnlamış olandır [391]
[1] İmam'ı Hassaf ikiyüz altmış bir (261), Tahâvî üçyüzyirmi bir (321), kerhi üçyüz kırk (340J, Hulvânî dörtyüz ellialtı (456), Serahsî beş-yüz (500}, Pezdevî dörtyüz seksen iki (482) ve Kâdihan Beşyüz doksan üç (593) Hicride vefat etmiştir.
[2] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/5-10.
[3] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/11-14.
[4] Lugadda Fıkıh. Bir şey'i anlamak, idrak etmek, vakıf olmak ve bilmek mânâlarına gelir.
Fıkhın şer'î tarifi: Amel cihetinden nefsin lehine veya aleyhine olanı bilmektir.
a) Kudûrî: 428 tarihinde vefat eden Bağdatlı .hanefiyyül mezhep Muhammed oğlu Ahmet îmam Ebil Hüseyyinin eseridir. Mezhebi hanefî üzerine yazılan kıymetli ye kendisinden sonra gelen ulemâ ve müellifinin, müracaat ettikleri sağlam kaynaklardandır. Selef bu eseri okuyup okutmakta çok bereket ve yümün olduğunu söylemektedirler. İhtiva ettiği mes'ele oniki bin (12000) olduğu zikredilmektedir. Pek çok şerh ve haşiyeleri vardır.'
Müctehitlerin görüş ve içtihatlarını nakil edenlere mukallit tâbir edildiğinden, Kuduri sahibi de ikinci derecede mukallitlerden ve ashabı tercihten sayılmıştır.
Olur ashabı tercih ey birader. > İkinci kısmı anla eyle ezber. Kuduri dahi hem sahibi hidâye. Bunların şanı ey sahibi dirâye. Budur evfak diye yâni kıyasa. Bu evfaktır diye cumhuru nasa.
b) Muhtar: 683 tarihinde vefat eden hanefiyyül mezheb Musul-lu Mevdût oğlu Mahmudun oğlu ve Mecduddîni Fazlın babası Abdulla-hın eseridir. Aynı eserini bilâhere kendisi istek üzerine şerh etmiştir. Daha sonra pek çok şerh ve haşiyeler yazılmıştır.
c) Kenz: 710 tarihinde Nasaf'da vefat eden, zamanının af dalı, din ve milletin koruyucusu, İslâm ve Müslümanların güneşi, enbiya ve Rasüllerin mirası Nesefli Mahmud oğlu Ahmedin oğlu Ebul Berçkât Abdullahın eseridir.
Bu eserinde, pek çok şerh ve haşiyeleri vardır.
d) Vikaye: Hidâye sarihi ve Hidâyeyi muhtasar olarak yazan jve ismini de (Vikaye) diyerek adlandıran birinci sadruşşerianın oğlu Mahmud ve Burhanuşşeria ismini alan zâtı muhteremin eseridir. Bu eserini kızının oğlu için hülâsa olarak fıkıh mes'eielerini yazmıştır.
Hanefi mezhebi üzere yazılan bu eserin pek çok şerhi ve haşiyesi zikredilmektedir.
Bu iki eser hakkında sahipleri (Kenz ve Vikaye) şu nazımlar ya-jzılmıstir:
Üçüncü kısım (mukallitlerin) ashabı temayüz.
Kavî sözden zaîfi farka faiz (ayırd edebilen)
Kimidir sahibi Kenzü, Vikaye,
Mütûn (metinler) ashabı erbabı diraye.
e) Hidâye: 593 tarihinde vefat eden Hanefiyyül mezhep Mürgî-nanlı Ebi Bekirin oğlu Şeyhül îslâm Burhanüddin Ali'nin eseridir. Bu eser, imamı Muhammedin Camiussağîr adlı fıkıh kitabı ile kudurininmeselelerini ihtiva etmek üzere kaleme alınmış ve bütün mes'eielerin delillerim geniş geniş izahla yazılmıştır. Eser onüç sene emek neticesinde yazılmış ve bu onüç (13) sene bütün gün oruçlu olduğu halde yazdığı Keşfüzzunun adlı eserde zikredilmektedir. Eser hakkında şu mealdeki medhiye zikredilmiştir:
Muhakkak hidâye; Kur'anı Kerim gibi kendinden evvel tasnif edilen şer'î kitapları (fıkıh kitaplarını) nesh etti (kıymetini düşürdü). Bu sebepten Hidâyenin kavaitlerini (ey okuyan kimse) hıfzet ve mesleklerine sülük et ki; her türlü yalan ve eğrilerden sözlerin salim kalsın.
Bu kıymetli eserin şerh ve haşiyeleri pek çoktur. Fakat okuyucularıma birkaç haşiyeyi içine alan ve fethulkadir namını taşıyan dokuz (9) cütli eseri tavsiye ederim.
f~) Mecmâ: 694 tarihinde vefat eden Bağdadlı Hanifiyyül mezheb İbni saati diye mâruf Sâleb'iıı oğlu Ali'nin oğlu, İmam Muzafferuddin Ahmedin eseridir. Vefatından (4) sene evvel eserini bitirmiş. Eserin tertibi güzel, gayet muhtasar ve müfittir. Her bahsin sonunda o bahisle ilgili şaz olan mes'eleleri zikretmektedir.
[5] Burada fıkıh kitaplarımızda ve bizim tereemesini kaleme aldığımız bu (Mülteka) adlı eserde dikkat edilmesi lâzım olan şu Remz ve İstılahları öğrenmemizde fâide mülâhaza ettiğimizden zikredelim:
İmam: Ebu hanife hazretleri. İmameyn: İmamı Ebu Yusuf ve imamı Mulıamed, aynı zamanda bunlara (sâhibeyn) de denir. Şeyheyn:
İmamı Ebû Hanife ve imamı Ebû Yusuf. Tarefeyn: İmamı Ebu Hanife ve imamı Muhammed, İmamı Yusuf hazretlerine: İkinci ve îmamı Mu-hammed hazretlerine: Üçüncü imam deniliyor ki, birincileri imamı Azam Ebu
Hanife Hazretleridir. ALLAH (C.C.) hepsine rahmet eylesin, Âmin.
[6] Musannif merhumun bu eserinin «Mültekanm» rızâyı bâriye muvafık olup âhirette ecrü mükâfatını temenni ve talep ettiği gibi, bizde izahlarla tercümesini yaptığımız bu eserin aynı fâide ve mükâfat olmasını ve bu vesiyle ile Cenabı hakkın mağfiret ve rahmetine nail olmamızı niyaz ederiz.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/16-19.
[7] Taharet: Lugadda; temizlik, paklık mânâsına gelir.
Istılahta taharet: Hadesten ve habesten (necasetten) tâhir olmak, temizlenmektir. Diğer bir tarifte: Hakiki ve hükmî necaseti gidermektir.
Hades, iki türlüdür: Hadesi asgar (abdestsizlik), hadesi ekber (cü-nüplük, hayiz ve nifaslılık) tır.
Habeş ise; Necaseti galize ve halifelerdir. İşte bu bahiste hadesten ve necasetten temizlenme yollarından ve şekillerinden bahis edilecektir.
Taharet, bütün ibadetlerin şartından olduğu için musannif ilk defa ondan başladı. .Zira şart olan temizlik meşrut olan namazdan evvel ve lâzımdır.
Şart: Şartın yokluğundan meşrutun yokluğu lâzım gelir. Fakat şartın varlığından meşrutun varlığı da yokluğu da lâzım gelmez. Namaz kılmak için abdestin, zekâtın farz olması için mal üzerinden bir senenin tamam olması şartı gibi.
Taharet kelimesinin okunuş itibariyle ifade ettiği şu mânâlar] vardır:
Taharet : Temizlik, paklık ve nezâfet manasınadır.
Tıhâ-ret : Temizlik yapmak için olan şeylerdir. Su ve toprak gibi,
Tuhâret : Temizlik ve taharet yaptıktan sonra artana- denir. Abdest ve gusülden artan su gibi.
[8] Mükellef üzerine abdestin vücûbunun şartı altıdır ve şunlardır: Akıl baliğ, Müslüman, kâfi miktardaki, suyu kullanmaya kudret, ab-destsizliğin bulunması ve abdeste mâni hayız ve nifas gibi hallerin bulunmamasıdır.
Abdestin sebebi: Abdestsiz yapmak vs eîe almak helâl olmayan fiili mubah ve helâl kılmaktır. Namaz kılmak, Kur'anı Kerime el sürmek ve Kâbe'i muazzam ayı tavaf etmek gibi abdestsiz yapılması haram olan amellere niyet ve kasd etmektir, ki, abdestin hükmü de budur. Bu dünyevî hükmüdür. Uhrevî hükmü ise, niyyeti hâlis ile niyyet edip ahiredde ecrine nail olmaktır.
[9] Farz: Lugadda: Taktir ve kat'î manâlarına gelir. Şer'î İstılahta ise: Kafi delil.ile sabit olan ALLAH (C.C.) m emri ilâhisine farz de-air. Ve farzı itikadı, farzı amelî, farz: ayın ve farzı kîfâye kısımlarına ayrılır.
Farzı itikadı: Kat'î delille sabit, şüphe olmayan, inanılması ve yapılması zarurî olan, terkinden ikab ve ceza lâzım gelen ve inkâr eden kimse tekfir olunan farzdır. Beş vakit namaz, zekât ve ramazan orucu gibi.
Farzı amelî: Zannî delil ile sabit .olan emri ilâhidir ki, amel hususunda farzı kat'î kuvvetindedir. Abdestte başa mesh etmek farzı kat'î ise de, dörtte birine meshetmek farzı zannî ve amelde farzdır. Gusülde de ağzı ve burnu yıkamak (gargara ve mazmaza) farzı amelîdir. Münkiri kâfir olmaz, fakat fâsık ve ehli bid'at kimselerden mâdüddür. -
Farzı ayn: Mükelleflerden her birinin yapması lâzım olan farzdır Başkalarının yapması ile sakıt olmaz. înkârı küfrü mucibdir. Beş vakit namaz, ve Ramazan orucu gibi ibadetler bu cümledendir. Birinin ibadetini diğeri yapamaz. Yani mükellef olan bir kişinin namazını ve orucunu diğer bir kişi yapamaz, ödeyemez.
Farzı kifâye. İşlemesi bütün mükellef müsîümanlara farz oldugı halde, bâzılarının işlemesiyle diğerlerinden sakıt olan farzlardır.
Kur'an'ı Kerim okunurekn dinlemek, Kur'an'ı Kerîme tam hafız olmak, selâm almak ve cenaze namazı kılmak gibi.
Farzı kifâyenin sevabı yalnız işleyenedir. Şayet bu farz ifa edilmezse, günahı bütün mükellefleredir.
[10] Abdestin rüknü, dörttür ve şunlardır. Bu rükünlere aynı zamanda farz da denir. Yüzü, elleri ve ayakları yıkamak, başın dörtte biri ^4 ne meshetmektir.
Mesh. Lugadda; bir şey üzerine el uğratmak, gezdirmek ve silmek manasınadır.
Şer'i Istılahta Mesh; başka yerde kullanılmadık yaşlığı bir yere değirmek ve sürmektir.
Gözü ağrıyıp da Müslüman doktorun tenbihi veya kendinin tecrübeli bilgisi üzerine gözünü yıkayamıyan kimse, Özür müddetinde gözüne su uğratmaz.
Göz hastalığına mübtelâ olan Zeyd, abdest aldığında gözlerinin üzerini yıkamak veya meshetmek zarar verici olduğuna zanni galibi olunca abdest azalarının diğerlerini yıkayib gözünün üzerini yıkamak veya meshetmek sakıt olmakla yıkamasa ve meshetmese Zeydin o abdest ile kıldığı namaz sahih olur mu?..
ELCEVAP... Olur. FETAVAYİ BEHCE, 6
[11] Dirseklerden itibaren kolsuz ve topuktan itibaren ayaksız olan kimselerden kol ve ayağı yıkamak sakıttır. Dirsekten ve topuktan baki kalan olursa onlar da yıkanır. NİMETÜL İSLÂM
İLGİLİ FETVA.
Zeyd'in (adamın), iki elleri çolak olup, kendisi abdest ve teyemmüm etmeye kadir olmayıp, abdest ve teyemmüm ettirir kimsesi de olmasa; Zeyde ne şekilde namaz kılması gerekir.
ELCEVAP... İki ellerini dirseklerine varıncaya kadar mesh ve yüzünü dıvara meshedip namazı kılması gerekir.
BEHÇETÜL FETÂVA, 6
[12] İmam'ı Mâlik ve Ahmet bin Hanbel Âyetin mutlak ifâdesi başın her tarafına kaplama mesihtir, demektedirler. İmam'ı Şâfi'i merhum ise, başın iki kılma dahi meshedilirse kâfidir diyor.
İLGİLİ FETVALAR :
Zeyd'in (bir adamın), başında nezle hastalığı olup abdest aldığı zaman soğuk veya sıcak su ile başına mesh etse, o hastalık şiddetlendiği tecrübe ile veyahut adalet ve ihtisasında gayet bilgili müslüman doktorların haber vermeleriyle taayyün ederse, abdestte yıkamak lâzımolan azasını yıkayıp başına meshetmese abdesti tamam olup* o abdest ile namaz kılması caiz olur mu?..
ELCEVAP... Olur.
Zeyd (bir adam), abdest alıp başım meshettikten,sonratraş olsa, meshî iade etmesi vacip olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FETÂVAYI FEYZİYE, 4
Abdestli kimsenin, taıak kesmesi ve bıyık kırpması ve deri kaldırması abdestini bozmaz. Zira bunları yapmakla abdesti bozan;bir şeyçıkmamaktadır.
Hind'in (Kadının) başında nezle hastalığı olup, yıkamak icabetti-ğinde soğuk su ile yahut sıcak su ile başını yıkasa o hastalık şiddetlendiği tecrübe ile veya mütehassıs doktorların haber vermeleriyle tâyin ve tebeyyün ettiğinde Hind başım meshedip, diğer azasını yıkasa guslû sahih olur ve o kadın Tâhir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 4
Bu şekilde hastalık, abdest âzalarının diğerlerinde de olursa aynıhüküm icra edilir.
Abdest almak isteyen Zeyd, sakallı yüzünü yıkarken sakal kılının altındaki deriye suyu ulaştırmak vacip olmayıp kılın üzerine suyu uğratmak kifayet eder mi?...
ELCEVAP... Eder. İBNİ NÜCEYM, 4
[13] Sakallı kimselerin sakalları yüzün derisi makamına kâim olduğu için, sakal ile örtülü olan yerin yıkanması yüzün altından üstüne intikal etmiştir. Gözlerin, ağzın ve burnun içlerini, yüzde ve diğer abdest azalarında sinek ve pire gübrelerinin altım yıkamak lâzım olmadığı gibi sık olan kaşların, bıyıkların ve sakal kıllarının altını yıkamak da lâzım değildir. Üstünü yıkamak iktifa eder. Ancak sakalın kılları altı görünecek kadar seyrek olursa, o zaman sakalın altını yıkamak farz olur. Yine yüzün çevresinde fazla olarak sarkmış olan kıllara suyu ulaştırmak farz değildir.
Mesele; hangi âzadır ki; ona abdeste, onu yıkamak bir zaman farz dır ve bir zaman farz değildir? Cevap; çene kemiğidir ki, sakallanma dan yıkanması farz iken sakallandıktan sonra, o farz sakalı yıkamak la sakıttır. NİMETÜL İSLAM, 6'
[14] Sünnet: Lügatta; yol manasınadır.
Şer'î ıstılahta ise sünnet: Rasûlü Ekrem efendimizin bazan teri edip çok zaman işlediği ve ümmetlerine de, işleyin diye emir buyur
dukları ve amellerine sünnet denir. Böyle sünnetlere sünneti hüda ve sünneti müekked denir. Sabah, Öğle akşam namazlarının sünnetleri; misvak kullanmak ve abdest alırken ağız ve buruna üç sefer su almakgibi. .
Sünneti gayri müekkede: .Rasûlü Ekrem efendimizin çok zaman terk edip bâzı zaman ibâdetteki yapmış oldukları amelleridir. Yatsı namazının ilk sünneti ve ikindi namazının sünneti gibi.
Sünneti zevâit: Rasûlü Ekrem efendimizin yiyip içmeleri, giyinip kuşanmaları ve oturup kalkmaları-gibi hareketlerine de «sünneti zevâit» adı verilmiştir. Binâenaleyh bunlara da birer sünneti gayri müekkede denir.
Sünneti müekkede ve sünneti hüda denilen sünnetlerin yapılmasında sevap, büerek terk edilmesinde de itap vardır. Meselâ: Abdestin sünnetleri terk edildiğinde, abdest tamamdır. Fakat sevabı noksan, aynı zamanda bilerek terk -ederse itap vardır.
Sünneti gayri müekkede ve zevâit denilen sünnetlerin yapılması ise pek güzeldir. Sevgili peygamberimize uymanın bir alâmeti olduğundan sevaba ve 'mübarek peygamberimizin şefaatma bir vesiledir. Fakat terk edilmesi levmi müstelzinı olmadığı beyan edilmiştir. Bunlarda sünnetlerin hükümleridir.
[15] Yâni abdeste besmele (Bismillâhirrahmânirrahîm) ile başlamak sünnettir. Zira Rasûlü Ekrem efendimiz her işine besmele ile başlardı ve ümmetinin de aynı hareket etmesini tavsiye etmişlerdir. Meselâ: «Abdesti olmayanın namazı olmadığı gibi, abdestine ALLAH'ın ismini zikretmeyenin de abdesti olmaz» mealindeki hadisi şerifi ile dikkati çekmiştir.
Diğer bir hadisi şerifte meâlen şöyle buyuruîuyor. «Abdestini ALLAH'ın ismi ile başlayanın her tarafı pak olur. ALLAH'ın ismini zikretmeyerek abdest alanın ise, yalnız abdest azaları pak olur.»
Mümin olan Zeyd, bir işe başladığında ne ile başlamak gerekir ki mübarek ve kâmil olsun?...
ELCEVAP... Bismillâhirrahmanirrahîm, Elhamdülillahi Rs'hilâle-min ile başlamak gerekir. BEHÇETT T, FETÂYÂ, 5
[16] Misvak kullanmak: Parmak kalınlığında ve kui.anan kimsenin karışı ile bir karış boyunda olması gereken, lifli ağaç dallarından kullanılır. Kullanacak olan kimse, sağ eline alıp serçe parmağının üstünden geçirerek, başparmağı ile altından tutar ve ağzın sağ tarafından başlıyarak dişlerine sürer. Misvak olmadığı takdirde, elinin parma-
ğıyla dişlere sürmekte kifayet eder. Zira Hz. Ali (R.A.) «Baş parmak ve şehâdet parmağıyla dişlere sürmek misvaktır» mealindeki sözüyle bu gerçeği izah buyurmuşlardır.
Misvak biz hanefîlerce, abdestin sünnetidir. Rasûlü Ekrem efendimiz «Eğer ümmetim üzerine zor olmasaydı, her abdest zamanında onlara misvak (kullanmayı) emrederdim» mealindeki hadisi şerifi buyurmuşlardır. Misvak kullanmanın faziletine dair pek çok hadisi şerif vardır. Fakat zikri bahsimizi ağırlaştıracağından bu kadarla iktifa edece^ giz. Daha geniş izah merâkıi felah, tahtavisi ve diğer şerh ve haşiyelerde zikredilmiştir.
[17] Müstehap: Güzel şey, verâ ve takva manasınadır. .Serî tarif ise; Rasûlü Ekrem efendimizin hayatında bir veya iki defa isledikleri devamlı yapmadıkları amelleridir. Ve işleyene mükâfat vardır. Faka terk edene itap terettüp etmez. Aynı zamanda müstehab'a sünneti gay ri müekkede ve mendüb de denilmektedir.
[18] Rasûlü Ekrem efendimiz bir hadisi şerifinde meâlen şöyle bu yurmuştur; «ALLAH'ü teâlâ her şeyde sağdan başlamayı sever.»
[19] Müstehabdan bâzıları da şunlardır: Abdest alırken sıçrant dan sakınmak için yüksek bir mekâna oturmak, Kıbleye karşı durmal başka kimselerden yardım istememek ancak Özrü olur ve küçükleri U lim ve terbiye için olursa müstesnadır. Zaruret arzetmedikçe konuşms mak, selefi sâlihinden vârid duaları okumak, her azayı yıkarken besnn
le okumak, dar olmayan yüzüğü elini yıkarken oynatmak, şayet yüzük dar olursa o zaman oynatmak farz olur. Mazmaza ve istinşak'ı sağ el ile yapmak, sümkürmeyi (burun temizlemeyi) sol el ile yapmak ve abdestin sonunda Kıbleye karşı dikelip kelimeteyni, şehadeteyni söylemektir.
[20] Burada şu mes'eleler anlaşılır. Ağız dolusu olmayan ve aslıda necis olmamak şartı ile kusulan kusmuk abdesti bozmadığından necis-te değildir. Yâni az bir kusmuk elbiseye, bedene ve seccadeye bulaştığı zaman namaza mâni değildir. Fakat şarap ve idrar gibi aslı necis olan şeylerden olur ve böyle aslı necis olandan kusulan ağız dolusu da olmazsa hades olmayacağını (yâni abdestin bozulmayacağını) Mülteka sârini ve Ferâid sahibi İsmail Bin Sinan essivâpi beyan etmektedir. Aynı zat şarap ve idrarın aslı necis olduğu için, yine necisliği cihetini de hatırlatarak düşünceye davet ediyor.
[21] Tahtavîde zikredildiğine göre; «Esrar içenin de yürüyüşünde bozukluk ve sekteleme gibi haller olursa abdesti bozulması gerekir.»
Burada bir hususu hatırlatmak ve dikkat çekmek gerekir, (sarhoş olmak abdesti bozar) cümlesinden bâzı kimselerin şarap içmenin cevaz tarafına gidilir, manâsını çıkarmamalıdırlar. Şarap içmek haram olduğu halde, o necisi içer ve sarhoş olursa abdesti bozulur demektir. Haramlara helâl diyen olursa dinden imandan yoksun kâfir olur. (içki bütün kötülüğün anasıdır.) Hadisi şerif meâlince şarap ve benzerleri sarhoş eden her şey haram ve günahtır.
[22] Rukûlü ve secdeli namazda kahkaha ile gülmenin zikri ile, secde ve rukûlü olmayan cenaze namazında ve rukûsuz secde'i tilâvette
kahkaha ile gülmek, abdesti bozmayacağına işarettir. Fakat kahkaha ile gülenin hangi namazda olursa olsun, namazı fasit oîur.
Bâlİğ kaydının zikri ise, küçük çocukların namazda kahkaha ile gülmeleri abdesti bozmayacağına işarettir.
Namaz kılan küçük çocuk, namaz içinde kahkaha ile gülse, abdesti bozulmuş olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHÇETÜL FETÂVÂ, 6
Kahkaha: Kendisi ve yanındaki kişiler işitecek kadar gülmesi. , Dıhık: (Kendisi işitecek kadar gülmesi). Bu dıhık namazı iptal edelr,; fakat abdesti bozmaz. Tebessüm (dişler görünecek kadar gülmek) ise,i hiçbir şeye zarar vermez.
[23] Zira fahiş derecede oynaşma ânında her iki taraftan mezi denilen ıslaklık mutlaka gelebileceğinden, şeyheyne göre abdest bozulur. Bu oynaşma (zekeri ve ferci birbirine değirerek oynaşma) velevki sâde kadınlar veya erkekler arasında olsa, yine aynıdır denilmektedir, îmamı Muhammede göre ise, fahiş oynaşmakla abdest bozulmaz. Ancak ıslaklık görüldüğü zaman bozulur DAMAT, 20
[24] Muhıtta nakledildiğine göre; secdede uyuyan kimsenin karnı uyluklarına yapışmamış olur ve kolları da yere serilmemiş olursa, kendinden haberdar olduğundan abdesti bozulmaz. Şayet karnı uyluklarına yapışık ve dirsekleri de yanlarına veya yere dayalı olduğu halde uyursa abdesti bozulur.
[25] İmamı Şafi'î merhum, zekere ve kadının tenine el dokundurmak abdesti bozar demektedir. Musannif merhum bu görüşün hane-filerde olmadığını izah için beyan etmiştir.
[26] Ağız ile burnun yıkanması farzı amelîdir. Zira içtihatla sâ-
bittir. İmamı Mâlik ve Şâfi'iye göre ise, gusülde ağız ve burnu yıkamak sünnettir. Binâenaleyh gusülde ağız ile burnun yıkanmasının farzlığım inkâr eden kâfir olmaz. Fakat mutlak guslû inkâr eden nassı inkâr ettiği İçin kâfirdir.
Tepeden tırnağa kadar bedenin her tarafmı, üzerinde mum, hamur, çamur, göz çapağı ve burun içindeki burun pisliği gibi şeyler cilde suyun vasıl olmasına mâni olan bir şey bırakmamak üzere bir kerre yıkanmak farzdır. Şayet ağızda dişlere suyun vasıl olmasına zahirî bir mâni olursa (kaplama ve hamur gibi şeyler olursa) bu takdirde zarurî haller dışında hanefî mezhebine göre gusül sahih olmaz. Boyacının tırnağı üzerinde kalan boya lekeleri, keza kadınların kına lekeleri, renç-berlerin ve hatta sahih olan rivayette şehirlilerin tırnak kirleri, pire ve sinek tersleri suyun bedene vâsıl olmasına mâni değildir. Böyle olunca da bu gibi hallerde gusül sahih olur. Daha geniş malûmat, Hindiye, îbni Abidin ve Tahtavîde mezkûrdur. Dördüncü cildede bakınız.
Gusül hakkında bâzı hükümler:
Abdestin olduğu gibi guslünde sebebi, şartı, hükmü, rüknü, sıfatı ve bir de mucibi vardır.
Guslün sebebi: Abdestdeki gibi ele alınması ye amel edilmesi lâzım olanları mubah kılmak içindir. Cünüp olan kimseye namaz kılmak, Kur'anı Kerim okumak ve Kâbeyi tavaf etmek haram olduğundan bu gibi haramları cünübün, hayızîı ve nifaslı kadınların hayız Ve nifasın-dan kesildiği zaman gusül etmeleriyle bu haramlar helâl oluyor.
Bu sebep aynı zamanda hükmü öünyevîsidir. Uhrevî hükmü ise halis niyetin mükâfatının âhirette verilmesidir.
Guslün. şartı ve sıhhati, abdestin şartı ve sıhhati gibidir. Ancak guslün sıhhati için gusül etmezden evvel meninin arkası kesilmesi için cimâdan veya ihtilâmdan sonra birkaç adım yürümek, biraz uyumak veya hiç olmazsa birkaç damla idrar akıtmalı ondan sonra gusül edilmelidir.
Guslün rüknü: Musannifin metinde beyan ettiği gibi mazmaza, is-tinsak ve bedenin her tarafını pak edip yıkamaktır.
Gusiün sıfatı: Farz, sünnet veya müstehap olmasıdır.
Gtıslü îcap ettirenler: Cünüplükten, hayız ve nifas kanlarının kesilmesinden ibaret olan, hadesi ekberdir.
[27] Banyo gibi necaset mahallinde olmadan başka temiz yerdeabdesti alan kimse evvelâ besmele okur. Şayet Necaset mahallinde olursa, besmeleyi içinden okur, niyyet etmek, su dökünmeye baştan başlamak, sonra sağ omuzundan ve sol omuzundan yıkamaya devam etmekte sünnetlerdendir.
[28] Erkekler saçlarını uzatır ve örük yapar, yaptırırsa gusül edeceğinde mutlaka örgülü saçım çözüp içini yıkamas nâzmıdır. Zira saç erkeğe zînet olmadığı için çözmekte zorluk ve külfet olmadığından mutlaka; yâni diblerihe, varsın, varmasın çözüp yıkamak lâzımdır. Kadının öijükleri çözülü ise onun da erkek gibi tamamını yıkaması lâzımdır.NİMETÜL İSLÂM, 116
İLGİLİ FETVALAR :
Cimâdan sonra gusül eden kadın, fercinin haricini yıkarken parmağını fercine idhal ederse, gusüî etmek lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHÇETÜL FETVA, 7
Zeyd (bir adam), cünüplükten gusül edeceğinde evvelâ abdest alıp sonra bütün azasına suyu yetiştirse (yâni gusîü tamamlasa), o abdest (o gusül abdesti) ile namaz kılmak caiz olur mu?... ELCEVAP... Olur. Kemal Paşadan Naklen.
BEHÇETÜL FETVA, 7
[29] Guslüh farziyetinin nassı katisi şu mealdeki âyeti Celîledir: «Eğer cünüp olduysanız boy abdesti alın (Gusül edin),» Mâide Süersi, Âyet: 6.
GUStİLLE İLGİLİ FETVALAR :
Hâmile Hind, bir çocuk doğurduğunda kan (nifas kam) görmese, Hinde gusül lâzım olur mu?
ELCEVAP... Olur. İ5EHCE, 7
Üzerine Gusül vacip olan Zeyd'e, Gusül ederken vücûdunda olan kılların altına suyu yetiştirmesi vâcib olur mu?..
ELCEVAB... Olur.
Kulağında delik olan Zeyd (Keza küpe deliği olan kadın), gusül ettiğinde o deliğin içine meşakkatsiz suyu ulaştırmak mümkün olunca
o delik içine suyu yetiştirmek vacip olur mu?... ELCEVAB... Olur.
Zeyd, Zevcesi Hind'e cima edip Hind, hamamda gusül etmek istediğinde hamam ücreti Zeyd'e lâzım olur mu?...
ELCEVAB... Olur. ,
Cünüp olan Zeyd, Ramazanın gündüzünde gusül ettiğinde oruçlu olmadığı vakit gibi mazmazada gargarayı ve istinşakta su çekmeyi mübalâğa etmek lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. Tamamı: İBNİ NÜCEYM, 8
Zeyd, istinca ederken parmağım dübürüne soksa, Zeyde gusül lâzım olur mu?
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 7
Üzerine gusül farz olan Zeyd'in içi boş olan dişleri altın veya gümüş ile doldurulmuş olup dişlerinin içine yapılmakla altın veya gümüşün çıkarılmasında zorluk ve meşakkat olduğu muhakkak olmakla gusül ederken o dişlerin içine su ulaşmayıp bu şekilde zaruret olsa, suyu o dişlerin içine yetiştirmek vacip olmayıp zahirini yıkamak kifayet etmekle tâhir olur mu?...
ELCEVAP... Olur, MECMU-A-İ CEDÎDE Sahife, 12
Zeyde, kımıldayan dişini altm tel ile bağlamasında veya bağlatmasında beis var mıdır?...
ELCEVAP... İmam'ı Muhammed'e göre beis yoktur. NETİCE, 542 Çıkan dişlerin yerlerine gümüş ve emsali madenlerden takan veya taktıran kimseler, sabit olan dişlere bağlamak suretiyle tutturabileceğinden o sabit dişlere bağlayacak şekilde ya yarısını veya daha azını kaplaması zarureti hâsıl oluyor. Binâenaleyh bu zaruret dışında keyfî ve süs maksadı ile dişlerinin yansını veya tamamını kaplatanlar, hane-fî mezhebine göregusül etmişlerden sayılmazlar. Zira hanefî mezhebinde ağzın içi, haricî bedenden sayılmıştır ve ağzı yıkamak da farzdır. Fakat şafiî ve mâliki mezhebine göre sünnettir. Bu takdirde bunlara göre, dişlerini kaplatanlarm gusülleri sahih olur, ancak sünnet' terk edilmiş olur. Hülâsa-i kelâm, mazeret ve zaruretler dışında kaçınmak evlâdır. En şalim yoldur. Daha geniş izahat, dördüncü cildde mezkurdur. İmam'ı Âzam ve İmam'ı Ebû Yusuf (R.A.) ise, îmam'ı Muhammed'-in görüşüne muhaliftirler. Onlara göre dişleri altm tel ve benzerleriyle bağlamak caiz değildir. Daha geniş izahat «Kitabul Kerahiye Velistih-san.» bahsinde gelecektir.
[30] Meninin inzali anında şehvet ve atmanın bulunması şarttır.
Zira vücudu uyanmamış kişilerden herhangi sebepten dolayı beli iner ve menisi gelirse cünüp olmaz. Meselâ; ağır bir yük alan kişinin menisi gelse, gusül lâzım olmaz.
Metinde İmamlar (yâni îmam'ı Âzam ve îmam'ı Muhammed ile îmam'ı Ebû Yusuf) arasındaki ihtilâfın semere ve ciheti şöyle izah edilmektedir: Meni merkezinden koparken şehvet ve atma ile olduğu zaman zekerini tutar, şehvet gittiktne sonra bırakır ve şehvetsiz olarak meni zekerden çıkarsa, tarafeyne göre gusül lâzım olur. Fakat Ebû Yusuf'a göre gusül lâzım olmaz. Muzdar zamanlarda (Müsafirlik gibi) Ebû Yusuf ile âmel edileceği beyan edilmiştir. Fetva ise tarafeynedir.
DAMAT, 22
İLGİLİ FETVALAR :
Zeyd (Bir adam), ailesiyle oynaşma esnasında şehvetle sulbünden meni ayrıldığı zaman zekerinin başını tutup ve meniyi çıkmaktan men edip şehveti sakin olduktan sonra (Zekerim) salıvermekle o meni şehvet ve atmaksîzın (zekerinden) dışarıya çıksa, Zeyd'e gusül lâzım olurmu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCETÜL FETÂVA, 5
Zeyd (bir adam), ihtilâm olup yahut şehvetle başkasını mes ve öpmekle sulbünden meni şehvetle ayrıldığında zekerini eliyle tutup ya-mıt bir şeyle zekerini tıkayıp basma çıkmasa, o müddet içinde Zeyd'e gusül lâzım olur mu,...
ELCEVAP... Olmaz. Zira meni zekerden dışarıya çıkmamıştır.
Bu surette yazıldığı üzere zekerini tutup zekeri yattıktan ve şehveti gittikten sonra (sulbünden) ayrılan meni atma ve tirkleme olmadan zekerinin başına (dışarıya) iıksa Zeyde gusül lâzım olur mu?...
ELCEVAP...' Olur. BEHÇETÜL FETÂVA, 7
Kadınların da, ihtiiâmları halinde terelerinden dışına çıkması mev-zuubahistir.
[31] Musannif merhum metinde, «uykudan uyanan» cümlesini zikretti. Zira, bayılan ve sarhoş olan kimse ayılır ve aklı başına gelir ve islakhk bulursa, bil ittiafk bunlara gusül yapmak vacip olmaz.
Cevahir adlı eserden naklen metin şârihi Damat şu gerçekleri zikretmektedir. Uyuyan kimse zekerinde ıslaklık bulur ve ihtilâm olduğunu da hatırlamadığı takdirde, eğer uykudan evvel zekeri ayakta ise gusüllâzım gelmez. Şayet zekeri uyanık olmadığı halde uyumuşsa gusül lâzımdır. Bu halin görülmesi ayakta ve otururken uyursadır. Ama yatakta yattığı halde uyur veya meni olduğunu kat'î bilirse gusül lâzımdır. Bu mes'ele pek çok vuku bulur. Fakat insanlar bundan gafildirler.
DAMAT, 23
Çok ihtiyar olup cima yapmaya kudreti olmayan zeyd ihtiîâm olduğunu uyandıktan sonra hatırlayıp ve üzerinde bir miktar yaşlık bulup o yaşlık menî ve mezî olmayıp vedî olduğunu kat'î bilse Zeyd'e (adama) gusül lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHÇETÜL FETÂVA ve BAHRİ RÂİK, 6
[32] Metindeki «önden ve arkadan» kelimeleri mutlak olarak zikredilmiştir. Bilhassa «arkadan» kelimesi haram ve en âdî huy olan li-vâtacıların işledikleri mel'anet anında da guslün farzlılığı sabittir. Şâ- > yet bu haramı işleyen kendi ailesine aynı tecavüzü yapar ve haramı işlerse, inzal vâki olmasa da yine gusül farzdır. Lûtîîerin cezası îmamı Âzanı'a göre yüksek bir yerden aşağı atılarak veya yüksek yerden taş yağmuruna tutularak öldürmektir.
[33] Hâmile bir kadın, bir gocuk doğurduğunda, kan görmese, kadına gusül lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur. (imamı Azama göre her nekadar kadın nıfaslı sayılmasa da gusül lâzımdır). BEHÇETÜL FETÂVA, 7
[34] Mezî: Oynaşma ânında zeker ve ferçten gelen ince beyaz sudur. Bu su vücûdun uyanıp tekrar j^atması ânında ve bâzı kimselerde küçük abdestinden evvel gelir. Kadından gelen ıslaklığa (kaza) denir.
Vedî: İdrardan sonra gelen ve koyuca bir sudur. Mezî, kaza ve vedînin gelmesiyle gusül lâzım olmaz. DAMAT, 24
İLGİLt FETVALAR :
Zeyd (adam) dan uyanık halinde iken şehvetle bakıp yahut hayal ve düşünce ile (zekeri) kalkıp ve sakin olduktan sonra atma ve tirkle-me olmadan mezî veya vedî zahir olsa, Zeyd'e gusül lâzım olur mu? , -ELCEVAP... Olmaz. NETİCETÜL FETÂVA, 6
Zeyd, uykudan uyanınca ihtilâm olduğunu hatırlayıp lâkin elbise ve zekerinde ıslaklık bulmasa, mücerret ihtilâmı hatırlamakla Zeyd'e gusül lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. NETİCETÜL FETÂVA, 6
Mak'adından şırınga yapılan adama gusül etmek cavip olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. FETÂVAYÎ FEYZtYE, 4
Keza kadının fercine zekerden başka parmak ve benzeri sokulursa yine gusül lâzım olmaz.
[35] Mendup olarak yapılması gereken sünnetlerden bâzıları şunlardır: Mekke'i mükerreme ve Medineyi münevvereye giren kimseye, delilikten ifâkat bulan kimseye, berat ve kadir gecelerine erişen kimselere gusül ^etmeleri menduptur. Kurban bayramı sabahı müzdelife vak-fasında bulunan, tavafı ziyaret için Mineden Mekke'i mükerremeye ge-fen, ölü yıkayan, yağmur duasına çıkan, yoldan gelen, günahtan tevbe eden ve istihâza kanı (rahim hastalık kanı) kesilen kadınların gusül etmeleri menduptur.
[36] Kur'anı Kerime ve âyet yazılı levhalara cünüp ve hayızlı, ni-faslı kimselerle abdestsiz kimselerin ellerine alamıyacakları şu mealdeki âyeti celüe Üe sabittir: «Ona (Kur'anı Kerime) tam bir surette temizlenmiş olanlardan başkası el süremez.» Vakıa, 79.
[37] Kur'anı Kerim âyetlerinden herhangi bir âyet ve sûresi Kur'anı Kerim niyyeti ile okunamaz. Fakat Kur'an âyetlerini ve sûrelerini meselâ: Fatiha, âyetel kürsi gibi sûre ve âyetler duâ ve sena niyyeti ile okunabilir. Cünüp olan kimsenin Kur'an âyetlerini yazması ke-rahattır. Parcnağmdaki yüzüğünde Kur'an âyetlerinden veya ALLAH'-m isimlerinden yazılı bulunursa, tazim terk edileceğinden helaya girmesi mekruhtur. Yüzüğün kaşını yani âyet yazılı kısmını avücunun içine alırsa kerahat olmadığı da denildi. Cebinde Kur'anı Kerim âyet-
Ierinden, ismi ilâhilerden bulunan kimsenin helaya girmesinde beis yok- , tur. Keza bir şeye sarılı olursa yine beis yoktur. Fakat imkân dahilinde sakınmak evlâdır. Cünüp adam kunud duasını okuyabilir. Cünüp adamın Kur'anı Kerime bakması kerâhat değildir.
Küçük çocukların Kur'anı Kerimi ve âyet yazılı levhaları ellerine almaları kerâhat değildir. Zira Kur'anın hıfzı ve öğretilmesi güç olduğundan beis yoktur. DAMAT, 26
Tahtâvîde beyan edildiğine göre, abdestsiz olan bir kimsenin Kur'anı Kerim âyetlerini yazmasında beis yoktur. Ancak bu yazış yazılan sahifeler yer üzerine serilmek suretiyle olursa, Ebû Yûsuf'a göre sahi-feleri hâmil olmadığından beis yoktur. îmamı Muhanımed'e göre ise ke-râhattır. Esasen «beis yoktur» denilen hükümleri -terk etmek iyidir.
İLGİLİ FETVALAR :
Zeyd (bir adam) cünüp iken Kur'an kastı ile Kur'anı azimüşşanı okuması caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. NETİCE, 6
Zeyd'in satın almış olduğu yüzükte Kur'an yazılmış olsa, Zeyd o yüzüğü âdeti üzere takınıp helaya (tuvalete) girdiğinde parmağından çıkarmca, sâde takmakla günahkâr olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FETAVAYI ALİ EFENDt, C. 2, 247
Helanın odasında abdest alan Zeyd'e, abdest esnasında vârid olan teşbihleri zikretmek mi gerekir yoksa terk etmek mi gerekir?...
ELCEVAP... Terk etmek gerekir. BEHÇETÜL FETÂVA, 6
[38] Yani, hayız ve nifaslı kadınlar cünüp olan kimseler gibi Kur'-anı Kerimi okuyamaz, cami ve mescitlere giremez, Kur'anı Kerimi ve âyet bulunan levhaları kılıfsız ve kabsız alamaz. Fakat zikri ilâhî, teşbih, tehlil ve arzu ettiği duaları yapabilir.
imamı kerhiye göre, hayızh bir kadın Kur'anı Kerimi tâlim etmek (öğrenip ve öğretmek) için kelime kelime okur ve iki kelime arasını keserek okur.
İmamı Tahâvî ise, hayızh ve ni£aslı kadın âyetin yarısını okur öğrenir veya öğretir. Kestikten ve yukarıyı öğrendikten sonra âyetin diğer yarısını okur demektedir. Meselâ: Fatiha'i şerif enin birinci âyeti olan (Elhamdülillâhi) söyler, nefes aldıktan sonra (Rabbil âlemin) cümlesini bitirir.
İLGILt FETVALAE :
Zeyd'e, cünüp iken zikir, teşbih ve Peygamberimiz (A.S.) üzerine salavâti şerife getirmek caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FETÂVAYI ALİ EFENDİ, 2
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/22-36.
[39] Bu bölümde iki kısım tâhir su izah edilmiş oldu. Biri, hiç bir şey karışmamış ve asıl hilkati değişmemiş mâi mutlaktır. Mâi mutlakla hem hadesten taharet yapılır ve hem de necasetten taharet (bahsinde geleceği üzere) yapılır. İkinci kısım mâi mukayyet; cinsi ve mâhiyeti başkasıyla kayıtlanmış sudur. Meselâ; gül suyu ve çiçek suyu gibi sulardır. Bu sularla hadesten taharet (abdest ve gusül) caiz değildir.
Katran ile kokusu değişen sudan abdest almak caiz olur mu?... ELCEVAP... Olur. İBNt NÜCEYM, 3
[40] Az. suyu ihtiva eden, duran göle Havzu sağır: (küçük havuz) der. ıiştir. Şu halde böyle duran az sulara necaset düşerse, necasetin eseı görülmese dahi teneccüs eder. Köpek banarsa, içine bir damla kan yan t idrar, şarap damlası ve İaşe düşerse necis olur. Ve bu necislerin düşı esi ise, kat'î olarak bilinmesi veya zannı galip olması lâzımdır.
îerâkü felah tahtavisinde şu gerçek nakledilmektedir: Hz. Ömerül Farı ; (R.A.) ile Amr bin el As (R.A.) bir havuza uğruyorlar. Amr bin * As, havuz sahibine: Ey havuzun sahibi senin havuzuna canavarlar ı lir mi? Sözüyle havuzun temiz veya necisliğinden sahibine soruyor. . [avuzun sahibi cevap vermeden Iiz. Ömer (R.A.): Ey havuzun sahibi m bize haber verme, buyurmuştur. Buna göre misafire getirilen yeme misafirin: Bu yemeği sen nereden kazandın? diye sorması dahi lâ; n değildir.
Nİ'METÜL İSLÂM, 26
E eve misafir olan insanda, namaz kılacağı zaman kıbleyi bile-mediğ. takdirde ev sahibine sormalı, fakat evin halısı veya sergileri necis mi ' diye sorması doğru değildir. Zira mümine hüsnü zan yakışır ve mü linin her şeyinin temizliği cihetini bilmelidir.
[41] Arşın: Her tutamın üstünde baş parmak dikili olduğu halde yedi tu ima bir arşın denir. Veya sâde yedi tutamdır.
[42] Meselâ: Bu akıcı suyu köpek yalasa, içine bir miktar kan, idrar ve arap karışsa, insan pisi ve cife gibi necisler düşse teneccüs etmez. At ^ak necasetin eseri olan tat, koku ve renginden bir eser bulunursa, ç su necis olduğundan taharet caiz olmaz. Şayet necis, akan suyun bâz yerine isabet etse diğer yerlerine isabet etmezse necis isabet etemyen tarafı temizdir. Daha genişi musannifin Halehi adlı eserinde ve metn. . şerhleriyle diğer fıkıh kitaplarında mezkûrdur.
[43] imamı Muhammedin İmamı Âzam (R.A.) dan zahiri rivayetle nakli ve umumî güçlükte olduğundan fetva olan kullanılmış su; temiz, fakat (necaseti hükmiyyeyi) temizleyici değildir.
Kullanılmış suyun temiz olup temizleyici olmaması; bedende ve abdest azalarında necasetin bulunmaması şarttır. Aksi takdirde, necaset bulunursa kullanılmış su necis olur.
İLGİLİ FETVALAR :
Zeyd (adam), satranç oynadıktan sonra iki ellerini bir koğa içinde olan suya sokup yıkasa Zeydin ellerinde necaset olmayıp ancak kir olsa sâde kiri yıkamakla o su müstamel = Kullanılmış olur mu?... ELCEVAP... Olmaz.
Busuretle o su ile abdest almak caiz olur mu?...1 ELCEVAP... Olur. BEHCE, 8
İmamı Mâlik ile İmamı Şafi'nin bir kavline göre, bu müstamel sular, hem temiz hem de temizleyicidir. Fakat kullanılmamış su varken kullanmak mekruhtur.
[44] Namaz kılmak, Kur'anı Kerime nıeshetmek., cami ve mescide girmek, Kâbeyi tavaf etmek için veya evvelce aldığı abdestle namaz kıldıktan sonra abdestli iken tekrar nur üzerine nur olsun gayesiyle alman abdest ve gusüllerin suları (mâi müstamel = kullanılmış) sulardır.
İLGİLİ FETVALAR :
Cünüb olan Zeyd, kazanda dolu sudan defalarca bardağı doldursa ve eli o suya batsa, o su mâi müstamel (kullanılmış su) olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. İBNİ NÜCEYM, 5
Bu suretle o su ile abdest almak ve gusletmek caiz olur mu?... ELCEVAP... Olur.
Ateş ile yahut havanın hararetinden eriyen kar suyu ile abdest alıp gusletmek caiz olur mu?...
ELCEVAP... olur. BEHCE, 8
[45] Gusül etmek niyyeti olmadan kaydı üe şu gerçek anlatılmak isteniyor: Cünüp kimse temizlenme niyyeti ile kuyunun suyuna dalar ve yıkanırsa, o su bütün imamların ittifakı ile necistir.
DAMAT VE FERAİT, 31
İLGİLİ FETVA :
Bir pak kuyuya abdest ve gusülde kullanılan su vâki olup ku|[amunsuyuna karışsa, vâki olan müstamel = kullanılmış sudan fazlao karışık su ile abdest alıp, gusül etmek caiz olur mu?... ELCEVAP... Olur.
BEH^E, İl
[46] Tghir olan suda su kurbağası Ölse, o sudan abdest almajk: caiz mu?...
ELCEVAP... Olur. (Zira su kurbağası necis değildir).
FETÂVÂYI FEYZİME,
[47] Dibâgat; deri temizlemektir. Deri temizlemek iki türlüdür.
(a) Hakikî temizleme: Şap, mazu, palamut ve nar kabuğu gibi »eyleri kullanmak suretiyle sanat ve hünerli temizlemektir.
(b) Hükmî temizleme: Topraklamak, güneşletmek ve havajandır-rtıak suretiyle olur.
Hakikî temizleme ile hükmî temizleme arasında ahkâmca fark yoktur. Ancak bir hükümde farklıdır, hakikaten temizlemeden sonra su isabet eden derinin necaseti rivayetlerin ittifakı ile avdet etmez. Hükmen temizlemede ise, iki rivayet vardır. O rivayetlerinde asan olanı necasetin avdet etmemesidir. Nitekim necislenmiş kuyunun suyu çekildikten sonra, tekrar gelen suyu temizdir.
Dibâgatla temizlenen derilerden seccade yapılsa üzerinde namaz kı-lııur. Koğa yapılırsa içindeki su ile abdest alınır. Derileri dibâgatlayan, gerek müslüman, gerek gayri müslim, çocuk deli veya kadın olsun deri temizdir. Metindeki müstesna deriler hâriçtir.
İLGİLİ FETVA :
Arslan, kaplan ve kurt derileri dibâgat olunduktan sonra, o derilerin üzerlerinde namaz kılmak caiz olur mu?...
ELGEVAP... Olur. NETİGETÜL FETÂVA, 8
' Köpeğin derisi dibâvatlandıktan sonra seccade veya koğa yapılabilir. Köpeğin, aynı, necis olmadığından beyî, (alınıp satılması) îcara verilmesi ve hibe yapılması caiz olur. Başkasının köpeğini telef edenin tazmin etmesi lâzım gelir. NÎMETÜL İSLÂM
[48] Müslüman ve ehli kitap kimselerin hâli ihtiyarda hayvanı besmele ile boğazından kesmelerine zebhi şer'î veya zebhi ihtiyari denir. Bir de zebhi ızdırâri vardır ki, av hayvanı ve azgın ehlî hayvan hakkında olur. Kesmeye ehil olan kimse onu neresinden rast gelirse yaralıya-rak öldürmesidir. Kesmeye ehil olan kimselerin bil ihtiyar veya bil ız-dırar olan kesmeleri, hınzırdan mâada eti yenmeyen hayvanların yalnız derilerini, eti yenen hayvanların ise; hem derilerini ve hem de etlerini temiz eder.
Kesmeye ehil olan kimseler; müslümanlar ve ehli kitap olan kimselerdir.
Hınzırdan başka, her hayvanın vücûdunun dışı, diri iken temizdir. Ölmeleriyle necis olur. içindeki necasetin hümkü dış ile hükmedilmez. Ancak dışa ifraz edilirse o zaman hükmolunur. İnsan bile iç kısımla-, nnda necaseti hâmil iken namazı kılıyor. NÎMETÜL İSLÂM
[49] Eşbah vennezâir de nakledildiğine- göre, az su içine tırnak düşmekle su fasit -pis- olmaz, fakat insanın tırnak kadar derisi düştüğü takdirde fasit olur.
[50] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/38-42.
[51] Yarasa müstesna olmak üzere ne idrarı olursa olsun, encas bahsinde gelecek olan necasetin galîza ve hafifesi suları necislemede birdir.
Kaz, ördek ve tavuk gübresi, insan, kedi ve köpek gibi eti yenmi-yen hayvan gübreleri, kusmukları ve köpeklerin salyeleri hep bu kısımdandır. Yani havai kebir veya kuyunun her çevresi on arşın olmazsa o kuyu bunların düşmesiyle teneccüs eder.
İLGİLİ FETVA :
Su kuyusu ile tuvalet (abdesthâne) nin arası ne kadar uzak olması gerektir ki, kuyunun suyu necis olmasın?...
ELCEVAP... Yerin sert ve yumuşaklığına göre takdir olunur. Tâdil ve itimat necasetin eseri olan rengi, tadı ve kokusundan biri nüfuz etmektir. BEHÇETtİL FETÂVA, 10
Zeyd'in evinde olan su kuyusu içine netaset dolup o hal üzere bir müddet geçtikten sonra Zeyd o içinde olan necaseti etrafında ve çukurunda necaset te'sir ettiği taş olup suyunu kullanmak caiz olur mu?....
ELCEVAP... Olur. BEHÇ-TÜL FETÂVA, 11
[52] Koyunun memesine yapışmış koyun kığı var iken Zeyd o memeyi bir çanağa (helke veya bir kaba) sağmaya başladığında Zeydin sağmasıyle koyun kığı ezilip süt ile karışarak çanağa inse o süt necis olmuş olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FETÂVAYI ABDURRAHİM, 3
[53] Güvercin ve serçe gibi eti yenen kuşların gübresi suyu ifsat etmediği beyan edildiği cihetle, bu tâbir kaplardaki suya dâhi şâmildir.
[54] O bir gün içinde kılman namaz iade edilir. Yıkanan elbise varsa yıkanır ve hükümlerde bir gün olarak icra edilir. Şayet üç gün hük-molunan zamanda aynı dinî vazifeler üç günlük kaza edilir. Ve o üç gün içinde yıkanan çamaşırlar tekrar yıkanır. Bu hüküm elbisenin aslen necisliği anındaki yıkanıştadır. Böyle necis olduğu bilinen su ile hamur yuğuruldu ise, o hamur köpeklere atılır, yahut davara yedirilir.
Eğer abdestliler o necisin ne zaman düştüğü bilinmeyen kuyudan abdest almış, yahut necis olmayan çamaşırlar onunla yıkanmış ise, ic-mâan iade lâzım gelmez. Zira sıhhatin muktezası, olan taharet mevcuttur. Mânide şek vâki olmuştur ki o da suyun isabet ettiği mahal tâhir-dir. Namaz ise şek ile bâtıl olmaz. NÎMETÜL İSLÂM
Aşran fi asrin (her çevresi on arşın) olmayan bir kuyuya büyük yılan vâki olup sonra şişip yahut dağılsa ve o kuyunun suyunun hepsini çekmek mümkün olsa, hepsini çekmek lâzım olur mu?...
ELCEVAB... Olur.
Bu surette o büyük yılan kuyuya ne zaman düştüğü bilinmezse o kuyunun suyu ile abdestsizliği gidermek için abdest alır ve cünüplükten de gusül eden kimselere o abdest ve gusül ile kıldıkları namazdan kaç günlük namazın iadesi îâzım olur?...
ELCEVAP... Üç günlük ve üç gecelik namazın iadesi lâzım olur.
BEHÇETÜL FETÂVA, 10
Bu fetvada büyük yılan tâbiri kanının akıcılığını beyan etmektedir. Kam akmayacak şekilde olan küçük yılanların hükmü metinde akıcı kanlan olmayan hayvanlar suda öldüklerinde o suyu necis etmeyece^ ği beyan edilmiştir.
[55] Çünkü filhal düşüp ölmek yahut kuyuya onu rüzgâr, yahut bâzı aklı hafif kimseler veya çocuklar yahut kuşlar atmış olmak caiz ve niuhtemeldir. İmamı ,Ebû Yusuf tan şöyle hikâye edilir: Ben zâten imamın (Ebû Hanifenin) sözü üzere idim. Vaktaki bir gün bahçede oturmakta iken bir çaylak kuşunun ağzındaki İaşeyi kuyuya düşürdüğünü gördüm, bunun üzerine imamı Muhammedin sözüne rucû ettim.TAHTÂVİ
[56] Metin sarihi burada şu hükmü zikretmiştir: Köpeğin Ölmesi $art değildir. Eğer köpek kuyuya düşer ve diri olarak çıkarılırsa o kulunun suyunun hepsi çekilir. Ve artıkları necis ve şüpheli olanların düşmesi de böyledir.
DAMAT, 34 Fakat Merakıl Felah adlı eserde ve haşiyesinde sahih ve sağlam<jlan şu hükümler mevcuttur: İnsanın yahut öküz, koyun gibi eti yei^en hayvanlardan birinin kuyuya düşüp diri çıkması suretinde üzerin-
cie necaset olduğu kat'î bilinmedikçe su fasit olmaz.
Katır, eşek, atmaca, şahin ve çaylak gibi yırtıcı kuşların ve kurt,köpek, kaplan, maymun ve çakal gibi yırtıcı hayvanların dahi n)ücerret kuyuya düşmesiyle yâni kuyuda ölmemek ve salyesi suya değmemek şartıyla su şüpheli ve necis olmaz. Zira hınzırdan başka bütün hayvanın zahiri (dışı) diri iken tâhirdir.
Eğer düşen hayvanın salyesi suya vasıl olursa o hayvanın salyesi-nin taharet, necaset, kerahet ve şüpheli hükümlerince o su salyeye tabî olduğundan salye necis olur ve suya da vasıl olursa, suyun tamamının çekilmesi lâzım olur.
İLGİLİ FETVALAR :
Bir su kuyusuna köpek düşüp sonra diri olarak çıkarılsa o sudan abdest almak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz, Bu fetva damadın ibaresine tetâbuk ediyor.
FETÂVÂYİ FEYZİYE, 5
Kuyunun her çevresi on arşın olup büyük (havzı kebir) kuyuya at düşüp ölse ve çıkarılsa o kuyunun suyunu çekmek lâzım, olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz, Zira havzı kebir akıcı su hükmündedir. Tadı, kokusu, ve rengi tegayyür etmedikçe necis olmaz.
NETİCETÜL FETAVA, 3
[57] Her çevresi on arşın olmayan (havzı keir olmayan) kuyuya (bizim memleketimizdeki kuyuların hemen hepsi böyledir) köpek düşüp su neis olmakla köpek çıkarılıp fakat suyun hepsini çıkarmak mümkün olmasa, o kuyunun içindeki mevcut olan su kadar su çıkarılsa o kuyu tâhir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCETÜL FETAVÂ, 3
[58] Her çevresi on arşın olmayan bir kuyuya necis vâki olmakla o kuyunun suyunun tamamı çekilmesi lâzım olup lâkin o kuynuun suyunu külliyen çekmek mümkün olmazsa o kuyudan ne kadar su çekmek gerekir ki, o kuyunun suyu temizlene?...
ELCEVAP... Üçyüz kova su çekmekle temizlenir.
BEHÇETÜL FETÂVÂ, 9
Aşran fi asrin (çevresi onar arşın) olmayan bir kuyuya köpek düşüp suyu necis olmakla köpek çıkarılıp lâkin suyun tamamını çıkarmak mümkün olmasa, o kuyunun içinde mevcud olan su kadar su çekilince o kuyu tâhir olur mu?
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 3
[59] Bunların artıkları hem temiz ve hem temizleyicidir. Atın artığı bil ittifak kerahatsız tâhirdir. Atın teri ve salyesi gibi südüde bil icmâ helâldir. İnsanın her cinsinin artığı müslüman olsun kâfir olsun tâhirdir. Ancak ağzı necis olan kimsenin artığı müstesnadır. Meselâ: Şarap içen ve ağız dolusu kusan ağzını yalayıp yıkamadan hemen akabinde ağzının necisliği var iken su içen insanın artığı necistir.NÎMETÜL İSLÂM
[60] Bu artık sulardan başka tâhir su bulunursa, bu artık suları gerek içmekte ve yemek pişirmekte veya abdest ve gusül etmekte kullanmak tenzihen mekruhtur. Fakat kerahat olmakla beraber temiz ve temizleyici olduğundan bu su var iken teyemmüm etmek caiz olmaz.
Eti yenmiyen kuşlarında İaşelere ve necasetlere düşkün oldukları için onlarda sokak tavuğu hüknıündedirler. Gerçi bunların eti haram olması itibariyle artıkları da kıyasen necis olması iktiza etmesi lâzım gelir gibi, fakat bunlar yırtıcı hayvanlar gibi dilleriyle değil, gagalarıyla içmektedirler. Binâenaleyh gagaları temiz kemikten ibaret olduğundan bunların artıkları istihsânen (iyi olan ve güzel görülen cihetle) tâhir-den sayılmıştır.
[61] İlgili fetva: Devamlı şarap içenin teri necis midir, Tahir midir?...
ELCEVAP. . Necisdir. ABDURRAHİM, 3
[62] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/43-47.
[63] Teyemmüm ümmeti Muhammede has bir taharet şeklidir. Teyemmüm kitap ve sünnet ile sabittir. Kur'anı Kerimde Hz. ALLAH meâlen şöyle buyuruyor:
«Ve eğer hastalanırsanız, sefer halinde iseniz, biri heladan gelmiş ise veya kadınlarınıza dokunmuş iseniz (ailenizle cinsî münasebette bu-lunrtıuşsanız) o anda da su bulamazsanız o halde temiz bîr toprak ile teyemmüm ediniz, ondan (topraktan) yüzlerinize ve ellerinize mesh ediniz. ALLAH ü Teâlâ sizin üzerinize bir sıkıntı vermek istemez. Fakat o (ALLAH C.C.) sizi tertemiz kılmak ve üzerinize nimetini tamamlamak ister İd, şükür edesiniz.» mâide; 6
Hadisi şerif meali «Teyemmüm, suyu bulamadığı vakit müslüma- taharetidir-»
[64] Teyemmümün şartlan, Merâkü Felah ve Nîmetül îslâm adlı eserlerde daha geniş izah edilmiştir.
[65] Zeyd (bir adam) pak ve tıyp bir yerden (topraktan) teyemmüm ettikten sonra (başka bir adam) da o yerden teyemmüm etse, Zeyd ve Amrin teyemmümleri caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHÇETÜL FETAVÂ, 8
Zeyd zarurî halde teyemmüm için ellerini temiz olan yere vurup fakat o vurduğu ellerini yüzüne veya kollarına mesh etmeden abdest bozan hal vâki olsa o ellerindeki toprağı mesh eder mi yoksa yeniden ellerini yere vump meshetmesi mi gerekir?...
ELCEVAP... Asah kavle göre yeniden yere vurup meshetmek gerekir. FETEVÂYİ FEYZİYE, 6
[66] imamı Buhârî ve Müslimin rivâyetleriyle şu gerçek zikredilmektedir: Ammar bin Yâsir (R.A.) Hz. leri buyuruyor ki; «Râsnlüllah (S.A.) beni bir iş için (yola) göndermişlerdi, yolda ihtilâm oldum, su bulamadım, hayvan gibi yere yatıp toprağa bulandım. Râsûlullah (A. S.) a geldiğimizde bu vaziyeti anlattım, «Sana şöyle yapmak kâfi îdi» diyerek mübarek ellerini iki defa yere vurup ilk defasında mübarek yüzünü ve ikinci defasında sağ ve sol kollarını meshettiler».
[67] Zira abdest almakla meşguliyet ânında cuma namazı kaçırı-lırsa onun yerine o günün öğle namazı kâimdir. Vakit namazı da abdestle meşgul olurken geçtiği takdirde edasının yerine kazası olduğundan su olur ve kullanma imkânı da bulunursa teyemmüm caiz değildir.
[68] Teyemmüm caiz olan yerden Zeyd teyemmüm edip rükû ve seedeli namazı kılarken namaz esnasında kahkaha ile gülse, Zeyd'in namazı ve teyemmümü bâtıl olur mu?...
ELECVAP... Olur.FETÂVAYİFEYZİYE, 6
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/49-51.
[69] Hacıların hediye için taşıdıkları Zemzem suyu teyemmüme mâni-di". Yâni Zemzem suyu varken teyemmüm edilmez. Fakat Zemzem su-yı. ile abdest almayıp teyemmüm edebilmek için Zemzemi şerifin içine gü suyu gibi şeyleri Zemzem suyundan fazla veya onun kadar döküp karıştırılırsa bununla abdest almak caiz olmadığından teyemmüm edi-leb lir. Aksi takdirde teyemmüm caiz olmaz.
Mest : Ayak topuklarını içine alan ve üzerine mesh edildiğinde uyu emip bedene ıslaklığım geçirecek şekilde olmayıp, kalın olan po-tint, çizmeye, konçlu aba terliğe, sık ve sert örülmüş çoraba, çarığa ve em;- Ui gibi olan şeylerdir ve böyle mestler üzerine mesh edilir.
Burada mestlerden maksat, iki mesttir. Binaenaleyh yalnız biri üze: ne meshetmek caiz olmıyacağmı beyandır. Fakat yalnız bir ayağı olar kimse o ayağındaki mest üzerine mesh edebilir.
İLGİLİ FETVALAR :
"alnız bir ayağı olan Zeyd, o bir ayağına mest giyip üzerine mes-hetn, k caiz olur mu?...
iîLCEVAP... Olur. BEHCE, 9
'' eyd'in bir ayağının parmakları ve üstü kesilip, ancak topuğu ve Ökçet mevcut olsa; Zeyd o mevcut olan yere mest giyip üzerine mes-hethii iç caiz olur mu?... ILCEVAP... Olmaz.
Eu suretle Zeyd sağlam olan diğer ayağnıa mest giyip, üzerine meshetmek caiz olur mu?...
E^CEVAP... Olmaz. FETÂVÂYİ FEYZİYE, 4
[70] Meshin cevazı hakkında Hz. Rasül'den, fiilen, kavlen rivayet, Pek çc dur. Hz. Ebû Bekir (R.A.), Dört Abdullah'dan ve sahabeden çok kimsel r mest üzerine meshi rivavet etmişlerdir.
Ebû Davut, Mugîre Bin Şube (R.A.) den rivayetle meâlen şöyle naklediyor: «Rasûlüllâh (S.A.V.) iki mest üzerine meshetti, ben Ya Ra-sûlüllâh (ayaklarını yıkamayı) unuttun, dedim. O da belki sen unuttun, zira Rabbim (C.C.) bana böyle emretti dedi.»
Hasan'ı Basri (R.A.), «Yetmiş sahabeye yetiştim hepsi mest üzerine meshi caiz görürdü.» buyuruyor.
Hz. İmara'ı Âzam, «Gündüzün ziyası gibi bana kanaat geldikten sonra mestler üzerine meshin cevazı hakkında konuştum. Hz. Ebû Bekir ve Ömer'i (R.A.) afdal kılmak, Osman ve Ali (R.A.) ı sevmek, her iyi ve kötü (kötülüğü küfre varmayan) imamın arkasında namaz kılmak ve iki mest üzerine meshetmek veya meshin cevazını kabul etmek, Ehli Sünnet velcemâat inancının alâmetidir.» diyerek beyan etmiştir. Mestler üzerine meshetmek farzı amelîdir. Binâenaleyh münkiri tekfir olunmaz.
[71] Zeyd, abdest almağa başladığında evvelâ ayaklarını yıkayıp ve mestleri giyip, abdesti bozacak bîr şey vâki olmadan abdestini tamamlasa Zeyd tekrar abdest almak iktiza ettiğinde mestlerinin üzerine meshetmesi caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 5
Zeyd, abdest almadan ayaklarını yıkayıp mestlerini giydikten sonra abdesti bozan hal vâki olup ve abdest alsa, mestlerine meshetmesi caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FETÂVÂYİ FEYZİYE, 4
Birinci fetvada her ne kadar sünnet terkediliyorsa da sahihtir, ikinci fetvanın hükmü ise açıkça anlaşılmaktadır.
[72] Mestlerin üzerine meshetmek, şer'i hükümlerden biri olması hasebiyle burada şu sözleri zikretmek faydalı olur. Hz. Ali (R..A.)7 «Eğer din, Re'yile ohnuş olsaydı, mestin altım meshetmek, üstünü meshetmek-ten daha evlâ olurdu.» Buyurmuştur. Evet, mestin altı yere geldiğinden
kir ve pisliklere İsabet edebilir ve bu cihetten altına meshetmek yakışır gibi, fakat din aklî değil akim kavrıyabileceği şekilde naklidir. Binâenaleyh, aklı başında olan her ferde şer'i hükümlere tâbi olması gerekir. İmam'ı Âzam (R.A.) da; «Eğer ben Re'ye (dinin aklîliğine) kail olaydım her idrar akıtmadan sonra guslü lâzım kılıp, men'i geldiğinde de abdesti kâfi görürdüm. Zira idrar ittifakla necistir, meninin necisli-ği ise ihtilaflıdır ve kadınlar daha zaif olduğu için, mirasda erkeğe kadının nısıf olma (ikili birli) hakkım verirdim» buyurmuştur.
Mâlikîlere göre, mestlerin bütün üstüne meshedilmesi lâzımdır. Metindeki izah miktarı kâfi değildir. Hambelilere göre, mestlerin üstünün ekseri kısmına meshedilmesi kifayet eder. Şâfiîîerce de mestlerin üstüne velev bir parmak kadar mesh edilsin kâfidir.
[73] Zeyd'in ayaklarına giydiği çarıklar ayaklarının üstünü topuklarına varınca yansından fazlasını - Örtmese üzerine meshetmek caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHÇETÜL FETÂVÂ, 9
[74] Mestin çıkması veya çıkarılması ise şöyledir: İster bir ayağın mesti ister iki ayağın mesti çıkarılsın mutlaka her iki mestin hükmü bitmiştir. Diğer azaları abdestîi ise iki ayağını yıkaması kâfidir.
İLGİLİ FETVA :
Zeyd, abdest alıp mestlerinin üzerine mesh ettikten sonra bir ayağından, mestini çıkarmış olsa, yalnız o ayağı yıkamak kifayet eder mi yoksa iki ayağını da yıkamak vacip midir?... : ELCEVAP... İki ayağım yıkamak vaciptir. FETAVÂYI FEYZİYâ, 4
[75] Mestin çıkarılmıştan sayılmasiyle, mestin üzerine mesh etme hükmü kalkmış demektir. Binaenaleyh mestlerini çıkarır yalnız ayaklarını yıkar ve böylece vazifesine devam eder. Mestin müddeti eğer namaz içinde nihayet bulursa o namaz fasit olur. Su varsa yalnız ayak yıkamak, su yoksa teyemmüm etmek lâzımdır.
[76] Daimî burun kanaması, yaranın akması, arkasından yellenmenin devam etmesi ve idrarın akıntısı devam ederken abdest alıp mesti giyecek kadar bir zamanda bu özürlerine vaktin içinde ve mestin müddeti bulunan diğer vakitlerde de sağlam adam gibi mesh eder.
İLGİLİ FETVA :
Yarası olan ve mâzür olan Zeyd, yarasını açıp ve silip, bir şey ak-mazken abdesti alır ve akmadan mestlerini giyerse, mestleri üzerine mesh etmek caiz olur mu?... :
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, 3
[77] Bir kimse abdesti alır ve mesti giyer, sonra bu mesti giydiği abdesti bozmadan evvel çizmeyi de mest üzerme giyer, ondan sonra da abdesti bozulursa, o çizme üzerine mesheder. Çizmeyi çıkardığı takdirde mestler üzerine de mesh eder. Fakat abdestten sonra mesti giyer ve çizmeyi giymezden evvel abdesti bozulursa, mesh etme hükmü mest üzerinde karar etmiştir. Binaenaleyh bu mestin üzerine çizme giyerse o çizmenin üzerine mesh etmek caiz değildir. îmam'i Şafi'i merhum, «Çizme üzerine meshedilemez» buyurarak muhalefet ediyor.
İLGİLİ FETVA :
Zeyd, abdesti tamamlayıp ayaklarına giydiği mestlerin üzerine ab-deşti bozulmadan diğer mestleri giyip (çizme gibi) sonra Zeyd'in abdesti bozulup ve abdest alsa, üzerinde olan mestler üzerine mesh ettikten; sonra Zeyd üzerinde olan mestleri çıkarıp tekrar abdest aldığında evvelce giydiği mestlerin üzerme mesh etmesi kifayet eder mi yoksa ayağını yıkaması lâzım olur mu?...
ELCEVAP... O mestler üzerine mesh etmek kifayet eder.BEHÇE, S
[78] Bu sert ve dik çoraba meshetmenin cevazına îmam'ı Âzam vefat etmeden üç gün evvel talebelerinin görüşlerine uyarak döndüğü zikredilmektedir. Burada hak âşıkıyım deyip bir taraftan da illâ benim dediğim olacak veya haktır deyip senet ve hakikatlara boyun eğmeyen nıütekebbir ve iblis huylu, kimselerin nazarı dikkatine bu gerçek davranışı ibretle sunuyoruz ki; faziletli insandan ibret alsınlar.
[79] Kan aldırarak, sülük vurdurarak veyahut başka suretle yaralanarak veya çıban çıkararak, kemiği kırılarak veya incinerek sargı saran ve sardıran kimsenin özrü abdest azasında ise, abdest alırken orasını ne sıcak ve ne soğuk su iîe yıkamaya veya mesh etmeye kadir olamazsa onun üzerindeki sargıya mesh eder.
Hz. Resûl'ü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz, Uhud vak'asmda aldıkları yaranın sargısına mesh etmişlerdir, ve Hz. Ali'ye (R.A.) Hayber'de bilek kemiği kırıldığında sargı üzerine mesh etmesini emretmişlerdir.
NÎMETÜL İSLÂM
[80] Kırık ve yara gibi şeyler üzerine mesh etmek mestler üzerine olan mesih. gibi (misafir üç gün üç gece, mukîm bir gün bir gece mesh etmeleri gibi) muayyen bir müddet ve vakitle kayıtlı değildir. Yara iyioluncaya kadar devam eder. Bir ayağını yıkadığı halde diğer ayağının sargısına mesh etmesi caizdir ve sargılar üzerine mesh etme, abdest vegusülde aynıdır.
Bir sargıya mesh ettikten sonra onun üstüne bir sargı daha bağ-lasa, ona mesh eder ve onu çıkardıktan sonra altındaki sargıya meshi iade etmez. Altının ıslanmasiyle sargının meshi bâtıl olmaz. Mesh ettikten sonra sargıyı değiştirmek caizdir, değiştirmekle mesh etmeyi tekrarlamak vacip olmaz. Fakat tekrar mesh etmek afdaldır.
İLGİLİ FETVA ;
Kan aldıran kimse yarasının üstüne bir tülbent bağlayıp ve abdes-ti aldığında o tülbent üzerine mesh edip, sonra o tülbenti kaldırıp yerine başka tülbent bağlayıp üzerine mesh etmeyi iade etmese, evvelki mesh etmek kifayet edip o kimseye namaz kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FETÂVÂYI İBNÎ NÜCEYM, 7
[81] Tabanında veya ellerinde olan yarıkları yıkamak zarar verirse, suyu yarıkların üzerinde olan zift vesaire gibi ilâç üzerinden suyun geçmesi kifayet eder, devalar üzerine suyun uğraması da zarar verirse, onu da terkeder. Eğer bunların hiç biri zarar vermezse, zararı ol-mıyacak kadarını yapmak taayyün eder. Hatta soğuk su zarar verip de sıcak su zarar vermiyor ve kendisi de onu kullanmaya kudreti yetiyorsa, sıcak su kullanması lâzım olur.
Yarık üzerindeki ilaca suyun uğramasının cevazı, ilaç yarığın üstünü aşmış olursa, aşan kısmın altını yıkamak taayyün eder. Ancak zarar verirse- oralar da yıkanmaz.
[82] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/53-58.
[83] Musannif merhum hayzın tarifinde, rahim kelimesiyle burun-jdaiı ve başka yerlerden gelenden itiraz, hastalık olmayan demekle de, Itahimde hastalığı olandan kaçınmak, balığa demekle de çocuklardan kaçınmak içindir. Binaenaleyh kız çocuğu dokuz yaş ile 15 yaş arasında balığa olur ve hayız kanı, hükmü itibariyle necistir.
[84] İmam'ı Şafi'î hayzın en a2 müddeti bir, ekseri ise 15 gün olduğuna ve îmanı'ı Mâlik, .en az ve ekseri müddetinin tâyini mümkün olmadığına kail olmuşlardır. Hatta bâzı rivayetlerde Ahmet Bin Hambel de hayzın en az müddetini Şafi'î merhum gibi bir gün ve imam'ı Mâlik de bir saat olduğu nakledilmektedir.
İLGİLİ FETVA :
Hayız günleriyle hayız hükümlerinden sonra kadının gördüğü kanhayız olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FETÂVÂY1 İBNİ NÜCEYM, 6
[85] Hz. Âişe (R..A.) Vâlidemiz'den mervidir, buyuruyor ki: (biz Rasûlullah zamanında hayız günlerimizde geçen oruçlarımızı kaza eder,
îiiamazlarımızı kaza etmezdik). Biz de hayız namazın vücûbunu ve eda-!suun sahih olmasını meneder, orucun vücûbunu men etmez, ancak edalının sıhhatine manidar ve îslâm dininin daima kolaylık dini olduğu cihetten de senede bir ay gelen oruç içinde nihayet üç ile 10 günü kaza etmek her ay içinde geçen namazları kaza etmeden, daha kolaydır. Hayızh kadınlar Secde'i Tilâvet ve Secde'i Şükür de yapamazlar, Kur'an âyetlerini okuyamaz, kılıfsız Kur'an'a elini süremez, Kur'an'ı Kerim'in yanma veya denize, göle, ırmağa vesaireye batma tehlikesi ânında hayızlı kadın elini dokundurur ve Kur'an"ı tehlikeden muhafaza eder. Zira bu haller zaruret icabı hallerdir.
Kur'an'ın tercümesi de aslı hükmündedir. Âyeti ile mushafuı farkı şöyledir ki; Mushafm yazıdan boş olan yerlerine dahi abdestsiz veya cünüp ve hayızh elini süremez. Mushaf tan başkasında ise, bizatihi âyetin kendisine meshetmek yasaktır. Bir âyetten az olan Kur'an lafızlarına abdestsiz olan elini dokunabilir.
[86] Mescide girmenin yasakhğı şu mealdeki hadis'i şerifle îzâh edilmiştir: «Cünüp ve hayızlıya mescidi (mescide girmeyi) helâl kılmadım.» Ancak bir evin kapısı mescidden geçmek zarureti olur ve başka tarafa çevirme imkânı olmazsa, o zaman zaruret hali müstesnadır. Kâbeyi tavaf etmekte aynı şekilde hayızh ve nifaslı kadına haram ve yasaktır.
[87] Kur'an'ı Kerimde meâlen şöyle buyrulmuş: «Temizlenene kadar onlara (hayızh kadınlara) yaklaşmayın.» Bakara: 22.
İbni Ömer'den mervidir. Rasûlullâh'dan (S.A.V.) sordum, bir adamın hayızh hanımından kendisi için helâl olan nedir? Rasûlullâh'da; İzarının (göbeğinin altından diz kapağının üstüne kadar tutulan veya ;giyilen peştemal ve donunun) üstü helâldir buyurdular.
[88] Burada evvelâ şu mealdeki Âyet'i Celileyi okuyalım. «Sana kadınların (aybaşı) hâlini de sorarlar. De ki o bir ezadır (kirlilik, pisliktir). Onun için hayız zamanında kadınlarınızla cinsî münaesbetten ay-jrilin, çekilin, temizlendikleri vakte kadar kendilerine yaklaşmayın» Bakara Sûresi, Âyet: 22.
îşte yukarıdaki sarahatla beyan eden Âyet'i Celilenin hükmüne i,muhalif olduğundan, yani hayızh kadına yaklaşmayı yasak ederek haram kılınan bu hükme helâl dediğinden kâfir olur. Ancak hayizh, nifas-h kadınlarla efendilerinin bir yatakta yatmalarında cima etmeye tevessül etmedikçe hiç bir mahzur yoktur. Hayızlı kadının döşeğini ayırmak Yahudilerin fiilidir ve yine hayızlı kadının havlusunu ayırmak, onu sofraya oturtmamak Yahudi şeriatına aittir. İslâm'da böyle şey yoktur. Bir de hayızlı kadına yaklaşmanın hararnhğına inandığı halde yaklaşır ve kadın da muvafakat ederse her ikisi de günahkârdır.
[89] Burada bir vakit namazı kılacak kadar vaktin geçmesi demek; hayzın kesilmesi neticesinde abdest alıp veya teyemmüm edip o vaktin namazını kılacaak kadar vaktin geçmesidir.
[90] Zira âdeti içinde hayız kanının avdet etmesi gâlipdir. Binaenaleyh âdeti bitmeden evvel ettiği guslün hükmün ve tesiri olamaz. Ancak o kadın gusülden sonra ihtiyaten namazını kılar. Orucunu tutar.
[91] İki hayız arasındaki geçen temizlik müddetine TUHUR denir. Bu tuhrun müddeti onbeş (15) günden az olamaz, fakat bundan ziyade olabilir. Aylarca, senelerce hayız görmeyip Tuhur hâli devam edebilir.
[92] Zira hayız kanı on günden ziyade akmaz. Eskiden belli bir âdeti (3 gün veya 5 gün gibi) olduğunda bu âdetini geçer ve on günüde tecavüz eder ve kan devam ederse, âdetinden sonraki devam eden kan hayız kanı değil, istihâza kanıdır. Binaenaleyh on g}xaü geçtikten sonra kan ister aksın, ister akmasın âdetinden ziyade akan istihâza kanıdır. Ve Ashabı özürden sayılır, dolayısiyle dinî vecibeleri ifa etmesi lâzımdır.
[93] Yeni bâliğa olan kızın hayız kanını akması on günü geçer ve üç beş ayı veya birkaç sene akması devam ederse, bu kadının hayız müddeti her ay içinde 10 gün hayız, yirmi günü istihâza kanıdır.
Binaenaleyh hayız kanının geldiği zamandan itibaren her ayda günü çıkarılır, diğer günlerde Özür olduğundan Şer'i hükümleri i eder.FERÂİD
[94] Çocuğa tâbi olan kanın nifas olduğu fercden doğum olduğu zamandır. Binaenaleyh fere yoluyla olmayıp karını yarmak suretiyle rahimden çocuk alınırsa, nifaslı olmayıp yaralı olduğu meydandadır. Fakat doğuma bağlı olan hükümler tahakkuk eder. Meselâ: Efendisi ölen kadın, talâkla boşanan kadının iddetleri bu yolla doğumla biter ve doğuma talik edilen talâk da vâki olur. Karnından yarmak suretiyle doğum meydana geldiğinde: îmam'ı Âzanı'a göre ihtiyaten gusül yapmak lâzımdır. Îmam'ı Ebû Yûsuf'a göre ise, kadının rahminden kan gelmediği için gusül lâzım olmaz, sahih olan da budur.
Hind ölüp karnındaki çocuk diri olup hareket ettiğinde babası soltarafından (kadının) karnını yarıp çocuğu çıkarması caiz olur mu?...ELCEVAP... Olur. ABDURRAHİM, 19
[95] Hindi hâmil (Hâmile kadın), çocuğu doğurduktan sonra kırk günden az zamanda kan kesilip nifastan temizlense gusül edip namaz kılması lâzım olur mu, yoksa kırk gün tamam oluncaya kadar durur mu?...
ELCEVAP... Gusül edip namaz kılması lâzımdır. ALİ EFENDİ, 3
Irnam'ı Şafi'î (R.A.) Nifasm ekser müddeti altmış (60) gün;olduğuna kâüdir.
[96] Hâmile kadından çocuk düşüp, lâkin o düşenin vücudundaazadan biri görülmeyip bir hilkat şekli de belli olmazsa, kadın nifaslı hükmünde olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FEYZİYE, 5
[97] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/60-64.
[98] Yukarıdaki özürleri gibi bir özür sahibi, her namaz vakti abdest alır, o vakit içinde aldığı abdestle (bunu bozacak başka bir şey zuhur edip abdesti bozmadıkça) dilediği kadar farz, nafile namaz kılabilir. Hattâ kazaya kalmış namazlarını, Vitir, Bayram ve Cenaze namazlarını kılabilir. Velevki abdest aldığı özür devam etsin. Ancak abdest aldığı zamandaki özürden başka abdesti bozan şeylerden bir şey zuhur ederse, o abdest bozulmuştur. Meselâ; birkaç çıbanı veya çiçeği olup ta bir takımı akarken abdest almış olsa, akmayanı aktığı takdirde abdesti bozulur! Keza burun deliklerinin birinden kan gelmekte iken abdest alır ve namazı kılarken vakit içinde burnunun diğer deliğinden de kan gelse abdesti bozulmuş olur. Zira ikinci burun deliğinin kanaması yeni bir hadestir.
1LQİLÎ FETVALAR
Özür sahibi olan Zeyd, müptelâ olduğu özürden başka hades (abdesti bozan şey) için abdest almak istediğinde o özürün kanı kesilmişken abdesti alır ve abdesti aldıktan sonra kesilen özrünün kanı akarsa abdesti bozulmuş olur mu?... ELCEVAP... Olur.
Bu suretle bu özrün kanı abdesti aldıktan sonra akar ve Zeyd'detekrar abdest almadan namaz kılsa, o namazın iadesi lâzım olur mu?
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, C. 1, 4
Özür sahibi olan Zeyd, Güneş doğduktan sonra abdest alsa, o abdestle Öğle vakti çıkıncaya kadar öğle namazını, kaza ve nafile namazlarını kılması caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, 3
Selisübevle (Dâima idrarın akmasına) müptela olan hasta adam, idrarının kesümemesinden dolayı elbiselerini yıkamak mümkün olmasa o elbiselerle namaz kılması caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur ve her namaz için yıkamak lâzım değildir.İBNİ NÜCEYM
[99] Özürlünün abdestini bozan vaktin çıkması mıdır yoksa vaktin girmesi midir?...
ELCEVAP... Vaktin çıkmasıdır. ALİ EFENDİ, 2
[100] Musannifin özür hakkındaki tarifi özrün devam etme şeklidir. Özrün sabit olması ise şöyledir: Bir özür evvelâ abdest alınıp namaz kılınacak kadar bir müddet kesilmemek üzere tam bir namaz vakti devam etmeli, sonra da her namaz vaktinde hiç olmazsa bir kerre zuhur edip, özrün akması, durmamalıdır ki, Özür sahibi sayılsın.
Meselâ: Bir kimsenin burnu bir gün Öğle vaktinin evvelinden ahirine kadar, bir abdestle bir namaza müsait olmamak üzere kanayıp ve bu hal bunu müteakip her namaz vaktinde bir defa olsun zuhur edecek olsa, o kimse mazur olmuş olur.
BÜYÜK İSLÂM İLMİHALİ, 66
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/65-66.
[101] Musannif Merhum Kitabuttahâretten buraya kadar namazın şartından olan Hadesten taharet hükümlerim genişçe izah etti, buradan itibaren Kitâbüs'salât'a kadar da necasetten taharet hükümleri ve yollarını izah edecektir.
[102] Bu necasetten taharet; ister mutlak, ister mukayyed, isterse kullanılmış su olsun mutlaka temiz su ile tâhir olur.
Hadesten Taharetle Necasetten taharetin temizlenmesinde kullanılmış suyun temizleyici oluşu veya olmayışı cihetinde fark vardır ki şöyle: Mâl Müstamel (bahsinde geçtiği üzere, kullanılmış su) ile Ha-des'ten Taharet caiz değildir. Fakat İmam'ı Muhammed'in nakline göre (fetvada bundadır) Necasetten Taharet caizdir ve necasetten taharetin farziyeti müddessir Süresindeki, «Elbiselerim temizle» mealindeki hükümle sabittir.
[103] İlgili Fetva : Zeyd, yolda giderken sokaktan üzerine ziyâde .çamur isabet edip elbiselerini mülevveslese, Zeyd'e çamuru elbiselerinden yıkamadan o elbiselerle namaz kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. İBNİ NÜCEYM, 5
[104] Ashabı Kiram kâfirlerle savaş yapardı ve kılıçlarının kanlarını silerek kınlarına sokar ve icabeden yerlerde kullanırlardı. Hatta o silerek temizledikleri kılıçlarla namaz da kılarlardı. Binaenaleyh kılıç ve emsali gibi şeyler silmekle bunların gayrisi da yıkanmakla temizlenir.
İLGİLİ FETVALAR
Yeni bir ağaç tekne necis olduğunda o tekneyi üç defa yıkayıp ve her birinde damla kesilinceye kadar kurutulup, o tekneden necasetin renk ve kokusu külliyen giderse, o tekne tâhir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 11
İdrar yahut başka necasetle teneccüs eden bakırtas, yahut Ördek, pak su ile üç kerre yıkanıp necaset eseri kalmazsa, o tas ve ördek pak olur mu, yoksa kalaylanmak lâzım mıdır?...
ELCEVAP.... Pak olur. Kalaylanmak lâzım gelmez. BEHCE, 13
[105] Necaset, Mer'i (görülen ve cirmi olan) ve gayri Mer'i (görülmeyen) olmak üzere iki türlüdür. Bu her iki netâsetin temizlenme şekillerini Musannif Merhum izah etmiştir. Fakat görülen netisler, insan ve hayvanların büyük pisi, kusmuk ve emsali gibi şeylerdir. Görülmeyen necasetlerde, idrar, şarap ve benzerleridir.
Binaenaleyh köpek bir kabı yalarsa görülmeyen necaset olduğundan üç defa yıkamakla temizlenir. Mamafih böyle bir pis şeyin kokusu, tadı büsbütün kalmamalıdır. Ancak kokusunun tamamen giderilmesi pek güç olursa, o zaman bu koku eserinin kalması zararsızdır.
[106] Burada her ne kadar kurutmak kelimesi zikredilmişse de yıkananın her seferinde damla kesilinceye kadarı mevzubahistir. Kurumak şart değildir.
Necis su ile karılmış kına ile kadm elini kınalamış olsa, elini üç defa yıkamakla temizlenir ve elde kalan kınanın eseri zarar vermez.
Ele yahut yüze nişan ve alâmet için iğne ve benzerleriyle oyarak veya çizerek menhi olan câhiliyye âdetlerini işliyerek, bir yerini iğneleyip kanattıktan sonra sürme ve çivit morartmak halinde kanla necis ohnıış olan sürme veya çivit dökülen yer iyi olduktan sonra üç kerre yıkanmakla tâhir olur. Eseri gidermek için deriyi yüzmek yahut yerini yara etmek lâzım gelmez.
NÎMETÜLİSLÂM
Bu hükümlerden şunlar da anlaşılmış oluyor. Bâzı hayvan derileri üzerine kan pulcukları yerleştirildiği, meselâ; Kocuk ve eldiven gibi şeylerin üzerine böyle şeyler yapıldığım söyliyenler oluyor. Yukarıdaki hüküm gereğince böyle şey yapılsa dahi kuruduktan sonra üzerinden yıkamakla kifayet edeceği, dolayısiyle temizlendiği anlaşılmış oluyor.
Buğday necasetle ıslanmış ve şişmiş olursa, buğday temiz suya dökülür, temiz suyu emdikten sonra kurumaya yaklaşacak şekilde damlaların kesilmesi temin edilir ve bu sekil üc sefer tekrarlanır, necasetlekaynatılmış et, üç sefer teiniz su içerisinde kaynatmakla temizlenir.
Ateşten çıkan demir ve bıçağa necis su verilirse, Mundar olduğundan temizlenme şekilleride tekrar ateşe atılır, ateşten çıkarılarak temiz suya batmlır ve bu şekil üç defa tekrar edilir.
Bal ve pekmez gibi su ile kansan şeyler necis oldukları zaman te-ınizlenebiîmeleri için necis olan bal ve pekmez kadar su, bal ve pekmezle beraber bir kaba katılır, kaynatılarak suyun buhar halinde yok olması sağlanır. Bal ve pekmez eski miktarına gelince yine su katılır ve böylece üç sefer kaynatmakla temizlenmiş olur.
Zeytinyağı ve su ile karışmayan benzerî yağlarm temizlenmesi ise şöyledir: Altı delik bir kaba zeytinyağı ve zeytinyağı kadar su dökülür. Her ikisi çalkalanır, sonra kaptaki delik açılır, su delikten akıp bitince delik kapatılır ve bu şekil üç defa tekrarlanır.
Kaynar su içerisine karnı yarılıp çıkarılmamış tavuk atılır ve tüyünü yolmak için necasetleri yıkanırsa, bu tavuk olduğu gibi necis olmuştur. Keza şarapla yoğrulan hamur veya şarapla ıslanmış olan un biiit-tifak temizîenemez, necistir.
DÂMAD İLGİLİ FETVALAR
Et necis olduğunda üç defa temiz su ile kaynatıp, her defasında kurutulsa tâhir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. İBNİ NÜCEYM, 7
Zeyd, şarapla un yoğurup, hamur edip ondan ekmek pişirirse, o ekmek pâk olur mu?... ELCEVAP... Olmaz.
İçine fare düşüp ölmekle teneccüs eden rügân Zeytinyağının üzerine su konup Zeytinyağı su üzerine çıkıncaya kadar durulup, sonra o su alınıp aynı şekilde iki defa işlense o zeytinyağı tâhir olur mu?..
ELCEVAP../Olur.
Tavuk kesilip karnı yarılmadan tüyünü yolmak için kaynar suya atılsa, o tavuk necis olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
Bu surette o tavuk yolunup karnı temizlendikten sonra üç defa temiz su ile yıkansa (kaynatılsa) tâhir olur?...
ELCEVAP... Our. İBNİ NÜCEYM, 333
Merâkılfelah Tahtavisinde de şu hükümler beyan edilmiştir: Eğer kaynar suya tavuğun karnı yarılmadan atılırsa, yolmak ve derisini soymak için bu şekilde atılan tavuk kaynar suda bir müddet durur ve su içine geçerse tavuk necis olur ve ebedî temizlenmez. Ebû Yûsuf teiniz-
lenir diyor. Şayet su kaynar olmaz veya ete geçmeyecek şekilde kaynar suya batırılır ve durmadan hemen çıkarılır ve deriden içeriye kaynar su nüfuz etmez, sâdece tüyün yolunmasını sağlayacak şekilde derideki bitişmiş tüyleri ıslatıp ve derhal çıkarılırsa, bu tavuk üç sefer yıkamakla temiz olur.
Yukardaki birinci fetvada bu hüküm beyan edilmiştir.
TAHTAVİ, 86
[107] Burada Necasetlerin temizlenme yolarından bir tanesi daha izah edilmiş oluyor. O da, necis olan bir şeyin başka bir şeye inkılâp ve tahvil olunca oluyor. Şarabın içine bir miktar tuz atılınca bir müddet bekledikten sonra sirke olur ve temizlenir. Tuz gölünde, eşek, katar, köpek ve emsali şeyler göle düşer ve tahvil edilirse temizlenir.
tLGİU FETVALAR
Necis olmuş rugan zeytinyağı ile sabun yapıldığında tahâretiyle hükmolunur mu?...
ELCEVAP... Olunur. İBNİ NÜCEYM, 3
[108] Burada asrımızda pek çok dedikoduya sebep olan şaraptan başka sarhoş eden diğer müskirat hakkında zikredilen bazı hükümleri arzedelim. Şarabın alış verişi, içilmesi ve deva için istimali haramdır.
Şarap ve râcih olan kavle göre sarhoşluk veren sair bütün mayiler bilittifak necistir. Çünkü bunların hepsi de akia, sıhhata muzırdır, hepsi de şer'an memnudur. Bunlardan kaçınmak Şari'i mübince matluptur, zecir ve tenfir hikmetide bunu müstelzimdir.
Şafi'i Mezhebine göre de sarhoş eden bütün mayiler az olsun, çok olsun temiz değildir.
BÜYÜK İSLÂM İLMÜHALÎ, 51
Şarap, bir kab içinde tuz atılıp sirke olunca, bilittifak temiz olur. Şarap, suyun içine dökülür veya su şarabın içine dökülür, sonra da sirke olursa tâhir olur.
Fakat aslı necis olan idrar ve emsali şeylerle şarap karışınca sirke olsa dahi tâhir olmaz. Zira aslı necisdir.
HİNDİYE, C. 1, 45
Daha geniş malûmat dördüncü cildde beyan edilmiştir.
Şaraptan /başka müskiratın necisliği hakkında fukahanın çeşitli gönişleri vardır. Necâset'i Galîza Necasât'i Hafife ve Tâhir, yâni istimal ederek sürünmek ve dökünülmeleri hâlinde necis olmayıp bir mâni teşkil etmez demişlerdir.
Merhum Hamdi Yazır (Kur'an dili) adlı tefsirinin birinci cildinin 262-263 sahifelerinde şöyle zikrediyor:
İmam'ı Âzam Ebû Hanife hazretleriyle beraber Eshâp ve Tabiinden birçok Ulemâ ve Fukaha «Hamr» kelimesinin beyyin ve kafi olan mânası, bilhassa üzüm şarabı olduğundan inkârı küfrolabilecek veçhile nassı Kur'an ile Li'aynihî haram olan şarap bu olduğuna ve diğer müskiratın aynen ve bizzat değil, sarhoş ettiklerinden dolayı Kıyas'ı Kur'a-na muvafık olarak «Küllümüskirin haramün = her sarhoş eden haarnı-dır.» gibi E'hadisi Şerife ile haram oldukarma ve binaenaleyh haram aynen necis olmak hasebiyle bir katresinin bile içilmesi ve kullanılması kat'iyyen haram ve müslüman için alım, satımı caiz olmadığına ve lâkin üzüm şarabı bulunmıyan ve ondan mamul olmayan diğer müskiratın haramlığı ancak sarhoş etme vasfiyle sabit olduğundan içilmekten başka bir suretle istimalleri için alım ve satımı da caiz olabileceğine kail olmuşlardır.
Demek ölurki Nassı Kur'an üzüm şarabının aynen hürmetinde kafidir. Bu nas'sm diğer müskirata şumûlü ise lafzan değil hikmeti hürmet olan illeti sarhoş etmesinden dolayı Hadis'i Şerifin tansısiyledir! Kur'a-nın lâfzını umum mânaya hamli muhtemel ise de husus mâna gibi kafi değildir.
Binaenaleyh Dinî îsîâmda alel, umum müskiratın müskirat olarak kullanılması haram ve fakat üzüm şarabı aynen ve alelıtlât haramdır ve bunun münkiri kâfirdir. Üzüm şarabı ve bundan mamul olan müskirat aynen necistir. Öbürlerinin ise necis olması şüphelidir. Meselâ: Üzerine şarap ve şampanya ve arak, konyak dökülmüş olanlar herhalde yı-kanmadıkça namaz kılamazlar. Lâkin üzüm şarabinden mamul olmayan ispirto, bira (kolönyağı) vesair içilmesi caiz değilse de elbiseye veya bedene sürülmesi de namaza mâni olur diye iddia edilemez.
KUR'AN DİLİ
Şarapla ilgili geniş malûmat dördüncü cildin «İçkiler Bahsi» altında zikredilmiştir.
Diyanet işleri Riyasetinden verilen kararname suretleri de şöyledir: Herkes tarafından kullanılmakta olan ispirto, ile karışık (Kolonya) Tıp yerinde kullanılmasının caiz olup olmadığının iş'arına dair olan yazı okundu:
Necis olduğuna dair bir nas olmadıkça ayanda (eşyada) asıl olan Taharet olduğu, İspirto ve kolonyanın hürmet ve necsi hakkında birnas vârid olmadığı ve esasen her haram olan şeyin necis olması da lâzım gelmiyeceği cihetle kolonya Tıp yerinde kullanılmasında mahzuru şer'i olamaya cağının cevaben iş'arı tezekkür kılındı. 6/5/1948
İspirtodan ibaret olan kolonya ve emsali kokuların kullanıması caiz ve sürüldükleri yerin tâhir oluP olmadığı hakkında 6/2/1943 tarihli yazı okundu.
Hamr (Şarab) 'dan başka muhtelif maddelerden yapılan ispirto Hamr mahiyetinde olmayıp, ispirtodan yapılan Kolonyanın beden ve elbiseye dökülüp sürüldüğü takdirde namazın cevazına mâni olmıyacağı-mn cevaben iş'arı tezekkür1 kılındı. 15/2/1943
Şarabdan başka kolonyağı, ispirto ve emsali sarhoş edenlerin kullanılması ve sürünmesi her ne kadar caiz ise de kaçınmak evlâdır.
İLGİLİ FETVALAR
Zeyd'in, yanında dirhemden ziyade Misk yahut Anber mevcut iken namaz kılsa, namaz sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olur, Tâbirdirler. BEHCE
Devamlı şarap içenin teri, necis midir, tâhir midir?
ELCEVAP... Necisdir. ABDURRAHİM, 3
Zeyd, şarapla un yoğürup hamur edip ondan ekmek pişirse, o ekmek pâk olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BSHCE, 11
[109] Necaseti Gâlizamıı dirhem miktarı câmid olanında veznen ve mâî olanında misâhe muteberdir ki, dirhemin vezni 200 arpa ağırlığıdır. Misâhe ise, avucun parmak diplerinden itibaren avuç içi kadardır.
İLGİLİ FETVALAR :
Namaz kılan Zeyd'in üzerinde dirhem miktarından az necasetin varlığı Zeyd'in namazının sıhhatine mâni olur mu?... ELCEVAP... Olmaz.ÎBNİ NÜCEYM, 6
Zeyd, ilaç için bazı deva ve yağlara şarabdan hâsıl olan bir fincan teri karıştırıp cümlesini bedenine sürse onunla namaz kılması caiz olur . ELCEVAP... Olmaz,
Zeyd'in keçileri uyuz olup, Zeyd'e şarap içirmek ilaçdır demeleriyle, Zeyd keçilerine şarap içirip sonra o keçiler birkaç gün otlakta yayılıp asla şarap içmese, sonra o keçileri bogazlasa (kesse) onların etlerimi yemede beis var mıdır?... ELCEVAP... Yoktur. BEHCE, 519
Zeyd'in ayağının parmağında -yarası olmasıyla yaradan çıkıp elbisesine veya bedenine isabet eden ince cerahatîar el ayası kadar olmayınca namaza mâni olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE
[110] Necâset'i hafifenin afv olunan mikdarı metinde izah edilmiştir. Fakat iki cümle ilâve etmekte faide mülâhaza edilmiştir.
Namaz caiz olacak kadar elbisenin veya bedene giyilen elbisenin bîr kavle gâre elbisenin yen, etek ve emsali gibi azaları kablıyan yerlerin dörtte biri muraddır, diyenler de olmuş, fakat sahih olan bütün elbisje-nin ve bütün bedenin dörtte biri muraddır. Şu kadar ki; Eğer elbise bp tün bedeni kaplarsa onun dörtte biri, şayet elbise yalnız Setrü âvrjet ise yine onun dörtte biri muteberdir.
NÎMETÜLİSLÂM
[111] Balık gibi suda yaşıyan diğer hayvanların kanı da temizdir. Deniz köpeği ve hınzırı da dâhildir ki, kanları olsa suda sakin olamazlar. Binaenaleyh onların ölüsü İaşeden sayılmaz. Kaz, ördek ve hattâ karabatak bundan hâriçtir ki, onların ölüsü iaşedir.
NİMETÜLİSLÂM
[112] Katır ve eşeklerin salyeleri hakkında izahat, kuyuların hükmü bahsinin sonunda artıklar bahsinde geçmiştir.
[113] Yâni yıkanmış ve yaş elbise, necisten yapılmış kerpiç, yaip-ma ve emsali gibi şeylerin üzerine serilir ve kerpiçten, yapmadan yaş jel-biseye necasetin geçmesi, ve elbise sıkılacak şekilde ıslak olur, necaset
bulaştıktan sonra sıkılınca damla akarsa o elbise necis olur. Elbisenin ıslaklığı böyle olmazsa hiç bir şey lâzım gelmez.
İLGİLİ FETVA
Hasta olan Zeyd'in elbiseleri necis olup ve yıkanmasında kendine güçlük olup ve pâk olan elbiselerini de giydiği anda necis olursa Zeyd'e Necis elbisesiyle namaz kılması caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. Zira Ashâb'ı özürden olmuş oluyor,İBNİ NÜCEYM, 7
[114] Musannifin bu ibaresinden şu.hükümler anlaşılmaktadır: Bâzısı necis olan bir şeyin içinden bir kısmı alınır, veya giderilirse. temiz olur. Binaenaleyh bir insanın geliri haram ve helâlden karışık olarak gelir ve servetten veya taamdan diğer insanın alması veya yemesi îca-bederse, alan veya alacak adam ben onun malının helâlim alıyorum veya yiyorum diyerek alabilir. Fakat servetin tamamı haramdan geliyor: ve toplamışsa, aklı başında olan müslüman bir İnsan Öyle servetlere ne elini dokundurur ve ne de sofrasına oturur. Ancak mirasda helâl olur.
[115] Koyun veya keçi ölüpte memesinden süt gelirse o süt tâhir-dir. îmam'ı Âzam'a göre içilmesi de helâldir. İmameyn, o süt nefsinde tâhirdir. Zira Ölüm ona geçmez, şu kadarki zarf olan memenin necâse-tiyle teneccüs ettiğinden içilmesi helâl değildir.
imam'ı Şafi'i Hazretlerine göre ise, o süt necistir ve içilmesi de helâl olmaz.
Otlamamış kuzunun kursağı ki, ondan meydana gelen peynir mayası ve kursak mayası tâbir olunan sarı şey ölüden dahi oîsa tâbirdir.
NİMETÜL İSLAM İLGİLİ FETVA
Hakikaten veya hükmen Allah'ın ismi üzerine zikrolunamyarak Ölen koyun ve ineğin ölümünden sonra memelerinde bulunan sütleri tâhir olur mu?...
ELCEVAP... Olur FETÂVAYI İBNİ NÜCEYM, 6
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/68-76.
[116] Et kokmak ve yemek ekşimekle necis olamz. Fakat o halde iken onları yemekte helâl olmaz. Yemenin helâl olmaması eza ve zararından dolayıdır, necisliğinden değildir.
Peynir, et kokup kurtlanmakla necis olmaz. Yağda acımakla haram olmaz.
İLGİLİ FETVA
Bir pâk ciğer su kuyusuna düşüp bir müddet durduktan sonra o ciğer kokup kurtlansa o ciğer teneccüs etmiş olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 11
îstinca; büyük abdestten sonra necaseti erkek ve kadının gidermesi için yaptığı taharet, istibra ise; idrardan sonra necasetin eserini gidermektir; Bunlar mazurden sakıt olur.
Zeyd'in iki elleri çolak olup, kendisi istinca etmeye kadir olmayıp
ve istinca ettirir kimsesi dahi olmazsa, Zeyd'den istinca sakıt olur mu?..
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 12
İmam olan Zeyd'in sol elinde bir hastalık zuhur edip tutmaya kadir olmamakla sol eliyle 'îstinca edemeyip sağ eliyle istinca etse, caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
Bu surette cemaattan bazı kimseler Zeyd'e sen sağ elinle istinca etmekle imamlığın caiz değildir diyerek bir cihetsiz Zeyd'i imamlıktan attırmaya kadir olurlar mı?...
ELCEVAP... Olmazlar. NETİCE, 9
[117] Taş ve suyu cem ederek taharet yapmak taharetin en güzel şeklidir ve bütün ibâdetlerin temeli taharete bağlıdır. Binaenaleyh taharete son derece dikkat etmeli ve namazın şartlarını yerine getirmelidir.
Yalnız taşlarla yapılan taharete isticmar denir. Taş ve suyu cem eden kubâ halkını Hz. Allah (C.C.) Şu mealdeki âyeti celileyle medhû sena etmiştir. «Orada tertemiz olmalarını arzu etmekte olan rical vardır. Allah'da (C.C.) çok temizlenenleri sever» Tevbe süresi, âyet: 108
İstincada taşla suyu cem etmek müstehaptır denildi, bir kavle göre zamanımızda sünnettir. Zira daha evvel müslümanlar az yediklerinden koyun ve deve kığları gibi akıtırlar, dolayısıyla mak'atlarının etrafına pislik bulaşmazdı. Zamanımızın adamları ise çok karışık ve tıka basa yediklerinden akıtırken de o nisbette pislik boşalarak çıkar. îşte bu cihetten sünnettir, denilmiştir. Bir kavle göre de her ne şekilde olursa olsun mutlaka sünnettir ve sahih olan da budur.
[118] Zira parmakların başlariyle taharet basurun meydana gelmesine sebep olur.
[119] Oruçlu olursa, mak'adıni sıkı tutarak taharet etmelidir. Zira mak1 adını salıverirse içine su emer ve mideye su çekebileceğinden orucu fasit olur. Binaenaleyh taharet yaparken, gusül ederken oruçlu kimseler mak'adıni sıkı tutmalıdırlar.
[120] Taam, insan taamı olsun, hayvan taamı olsun istinca etmek kerahattir. Keza saksı, kiremit, kömür, sırça ve kumaş çaput parçalan gibi muhterem, faideli şeylerle; meselâ: Kâğıtla istinca yapmak kera-. hattir.
[121] Zira Peygamber (S.A.V.) efendimiz «Sizden biriniz idrar akıttığı zaman zekerine sağ elini raesh etmesin, helaya geldiği zaman sağ eli ile istinca etmesin ve su içtiği zaman bir nefeste içmesin» mealindeki Hadis'i Şerifle Islâmî temizlik ve terbiyeyi gereken şekilde beyan etmiştir. Sol eli kesilmiş veya yaralı olursa, o zaman sağ el ile taharet yaPar. Her iki eli çolak olursa ve istinca yaptıracak ailesi ve cariyesi de bulunmazsa, yukarıda geçtiği gibi ondan taharet sakıt, olur.
[122] Resûl'ü Ekrem (E.A.V.) Efendimiz; Akıtmaya (Büyük olsun, küçük olsun) geldiğiniz zaman kıble tarafa önünüzü ve arkanızı çevirmeyin, ancak doğu ve batı tarafa çevirin» Mealindeki sözü ile gerçeği beyan etmiştir. Keza küçük çocuğu akıttıran kadında çocuğu kıble tarafa oturtmaman ve akıttırmam alıdır.. Güneş ve ayda Allah'ın (C.C.) âyetlerinde kasem edilerek zikredildiğinden onların bizzat aynına (karşısına) dnöerek büyük ve küçük abdest akıtmakta kerahattir.
Bu hükmü anlıyamayıp, doğu ve batıya dönerek akıtmanın kera-hatlığmı anhyanîar yanlış anlıyorlar, dikkat edilirse güneş ve ayın aynı tâbiri vardır. Yani tuvalette, duvar dibinde veya ay ve güneş bulut içinde veya doğmadığı takdirde olduğu gibiki, insanın göbeğine vurmadığı takdirde önünü ve arkasını dönmekte hiç bir mahzuru şer'i yoktur, doğu ve batı tarafa dönmek lâzımdır,
Akıcı ve duran suya, kuyuya, pınara, meyva veren ve gölgelenilen ağaç altına, yolun üstüne ve kenarına, çadırın, evin, mescidin, bayram namazı kılman yerin, kabirlerin ve emsali yerlerin etrafına büyük ve küçük abdesti yapmak kerahattir. Üzerine su sıçrantı olacağından rüzgara karşı akıtması da kerahattir.
Yukarıdaki idrar ve büyük abdest' etmenin kerahat olanlarından bâzıları takdise ve hürmete lâyık olduğundan, diğer bir kısmı da insana hürmet ve insanı iğrenç hale getirip eziyet etmeden uzak olmak içindir. Ayakta, yatarak ve çıplanarak akıtmakta eşeddi kerahattir. Ancak özürlü olursa o zaman ne şekilde mümkün olursa o şekilde hacet defe-
debilir. Iştınca edilmesi gerektiğinde insanlar avret yerini goreceklerse, istincayı terkeder. Bilhassa namaza mani olacak kadar necis olmazsa asla avret yerini açarak insnların göreceği yerde istinca etmez. Zira iki zarar içtima ettiğinde en ehveni işlenir. Şu îslâmî hükme bakalım, bir de zamanımızda çıplamp çıkanların hâline bakalım. İslâm ne diyor onlar, nereye gidiyor.
Bir de abdest alınan ve gusül edilen mahalle, idrar akıtmakta ke-rahattır. Zira Peygamber (S.A.V.) Efendimiz «Sizden biriniz hamam yaptığı yere idrarını akıtmasın. Zira vesveselerin çoğu bundandır» mealindeki Hadis'i Şerifle sebebi hikmetini açıklamıştır.
[123] Helaya girmezden evvel cin ve şeytanın zararından korunmak için Allah'a (C.C) «Allahümme tnnî Eûzübilie Minelhtipsi Velhabâisi - Ey Allahım Cin ve Şeytanın dişi ve erkeklerinden, (zararlarından) -sana sığınıyorum.» Duasını okur ve sol ayağı ile helaya girer. Bu da Kütüb'ü Sitte'de zikredilen Peygamber (S.A.V.) Efendimizin duasıdır.
[124] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/77-80.
[125] Namaz, İslâm'ın beş temelinden biri olan ve hususî fiiller ve 'malum rükünlerle yapılan ibadettir. Namaz; farz, vacip, sünnet, müs-tehap, mekruh ve haram olmak üzere kısımları vardır. Burada evvelâ farz olan namazlardan ve vakitlerinden bahsedilecektir. Akıl ve baliğ olan her müslümana beş vakit namaz farz ayındır. İnkâr eden, namazı kümamayı bir suç kabul etmeyip kılanları eğlence ve alaya alan kâfir olur. Zira nassı Kafi ile sabittir ve Pek çok delillerden şu Ayet'i Celiyle'-yi meâlen okuyalım: «Şüphesiz namaz Mü'minler üzerine vakitleri belli bir farz olmuştur.» Nisa Süresi, âyet: 103.
Namaz, fukaha, müfessir ve mütekellimini izam efendilerimizin cumhurlarının bey anma göre hicretten birbuçuk sene evvel Miraç gecesinde farz olmuştur. Bu mirac'ın hangi gecede olduğunda ihtilâf varsa da mamulün bin olan Recep'i Şerifin yirmi yedinci gecesinde olduğu' kuvvetlidir. Namaz Mirac'da farz olduğundan müslümanların mirac'ıdır ve ibâdetlerin en afdahdır. Zira RasûTü Ekrem Efendimize (S.A.V.) ibâdetin en af dalı sorulduğu zaman; «Vaktinde kılınan namaz» mealindeki sözü ile cevap vermiştir.
Namaz; Kitap, Sünnet, İcma'i Ümmet ve Kıyası Fukahâ olan dört delü ile farzlığı beyan edilmiştir. Bu delilleri ayrı ayrı izah etmek burada imkânsızdır. Fakat beş vakit farzın hükmünü bizzat beyan eden şu âyet'i celileyi meâlen okuyalım. «Namazlara (Beş vakit namazlara) ve orta namaza (vakitlerinde rükünleri ve şartları ile) devam edin» Bakara Süresi, Âyet: 238.
Hadis'i Şerifte meâlen şöyle beyan buyruhnuştur: «Muhakkak Al-lah'ü Teâlâ (C.C.) her bir gün ve gecede (yani 24 saatte) erkek ve kadın bütün müslümanlara beş vakit namazı farz kılmıştır». Bu Hadis'i Şerif meşhur hadislerdendir.
ÎLGİLÎ FETVA
Namazı terk eden Zeyd'e şer'an ne lâzım olur?
ELCEVAP... Tâzir ve hapis lâzım olur. ABDURKAHÎM, 4.
Beş vakit namaz farzı ayin ve bedenî ibâdetten olduğundan ferdin kendi borcunu ve kulluğunu yapması lâzım ve birinin yerine di-1 gerinin yapıvermesiyie vebalden kurtulmuş olmaz ve o yapılan mak- \ bu! değildir. Ancak zekât gibi. sâde malî ibadetlerden ve hem bedenîj hem malî olan hacc ibâdetinde borçlununkini icabettiğinde zarurete binaen başkası vekil olmak suretiyle îfa edebilir. Beş vakit namazda ne asaleten ve ne de vekâleten biri diğerinin vazifesini hiç bir suret ve sebeple ödemiş olamaz. Binaenaleyh Resülullah'ın (S.A.V.) buyurduğu gibi çocuk yedi yaşma varınca namaz kıl. 10 yaşma varınca namazı kü-j nıa2sa, döverek namazı kıl tavsiyelerinde bulunulmalıdır.
[126] Vakitler namazın sebebidir. Öyle ise sebep nedir? Sebep: Bir? şeyin varlığından diğer şeyin varlığı ve bir şeyin yokluğundan diğer şeyin yokluğu lâzım olan şeydir. Öğle namazının farzhğına güneşin zeval vaktine gelmesinin sebebiyeti gibi şeylerdir. Binaenaleyh vakitlerinin girmesiyle namazın farz olması sabit oluyor ve vakit girmedikçe namaz kılınamaz. Her şey vaktinde ifa edilir, namazlarda ancak vakitlerinde ifa edilir.
İLGİLİ FETVA
Sabah namazının vakti ikinci şafağın doğmasından, güneşin doğmasına kadar devam eder mi?...
ELCEVAP... Eder. NETİCE, 11
[127] Güneş, bâzı beldelerde bâzı zaman batar ve biraz sonra doğar~j nıış. Böyle olan memleketlerde Yatsı namazı ve Vitir namazının o mem-İleket halkına farz olup, olmaması hususunda İslâm fakihleri arasında çeşitli görüşlere sebep olmuştur.
Burada bâzı görüşleri nakletmede faide mülâhaza edildiğinde şöylece hülâsa edelim:
Şemsüleime El Hulvân'î bu mes'ele kendisinden sorulup, fetva istendiğinde; Yatsı ve Vitir namazlarının kaza edilmesi lâzım olduğuna fetva veriyor, Şeyhi Kebir Seyfüddin El-Bekâli o namazların onlara farz olmadığına, binaenaleyh kaza lâzım gelmiyeceğine fetva vermesiyle, onun bu fetvası Hulvâniye ulaşınca bu zat: Beş vakit namazdan birini düşüren kimse tekfir olunmaz mı? Sualini büvesiyle îrad ediyor.
Şeyh'i Kebir ona cevaben: Kolları dirseklerinden yahut ayakları topuklarından kesümiş bulunan kimse hakkında abdestin farzlarından dördüncüyü imkân olmadığı için üç olduğu gibi beşinci namazda onun vaktini bulamıyan memleket ahalisinden sakıttır, diyor ve Hulvâni de bunu güzel görüyor ve bu babda Şeyh'i Kebir Bakâli'ye muvafakat; ediyor. NİMETÜL İSLÂM
İLGİLİ FETVA
Kuzey ve güney kutublarda bulunan yerlerde gecelerin kısa olduğu zamanlarda akşam namazı vaktinin şafağı batmadan sabah namazının vakti olmakla, yatsı ve vitir namazının vakti bulunmamakla böyle yerlerde sakin olan müslümanlara yatsı ve vitir namazı vacip olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. NETİCE, 8
Lâkin namazın vacip olmasına vakitten başka sebebin bulunması ihtimali olduğundan, bâzı meşâyıh vaktin bulunmamasında dahi yatsı ve vitir namazı vâciP olur, diyerek böyle memleketlerde eda niyyetiyle kılınmasına zâhib olmuşlardır.
[128] Zira biraz aydınlığa tehir edilince cemaatın çoğalması ve faziletin artmasına sebep olur. Peygamberimiz (S.A.V.) buyurmuştaki; «Sabah Namazını aydınlatın, zira ecri büyüktür.»
İLGİLİ FETVA
Kurban Bayramında Müzdelifede namaz kılan Hüccac'dan başkaları sabah namazını vaktin evvelindemi kılmak af daldır, yoksa icabe-
derse iade kabil olacak mertebede vaktin âhirine tehir edip kümakmı afdaldır?...
ELCEVAP... îâde kabil olacak mertebe tehiri afdaldır. BEHCK, 84
[129] İkindi namazını güneş tagayyür edinceye kadar tehir etmek ileride uzun izah'edileceği gibi Kerâhati tahrime (Harama yakın kerâ-hat) ile mekruhtur,
ikindi namazım güneşin eğilip tagâyyurılna, yatsı namazını gecenin yansından sonra ziyâde tehirine ve akşam namazını yıldızların çoğalmasına kadar tehir etmekte kerâhati tahrinüye ile mekruhtur.
DÂMAD, 72
[130] Bu hususu Resûl'ü Ekrem Efendimiz (S.A.V.) Meâlen şöyle zikrediyor:
«Bir kimse gecenin âhirinde kıyamdan korkarsa evvelinde vitir namazını kılsın, gecenin âhirinde uyanma umudu olan kimsede gecenin âhirinde vitir namazını kılsın.»
Yatsı ve teravihin gecenin yansına ve bilhassa teravihi gecenin âhirine kadar tehir etmek kış günlerinde olabilir. Yaz günlerinde geceler kısa - olduğundan acele etmek müstehaptır.
[131] Bu üç vakitte vakitlerin girmesinden evvel zimmetinde borç olan farz ve vaciplerin edâ ve kazasından hiç biri sahih olmaz. Yani güneş doğarken, istiva (Güneş tam ortaya gelip zeval vakti girdiği) halde iken ve güneşin sararıp batması üzere iken daha evvel geçirdiği kaza namazlarını, nezir ve nafile namazlarını, secde'i şükrü, bu vakıt-lardan evvel okuduğu secde'i Tilâvet'i ve bu vakıtlar girmezden evvel hazırlanan cenazenin namazını kılmak yasaktır.
Ancak bu vakıtlarda okunan Secde'i Tilâvet ve hazırlanan cenaze namazını kılmak herâhatsız caizdir.
Şayet daha evvel secde âyeti okunur ve cenaze hazırlanır, bu va-kıtlar girdiğinde de edâ edilirse, kerâhatla beraber caiz olduğuda zikredilmiştir. Zira Ukbe Bin Âmir (R.A.) Hazretlerinin naklettiği şu mealdeki Hadisi Şerif bu gerçeği beyan ediyor:
«Râsûlüllâh (S.A.V.) Efendimiz hazretleri bizi üç vakıtta namaz kılmaktan ve ölülerimizi gömmekten nehy etti.»
Yukarıdaki hükümlere dikkat edilmeli, zira bâzı kimseler ikindi namazından sonra ve şafak attıktan sonra da kaza namazları kılınmaz zannediyorlar. Hayır ikindiden sonra güneş sararıp batacağı zamana kadar ve şafak attıktan sonra güneş doğacağı zamana kadar kaza namazları kıhnabilir.
İLGİLİ FETVA
Güneş doğarken, batarken ve tam istiva (orta t daki vakitlerden başka vakitlerde geçmiş namazların kasası caiz olur mu?...
ELCEVAP.. Olur. ABDURRAHİM,
İkindi namaza edâ olunduktan sonra güneşin sararması vaktine kadar geçmiş namazların kaza olunmasında kerâhat avr mıdır?. ELCEVAP... Yoktur. ALİ EFENDİ, 5
[132] Yâni sabah namazım ve ikindi namazını kılan kimselere bu namazları kıldıktan sonra iki rek'ât kâbeyi tavaf namazı ve mutlak nafile namaz kılmak yasak edilmiştir. Ancak Hidâye ve Felhulkadir'de keza selâmet yollarında bir Hadisi Şerifde tavaf namazı bu vakitlerde caiz olarak beyan edilmiştir.
[133] Şafak atar, sabah namazının vakti duhûl ederse, yukarıda izah edildiği gibi kaza namazları kılınabilirse de sabah namazının iki rek'ât sünnetinden bşka nafile namaz kılmak yasaktır, mekruhtur. Yani bu vakitte nafile namaz kılanın günahı sevabından büyüktür. Binaenaleyh zararın terkedilmesi elbette evlâ ve elzemdir.
Akşam namazım kılmazdan evvel nafile namaz kılmanın yasaklığı ise, nafile ile meşgul olurken akşam namazının vakti daralıyor ve farz nafile için. tehir ediliyor, binâenaleyh elbette akşam namazından evvel
nafile namaz kılmak mekruhtur. İdrar, büyük abdest ve yellenmeyi müdâfaa ederek namaz kılmak, yemek sofrası hazırlandığı anda' namaza durmak mekruhtur.
Bu ikinci şık olan kerâhat vakitlerde (sabah namazından sonra ve şafak attığı zamanlarda) Salavât'ı Şerife okumak, düâ ve teşbih etmek, Kur'an'ı Kerim okumaktan afdaldır.
DÜRRÜ MUHTAR İLGİLİ FETVALAR
Bir mescidin duvarı ardında ve pencereleri karşısında kabirler olsa o mescitte namaz kılmakta kerâhat var mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur. ALİ EFENDİ, 4
Zeyd, Amr'in evini, (dükkânını vesairesini) gasben alıp içinde sakin olsa, Zeyd'e Amr'in rızası olmaksızın o evin içinde- namaz kılması mekruh mudur?...
ELCEVAP... Mekruhtur. ALt EFENDİ, 4
Bu fetvanın hükmü gereğince ev, dükkân, han, hamam vesaifede mülk sahibinin rızası olmadan ticâret yapan ve namaz kılanların namazları kerâhat olmuş oluyor.
Zeyd, ipekli elbise ile namaz kılsa namazı fasit olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. Mekruhtur. ALİ EFENDİ, 4
Zeyd, ipek elbise giyip namaz kılsa, caiz olur mu?... ELCEVAP... Olur.
Bu surette Zeyd'in yazıldığı üzere ipekli ile kıldığı namazda kerâ var mıdır?... ELCEVAP... Vardır.
Bu surette Zeyd'e o namazı iade etmesi lâzım olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. Lâkin evla olan iade etmektir.
ABDURRAHİHÎ, 6
[134] Zira namazın edasının hitabı, vaktin sonundadır. Binaena- vaktin sonu olan sebep bulunmadığından vaktin âhirinde hayız gören kadından namazın edası sükût ettiğinden kazası da lâzım gelmez.
[135] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/82-87.
[136] Ezan : Lügatta, ilân manasınadır. Şeriatta, namaz vakitlerinin olduğunu elfazı mahsusalarla ilân etmektir. Meşru olmasmın sebebi
Resûlüllah'dan (S.A.V.) sahabe ile namaz vaktinin dahil olduğunu bilmek için istişaredir. Hicretin birinci senesinde meşru olmuştur. Sahih olan akıllı, müslümarun arabî lafızla okuması, müezzinin sâlih, vaktin girdiğini bilici, temiz, insanların halinden haberdar ve telâm prensiplerine bağlı kimsenin olması lâzımdır.
Ezanın; subut ciheti, tesmiyesi, fazileti, lügat ve şeriat tefsiri, sebebi meşrûiyyeti, sebebi, şartı, hükmü, rüknü, sıfatı, keyfiyyeti ve vakti vardır.
Subut ciheti: Ezanın subutu, kitab ve sünnetle sabittir. Âyet ve hadisi şerif mealleri biraz ilerde nakledilmiştir.
Tesmiyesi: Ezan denilmiştir.
Fazileti: îmamlıkdaıı sonra müezzinlik efdal ibâdettir.
Hz. öemrin (R.A.) şu sözü çok câlibidikkattir: «Eğer halife olmasaydım, ezan okurdum.»
Ezanın lügat ve şeriat mânaları, yukarıda beyan edilmiştir.
Sebebi meşrûiyyeti; Namaz vaktinin bilinmesi ve bildirilmesi için, Resûlüllah (S.A.V.) efendimizin ashabı kiramla istişare etmesidir.
Sebebi: Namaz vakitlerinin girmesidir.
Şartı: Namaz vakitlerinin sebebinin hâsıl olmasıdır ki, vakitlerin girmesidir. Sahih olan rivayete göre, akıllı kimsenin arabcalafızlarla okuması erkek olması ve müezzinin namaz vakitlerini bilmesi ve sâlih olması da şartın kemâlidir.
Hükmü: Ezana fiilen ve kavlen icabet etmektir.
Rüknü: Ezana mahsus olan lafızlardır.
Sıfatı: Ezan, sünneti miiekkededir.
Keyfiyeti: Kıbleye teveccüh edib okumak ve hayyealassalah ile hayye alelfelâh cümlelerini söylerken müezzin başını sağ ve sol taraflara çevirerek okumasıdır.
Vakti: Beş vakit namaz ve cuma namazının vakitleridir. Beş vakit namazın kazası da ezanın vaktidir.
Dürrü Muhtar ve İbni Âbidin'de ezanla ilgili şu hükümler zikrolun-muştur:
«Beş vakit ve cuma namazından başka bâzı yerlerde ezan okumak mendübdür. Yeni doğan küçük çocuğun kulağına, yangın ve harb esnasında, sar'alı, gazablı ve kederlilerin yanında, insan ve hayvanların ahlâkı kötü olanların yanında, ordunun izdihamlı zamanında, müsafirin arkasından ezan ve ikâmet okumak mendübdür. Keza kimsenin olmadığı boş arazide (kırda) yiten (yolunu .şaşıran) kimsenin de ezan okuması mendübdür.
Aliyyulkâri merhum da mişkat şerhinde şöyle demiştir:
«Kederli kimsenin, başka bir kişiye kulağına ezan okumasını söylemesi mendübdür. Zira böyle yapılınca o kimsenin kederi zail olur. Keza Hz. Ali Radıyallâhü Anhden de böylece rivayet olunmuştur.»
İBNİ ÂBİDİN, C. 1, 358
Yeni doğan çocuzun sol kulağına ikâmet okunduğu gibi, sağ kulağına ezan okumak mendübdür.
MEZÂHİBİ ERBEA, 325
[137] Ezan okumak, farz namazlar için erkeklere Sünnet'i Müekke-de ve Sünnet'i kifâyedir. Yani yapılması mutlaka lâzım olan ve fakat birçok cemaat ve topluluk içerisinden bir kişi veya muhtelif yerlerde1 bâzı kişiler îfâ ederlerse, diğerlerinden sakıt olur. Ezan Kur'anı Kerimde ve Hadis'i Şerifde mezkûrdur. Bu cümleden Cuma sûresinde meâlen şöyle: «Namaza nida olunduğunuz vakit» buyruimuştur, Allah'a davet eden müezzinler hakkında Rasûl'ü Ekrem (S.A.V.) efendimiz meâlen şöyle buyurmuşlar: «Müezzinler, kıyamet gnüHnde tabî olanı çok olan kimseler olacaktırlar.»
Hz. Ömer (R.A.) da «Eğer halife olmasaydım ezan okurdum.» Mealindeki sözüyle ezan okumanın faziletini dolayısiyle müezzinliğin ulvî bir meslek ve vazife olduğunu izah buyurmaktadır. Evet, imamlık vazifesi müezzinlikten afdaldır. Fakat her vazifenin hakkı verilirse, verilen değer elde edilebilir.
İLGİLİ FETVA
Semâda evvelâ ezanı okuyan, Mekke'i Mükerremede evvelâ ezan okuyan, ezanı evvelâ ziyade eden ve Mısır'da Minber'i evvelâ bina eden kimlerdir?...
ELCEVAP... Semâda Cebrail (A.S.), İslâm'da Hz. Bilâl (R.A.)İ Mekke'i Mükerremede Habib'bin Abdurrahman, Cumada Osman Bin Af fan (R.A.)'m hilâfeti zamanında ve Mısır'da minberi bina eden Sel-me (R.A.) dır. ÎBNİ NÜCEYM,
[138] Geçmiş namaz bir vakit oJur ve kaza eden veya geçmiş namazların bir vaktini kaza eden müslüman ezan okur've ikâmet eder. Fakat birkaç vakit veya günlük geçmiş namazları kaza eden yukarıda geçtiği gibi bir odada olursa, evvelinde ezan ve ikâmet getirir. Fakat kazaya devam ettiği diğer vakitlerin -evvellerinde ezan okuması aynı odadan diğer bir odaya çıkılır ve orada da kaza namazına devam edilirse yeniden ezan ve ikâmet yapmak sünnettir. Aynı odada devam edildiği takdirde yine hüküm yukarıdaki gibidir. Devanı ettiği diğer kaza namazlarında ikâmet okumak mutlaka sünnettir.
Cuma kılman yerlerde Öğle namazını kılan kimsenin ezan ve ikâ-' met yaparak namaz kılması mekruhtur. Yine mahalle mescidi veya Camiinde ezan ve ikâmet edilerek cemaatla namazı kılarlarsa, o mescit ve camilerde tekrar ezan ve ikâmet yaparak cemaatla namaz kılmak mekruhtur. Ancak yol üzerinde olan, İmam ve Müezzini olmayan cami ve
mescidlerde cemaatın tekrarı caizdir.
DÜHRÜ MUHTAR
İLGİLİ FETVA
Bir mescidin devamlı imam ve müezzini olup, cemaatı ezan ve ikâmetle öğle namazını eda ettikten sonra bir cemaat daha gelip tekrar o mescidde ezan ve ikâmetle evvelceki hey'et üzerine öğle namazım eda etmekte beis var mıdır?...
ELCEVAP... Mekruhtur. FEYZİYE, 9
[139] Misafirin ezan okuma imkân ve vakti olursa ve evinde namaz kılan müslüman her ne kadar ezan duysa dahi ezan ve ikâmet yaparak namaz kılması daha sevaptır.
İLGİLİ FETVA
Birkaç kimse mesireye gidip sahrada bir yere toplanıp ezansız cemaatla namaz kusalar, ezanı terk ettikleri için günahkâr olurlar mı?...
ELCEVAP... Olmazlar. BEHCE, 14
Fetvada böyle ise de afdal olan kırda namaz kılan kimselerin ezan ve ikâmet okumaları iyidir. Zira Hz. Selman (R.A.)'m rivayeti ile nakledilen Hadis'i Şerifte Peygamber (S.A.V.) Efendimiz meâlen şöylei buyuruyor :
«Bir ki^se bîr yerde bulunup da namaz vakti olursa, abdest alsın ve su bulamazsa teyemmüm etsin, eğer yalnız ikâmet getirirse kendisiyle beraber iki melek namaz kılar ve eğer hem ezan okur ve ikâmei getirirse kendisiyle beraber Allah'ın (C.C.) askerlerinden iki ucu görün-nıüyen cemaatla namaz kılar.»
TABTAVİ
[140] Sesleri mahrem olduğu için kadınların ezan ve ikâmet yapmaları mekruhtur. Keza cemaatla namaz kılmaları mekruh olan her topluluğun ezan ve ikâmeti de mekruhtur.
İLGİLİ FETVA
Kadınlara farz namazlar için ezan. ve ikâmet lâzım olur muELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 14
[141] Gökten inen melek böyle tâlim etmiştir. Binaenaleyh o şekilde okumak gerekir.
Burada münasebet gelmişken ezan ve ikâmeti okuyan müezzine icabet etmekte sünnet olduğunu hatırımızdan çıkarmıyalım. Ezanı duyan müezzinin okuduğu gibi okur. Hayyealessalâh ve felâhda, Lahavle veya (Mâşâallahu kâne vemalem yeşe'lemyekün) der ve ezan bittikten sonra okunması talim edilen dua'yı da okursa artık ne isterse dileğinin kabul olunacağı ve Rasülüllâh'ın (S.A.V.) Efendimizin şefaatma nail olunacağı zikredilmiştir. Ezan ve ikâmet yapılırken bâzı kimselerin baş Parmağının tırnaklarını şehadetîeri söylenirken gözlerine sürmeleri sünnet değildir. Fakat yapılmasında beis görülmemiştir.
İLGİLİ FETVA
Ezanı işiten kimseye, müezzine dil ile icabetinden başka müezzin şehadetîeri söylediğinde baş parmaklarının tırnaklarını gözleri üzerine koyması yahut şehadet parmaklarının içlerini gözlerine meshetmesi sünnet midir ve göz ağrısına şifa mıdır ve ezan tamam olmadan bâzı dua okumak yahut Peygamberimiz üzerine salevatı şerifeyi getirmek sünnet midir?...
ELCEVAP... Zikrolunan şeylerden hiç biri muteber kitaplarda bulunmamıştır. BEHCE, 13
Fetvada böyle ise de bâzı eserlerde meselâ: Tahtavîde vardır.
[142] Tercî: Ezan ve ikâmeti okurken Kelime'i Şahadetlerde müezzinin sesini kısması ve bunlardan sonrakilerde seslerini yükseltmesidir.
[143] Lahin: Bir harf ziyade, noksanlık ve haddinden fazla med veya kasır yoliyle kelimeleri mahrecinden değiştirip, bozmak suretiyle okunan şeylerdir. Bu şekiller ister kelimenin evvelinde, ister âhirinde olsuşn fahiş şekilde olursa kerâhattir. Ancak sesi güzelleştirmek için gereken meşru imkânı sarf ederek okumak güzeldir. Meselâ; Lafza'i Celâlin hemzesini uzatarak istifham şeklinde okumak; Allah muhafaza tehlikelidir. Aynı zamanda (Ekber) lafzının basını uzatır veya okurken vaslederek okuduğunda vasıl yapılmadaki kerahat ve usulsüz hareketler olmamalıdır.
Nimetül islâm'da merhum Mehmet Zihni efendi; Bu hususu şöyle açıklamış tu1. Ezan ve ikâmet'in cezimle okunması, Hadis'i Nebevi ile açıklandığı halde tekbirlerin vaslmda râ lar harekenin nakli ile meftuh olur. Yani, Allahüekber allahüekber şeklinde okumaktır. İnsanlar bundan gafildir.
[144] Minare: Ezan ilk meşruiyeti zamanında minare olmadığından Hz. Bilâl (R.A.) Mescid'i Nebevinin yanında bulunan evleri nen yükseği olan Beni Neccar'dan bir kadının evi üzerine çıkıp ezan okudu. Sonra Mescid'i Şerifin üstünde kendisi için bir yer yapıldı. Minareyi; mescitlerde ilk def a ihdas eden, Ashabdan Müselleme bin Muhlif (R.A.) Hazretleridir ki, Hz. Muaviye (R.A.) zamanında Mısır emiri idi. İbni Âbidin diyor ki; Ezan okumak için Mısır minaresine ilk çıkan Şurahbil bin Âmirdir. Çift ezan ihdas eden beni ümeyye'dir. Ezandan sonra minarede Peygamber Efendimiz (S.A.V.)'e Selavat'ı şerife okuması ye-diyüz doksanbir (791) tarihinde Mısırda ziyâde edilmiştir ve bit'atı ha-
senedir. Gecenin âhirindeki teşbih ve temcid (ki biz ona sala deriz) oda öyledir. Sultan Nasruddinin emriyle başlamıştır.
Dürrü Muhtarda, ezandan sonra teslim yediyüz seksen bir senesi Râbiülâhirinde evvelâ Pazartesi gecesi yatsı namaznıda ve sonra Cuma gününde başlanıp, on sene sonra akşam ezanından başka hepsinde okunur oldu diye mezkûrdur.
NİMETÜL İSLÂM
[145] Müezzinin baliğ olması lâzım değil, akıllı ve müslüman olması lâzımdır. Binaenaleyh kâfirin ezan ve ikâmeti sahih olmaz. Sabiyyi Murahıkm, hattâ sabiyi mümeyyizin (baliğ olmamış îmanı sahih ve muteber olan sekiz on yaşlarındaki çocuğun) ezan'ı dahi kerahatsia caizdir. Fakat bu kerahat, kerahatı tahrimiye olmamasıdır.
Zira sabiyyi mümeyyizden başkası yani mükellefin okuması daha evlâ olduğu için kerahat'ı tenzilıiye ile mekruhtur.
Delinin, bıinamışın, sarhoşun, fâsıkın, ayakta okuyamıyanm, kadının ve mümeyyiz olmayan çocuğun ezanı mekruhtur.
NİMETtİL İSLÂM
İLGİLİ FETVA
Küçük olan Zeyd'e, ezan okumak mekruh olur mu?... ELCEVAP... Olur. İBNİ NtİCEYM, 13
Deli olan Zeyd, deliliği hâlinde ezan okusa iadesi lâzım olur mu?... ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 7
[146] îslânı Hukuku'nun beyan ettiği birçok İslâmî hykümlere riayet edilmediği gibi, bu hükme de riayet hemen yok gibidir. Zira birçok yerlerde ve camilerde görüyoruz. Bâzı iman ve cemaat hayyealessalah denmeden kalkıp mihraba veya safa durmaya çalışıyorlar, diğer bir kısım kimselerde ikâmet biter ondan sonra kalkarlar.
Metinde beyan edilen vakitte intizamlı olarak kalkmak, İslâm dininin gerçek tatbikatıdır.
Müezzin efendi Kadikâmeüssalâtû dediği zaman saf olan cemaatla imam namaza başlarlar.
Fakat cemaat safları düzeltmemişse, imam düzeltmelerini ve boş yervarsa doldurun der ve safların düz ve sık tutulmasını tavsiye edeı namaza başlar.
ÎLGİLt FETVA
îmam olan Zeyd, iftitah tekbirini müezzin ikâmet ederken Kadıkâ-metissalâtû dediğinde mi alması af daldır, yoksa ikâmet tamamında! mı afdaldır?...
ELCEVAP... Kadıkâmetissalâtû dediğinde demek (İftitah tekbiri almak) afdaîdır.
[147] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/88-95.
[148] Şart: Lugatta, kayıt ve yerine getirilmesi lâzım olan şey manasınadır. Şer'i Istılahta; bir şeyin vücûdu onun varlığına bağlıdır. Meselâ; Namazın bir insana farz olmasının şartı o insanın müslüman olmasına bağlıdır. Keza namazı kılabilmenin ve sahih olmasının şartı da, metinde zikredilen, şartların mutlaka bulunması şarttır. Bulunma imkânı varken şarta riâyet etmeden kılman namazlar kabul olunmadığı gibi ayrıca vebâlide vardır. Bu gerçek Kur'an-ı Kerim'de meâlen şöyle bu-yuruluyor: «Fakat Veyl (Deresi) o namaz kılanlara ki, namazlarından (vaktinde ve şartlarına riayet etmiyerek namaz kılanlar) yanılmaktadırlar.» Mâûn Süresi, Âyet: 4, 5.
Namazın şartlarından birine, imkân varken riayet etmeden kılarsa onun îmanından korkulur. Meselâ: Namazın şartı olan abdesti ve gusül olmadığı halde namaza duranın küfrü hakkında fukahadan bâzılarının beyanları vardır.
[149] Vücûdun temiz olması yukarıda hades'i ekber ve hades'i as-gar olan gusül ve abdestin hükümleri bahsinde izah edilmiştir.
[150] Yukarıda necasetlerin temizlenme bahsinde bu hükümde izah edilmiştir. Kuru necaset üzerine serilen şey altı görülecek derecede ince olur veyahut kokusu olan necasete göre koku duyulursa onun üzerinde kılmak caiz olmaz, serilen şey setruavret olmaya lâyık olursa, yani onun vücûda giyildiğinde vücut görülmez ve necasetin üstüne serildiği
zaman kokusu duyulmaz olursa, o şeyin üzerinde kılman namaz ıcâiz olur.
Yaş necaset üzerine kese ve kaim olmıyan şeyi iki kat edip veyahut necaseti toprak ile Örtüp keçe ve iki kat yapılan sergi serilir ve kokusu duyulmazsa namaz caiz olur.
NÎMETÜL İSLÂM
ÎLGİLÎ FETVA
Namaz kılman mekân (seccade vesaire) tâhir olduğu halde hamamın içinde namaz kılmak kerâhatsız caiz olur mu,...
ELCEVAP... Olur. ÎBNt NÜCEYM, 12
[151] Setruavret de namazın şart vğ farzlanndandır. Kur'an-ı Kerim bu hakikati meâlen şöyle beyan ediyor: «Ey âdem oğulları, her mescid huzurunda (Her namaz ve tavaf yarımda) Zînetmizi alın (Avret yerlerinizi örtmek için elbiselerinizi giyin)» Enfal süresi, âyet: 31.
[152] Kudret ve imkân olduğu zaman namaz kılacak müslümanın Kıble tarafa dönmesi şafttır ve bu şart Kur'an-ı Kerimde meâlen şöyle zikrediliyor: «Şimdi seni herhalde hoşmıd olacağın bir Kıbleye döndürüyoruz. Namazda yüzünü artık mescid'i haranı tarafına (Kabe semtine) çevir» Bakara Sûresi, Âyet: 144.
ILGÎLt FETVA
Kıbleyi bilmede itimad edilmiyen kimselerin yaptıkları mihrap As-haP'ı Kiram ve tabiin (R.A.) Hazretlerinin o bilgide itimad edüen kimselerin yaptıkları eski mihraplara yahut o eski mihrapların semtine (yönüne) muvafık olmayınca o mihraplara itibar olunur mu?...
ELCEVAP... Olunmaz. BEHCE, 14
[153] Her amelin temeli başlanılması için evvelâ bir karar ve kasda bağlıdır. Binaenaleyh namazda müslümanın en başta gelen bir vazifesi olduğundan namaza başlamadan evvel mutlaka niyyet etmesi şrttn*. Rasûl'ü Ekrem Efendimiz (S.A.V.) «Ameller ancak niyetledir» mealindeki meşhur sözü bu hakikati net olarak ifade etmektedir. Kur'an-ı
Kerimde meâlen, «Halbuki onlar Allah'a (C.C.), onun dininde ilüâs (ve samimiyet) erbabı ve muvahhitler olarak, ibâdet etmelerinden, namazı dosdoğru kılmalarından, zekâtı vermelerinden başkasıyla emrolunma-mışlardı. En doğru dinde bu idi» Beyyine Sûresi: 5.
Namazda.niyyet, iftitâh tekbirinden evvel olması şarttır. Aksi takdirde namaz sahih olmaz.
İLGİLİ FETVA :
Zeyd, niyyet etmeden namaza başlayıp sonra niyyet etse caiz olur
mu?...
ELCEVAP... Başlamaya bitişik olmalı. FEYZİYE, 7"
[154] Erkek ve kadın avret yerlerini örtmek suretiyle namaz kılmaya bütün imkânlarını sarfetmeleri şarttır. Erkeklere ipekli giymek haram olduğu halde o elbiseden başka elbise bulamazsa onunla, ot örtünerek, çamurun içine oturup avret yerini örterek namaz ıkılmalıdır. Başka elbiseler varken ipekü elbise ile erkeğin namaz kılması kerahatı tahrime ile mekruhtur. Parmağında altın yüzükle namaz kılan erkeğin namazı da mekruhtur.
Giyilen elbisenin dar olup, avret azaları belli olmasa namaza mâni değildir. Fakat ince olur altı görünürse namaza mânidir. Yâni namaz caiz olmaz. Zamanımızın moda düşkünlerinin hayatı ve yaşayışı olduğu gibi İslâm'a zıd olduğu meydandadır.
Setrüavret, hem halikın hakkıdır ve hem mahlûkun hakkıdır. Binaenaleyh kendinden başka kinişe olmadığı halde olsa dahi yalnız başına yıkanmak, idrar ve büyük abdest yapmak gibi sahih garazlar olmadıkça avret yerini örtmesi her müslümana vaciptir. Gecenin karanlığında dahi tek başına namazını kılan müslümanların avret yerlerini örtmeleri şarttır.
[155] Yukarıdaki sayılan azalar mey anında şimdi burada zamanımızın hastalıklarından ve büyük cinayetle ibâdet yapıyoruz diye kendilerini aldatan kadınlardan bir misâlle anlatmak isterim.
Musannif merhum, metinde erkeklerin avret yerini İslâm'ın gerçek görüşünü izah etti. Binaenaleyh bir rivayette kadınların elleri, yüzleri; ve ayakları kapatılması farz olmayan azalar, vücudlarının diğer tarafı-* nın tamamı hattâ başından sallanan saçlarını dahi avret olarak vasıflandırdı. Şu halde kadının topuğundan diz kapağına kadar olan yeri avrettir ve bir âzadır. Bu azasının dörtte biri açık olarak namaza durursa şart yerine getirilmediğinden namazı namaz değildir. Hattâ namazın içinde avret yerinden o kadar yer açılır ve bir rükün edâ edecek kadar açık olursa namazı fasittir.
Bu Islâmî hükümler muvacehesinde zamanımızın birçok kadınlarının namazları İslâm'ın şartlarına uymamaktadır. Ayrıca muhtelif avret! yerlerinin ağılan kısımları toplandığı zaman kapatılması farz olan azalardan birinin dörtte biri (4/1) kadar olursa namazı yine fasittir.
[156] Zira her şey kudret nisbetindedir. Binaenaleyh necaseti giderecek su ve emsali taharet yapılan şeyleri bulamaz ve namazını o necâ7 setle kılarsa, namazı kıldıktan sonra necaseti giderecek şeyi bulsa hatta
namaz vakti müsait olsa dahi iade etmez.
İLGİLt FETVA :
Zeyd, elbiselerinde namazın cevazına mâni necaset bulup ne vakit isabet ettiğini bilmezse, o elbiseleri giydiği vakitten itibaren kıldığı namazları iade lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. İBNİ NÜCEYM, 11
[157] Zira zaruret zamanlarında dörtte biri temiz olan her şey kül kâim olur, binaenaleyh bu elbisenin her tarafı.temizmiş gibi
giyilerek namaz kılmak lâzımdır. Aksi takdirde namaz caiz olmaz.
İLGİLİ FETVA :
Şarap içmek, haram yemek ve bunun emsali masiyetleri işliyen kin> 'eniri şartları ve erkânlanyla edâ ettiği namaz ve diğer ibâdetler şer'aû olur mu ve o kimse ibâdetin sevabına nail olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
Bu suretle bu şekilde yapılan ibâdetler inçlellâh makbuldür, diye hükmolunur, mu,...
ELCEVAP... Muhtar olan hükmolunmaktadır. BEHCE, 13
Fakat işlediği haram ve günahların vebal ve cezası da büyüktür. Onların da vizrini çeker. Şer'î had ve cezaları ikinci cildde beyan edilmiştir.
[158] Zira oturarak kılmakta avret yerinin örtülmesi vardır, avret yerini örtmek, hem namazın hakkı ve hem insanların hakkı olduğu için vaciptir. Rükû ve secde ise ancak namazın hakkı olduğu için farz olmuşlardır.
Çıplak namaz kılacak insanın oturarak kılma şekli ise şöyledir: Ayaklarını Kıble tarafa uzatır ve îmâ ile yani kafası ile namazı kılar. Şayet çıplak müslüman ot vesaire ile avret yerini örtebilecek şekilde bir şeyler bulabilirse örtmesi de vâcibtir.
Her ne suretle olursa olsun sağ olan ve kafasını kımıldatabilecek kadar sıhhat ve imkâna sahip olan her müslüman İslâm'ın beyan ettiği bu imkânları düşünmeli ve Yüce Allah'a (C.C.) sonsuz şükür vazifesini ifâ etmek için beş vakit namazını kılmalıdır.
Zira namazı terk etmek için hiç bir sebep yok, her türlü imkânlar beyan edilmiştir. Hz. Allah (C.C.) bu hükümler karşısında bütün imkânlara sahip olduğu halde, Rahmana secde etmiyen, bir taraftan da müslümanlığı ile Övünenleri ıslâh etsin. Âmin.
[159] Yani, kıble tarafa dönmeye kadir olamayan âciz kimselerinkıblesi, kadir olduğu tarafdır. Bu acizlik ister hastalıktan, ister vasıtadan inmeye kadir olamamadan ve ister yerin çamur oluşundan olsun hangi sebebden olursa olsun kıbleye dönmeye kadir olamayanın kıblesi kadir olduğu tarafdır. Daha geniş malûmat için ilerde «Nafileler babı» başlığı altmda arzedilmiştir.
[160] Kıble tarafa dönmeye kudreti olmadığından, dört cihetten hangi tarafa kudreti yeterse o tarafa döner, namazını kılar. Zaruretler :mkân ve kudret nisbetinde takdir olunur. Dolayısiyle böyle kimselerin Kıblesi kadir olduğu cihet demektir.
, Bu gibi hallerde, yolculuk ve emsali şeylerde de aynı şekilde kılınır. Hükmün böyle olmasını Kur'an-ı Kerimde Cenabı Hâk (C.C.) şöyle buyuruyor: «Onun için (Allah C.C. için) nereye (hangi semte) döner, yönelirseniz Allah'ın (C.C.) yüzü (Kıblesi) oradadır» Bakara Sûresi, Âyet: 115.
Âmâ bir kimse Kıble cihetten başka tarafa durarak bir rek'ât kıldıktan sonra biri gelip onu Kıbleye doğrultsa, eğer namaza durduğu* vakit kıbleyi soracak kimseyi bulamadı ise namazı sahih ve eğer soracak kimse bulup da sormıyarak durmuş ise, namazı sahih değildir. NÎMETÜL İSLÂM
[161] Niyyet hakkında yukarıda bâzı hükümler beyan edildi ise de, burada birkaç hüküm hatırlamakta fayda mülâhaza olunmuştur.
Sahih olan niyyetin, mutlaka iftitâh tekbirine takdim edilmiş olması lâzımdır ve niyyetle iftitâh tekbirinin arasında namaza munâfi bir âmel işlememek şarttır. Zira namazın içinde yemek, içmek ve dünya kelâmı gibi şeyler namazı fasit eder.
Aynı bu hareket niyyetten sonra yapılırsa, namazın niyyetinin sıhhati bozulduğundan namaza girmiş olamıyor, dolayısiyle bu namaz bâtıl oluyor.
[162] Yani cemaat namaza niyyet ettiği gibi, ayrıca bir imama tâbi olmayı da niyyet eder. Meselâ; Şu imama iktida ederek bugünün ikindi namazına niyyet ettim gibi.
[163] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/96-101.
[164] Namazın sıfatı (keyfiyeti) demek; o namazın aslı, esası demektir. Yani namazın mahiyyetidir ki; bunlardan biri olmazsa namaz olmaz demektir.
[165] Yukarıda namazın şartları bahsedildiği halde iftitâh tekbirini orada zikretmedi, burada zikretti. Sebebi, iftitâh tekbirinin şart olmasında ihtilâf avrdır. îmam'ı Âzam ve Ebû Yûsuf (R,A.) Hazretlerine göre iftitâh tekbiri namazın şartındandır. îmam'ı Muhammed'e göre ruknündendir. Fetvanın şeyhaynde olduğunu göstermek için burada (namazın rükünleri bahsinde) zikrettiği halde şarttır, hükmünü beyan etmiş oluyor. îftitâh tekbirinin ayakta bitmesi de şarttır. Eğer rükû da biterse namaza girmiş sayılmaz.
İLGİLİ FETVALAR :
İftitâh tekbiri namazın şartlarından mıdır, yoksa rükünlerinden midir?...
ELCEVAP.. Şartlarındandır. BEHCE, 14
Zeyd, farzlardan bir namazı cemaat ile edâ etmek için mescide vardığında imam rukûde iken yetişip sonra namaza başladığında iftitâh tekbirini ayakta iken almayıp rükû halinde alsa, Zeyd'in namaza başlaması sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCÂ, 17
Bu mesele çok mühimdir. Zira bâzı kimseler, iftitâh tekbirini rukû-da bitiriyorlar. Böyle olunca namaz sahih olmaz.
[166] Buradaki kıyamın (dikilmenin) farzhğı, farz namazlardadır. Yoksa nafile namazlarda oturarak kılmak caizdir, kıyamın farzhğını nâ-tık cümleden birinde meâlen şöyle bayan edilmiştir. «Allah'ın (C.C.) (dîvanında) tam huşu ve tâ'atla duran.» Bakara Sûresi, Âyet: 238.
Dikilmeye kudreti olduğu halde farz namazlarım oturduğu yerden kılan kimsenin namazı sahih olmaz.
İLGİLİ FETVA :
Namazda kıyamın farz olduğu, farz namazlara mı mahsustur yoksa nafile namazlarda da farz mıdır?...
ELCEVAP... Farz namazlara mahsustur. BEHCE, 14
[167] Farz ve nafile namazlarda, namaz caiz olacak kadar en kolay olanını okumak farzdır. Zira Kz. Allah (C.C.) Kur'an-ı Kerimde meâlen şöyle buyuruyor: «Artık Kur'aıı'dan kolay geleni (ne ise onu) okuyun» MüzzemnüT Sûresi, Âyet: 20.
[168] Rükû ve secdenin namazın farzı olduğuna dâir pek çok âyet'i celiyle olamkla beraber, bir tanesinin meali şöyledir: «Ey iman edenler,, rükû edin, sücüd edin» Hacc Sûresi, Âyet: 77.
Rükû ve sücûdun tam olması için, vücudun rükû ve secdede idmî-nan halinde hareketten kesilip sakin durması lâzımdıbih diyecek kadar olsun. Zira tâ'dili erkândır. Tâ'dili erkân: tmam'ı Âzam ve Muhammed'e göre vâcib, fakat Ebû Yûsuf ve Şafiî Hazretlerine göre farzdır.
Secdenin sıhhati için şu şartlar mutlaka bulunmalıdır: Secde edilen mahallin sert olması lâzımdır. Binaenaleyh alnını secdeye koyan kimsenin alnı karar etmiyecek şekilde yumuşak veya alından kayıp alnı karar ettirmiyecek meselâ; pamuk, kar, saman, pirinç, darı, buğday geçleri, kaba döşek, yorgan ve emsali gibi şeylere secde etmek caiz olmaz. Rukû'un secdeden evvel olması, iki secde arasında kâ'deye ya oturmalı veya oturmaya yaklaşmalıdır, ikinci secdeyi yapmalıdır. Zira ikinci secde de birinci secde gibi bilicmâ farzdır.
[169] Namazın vâcibleri terk edilmekle namaz fasit olmaz, ancak bilerek terk edilirse kerâhatı tahrime işlenildiğinden günahkâr olunur ve hata'en terk edilirse sehvi secde lâzım olur.
[170] Fatihayı namazla terk edenin namazı fasit olmaz. Fakat yu-kardaki terk şekillerine göre günahkâr veya sehvî secde yapar. Hanefi mezhebinden başka diğer üç mezhebe göre fatihayı okumak farzdır.
[171] Buradaki kıraat farz olan kıraatin farz namazlarının evvelki iki rek'atmda okumaktır. Şafiî Hz.lerine göre, her rek'atmda okumak farzdır. Mâliki Hazretlerine göre ise, dört rek'athnm üçünde, üç rek'at-linın ikisinde farzdır.
[172] Namazın vâciblerinden bâzıları da şunlardır: îftitâh tekbirinde tekbir (Allahû Ekber) lafzını söylemek, fatihayı zammı süreden evvel okumak, Fatihayı Zammı süreyi okumadan evvel tekrar etmeyi ter-ketmek, her farz ve vacibi mahallinde yapmak, muktedinin (îmama. uyanm) susması ve imama her hâlinde tâbi olup, muhalefet etmemesi de vâciblerdendir.
[173] Namazın sünnetlerinin terkedilmesinden dolayı namaz fasit olmaz, sehvi secdede icabetmez. Sünneti istihfaf, etmeden bilerek ter-kederse kötülük işlemiş olur. Namazın sevabında biraz noksanlık olur, dolayısiyle kerâhatı tenzîhiye işlemiş olur.
[174] Peygamber (S.A.V.) Efendimiz: «Yedi kemik üzerine secde etmemle emrolundum» mealindeki mübarek sözünü'buyurarak, elleri, dizleri, ayakları ve alnmi secdeye koyması hususunu beyan etmişlerdir. Ayakların secdede yere konmasının farzlığı hususunda fukahâ arasında muhtelif görüşler varsa da asah olan ayaklarında, alnın secdede yere konmasının farzlığı gibi farz olduğu, dolayısiyle secdede iken ayaklarını kaldıranın namazı fasit olur. Secdede erkeklerin ayaklarını parmakları üzerine dikerek Kıbleye teveccüh ettirmeleri de sünnettir. Kadınlar ise erkeklerin muhalifini yapmaları sünnettir.
İLGİLİ FETVA :
Kadınlar secde hâlinde iken ayaklarının parmaklarını dikmek lâzım mıdır?...
ELCEVAP... Dikmemek gerekir. BEHCE, 14
[175] Namazın sünnetlerinden bâzıları da şunlardır: İntikâl tekbirlerini getirmek, Semiaîlâhülimen hamiden, demek, Rabbena lekelhamd demek, selâm vermek için yüzü sağa sola çevirmek, her iki tarafa selâmın tamamını vermek, imam her iki tarafına selâm verirken kendisine uyan cemaata niyet etmek, cemaatın ise selâm verirken cemaatlarla . beraber imama niyet etmek ve hem imam, hem cemaat selâm verirken sağında solunda mü'min cinnîlere ve meleklere niyet etmeleri sünnettir. Bu selâmda niyet sünnetini işlemek pek nâdir, hattâ fukahâ, insanlar bu sünnetten gafildirler derken, bilhassa niyetin sünnet olduğunu bilen ulemâlar gaflet etmektedir, sözlerini hatırlatırlar.
[176] Mendübün tarifi: Taharet bahsinde geçmiştir. Fakat burada birkaç hüküm hatırlatmakta fayda mülâhaza olunmuştur.
Mendübün terkinden dolayı ne kötülük ve ne de ikâb vardır, birisi de yoktur, aynen zevâid sünnetlerin terki gibidir. Ancak mendübü işlemek afdaldır.
[177] Ağız kapatmak dudaklarını dişiyle ısırmakla olur. Bu mümkün iken ağzına el veyahut yenini tutmak mekruhtur. Esnemek insana, tenbellik neticesi ve şeytandan olduğu için imkân dâhilinde kaçınmalı.
[178] Zira öksürüğü defetmeye çalızmaşsa keyfî öksürme hâli olabilir. Eğer Özürsüz olarak Öksürürse, namazın fesatları bahsinde geleceği üzere namaz fasit olur.
[179] Fakat cemaat safları düzeltip ve doldurmamışlarsa, Şir'atül îslâmın cemaatla namaz kılmanın fazileti bahsi ile Mişkatülmesâbîhinde aynı bahsinde beyan olunduğu üzere imam efendi cemaatın saflarını düzelttirip ondan sonra namaza başlaması güzeldir.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/102-106.
[180] Musannif merhum, metinde tekbir lafzının nasıl alınması gerektiğini beyan- etmiştir. Şayet metinde denildiği gibi tekbir alınmazsa namaz ne olur? Sorusunu şöyle izah Eğer Allah lafznnn hemzesini meselâ: (ALLAH) şeklinde uzatarak derse, Allah'ın varlığı hususunda bir istifham, dolayısıyle inkâr manâr sı hâsıl olduğundan iftitâh tekbirinde olursa namaza başlamış olmaz. Eğer namazın içindeki intikâl tekbirlerinde olursa namaz fasit olur. Hattâ hemzenin uzatılmasından, Allah'ı inkâr anlamı meydana geldiğini bildiği halde uzatır ve söylerse, küfür hükmü, fıkıh kitaplarımızın, ekserisinde zikredilmiştir. Lafza'î Celâlin ortasında med yapmak ise, meddi tabiyi fahiş şekilde uzatmadıkça iyidir. (Ekber) lafzının bâ'sı uzatılırsa, yine manâda fahiş bozukluk olduğundan ve şeytan ismi olduğunu ifâde ettiğinden iftitâh tekbirinde söylendiğinde namaza girilmiş olmaz, şayet namazın içinde olursa namaz fâsid olur.
[181] Zira vücûdunu setretmekte daha güzel ve daha uyvundur.
[182] İmameynin îmam'ı Âzam'a muhalefetlerinin sebebi şudur: Eğer cemaat imamla beraber iftitâh tekbirini alırlarsa, belki tekbiri İmam'dan evvel demeleri olabilir. Binaenaleyh imamdan evvel tekbiri alan kimsenin namazı fasit olur. Bu fesada gitmeden kaçınmak gerekir ki, o da imam tekbirden fariğ olduktan sonra demek daha iyidir, diyorlar. Fakat îmam'ı Âzam, İmam'ı iftitâh tekbirini bitirmeden cemaatın iştirak ederek imamdan sonra bitirmesi lâzımdır, afdâl olanı da budur, diyor. Musannif merhumda îmam'ı Âzam'ın görüşünün daha müftâbih olduğunu anlatmak için onun görüşünü takdim etmiştir.
[183] Musannif merhumun, metnine dikkat etmek gerekir. Arapça-dan âciz olan kimselerin fârisi veya başka yabancı dil ile tekbir ve kıraatin cevazı beyan ediliyor. Binaenaleyh îslâm beldesinde bilenler içinde ve bilmiyenlerin öğrenme imkânı mevcut iken hattâ diğer yabancı dilleri öğrenenler Kur'an dilini bilemediğinden dinini iyi bilmesi ve kendi dili ile söyleyip okumasının lüzumundan bahsediyor. Evet böyle diyenlere uzun cevap vermeye kalkışmak mevzu dışına çıkıp pek çok uzayacağından, burada şu mealdeki âyet'i celîleyi hatırlatmakla iktifa edeceğiz :
«Eğer biz onu yabancı (düden) bir Kur'an yapsaydık muhakkak ki, âyetleri açıklanmalı değil miydi, (bize açıkça bildir ilip anlatılmalı değil miydi?). Araba mensüb (bir muhataba) arabça olmayan (bir Kur'an) mı, diyeceklerdi, (onlara) söyle: O (Kur'an) îman edenler için (Mahz'ı) hidâyet ve şifadır. îman etmiyenlerin ise, kulaklarında bir ağırlık vardır. (Onlar Kur'an-ı duymazlar.) O (Kur'an) bunlara karşı bir kötülüktür. (Sanki) onlar uzak bîr yerden çağrılvyorlardır.» Fussılet Sûresi, Âyet: 44.
îşte bu âyet'i celîlenin ihtiva ettiği hakıykatı iyi düşünür ve değerlendirirsek, gerçek insan ve îman sahipleri nasıl konuşur ve hareket] eder olabileceklerini idrak ederiz.
[184] Zira elleri göbeğin altına koymak tevazu ve inkiyattır. Böyle tevazu ve inkiyadın Allahu Tealâ'yı anmak sünnet olan kıyamlarda olması matluptur.
Şemsül, eimmei Hulvâni demiştir ki: Her bir kıyam (dikilmek) ki onda sünnet olan zikir yoktur, o kıyamda elleri yanlara aslivermek sünnettir, yine her bir kıyam ki onda sünnet olan zikir vardır, o kıyamda elleri göbeği altına koyarak bağlamak sünnettir. Bu hükmü pek çok fukahâ zikrederek İmam'ı Âzam ve İmam'ı Ebû Yûsuf {R.A.) hazretlerinin görüşlerini izah etmişlerdir. Metinde geçtiği üzere Kunud duası ve Cenaze Namazının duası'nı ayakta okumak sünnet olduğundan elleri bağlamakta sünnettir. Binaenaleyh şimdi bulunduğumuz asırda bâzı hareketler ânında böyle olması gerekmiş gibi elleri
Mevlitlerde ayağa kalkıldığı zaman elleri bağlıyorlar ve bâzı kimselerde bağlatmaya kalkıyor. Bu insanlar bilmezler mi ki, Mevlidi Nebevi Hic-retden asırlarca sonra yazılmıştır. Şu halde Rasûl'ü Ekrem'den (S.A.V.) senelerce sonra meydana gelen sünnet olabilir mi? Elbette olmaz, öyle ise Mevlidi ayakta okumak sünnet olmadığına göre elleri bağlamayıp yanlara salıvermek sünnettir. Bu izah Şeyhayne göredir, imam'ı Mu-hammed'e göre ise,ayakta kıraat okumak meşru ve lâzım olan her kıyamda eller bağlanır, diyerek, kunud ve cenaze namazında dahi ellerini yanları-' na salıverir. Mevlidi Nebevi hakkında gereken izahat, (İslâm'a sokulan BÎDAT VE HURAFELER) adlı eserimizde verilmiştir.
[185] Zira sünnettir. Fakat her rekat'ın başında fatihadan evvel okumak sünnettir.
îmam'ı Muhammed'e göre ise, gizli okunarak kılman namazlarda Fatiha ile sûre arasında besmele okunur.
İLGİLİ FETVALAR :
Zeyd, başlamış olduğu namazın her rek'atının evvelinde kıraat etmeden evvel besmele okur mu?... ELCEVAP... Okur.
Bu surette Fâtiha'i Şerifeye zammettiği sûre evvelinde Besmelei Şe-rifeyi iade eder mi?...
ELCEVAP... Etmez. NETİCE, 10
Bütün farz namazlarında, sünneti müekkede ve gayri müekkede ve nafilelerin her rek'atında Fatiha-i Şerife'yi okumazdan evvel besmele (okumak) lâzım mıdır?
ELCEVAP... Lâzımdır. ABDURRAHİM, 6
[186] Zira âmin demek' sünnettir. Âmin diyenlerin nail oldukları dereceyi ve durumlarını Rasûl'ü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz meâlen şöyle beyan etmişlerdir: «îmam âmin dediği'vakit siz de âmin deyiniz. Zira bir kimsenin âmini meleklerin âminine muvafakat ederse, geçmiş günahları afv ve mağfiret olunur.»
[187] Yani Rukû'da metindeki teşbihi üç defa söylemek sünnetin en azıdır. Dilerse namaz kılan kimse beş defa, yedi ve dokuz defa diyebilir. Fakat îmam olan kimse cemaatına yorgunluk ve ağırlık vermiyecek şekilde riâyet etmesi lâzımdır. Eğer üç beş defadan fazla söylediği zaman cemaatta yorgunluk hali görülecek şekilde işçi, harmancı ve emsali gibi yorucu işlerde çalışan kimselerse ki, şimdiki insanların ekserisi böyledir; bu takdirde imam teşbihin en ednasını söylemekle iktifa eder.
[188] Sarığın çevresine secde yapıldığı zaman yerin sertliğini bulur ve kabalık teşkil etmezse kerâhatla beraber caizdir. Bu cevaz İmam'ı Âzam'a göredir. Şafi'î Hazretlerine göre sangın sarılı çevresine secde etmek kat'i surette caiz değildir. İmamlar arasındaki ihtilâf alm yere konduğu zaman eyerin sertliği buhınursadır. Eğer secdede alm, yerin sertliğini bulamazsa bilicma sarığın sargılarına secde etmek caiz değildir. Zira secde alın üzerine olması lâzım iken kafa üzerine ve sarık üzerine yapılmış oluyor.
İLGİLİ FETVA
Naamz kılan Zeyd, secde ederken sinini asla yere koymayıp başında olan sarığı alnma bitişik değil iken sangı ile özürsüz burnu üzerine secde etse caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 15
[189] Yukarıda namazın sıfatlan bahsinde îzâh edildiği gibi kaba . minder, fazla miktarda serilmiş seccadelerin üstüste yığılması veya altına post tülüler serilip üstüne de seccadeler serilmek suretiyle kabarması ve buğday çeci gibi alnı koyunca dağılan veya yaylanan şeyler üzerine secde etmek asla caiz değildir. Zira secde edilen şeyin ve yerin sert olması secdenin sıhhatinin şartındandır. Binaenaleyh şart olmayınca meşrut da olmaz.
[190] Metin Şârihi Dâmâd, bu harflerin her biri birer kelimenin rumuzu olduğunu beyan babında' su mealdeki Hadis'i Şerifi nakletmek- tedir.
«Eller sekiz yerden başka yerde kaldırılmaz. (O sekiz yer) namazın îftitâh tekbiri, kunud duası tekbiri, bayram tekbirleri, Hacerül Es-ved'in istilâmı, Safa-mervenin (tepeleri), iki vakfe yerleri ve iki cemre (taş) atımı yerlerinde eller kalkar.»
Metindeki harfleri ve naklettiğimiz Hadis'i Şerifi karşılaştırır şekilde izahı: (Fak'as, sam'ac)daki F, iftitâh tekbiri, K, Kunud Duası, aym, lydeyn {iki bayram), S, îstilânıı Haceri Esvet, Sad, Safa, Mim, Merve, İkinci ayın, Arafat, Cim, iki cemre (Taş atma) anlamlarını ifade eder.
[191] Yani; Ettehiyâtüllillâhi Vessalelvâtü Vettayibâtü, ilâ âhirini. Bunu sonuna kadar okur demektir.
Sarihler bu tehiyyenin vârid oluş şeklini izah etmişlerdir. Arzu edenler bu ibarenin bulunduğu yere müracaat ederler.
[192] Dört rek'.atlı farzların son iki rek'atında fatiha okumak af-dal olmakla beraber teşbih, tehlil ve hattâ. susar denilmektedir. Dikkat edilirse farz, vâcib ve sünnet olarak bir vazife haddi (Kıraat miktarı) beyan edilmiştir. Binaenaleyh Fatihadan fazla veya noksan okursa namaza bir helâl gelmez, hattâ sehvi secde bile gerekmez. Sahih olan hüküm metindeki hükümdür.
[193] Kur'âıu Kerimdeki dualardan bazıları şunlardır: «Rabbenağfirlene veli ihvânina ilâ ahirî, Rabbena Zalemnâ enfüsenâ ilâ ahiri, Rabbena inneke men tüdhilinnâre ilâ âhiri ve Rabbiğ-firli velivâlideyye velimen dehale beytiye Velil Mü'miniyne Vel Mü'mi-nât ilâ âhiri gibi» âyetler okumak daha afdaldır.
[194] Namazın sonunda selâm verirken imam, cemaat ve münferidin niyetlerinin sünnet olduğu ve riâyet edilip edilmdeiği, namazın sünnetleri bahsinde fukahânm tenbihatiyle beraber zikredilmiştir. Tekrar müracaat edip okumak faydalı olur. Zira arapçada bir söz vardır. (Te-kerrere Takarrara = Tekrar edildi. Karar kıldı) Tekrar tekrar okunan, söylenen şeyler zihinde karar eder. Zihinde karar eden aynı zamanda yazılırsa daha âlâ olur.
Bu bahsin son cümleleri calibi dikkattir. Zira selâm verirken imam cemaata, meleklere ve mümin cinnîlere ve cemaat imama selâmet, rahmet ve mağfiret dileyerek selâm verecek ve cemaatlarda birbirleri ile beraber meleklere ve mümin cinnîlere aynı iyiliği temenni ederek selâm verecekler. Hakikat böyle iken gaflet ve hatta buğuzlar görülmektedir. Artık imamla cemaat arasındaki hoşnutsuzluk namazı kerâhat ederek sevabını noks anlaştırır. Mevlâmız uyarsın.
[195] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/109-116.
[196] Cehrî olan farz namazları, vaktinde edâ edildiği zaman tek başına namaz kılanın muhayyerliği kaydından şu hüküm izah edilmiş oluyor: Cehrî namazlar kazaya kalır ve yalnız başına kaza edilirse sessiz okumak vâcibdir.
Hidâye sahibi diyor ki; bir kimseyi yatsı namazı bıraksa, güneş. doğduktan sonra o namazı kılsa, eğer aynı namaza kaza edene imam olursa sesli okur. Eğer yalnız kılarsa gizli okur ve muhayj^er değildir. Sahih olan da budur. Zira sesli okumak metinde geçtiği üzere cemaatla kılındığında cehrî namazlarda imamın sesli okuması vüciptir. Yalnız basma kılan kimse ise, sesli ile sessiz okumak arasında muhayyerdir.
DAMAD, 103
Eğer namaz kılan kimse imam ise, cehrî namazlarda edasında, kazasında velevki gündüz olsun sesli okuması ve gizli namazların edası ve kazası velevki gece olsun gizli okuması vâcibdir.
[197] Metinde geçen gizli ve aşikâr okuma derecesinden daha aşağı okursa hiç bir hüküm taalluk etmez. Meselâ: Bir kimse harfleri ağzında tashih edecek kadar söylese, fakat kendisi işitmese talâk vâki olmaz ve eğer sesli olarak talâk verir aynı zamanda kendisi işitmiyecek kadar sessizlikle inşallah derse, talâk vâki olur. Fakat kendisi, işitecek kadar inşallah derse talâk vâki olmaz.
İbnî Âbidin; sesli, birinci saf da bulunanların hepsine işittirmektir, diye tarif etmiştir.
îmam olan Zeyd, öğle namazında kıraat ettiğinde cemaattan Zeyde yakın olan bir iki adam Zeydin kıraatini işitseler cehr (sesli) okumuştan sayılır mı?
ELCEVAP... Sayılmaz (birinci safın işitmesi lâzımdır.)
ABDURRAHİM, c. 1, 11
Sesli ve sessiz okumada esas şudur ki; RasüFü Ekrem Efendimiz (S.A.V.) hazretleri bidayette her namazda Kur'anı Kerimi sesli okurlardı. Müşriklerin şair ve rezilleri seslerini yükselterek, kötü sözlerle mukabele ederek eza ve Kur'anı Kerimi inzal eden ve edilene ızdırap vermeleriyle; «Namazlarının ne hepsinde sesli ve ne hepsinde gizli kıraat etmeyip (Gece namazlarında sesli, gündüz namazlarında gizli okumak yoluyla) sesli ve sessiz beyninde bir yol ara» mealindeki âyet'i kerime nazil oldu. Bunun üzerine Peygamber (S.A.V.) efendimiz hazretleri öğle ve ikindi namazlarında bu vakitler müşrikler ezaya hazır bulundukları için kıraati gizli, akşam namazı vakti onlar yemekle meşgul oldukları, yatsı ve sabah vakitlerinde uykuda bulundukları için bu namazlarda Kıraati sesli okudular. Cuma ve Bayram namazlarını Medine'i Mü-nevverede kıldıkları ve kâfirlerin ise orada kuvvetleri olmadığı için onlarda da sesli kıraat ettiler. NÎMETÜLİSLÂM
[198] Namazda Kıraatin farz, vâcib ve sünnet miktarları olduğuna göre, namazda Kıraatin farz miktarı kadar ezberlemek farz, vâcibolan Fatiha ve zammı sûreyi ezberlemek vâcib ve sünnet miktarındaki kıraati ezberlemekte sünnettir. Kur'anı Kerim'in tamamını ezberlemek ise farzı kifâyedir. Namazda farz olan kıraat terkedilirse namaz fasittir. Vâcibolan kıraat terkedilirse Kerâhat'i tahrimiye üe mekruhtur. Sünnet olan Kıraat ise zaruret olmadıkça terk edilmez, şayet zaruret-siz terkedilirse kerâhat'i tenzihiye ile mekruhtur.
Zeyd, sokakda herkes işi ile meşgul iken çocuğa tâlim için cehr ile (açıktan) Kur'anı azimüşşam okuması caiz olur mu?
ELCEVAP... Olmaz. ABDURRAHİM, 11
[199] Zaruret zamanlarındaki hâlin iktizası ise, sûreye ve fatihanın tamamına da mahsus değildir. Zaruretin derecesine göre fatiha ve sûreye bedel olarak yalnız bir âyet bile okunabilir. Imam'ı Ebû Yûsuf; Imam'ı Âzam (R.A.) Hazretlerine bir. gün sabah namazında imamlık edip vakit dar olduğu için her rek'atta fatiha sûresinden yalnız bir âyet okumuş, namaz tamam olduğunda Imam'ı Âzam Hazretleri; Yâkubu-muz fakih olmuş, demişler. TAHTÂVİ
YÂKUB : Imam'ı Ebû Yûsuf'un ismidir.
[200] Namazda daima belli bir sûre »ve âyeti okuyarak sanki başka sûre ve âyetleri okumak caiz değilmiş anlamını ifade ettirmek veya böyle zannederek daiam aynı âyet ve sûreleri okumak doğru değildir ve kerahattır. Böyle bir zan olmaması için bazı vakitlerde değiştirilmelidir. Meselâ: akşam namazında daima kevser ve ihlâs sûrelerini okumak doğru değildir. Bazı değiştirerek okumakta ise, beis yoktur.
[201] Yâni uzakta olan ve yakında olan kimselerin her ikisine de hutbeyi dinlemek vâcibtir. '
Hutbe iki rek'at öğle namazının makamına kâim olduğu için, Öğle namazında imam'a uyan cemaatın susmasının farziyeti gibi burada da susmak farzdır. FERÂİD
Bu hususa riâyet etmemenin kötülükleri (îslâma Sokulan BID'AT ve HURAFELER) adlı eserimizde beyan edilmiştir.
[202] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/117-120.
[203] Farz namazlarını. cemaatla kılmak erkekler için vâcib kuvvetinde Sünneti Müekkededir. Bu izah Hanefi mezhebi görüşüdür.
Şâfi'î Hazretlerine göre, cemaata gitmek ve cemaatla namaz kılmak bir rivayette farzı kifâye, diğer rivayette farzı ayındır. İmam'ı Mâlik ve Ahmet Bin Hambel'e göre farzı aymdır.
Cevherede şöyle naklediliyor: Bir kimse evinde ailesi veya evlâdı ile cemaat olur namazı kılarsa, cemaat faziletini elde eder.
Cemaatla namaz kılmanın fazileti hakkında pek çok hadis'i Nebeviler vârid olmuştur. Bu cümleden Rasül'ü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz meâlen şöyle buyuruyor: «Cemaatın namazı sizin birinizin yalnızca kıldığı namazdan yirmi beş cüz, diğer rivayette yirmi beş derece efdal-dır, diğer bir rivayette; erkeğin cemaatla kıldığı namaz hanesinde ve dükkânında kıldığı namaz Üzerine yirmi yedi derece ziyade olur.» bu-yurulmuştur. Yani cemaatla kılman bir rek'at yalnız kılman yirmi beş veya yirmi yedi rek'attan afdaldır.
Bu afdaliyet mescidi haram, mescidi nebevi ve mescidi Aksa'dan başkaîarındadır. Zira bunlardaki fazilet binlerce cemaat faziletidir.
Bir şehir veya köy halkı cemaatı özürsüz terkederse, emrolunur-lar. Kabul ve imtisal ederlerse ne âlâ, kabul etmedikleri takdirde mu-katele olunurlar. Zira cemaat İslâm şiarındandır, bu dini Mübî'nin hâssalar mdandır. DÜKER VE NÎMETÜLİSLÂM
İLGİLİ FETVA
Bir köyün imamı olmasa ve halkı ezan ve cemaat ile namaz kılmayı Kerk etseler, o halk imam tutmalarına ve cemaata devam etmelerine Bebrolunurlar mı?...
ELCEVAP... Olunurlar, çekinirlerde katilleri meşru'dur. BEHCE, 17
[204] Bir cami ve mescidin devamlı ve belli imamı varsa, onun vazifeyi îfa etmesi lâzımdır. Velevki kendisinden daha iyi bilen bulunsun. Fakat belli imam olmadığı zaman içlerinden en iyi bilenini geçirmeleri lâzımdır.
İLGİLİ FETVA
İmamlığa tâyin edilmiş kimse bulunmıyan mescidin adamlarından Zeyd sünneti (Namazın ahkâmını, sıhhatini ve fesadını) iyi bilse. Amirde kıraati iyi okusa, imamlığa Zeyd ve Amirden hangisi evlâdır?...
ELCEVAP... Zeyd evlâdır. BEHCE, 15
Ulemâdan olup özrü olmayan saiih Zeyd, hazır iken câhil Amrin imamlığı caiz olur mu?
ELCEVAP... Evlâ olan (sâlih) Zeydin imamlığıdır.
ABDURRAHİM, 8
[205] Kör olan insan necasetten kaçınamaz ve kıbleyi kendisi bulamaz. İşte bunun gibi özürlerden dolayı Âmâdan daha evlâsı var iken onun imamlığı kerâhattır. Fakat ondan daha evlâsı olmadığı zaman ke-râhatlık yoktur. Zira Rasûl'ü Ekrem efendimiz (S.A.V.) Tebük seferine çıktıkları zaman müezzinlerinden â'mâ olan îbni Ümmü mektûmu vekil olarak bırakmışlardır.
İLGİLİ FETVA
Â'mâ olan Zeyd, bir karyede vâki olan mescidi şerifte berât ile imam olup, farz olan namazlarda imamlık edip halk Zeyd'e iktidâ etse, Zeyd o karyede (köyde) diğer ahaliden daha bilgili olup, Zeyd'den afdal kimse de olmasa, Zeyd'in imamlığında yahut Zeyd'e iktidâda ke-râhat var mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur, ahâlinin afdalı olursa, ona iktidâ diğerlerine iktidâdan afdaldır.
Bu surette kârye'i mezkûre ahalisinden bazı kimseler Zeyd (İmam) â'mâ olmakla iktidâ mekruhtur diye imamlıktan ihraca kadir olurlar mı?...
ELCEVAP... Olmazlar, BEHCE, 15
Â'mâ olan Zeyd'in imamlığı caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. Fakat ondan evlâ olan olursa ona iktidâ etmek mekruhtur. ALİ EFENDİ, 5
Bir eli olan Zeyd'in (Çolağın), imamlığı mekruh olur mu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCE, 11
Sıhhatli adamlara namazda imamlığın şartlarını cami olub zekeri gayet küçük olan Zeyd'in imamlnğ caiz olur mu? . ELCEVAP... Olur. NETİCE, 9
Sağırm imamlığı caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
Bu surette bir mescidi Şerifin, imamı olan Zeyd'e hastalık sebebiyle sağırlık arız olsa, cemaatı mücerred sağırlık arız olmakla Zeyd'i imamlıktan azlettirmeye kadir olurlar mı?...
ELCEVAP... Olmazlar. BEHCE, 15
[206] Yani âsi ve günahkâr müslümanm imamlığı mekruhtur, fakat o fâsık kimse cemaatın en bilgilisi ise, onun imamlığı kerâhat olmaz.
Aslında -Fasılan imamlığı kerâhatla caizdir. Olmaz denemez, ancak fışkı küfre varırsa olmaz. Haramları ve Günahı Kebîreleri işleyen insanlara fâsık denir. Meselâ kumar oynayan, şarab içen, hırsızlık eden, faiz yiyen, yalan söyleyen ve buna benzer yasakları irtikâp edenler fasıktırlar.
İLGİLİ FETVA
Bir mescidde imam olan Zeyd, yalan şehadeti ile mâruf olmakla cemaatı Zeyd'e iktidadan istikrahlarını hâkime duyurduklarından hâkim Zeyd'i azledip yerine bir mütedeyyin kimseyi imam dikmeğe kadir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 11
Bir Mescid'i Şerifin imamı olan Zeyd, âlim, sâlih ve imamlığa en üstün ve lâyık olup, iktidayı münâfi bir kötü hali yok iken cemaattan birkaç câhil kimseler mücerret sen ölü yıkayorsun (veya ölü yıkamıyorsun) seni istemeyiz diye haksız olarak Zeyd'i azlettirmeye kadir olurlar mı?...
ELCEVAP./. Olmazlar. FEYZİYE, 11
Hafızı Kur'an olup baliğ ve sâlihliği olan emret (sakalsız, sâde derisi olan) Zeyd'in imamlığı caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ABDURRAHİM, c. 1, 8
Bir Mescid'i Şerifin imamı olan Zeyd, âlim, sâlih ve imamlığa en Zeyd'i azledip yerine bir mütedeyyin kimseyi imam dikmeye kadir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, 1
[207] İmamın cemaatı tenfir ettirecek şekilde kıraati uzatarak namazı uzatması kerâhati tahrime ile mckruhdur. imama yakışan sünnet miktarını okumaktır ve cemaatin azalmasını değil çoğalmasını temin etmekdir.
Hz. Muaz (R.A.)'m ashaba, Sûre'i Bakara veyahut Nisa sûresi'ile namaz kıldırdıkları Hz. Peygamberimiz (S.A.V.)'e duyuruluyor. Bunun üzerine üç defa: «Ya Muaz sen fitnecininsin? Namazı sebbi hisme Rab-bikerâlâ, Veşşemsi ve Zuhâhe süreleriyle kıldırmak değil miydin? ^ira senin arkanda ihtiyar, zayıf ve ihtiyaç sahibi kimselerde kılar» Mealindeki tenbihatını buyuruyorlar. BUHÂBİ
[208] Bid'âd sahibi olan kimsenin inancı ve ameli küfre varmazsa, İmamlığı kerâhatla beraber caizdir. Fakat Ru'yetullah'ı, Şefaati Ra-sûl'ü, Kirâmen kâtibin meleklerini ve emsali hükümleri inkâr eden, Hz. Ayşe (R.A.) nin inada bulunduğunu ve hattâ bâzı fakihler Hz. Ebû Bekir'in (R.A.) Hilâfetim inkâr edenin inancı küfre vardığından arkasında namaz olmaz demişlerdir. Zira kâfirin arkasında namaz olmaz. Bid'atm çeşitlerini ve geniş izahatını (İSLÂM'A SOKULAN BİD'AT ve HURAFELER) adlı eserimizde beyan ettiğimizden erbab'ı istek oraya müracaat etmelidir.
Bir de Bid'at sahibi ve fâsık gibi imamlıkları kerâhat olan kimselerin, arkalarında namaz kılmanın cevazı ve lüzumu hakkında meâlen su hadis'i Şerifi unutmamalıdır: «Her iyi ve kötünün arkasında namaz
kılın, her iyi ve kötü üzerine (Cenaze) namazını kılın ve her iyi ve kötüyle beraber cihâd yapın.»
[209] Kadınların evlerinde kıldıkları namaz cami ve mescidlerde kılmalarından daha sevaptır. Bilhassa genç kadınların hattâ zamanımızda ihtiyar kadınların evlerinde namaz kılmaları lâzımdır. Metinde geçtiği gibi genç kadınlara hiçbir vakit müsaade edilmemiş ve cemaata çıkmaları ittifakla yasaklanmıştır.
İLGİLİ FETVA
Kadınlar taifesinin beş vakıtta camiye gidip cemaata hazır olmalarında kerâhat var mıdır?...
ELCEAVP... Zamanımızda vardır. FEYZİYE, 9
I Bir camii şerife bitişik olan odanın camiye açılır penceresi olup o pencerenin kapakları kapandıktan sonra kadınlar taifesi gelip o odadan camide erkekler ve kadınlara imamlığa niyyet eden imama uysa, imamın sesi işitilip hâlinde şüphe olmayınca (kadınların) uymaları sahih olur
ELCEVAP... Olur. ABDURRAHİM, C. 1, 7
[210] Tek cemaatı imam sağ tarafına değil sol tarafına veya arkasına durdurursa, kerâhattır. Bir erkek bir de kadın cemaat olursa, erkeği Sağ tarafına topuğunu geçirtmemek şartiyle durdurur, kadını da arkasına durdurur.
İLGİLİ FETVA
Hind (kadın), zevci (kocası) Zeyd'e iktida ettiğinde ayağı Zeyd'in ayağının arkasında olup, lâkin Hind uzun olmakla secdede hindin başı Zeyd'in başından ileri vâki olsa, hind'in namazı caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 7
[211] Metinde geçen kadınla erkeğin bir namazda hizaya gelmeleriyle erkeğin veya kadının namazı fâsid olup sahih olmaması babında şısn-ları bilmek gerekir :
a) Namaz kılan kimselerin mükellef olmaları şarttır.
b) Aralarında hiza meydana gelen erkek ve kadm her iki şahsın ikisi de namazda bulunmak şarttır.
c) Bulundukları namaz rukûlu, secdeli mutiâk namaz olmak şarttır.
d) Bulundukları namazın İftitâh tekbiri ve edası aralarında müşterek olmak şarttır.
e) Her ikisi aralarında perde bulunmayan bir mekânda bulunmaları şarttır.
f) İmam namaza başlarken kadınlara da imamlığa niyyet etmesi şarttır.
g) Kadın ve erkek olanların yönlerinin de bir olması şarttır.
h) Namaz kılan erkeğin bâliğa veya şehvet sahibi kadına geri durması için işaret etmiş olması şarttır.
ı) Hizada durmaları bir rukûnda olması şarttır.
Bu sayılan şartların geniş izahını öğrenmek istiyenler, Merâkıl Felah ve tahtâvinin namazı bozanlar bahsine, Nimetül İslâmm aynı bahsi-, ne baksınlar.
[212] Erkek ve kadınların namazlarda küçük çocuğa iktida etmeleri (uymaları) caiz oiur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. NETİCE, 11
[213] özürsüz adamın özürlüye iktidâsı sahih olmayacağı aşikârdır: Sağlam ve sahih olanın mazur olana uyması fasit midir?...
ELCEVAP... Fasittir. ABDUERAHİM, 8
İLGİLİ FETVA
Selisü Bevle (Dâima idrarı akmaya) müptelâ olup, özür sahibi olan Zeyd'e özür sahibi olmıyan kimselerin iktida etmeleri caiz olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. FEYZİYE, 10İ
Bir mescid'i Şerifte olan Zeyd, Fıtığa müptelâ olduğunda. İmamlığa) lâyık olan Amri yerine vekil edip, Amr'in iktidaya münâfi kötü hali yokj iken cemaattan birkaç kimse Zeyd'e (Fıtıklı İmama) incinmekle vekili kullanan bu imamı istemeyiz diye sebepsiz olarak Zeyd'i azle kadir olur-, lar mı?...
ELCEVAP... Olmazlar. FEYZİYE,
İmam olan Zeyd'in kolunda yakısı olup özür sahibi olsa, özür sahibi olmayan kimselerin Zeyd'e iktidalan caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ALİ EFENDİ, 8İ
Özür sahibi olmayan kimseler, özür sahibi olan Zeyd'e iktida etmesi' (uyması) caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ALİ EFENDİ, 8j
Daimî gözü akan kimsenin hükmü de böyledir.
[214] Harflerin mahreçlerini tashihe kadir olan Zeyd, Cim yerine) zali mûceme telâffuz edip ve vecedeke yerine ve vezedeke okuyup, fici-' diha yerine fizidiha okuyan Amr'e iktida etmesi caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ALİ EFENDİ, 9J
Bir mscid'i Şerifde İmam olan Zeyd, lahni celî ile kıra'at eder olup,^ Gayrİl Mağzûbi yerine kayril mağzûbi deyip, velezzâllin yerine Veîed-,; dâllin dese azli lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, ll
[215] Abdestte ayaklarını yıkayan Zeyd'in mestlerine mesh edenj Amr'e iktidâsı caiz olur mu?...
ELCEVAP... Oiur. FEYZİYE, 7J
Taassubu ve kendi imamında şekki olmayıp İmam'ı Âzam mezhe-j binde namazın cevazına mâni olan işlerden kaçınan Şâfiyyül Mezhebi' olana Hanefiyyül mezheb olan kimselerin iktida etmelerinde beis varj mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur.
[216] Fakat ayakta veya oturarak kılan kimsenin îma ile kılan kimseye iktidası caiz olmaz.
İLGİLİ FETVA
Zeyd topal olup secde ettiğinde dizlerinin birini (yere) koyamasa, Zeyd'in imamlığı caiz oîur mu?...
ELCEVAP.., Olur, fakat başkası evlâdır. BEHCE, 15 Hasta olup, ayağa kalkmaya ve oturmaya kudreti olmayan Zeyd,
yatarak namaz kılarken yine hasta olup, oturmaya kadir olan ve oturan Amr'in Zeyd'e (yatarak nama2 kılana) iktidâ etmesi sahih olur mu?..,
ELCEVAP...'Olmaz. FEYZİYE, 12 Topal olmakla tam dikildiğinde ayağının baş parmağım yere basıp
ökçesi yere dokunmayan Zeyd'in imamlığı caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. HAMİŞİ BEHCE, 15
Kambur olan Zeyd'in kambur olmayan kimselere imamlığı sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 16
Bu son fetva Fetâvayı Zâhiriyyedeki nakledilen İmam'ı Muhammed'in görüşüne göredir. Asah olan metinde geçtiği gibi kamburun kambur olmayana imamlığı sahihtir. Fakat bu sahih olan cihet, kamburluk rükû hâline varmayan şeklidir. Aksi takdirde sahih olmaz.
[217] Zira namazın her iki rek'ati bir namazdır. Binaenaleyh tahkik ve takdir yönünden hiç bir suretle kiraattan hâli kalması caiz olamaz. İmamlığa Ümmî (câhil) olan kimsenin ehliyeti olmadığından kıraati takdirine itibar olunmaz.
İLGİLİ FETVA
Farz olan namaza İmamlık eden Zeyd, namazın rek'atlarından birinde Kur'an'ı Azîmüşşan'dan namaz caiz olacak kadar okuduktan sonra tutulup (Kıraatten hapsolup) sonra o namazı tamam etmeden Amr'i .yerine geçirip kendisi başka bir mekâna gitse, Zeyd'e iktidâ eden kimselerin namazları bâtıl olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
BEHCE, 17
[218] Bu hususu Rasûl'ü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz şöyle açıklamıştır :
«Bir kimse cemaata imam olur sonra da abdestsiz veya cünüb olduğu meydana çıkarsa, hem o imam ve hem cemaat namazlarını iade ederler.»
Bu Hadis'i Şerif, sözüne îtimad edilen kimselerin sözüne ittibâ edilir, veya kendisi kat'i olarak bilen kimseler için tatbik edilir. Aksi olursa olmaz.
İLGİLİ FETVALAR
Özür sahibi olmayan kimseler, özür sahibi olan imam Zeyd'e iktidâ etmeleri caiz olur mu?
ELCEVAP... Olmaz. ABDURRAHİM, 8
Namazında tâdili erkanı olmayan imam Zeyd'e uymak sahih olur mu?...
ELCEVAP... Oîmaz. ABDURRAHİM, 8
İLGİLİ FETVA
Dâri Harbden (Küffar memleketinden) gelip Şerefi Islâmla Müşerref olan Zeyd, birkaç müslümana bir müddet imamlık ettikten sonra, Zeyd İmamlığım hâlinde mürted idim, diye haber verip yine dâri Harbe gitse, sözü makbul olup o kimselere namazlarını iade lâzım olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. ALİ EFENDİ, 7
[219] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/121-129.
[220] Namaz içinde abdesti bozulan kimse, abdesti bozulduğu saatten itibaren beklemeden abdest alır ve namazına devam eder, hükmünden şu gerçek anlaşılmaktadır: Abdesti bozulunca namazın içinde bir rukûn eda eder veya edecek kadar durursa, namazı fâsid olur. Evet uyku hâlinde falan olmazsa abdesti bozulduktan sonra bir rukûn edâ eder, veya edecek kadar durursa namazı fâsid olur.
İmam'ı Şâfi-î Merhum ise, abdesti bozulunca dursun durmasın mutlaka abdest alır ve yeniden namazı kılar, kıldığının üzerine devam edip, tamamlaması caiz olmaz, demiştir.
Namaz içinde abdesti bozulan kimse durmayıp ve başka bir hades tuvalete gitme gibi haller görülmeden en yakın sudan abdestini alır
ve namazına devam eder. Namazın kalanına devam etmeye bina, abdest bozulduktan sonra yeniden kılmaya da istinaf denilmiştir.
Burada şu kelimelerin şer'i tarifi tekrar etmekde fâide mülâhaza olundu.
İSTİHLÂF : Namaz esnasında kendisine abdest bozan bir şey vâki olan kimse, imam ise namazı devam ve tamamlatmak için yerine başkasını geçirmekir.
MÜDRİK : Namaza imamla başlamış ve hepsini imamla beraber kılmış olan muktedidir.
MUKTEDÎ : İmama uyan kimsedir.
LÂH1K : Namaza imamla beraber başlayıp kendisine uyku ve benzeri gibi şeylerin arız oimasıyle cemaatı, ya kısmen veya tamamen kaçı-ren muktedidir.
MESBUK : İmam kendisini bütün rek'at veya bâzı rek'atlarla geçmiş olan muktedidir. Meselâ; imama son rek'atta veya ikinci, üçüncü rek' atlarda yetişen kimseler mesbukturlar.
[221] Huruç Bisunihî: Kendi arzusu ile namazdan çıkmak fîli bulunduğundan namazın diğer rükünlerinde yerli yerince ifa edildiğinde namaz sahihtir.
[222] Burada şu hükümler anlaşılmalıdır: Çıplak namaz kılmak, isiâ-miyette vardır, evet elbise ve giyineceği hiç bir şeyi olmayan kimseler için namazı terketmek mevzubahis olamıyacağından dolayı durum neyi icab ettiriyorsa, öyle kılar. Binaenaleyh çıblâk olan kimse, elbise bulamadığı takdirde çıblâk kılacak şayet çıblâk namaz kılarken elbise bulursa musannif merhum bunun hükmünü metinde izah etmektedir.
[223] Tertib sahibi : Üzerinden namaz geçmemiş ve namaz borcu ol-ıayan kimsedir.
[224] Buraya kadar paragraftaki hükümlere on iki (12) mes'ele denir.
[225] İmam'ı Âzam'la tmameyn arasındaki muhalefet, namaz caiz o-lacak kadar okunmadığmdandır. Ama ,eğer tmam namaz caiz olacak kadar okursa, rükû etmesi lâzımdır, başkasını yerine geçirmek icmâ ile caiz değildir.
İLGİLİ FETVALAR
Farz olan namazda imamlık eden Zeyd, namazın rek'atlarından bi rinde Kur'an'ı azimüşşan'dan namaz caiz olacak kadar okuduktan son ra tutulup tutukluk olup kıraatten hapsolunsa) sonra o namazı taman etmeden Amr'i yerine geçirip kendisi başka bir mekâna gitse, Zeyd'e ik tida eden kimselerin (cemaatın) namazları bâtıl olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 1
Tecvid bilmeyib harflerin mahreçlerine riayete kadir olmayan iman ile kılman namazların kazası.lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Lahni Celî var ise olur. ABDURRAHİM, C. 1,
Tecvid bilmeyib kıraatında lahni celisi olan Zeyd'in imamlığı cüi olur mu?
ELCEVAP... Olmaz. ABDURRAHİM,
[226] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/131-134.
[227] Sehven konuşmak ifsâd ettiği gibi, hataen, bilmiyerek, unutarak ve mükrehen (zorlanarak) konuşmakta namazı ifsâd eder. Bu konuşmak namaz içinde caiz olmayan dünya kelâmıdır.
İLGİLİ FETVALAR
Zeyd, namazda iken Amr Zeyd'in yanında bazı lâğviyat söyleyip Zeyd de namazda kahkaha ile gülüp namazı fasit olsa, Amr'e ne lâzım olur?...
ELCEVAP... Âsim (günahkâr) olur. ABDURRAHİM, 5
Zeyd, namaz içinde dünya kelâmı söylese namaz fasit olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 18
[228] özürsüz olarak eheh, ahah şeklinde öksüren kimsenin namazı fâsid olur. Özür ise, boğazında balgamı gidermek veya nefesi daraldığında rahatlamak ve kıra'atı güzelleştirmek gibi hallerde olur.
İLGİLİ FETVA
Namaz kılan kimse, özürsüz ve sahih bir garaz yok iken namaz içinde öksürse ve harfler belli olsa, namazı fâsid olur'mu?..-
ELCEVAP.-- Olur. BEHCE, 17
imam olan Zeyd, Özürsüz veya sahih bir garazsız (kıraatin güzelleşmesi ve balgamın izâlesi gibi halsiz) namaz da çok kerre öksürüp harfler zahir olsa, namazı fâsit olur mu?...
ELCEVAP... Olur (uyan cemaatinki de fâsit olur.) .
ABDURRAHİM, 6
Namaz içinde özürsüz öksürmek namazı ifsâd eder mi?...
ELCEVAP... Eder. NÜCEYM, 12
imam olan Zeyd'in öksürüklü olup kıraati halinde zarurî öksürüp, fakat çok öksürmese idamlığında beis olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. NETİCE, 11
[229] Yâni imam okurken tutulsa, imama uymamış bir kimse imama yanıldığı yeri deyiverse ve o kimse de kendi basma namaz kılıyorsa, imamı olmayan kimseyi fethettiği için namazı fâsid olur.
[230] Asah olan fâsid olmaz denilmekle, fetvanın bunda olduğunu ve fasıd olur diyenlerin görüşlerinin zaif olduğunu anlatıyor. Zira bâzı fukaha eğer İmam, namaz caiz olacak kadar okur ve başka âyete intikal eder ve imamın arkasındaki uyan cemaatından birisi fâtihlik yaparsa, fâtihin (arkadan deyiverenin) namazı fâsid olur. Eğer imamda o anda fâtihin dediğini alırsa, onunda namazı fâsid oiur demişlerdir. Fakat namaz câız olacak kadar kıraati okuyan imam yamlırsa, imama yakışan tehir edip beklemeden rukû'a varmak ve cemaata yakışanda fatıhhkte acele etmemek gerekir. Çünkü fâsid olmasa da kerâhattir.
İLGİLİ FETVALAR
İmam olan Zeyd, cehrî namazda sûre-i Fatihayı okuyup Kur'an âyetlerinden üç âyet okuduktan sonra tutulsa ve fethedilmesini talep etse, Zeyd'e iktida eden Amr fetheder mi yoksa sükut mu eder?...
ELCEVAP... Asan olan fethetmektir. Zira fethetmese ihtimaldir ki imanım dilinde namazı ifsfj.d eden şey cereyan eder. Lâkin namaz caiz olacak mertebede kıraat ettikten sonra imama lâyık olan rükû edip uyan kimse fethetmeyi zorlamamaktır. ABDURRAHİM, C. 1, 6
îmam olan Zeyd, cehrî namazda Kur'an okurken tutulduğunda ve o namazda Zeyd'e iktida eden Amr Zeyd'in tutulduğu (veya takıldığı) yerden kıraati fethedib (söyleyip) Zeyd Amr'in fethine binaen o yerden okuyup ve namazı tamamlasa, Zeyd'in yahut Amrin namazı fâsid olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 19
[231] Bir kedi eziyet edici olup kesilmesine Şer'î müsaade olmakla, Zeyd serî cihet üzerine o kediyi kesip ve derisini soyup o deri ile dibâ-ğat yapılmazdan evvel namaz kılsa o deride namazın cevazına mâni bir necaset olmayınca Zeyd'in namazı sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 18
Bu fetva ile ilgili geniş izahat, sular bahsinin sonunda kuyular bahsinin üst tarafında geçmiştir.
[232] Metin arasındaki ameli kesir tarifini biraz açıklarsak daha iyi olur. Namaz içinde bir iş işliyen kimseyi dışardan gören bir kimsenin onu namazda olmadığına kanaat getirmesi, evvelce o adamın namaza
durduğunu görmeyen içindir. Yoksa daha evvel namaza başladığını görse ve namazda olduğunu bildiği halde namaz içinde işlenmesi caiz olmayan işi işlerse, yine ameli kesir ve o namaz fâsid olur. Meselâ: Eline tarak alıp, sakalını ve saçını birkaç defa taraşa namazı fâsid olur velevk: namaza başladığı bilinsin ve görülsün, iki eliyle bir ameli işlerse veya bir şeyi namaz içinde üç defa tekrarlarsa ve işlenmesi de yasak olursa namazı fâsid olur.
Bir çocuk namazda bulunan emzikli kadının memesini üç kem emer ve süt gelirse o kadmm namazı fâsid olur.
Keza namaz kılan bir kişi, hanımına şehvetle mesh ederse, namaz: fasit olur.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, namaz kılarken çağşırmın (pantalonun) uçkuru çözülmekle iki eliyle uçkurunu bağlasa, âmeli kesir olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE,
[233] Namaz kılan kimsenin önünden geçmekle namazı fâsid olmaz fakat geçen kimse âsi ve günahkârdır. Namazın Önünden geçmenin g\x-nah ve vebalini Rasûl'ü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz «Namaz kılanın Önünden geçen kimse, kendisine ne kadar günah olduğunu bilse, oradan gec mektense, kırk sene durmak ona daîıa hayırlı idi» mealindeki sözü ile açıklamışlardır. BUHÂEÎ VE MÜSLİM
Bu günahı işleyen mes'ul olduğu gibi herkesin gideceği yol üzerim duran kimselerin de bu günahı işliyenler gibi günahkâr olduklarını ds unu tmamalıdırlar.
Namaz kılan kimse küçük mescidde olursa önünden geçmek ayn günahı müstelzinıdir. Fakat saharada veya 40 ile 60 zira büyüklüğün de olan büyük camilerde secde mahallinden geçilirse o zaman günahkâr dır. Aksi takdirde uzaklardan geçildiği zaman günahkâr değildir.
[234] Zira Râsûlüllâh (S.A.V.) Efendimiz: «Sîzin biriniz mutlaka (Önüne) sütre diksin velevki ok olsun», buyurmuştur.
İFSATLA İLGİLİ FETVALAR
Namaz kılan Zeyd, secdede özürsüz olarak ancak burnunu yere koyup alnını koymasa, Zeyd'in bu şekilde kırdığı namaz caiz olur mu?....
ELCEVAP... Olmaz.
Bu surette yazıldığı üzere kıldığı namazı iade lâzım olur ınu?...
ELCEVAP... Olur. ABDUKEAHİM, 5
Namaz kılan Zeyd, secde ettiğinde ayaklarının parmaklarını kaldırıp ayaklarını yere koymasa, namazı fasit olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ABDURRAHİM, 5
Zeyd, ilâç için bâzı devalar ve yağlara şaraptan hâsıl olan bir fincan teri karıştırıp hepsini bedenine sürse, onunla namaz kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ABDURRAHÎM, 5
[235] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/136-140.
[236] Namazı kılan kimse, namazın vacibini terk ederse tahrimen mekruh, sünnetini terkederse tenzihen mekruhtur. Şayet terk edilen sünlet, Sünnet'i Müekke'de ise kuvvet bakımından vacibe yakın olduğun-lan tahrîmen mekruhtur.
[237] Burada işaret vardırki; saçları salıvermekte ve örük yapmak-:a bir beis yoktur. Yukarıdaki kerâhatlik namazdan evvel saçını başının ırtasma toplayıp başlamasından sonra o halde iken namaza durmaktır. 5âyet bunu namaz içinde yaparsa, ameli kesir olduğundan bilicmâ'na-naz fasittir.
[238] Başın açık olması ile namazın kerâhat olup olmadığı cihet, me-inde beyan edilmiştir. Fakat erkek kimselerin kolları açık olursa, bu ıususu Mehmed Zehni Merhum §öyle izah etmişler :
Erkek olan kimsenin namazda kolunu açık buîundurmas; mekruh-ur. Bu mekruhJuk, gerek namaza kolu açık dursun, gerekse durduktan ionra kolunu kolayca bir amelle açsın. İbni Âbidinin ifadesine göre: Etek-e yen gibidir. Elini eteğini çemreyip abdest almayı müteakip imam'a •ek'atta yetişmek üzere acele ederek öylece namaza durmuş olan kimse lakkında afdal olan onları (yen ve eteklerini) az bir amel ile indiri ver-nektir. Kadınların kolları açıldığı ve bir rükün eda edecek kadar veya Lçık olarak durdukları takdirde namazları fasittir.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, yüzünü, ellerini ve topuklarından aşağı ayaklarından başka diğer azasını setredip farz namazda imamlık etse, mücerret ayakların setretmemekle Zeyd'in namazına fesat veya kerâhat gelir mi?...
ELCEVAP... Gelmez.
Bu surette Amr, Zeyd'e ayaklarını setretmemekle namazın fâsid oldu deyip bu yüzden Zeyd'e düşmanlık edip Zeyd de Amr'e karşılaştığında selâm verdiğinde selâmını almasa, Amr'e (düşmanlık edene) ne lâzım olur?...
ELCEVAP... Tâzir, tevbe ve istiğfar lâzım olur. BEHCE, 21
[239] Canlı varlıkların resimleri bulunan elbiseyi giyer ve o resimler meydanda görüldüğü halde namazı kılarsa, o namaz keranattır. Zira put yüklenen putçulara benzemektedir. Fakat resimler kapalı olur veya cebinde bulunursa, meselâ: Para ve emsalindeki resimler gibi, cebde kapalı olursa kerâhat olmaz.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, kendinde hayvan (canlı) sureti olan dirhem ve dinarları (paraları) kese (cüzdan) yahut cebine koyup veya hayvan sureti olan bir elbise giyip üzerine sureti örten ve suret olmayan başka elbiseyi de giyip îzâh edildiği gibi suretler (resimler) yanında mevcut iken namaz kılsa, Zeyd'in o kıldığı namaz mekruh olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 20
[240] Arkada suret (resim) ve putun bulunmasının kerahltığı hakkında ulemâ ihtilâf etmiştir. Fakat azhar olan, arkada olsa da kerahat-tır. Kıble tarafta reism bulunan evde namaz kılmak eşeddi kerahatla mekruhtur. Binaenaleyh duvarları, masaların üzerlerini hatta büfelerin içlerini ve evin her tarafını puthaneye çeviren insanlar bilmelidir ki; o şekilde hareket ve gidip cehalet devrinde putculuğa doğru gidiştir. Her türlü felsefî görüşler İslâmm esasları karşısında bâtıl ve hiç değeri yoktur.
Bu hususu aydınlatır bir Hadis'i Şerif meali şöyledir : «Muhakkak bir oda ki, içinde suret (canlının resmi) vardır, o odaya melekler girmez.» Buhari ve Müslim, Ayşe ve Câbir (R.A.)'dan rivayet etmişlerdir.
[241] Resim ve suretlerin belli olmıyacak kadar küçük olması, kafasının kesilmesi veya ağaç, taş, cami ve emsali gibi şeyler metinde geçtiği üzere mekruh ifâde etmez ve bir mani teşkil etmez.
İLGİLİ FETVA
Hind (kadın), boynuna kâfirlerin sikkesiyle darbolunmuş canlı varlıkların küçük suretlerini (resimlerini) müştemil altın ve gümüş ziynetlerini takınıp kendini ziynetlemişken o halde namaz kılsa, küçük suret (resim) ler olmakla bakan kimseye güçlük olmadan görülmeyip, görülmesi düşünce ve dikkata muhtaç olsa, o namazda kerahat var mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur. BEHCE, 20
[242] Esasen muma ve lâmbaya ibâdet etmek yoktur. Zira, Mecûsi-ler ateşin koruna secde ederler, alevine yapmazlar.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, namaz kılarken önünde mum konulmuş olsa ve o muma karşı
FEYZİYE, 9
namaz kusa, kerâhat yar mıdır?... ELCEVAP... Yoktur.
[243] Zira yerde serili seccadede resim olursa üzerine secde edilmediği müddetçe ihanet olduğundan kerâhat olmaz. Fakat yine de öyle şeylerin evde serili olması iyi değildir. Zira rahmet meleklerinin girmesine mani olur.
İLGİLİ FETVA
Üzerinde suretler olup lâkin secde edecek yerinde suret olmayan h. üzerinde namaz kılınmakta kerâhat var mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur. FEYZİYE, 9
[244] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/141-145.
[245] Vitir namazı îtikâden vâcib, amelen farz ve sübûten sünnettir. Binaenaleyh münkiri tekfir olunmaz. Fakat terk eden âsi ve günahkâr olur ve vitrin terki takdirinde kazası lâzımdır.
[246] Burada dâima demek senenin bütün günlerinde demektir ki; bu kaydı söylemekle Ramazan'ı Şerifin son onbeş gününde kunud duası okunur diyen İmam'ı Şafiî hazretleriyle İmam'ı Mâlîk (R.A.) hazretlerinin görüşlerinden kaçınmak içindir ve rukû'dan sonra kunut okunur diyen Şafiî hazretlerinin görüşünden ihtiraz içindir.
İLGİLİ FETVALAR
Ramazanı şerifde teravihi kılmayıp yatsı namazını cemaatla kılanlar vitri de cemaatla mı kılsınlar yoksa yalnız mı kılsınlar?
ELCEVAP... Tek basma (cemaatsız kılsınlar).
AIÎDURRAHİM, C. 1, 12
Asla Özrü olmayıp namazı ayakta dikilerek edâ etmeye kudreti olan Zeyd, vitir namazını oturarak kılsa bu şekilde kıldığını ayakda iadesi lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
[247] Zira İmam'm Kımut'una tâbi olmak veya olmamak Sabah namazında okuyanlara iktidâ etmek mevzuunda ihtilâf vardır. Vitrin Kunu-tunda mutlaka icabet, etmesi lâzımdır.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, Vitir namazını edâ ederken kunut'u unutup rukû'a vardığında hatırlayıp tekrar kıyama dönüp ve kunud duasını okuyup namazını tamamlayıp ve sehiv secdesi etse, Zeyd'in namazı sahih olur mu?...
ELCEVAP... Sahih olur. İBNÎ NÜCEYM, 9
Zeyd, vitirde sehven kunutu terk edip sonra rukûdan kalktığında hatırlasa, kunutu okur mu yoksa sehvi secde mi eder?...
ELCâVAP... Sehvi secde eder. BEHCE, 23
[248] Şu halde cuma namazının farzı kılındıktan sonra kılınan dört rek'at ve iki rek'atda İmam'ı Ebû Yusuf'a göre olunca altı- rek'at oluyor. Bu dört rek'atla iki rek'atın arasında dört rek'atta Zuhru âhir nâmında kılman ise, cumaya âit değil, ancak en son geçirdiği öğle namazının, farzını kaza etmiş olur veya kaza borcu yoksa her rek'atında fatiha ve zammı sûre okuyarak dört rek'atlı bir nafile kılmış olur.
[249] Zira Peygamber (S.A.V.) efendimiz meâlen şöyle buyurmuştur. «Gece namazı ikişer ikişerdir»
imam'ı Şafiî hazretlerine göre ise, gece ve gündüz nafilelerinde iki-rek'at olmak afdaldır.
[250] Hatta bir kimse farz namazının rek'atlarından hiç birinde fatihadan olsun, zammı sûreden olsun, kıraat okumaz terk ederse veya birj rek'atında okur diğerinde okumazsa, namaz fasittir.
[251] Meselâ: Mescid'i haramda kılmak için nezirde bulunsa, o 'nezir ettiği namazını mescid'i Haram'dan fazilet ve derece bakımından dana aşağı olan bulunduğu yerin mescid veya camisinin birinde namaz kusa, o namazı edâ etmiş sayılır ve caizdir
[252] Nafile namazları ayakta kılmaya kadir iken oturarak kılmak sahih olur, fakat ayakta kılınanın ecrinin yansıdır. Yâni sevap ve mükâfat yarı yarıya düşer. Burada nafile kaydı zikredilince farz ve vâcib olan namazları ayakta kılmaya kadir olan kimsenin oturarak kılması sahih olmadığını beyan ediyor. Ancak farz ve vacip olan namazları ayakta kılmaya kudreti olmazsa o zaman nafileler gibi oturarak kılabilir. Hattâ bahsinde geleceği üzere hasta olan kimse yatarak kılmaya, kafa ile kılmaya kadir olursa Öyle kılar. Sahih olan, teravih ve sünnet olan namazların hepsi mutlak nâfilelerûı hükmü ne ise onlarda aynıdır.
İLGİLİ FETVA
Nafile namaza, veyahut kıyama âciz olmakla farz namaza oturarak başlayan Zeyd'e, sünnet olan kıyamda ettiği gibi oturduğunda da sağını, solu üzerine koymak mıdır yoksa yanı başına salıvermek midir?.. ELCEVAP... Sağını solu üzerine koymaktır. BEHCE, 15
[253] Zira Peygamber (S.A.V.) Efendimiz, hayber gününde o tarafa gider olduğu halde eşeğinin üzerinde îma ile namaz kıldılar. Binaenaleyh kıble tarafa istikbâl (böyle zamanlarda) şart değildir. Fakat özür olmadığı halde selâmet ve rahatlık anında durup hayvan ve benzerlerinden inip kılmak lâzımdır. Aksi takdirde mazeretsiz caiz olmaz.
İLGİLİ FETVA
Öküzlere Itoşulup bir tarafı Öküzler üzerinde olan arabada namaz kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FEYZÎYE, 9
Bu fetva selâmetle inerek durup yerde namaz kılmak mümkün iken araba, at, kamyon ve emsali üzerinde namazın caiz olmadığını beyan etmektedir. Aksi takdirde metinde geçtiği üzere caizdir.
Bürrü Muhtar ve îbni Âbidin'de zaruret hükümleri şöyle beyan edilmiştir : «Ama acele namaza gelince, eğer o acele cihet hayvan (ve diğer binit) üzerinde olur ve o hayvanda yürür veya yürümez halde olsa, işte bu hayvan üzerinde namaz özürlü halde iken caizdir. Özür (ve mazeret) olmadığında caiz değildir (Bu özürler teyemmümün özürleridir),
Bir de hava yağmurlu olur, yer çamurlu olur, yolculuk arkadaşları gider ve hayvana (ve emsaline) yardımcı olmadan binemez halde (ihtiyar ve emsali şekilde) olursa, işte bunlara benzer Özürler ve mazeretler karşısında hayvan ve diğer binitler üzerinde namaz kılmak caizdir. Bu ve emsali özürler acelelikle hayvan (ve diğer binitler) üzerinde kılmayı iktiza etmese de binit üzerinde kılmak caizdir (zira mazeret meşrudur). işte bu Özürler karşısında namaz kılmak, farz ve vacip namazlardadır.
Nafileler ise, özür ve mazeret olsun olmasın acelelik ve binit üzerinde mutlaka caizdir. Tabiî ki bu kılışlar tek basma cemaatsız olarak caizdir. Ancak bir binitte aynı kişiler beraber olurlarsa cemaatla kılmak caizdir (bu cemaat meselesi de farzlardadır)...»
DÜRRÜ MUHTAR, C. 1, 657
Aynı hükmün kısa izahı yukarda Namazın Şartlan babında zikredilmiştir.
[254] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/147-150.
[255] Ashâb'ı Kirâm'm ve onlardan sonra gelen Ümmetin icmâ'ı ile teravih namazı erkekler ve kadınlar üzerine sünnet'i Müekkededir.
İLGİLİ FETVALAR
Teravih namazı erkeklerin ve kadınların üzerine sünnet'i müekkede midir?...
ELCEVAP... Sünnet'i Müekkededir. Teravih namazının tervîheteyn (her dört' rek'atlarm) arasında ne kadar oturmak gerekir?... NETİCE, 11
ELCEVAP... Dört rek'at kadar oturmak müstehaptır. FEYZİYE, 9
[256] Ayakta teravihi kılmaya kudreti varken oturarak kılmak mekruh olmakla beraber caiz olur.
İLGİLİ FETVALAR
Cemaatla teravihe başlayan ve imam olan Zeyd, her rek'atta fatihaya sûre zam ettiğinde kaç âyet okuması gerekir?...
ELCEVAP... Zamanımızda cemaatı yormayacak mertebede olması gerekir. ABDURRAHİM, C. 1, 12
Müezzin olan Zeyd, teravih esnasında yaptığı zikr üzere teşbih ve tehlil yaptığında lahn ve tegannî ile yapması caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ABDURRAHİM, 12
Kıyama kadir olup lâkin piri fâni (son derece ihtiyar) ve zayıf olan Zeyd, Teravih namazım oturarak kılsa, şer'an caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 22
[257] Zira Peygamber (S.A.V.) Efendimiz meâlen şöyle buyurmuştur: «Adamın namazının en afdalı evinde kıldığı namazdır, ancak farzlar müstesna (yani farzları camide kılmak afdaldır. Diğerlerini evde kılmak afdaldır).»
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/151-152.
[258] Güneş Tutulması : Türlü sebeplerden dolayı tutulur. Bilhassa insanların saptığı ve azdığı zaman bir nasihat ve uyarmak için olabilir. Asrı Saadette güneş tutulmuştu. O zaman bâzı kimseler bu güneş (peygamberimiz mahdumu) İbrahiniin ölümünden dolayı tutuldu dediler.lBu-nun Üzerine Rasûîüllâh (S.A.V.) Efendimiz meâlen şöyle buyurdular :
«Muhakkak Güneş ve Ay Allah'ın âyetlerinden iki âyettirki;1 bir kimsenin ölümünden veya hayata kavuşmasından dolayı tutulmazlar»
BUHARİ VE MÜSLİM
[259] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/153.
[260] İstiskâ : Allahü Teâladan yağmur istemek manasınadır ki; uzun zaman yağmur kesildiğinde hakka niyaz ve istiğfarla iltica edilir ve istiskâ Kitâb, sünnet ve icma'ı ümmetle sabittir.
Kitabda Hz. Allah (C.C.) Meâlen şöyle buyuruyor ;
« Artık, dedim; Rabbinizden mağfiret dileyin. Çünkü o çok yarhğa-yıcıdır. (O sayede) o, bol yağmur salıverir. Sizin mallarınızı, oğullarınızı da çoğaltır, size bağlar, bostanlar verir, size ırmaklar akıtır.» Nuh Sûresi; Âyet: 10, 11, 12.
îşte yağmur duası bundan dolayı meşru olmuştur. Bu hususta pek çok Hadis'i Şerif ve Ümmetin icma'ı vardır.
[261] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/154.
[262] Burada başlamış olduğu namazı kesmenin vebali ve günahı hatıra gelebilirse de, kesmek mevzuu şöyle İzah edilmiştir: Özürsüz namazı kesmek doğru değildir. Fakat burada cemaatla namaz kılmanın sevap ve ecri yalnız kılmadan daha fazla olduğundan başlanmış namazı metinde geçtiği üzere kesip imama uymak lâzımdn-. Binaenaleyh Kur'an'ı Kerimdeki; «Amellerinizi iptal etmeyin» mealindeki hükmü ilâhî amelleri kesmemeyi beyan ediyorsa da, fazilet kazanmak için eski mescidi yıkıp yenilemek için hareket gibi yeniden ıslah ve mükemmelleştirmek demek olduğundan bu hüküm burada câri değildir.
[263] Zira Rasûlüllâh (S.A.V.) efendimiz nıeâlen şöyle buyurmaktadır: «Bir kimse mescidde iken ezan okunur ve o halde iken dönmek istemediği halde ve başka bir ihtiya? iç'in (Hastalık, başka camide imam ve müezzinlik vesaire) de olmadığı halde (Mesçidden) çıkarsa, işte o kimse münafıktır.» İBNİ MÂCE
Mahalle mescidi ve camilerin haklarıda aynı bu minval üzeredir. En yakın olanına gitmek gerekir, aksi takdirde mahalle camisini bırakıp başka mahalle camisine gitmek günahtır. Ancak uzaktaki camide vaz'u nasihat, Hatmi Kur'an ve emsali gibi vazifeler görülüyorsa, bu takdirde gidilmesinde bir mahzur yoktur.
[264] Yani bu vakitlerde ikâmete başlandığı zaman o vaktin namazını kılmış olsa bile mescid ve camiden çıkmak mekruhtur. Zira bu va-
kitlerde nafile olarak iktida etmek caizdir. Binaenaleyh ithama mâruz kalmamak ve cemaata muhalefet etmemek için nafile olarak iktida etmek gerekir. Müstacel mazeret müstesnadır.
[265] Zira cemaatın sevabı sünnetin sevabından daha büyüktür.
[266] Zeyd, sabah namazını kılamayıp sonra o gün güneş doğduktan jpnra sabah namazın farzını kaza ederken sünneti de kaza eder mi?...
ELCEVAP... Eder. ABBUKKAHİM, 7
[267] Fetvada İmam'ı Muhammed'in görüşündedir.
İLGİLİ FETVA
Öğle namazını cemaatle edâ eden Zeyd, farzdan evvel dört rjek'at klan Öğlenin sünnetim kümamış olsa (bu dört rek'at sünneti) öğlenin farzından sonra iki rek'at olan sünnetten evvel kaza etmek evlâ olur mu?..
ELCEVAP... Olur. İBNİ NÜCEYM, 12
[268] Binaenaleyh Öğle namazını cemaatle kılmak hakkmda herhangi şekilde yemin ederse, böyle olduğu zaman yemininde hânis olmaz. Yâni yemini yerine gelir ve yeminin icabı lâzımdır.
[269] Fakat kerâhat olur. Zira Peygamber (S.A.V.) Efendimiz bu jjiususu takbih ederek meâlen şöyle buyuruyor: «İmamdan evvel rukû'a
varıp ve imamdan evvel ruku'dan kalkan, başının eşek başı suretine çevrilmesinden korkmaz mı?»
Eğer İmam rukû'da kendine yetişmez ve o da imamdan evvel ru-kû'a hem varır ve hem kalkarsa, tmam'a tebâiyyeti bir rükünde terk ettiğinden namazı fasit olur.
İLGİLİ FETVALAR
Dört rek'atlı namazda ancak bir rek'atta imama yetişen Zeyd, geçen rek'atları ne şekilde kaza eder?...
ELCEVAP... Bir rek'at daha kılıp fatiha ve sûre okuyup sonra oturup teşehhüd eder. Sonra bir rek'at daha kılıp yine fatiha ve sûre okuyup lâkin oturup teşehhüd etmez (yani oturmaz). Sonra bir rek'at daha kılıp dilerse kıraat eder. Dilemezse etmez. Lâkin kıraat efdaldır. Sonra oturup teşehhüd eder. ABDURRAHİM, C. 1, 7
Zeyd, Öğle namazını edâettikten sonra bir cemaat imamla öğle namazını edaya ikâmet ettiklerinde Zeyd de kazaya kalmış Öğle namazının kazası niyyeti ile o cemaata iltihak edip imama uysa, o niyyet ettiği öğle namazını kaza etmiş olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz (zira ayrı ayrı günlerin namazlarıdır).
ABDURRAHİM, C. 1, 7
Bu son fetvanın meselesi, yukarda «Cemaatla Namaz Kılma Faslı» başlığının altında geçmiştir..
[270] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/155-158.
[271] Kazaya kalanla vakit namazı arasında tertibe riâyet etmek, ashâb'ı tertipten olan bir kimse, bir vakit namazı kazaya kalır ve vakit namazınm vakti de girerse, evvelâ kazasını kılıp sonra vakit namazını
kılması şarttır. Zira Peygamber (S.A.V.) Efendimiz. «Güneş battıktan sonra ikindi namazım kıldı, sonra da akşam namazım kıldı» Câbir (R.A.) dan mervidir.
Geçmiş namazlar arasında tertibin şarthğıda geçmiş namaz altı vakit olmasıdır. Yoksa altı vakti geçtiğinde şart değil, ancak tertibe riayet etmek iyidir.
Geçmiş namaz altı vakitten aşağı olduğunda vakitler arasındaki sıra ve tertibe riâyetin şarthğı İbni Mes'ud (R.A.) Efendimiz'den naklolunan şu mealdeki fiili rasûldür: «Handak Muharebesi günü meşguliyetten dolayı dört vakit namaz geçti. Tâki gecenin yarısı olunca Rasû-lüllah (S.A.V.) Hz. Bilâle emrettiler, Bilâl Ezan okudu ve ikâmet etti, öğle namazını kıldı, sonra ikâmet etti, ikindiyi kıldı, ilâ ahiri» böylece dört vakti sırasına göre kaza etmişlerdir.
Ashab'ı tertib : Üzerinden namaz geçmeden buluğ çağından beri namazım kılan ve geçen namazları altı vakit geçmeden kaza eden kimselerdir.
[272] Zira. bunlara göre Vitir namazı sünnettir. Sünnet ise, vaktinde edâ edilen veya iade edilen farzlarıyle beraber iade*, edilir. Vakit çıktıktan sonra farzlarla beraber sünnet kaza edilmez. Ancak Sabah namazının farzı kazaya kalır ve aynı gün öğleden evvel farz kaza edilirse, sünnette beraber kaza edilir.
İLGUA FETVA
Birkaç kimse bir kuyudan birkaç gün abdest alıp o abdestle o günlerde farz namazlarını sünnetleriyim cdâ edip sonra kuyunun suyu necis olduğu tebeyyün etse. o abdestle edâ olunan namazlar sahih olmadığın- ' dan o kimseler aldıkları abdestle edâ ettikleri farz namazlarını iade ettiklerinde sünnetleri de iade lâzım olur mu?.,.
ELCEVAP... Sabah namazının sünnetini sabah namazının kazaya kaldığı günün zevalmdan evvel farzla, beraber kaza ve iade ederler, o vakitten sonra sünnetin kazası ve iadesi lâzım olmaz. Öğlenin sünnetini, öğlenin vaktinde kaza vs iade ederler, vakti çıktıktan sonra kaza olunmaz. Diğer namazların sünnetinin kazası lâzım değildir. BEHCE, 22
[273] Burada dikkat edilecek bir noktayı hatırlatmada faide mülâhaza olundu.
Musannif merhum metinde, namazın müslümanı terketmesinden bahsediyor. Müslümamn namazı terk etmesinden değil,' zira Müslüman imkân dahilinde namazı terke onez ve olsa olsa namaz onu terk eder. Böyle beyan etmekle Müslümanm vazifesini zamanında yapacağım ifade ederek Müslümana dâima hüsnü zanda bulunmak gerektiğini beyan etmiş oluyor. Kazaya kalan namazı borçlu olan kimselerin de kaza etmeleri lâzım ve sahihtir.
İLGİLİ FETVALAR
Zeyd, vârisi Amr'e kazaya kalmış şu kadar vakit namazını vardır. Ben Öldükten sonra kaza et diye emredip sonra Zeyd ölse, o kadar vakit namazını Amr (vâris), Zeyd (ölen) için kaza etmesi caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FEYZİYE, 10
Zeyd'in kazaya kalmış namazları olsa, lâkin miktarını bilmese, kaza etmek murat ettiğinde ne kadar vakit namazı kaza eder?...
ELCEVAP... Zannı galibi kadar kaza.eder. ABDTJRRAHÎM, 6
Zeyd, öğle namazını vaktinde iade ederken Arar bir gün evvel kendinden geçen, öğlen namazını kaza niyyetiyle Zeyd'e iktida etse, Amr'in (bir gün evvel namazı geçenin) bu durum üzere iktidası.ve Öğle namazının kazası sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. NETİCE
MÜHİM MESELE ;
Sünnet ve nafile namazların yerine kaza namazlarına niyyet etmeyi soranlara ve hatta birçok sakat ve yanlış hükümler yazılmış kitaplardan da bahsedenlere rastlamaktayız.
İşte bu hususu açıklayan hüküm ve kaynakları kısaca nakledelim:
Dört mezheb üzerev yazılmış olan «Kitabuî Fıkıh» adlı eserde hanefî âlimlerinin şu hükümleri mezkûrdur :
«Hanefî fakihleri dediler ki; nafile namazlarla meşgul olmak acele kılınacak olan kaza namazını nefyetmez. Ancak evlâ ve sevab olan kaza namazlariyie meşgul olmak ve nafileleri ter etmektir. Fakat revâtib (beş vakit kılınan) sünnetleri ki kuşluk namazı, teşbih namazı, tahyetülmescid namazı, öğle namazından evvel kılınan dört rek'at ve akşam namazından sonra kılman altı rek'at (evvâbîn) namazı bundan müstesnadır.»
MEZAHİBİ EEBEA, C. 1, 492
Yâni, kazaya kalmış farz namazları olan kimseler, be,ş vakit namazın sünnetleri ve yukarda meşruiyyeti beyan edilen nafile namazlar, kaza namazları için terk edilmez. Ancak bu nafile ve sünnet olan namazlardan başkalarını kaza namazını kılmak için terk etmek evlâdır.
Dikkat edilirse, meşru ve mâruf olan sünnetlerin kaza niyyeti ile terk edilemiyeceği açıkça beyan edilmiş oluyor. Ancak diğer mezhep sahiplerinden cevaz veren müetehidler vardır.
Hanefiyyülmezheb üzere yazılmış sağlam kaynaklardan Fetâvâyı Hintüye'de de şu hükümler mezkûrdur :
«Geçmiş namazlarla meşgul olmak, nafile namazlardan evlâ ve ehemmiyetlidir. Ancak mâruf olan (beş vakit namazın) sünnetleri, kuşluk namazı, teşbih namazı, haklarında haberler vârid olan ve belli sûreler okunması beyan edilen namazlar müstesnadır (yâni, bu nafile ve sünnetler kaza namazları için terk edilmezler).
Kaza namazları, mescid (ve cami) de kılınmaz. Ancak kendi evinde kaza edilir (Zira namazın kazaya kalması bir mâsiyettir. Mümine yakışan günah ve mâsiyetine başkasını muttali kılmamaktır).»
HİNDİYE, C. 1» 125
İbni Ahidin'de de şöyledir :
«Geçmiş namazları kaza etmek, her n| kadar acele etmek vacip ve lâzım ise de, aile efradının ve kendinin ihtiyaçlarını temin etmek için meydana gelen özürden dolayı tehir etmek asan olan kavle göre caizdir.
__ Nafileye gelince, Muzmarat isimli kitapta şöyle denilmiştri:
«Geçmiş namazların kazası ile meşgul olmak, nafile namazlarla meşgul olmakdan evlâ ve ehemdir.
__ Ancak farz namazların sünnetleri, kuşluk namazı, teşbih namazı ve haklarında haberler rivayet edilen namazlar ki, tahyetülmescid, ikindiden evvel kılman dört rek'at ve akşam namazından sonra kılman altı rek'at (Evvâbin namazı) müstesnadır (yâni, bu sünnet ve nafileler, kaza namazı için terk edilmezler).»
İBNİ ABİÖİN, C. I,
Yukardaki aynı hükümler, Merâkılfelah Tahtavisinin (geçmişSna-mazları kaza babı) başlığı altında mezkûrdur.
Binaenaleyh ehliyetsiz ve câhil kimselerin indî ve aklî izahlarına kulak vermeyip nakil ve kaynaklara bakmak ve bağlanmak en salim yoldur. Ve bu meselenin evleviyet cihetine de dikkat edilmelidir.
Evet hanefî olan kimselerden, «namazların sünnetleri yerine kaza namazına niyyet etmek lâzımdır» diyenler hatalı yoldadırlar ve indî görüşlerden ibarettir. Esaslı ve gerçek kaynaklardan hükümlerin doğru olanlarını illet ve sebebleri ile yukarda arzetmiş bulunuyoruz. Cenabı Hak bütün müslümanlan indî gorüşdeıı bahseden cahil ve nâ ehil kişilere değil sağlam delil ve kaynaklara tâbi olanlardan eylesin. Amin.
[274] Namazın farziyetini inkâr eden kâfir olur. Zira kafi delil ile sabit olmuştur. Binaenaleyh inkâr edenin hükmü mürted hükmündedir.
Sarih merhum devam ediyor: Namazı bilerek ve tenbelliğinden. do-" layı terk-ederse fâşıktır. Namaz kıluııncaya kadar hapsolumır. Hattâ bir kavilde kan akmeaya kadar dövülür denildi.
[275] Yani Devlet reisleri ve halkı kâfir olan bir memlekette bir kimse müslüman olsa ve namazın farz olduğunu bilmese, uzun zamanda durduktan sonra namazın farz olduğunu öğrense, bu kimseye müslüman olduğu günden beri geçen namazların kazası lâzım değildir. Fakat Müslüman memlekette Islama giren kimsenin Müslüman olduğu vakitten itibaren namazları kılması farzdır. Binaenaleyh Müslüman olduktan sonra geçen namazlarını kaza etmesi lâzımdır. Zira islâm diyarında namazın hükmünü bilen var ve öğrenebilir. Bu sebepten özür ltn*ın
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/159-163.
[276] Sehiv : bilinen bir şeyden kalbin gaflet etmesi ve sonra her hangi bir sebeple uyanılması halidir. Binaenaleyh sehiv ve gaflet sebebiyle yapılan secdeye, sehvi secde denir.
[277] Metindeki ziyâde ve noksanlık, vacibin terk ve tehirinde asan olan rivayette farzın tehiri ile olur. Binaenaleyh sehvi secde bu üçünden bir veya birkaçını işleyince yapılır.
[278] Sahih olan budur demekle her iki teşehhütte Salavat'ı şerife okunur diyenlerin görüşlerinden ihtiraz içindir. Binaenaleyh birinci kâ-de'de sâde teşehhüdü okur, sehvi için secde yaptıktan sonra, ikinci kâ-de'de yine teşehhüdü okur ve salâvatı şerife ile dilediği (Kur'an lâfızlarından ve me'sür) duâlan okur.
[279] Buraya ait misalleri musannif bu cümlelerden itibaren izah etmektedir, dikkatli okumak gerekir.
[280] Kâ'deyi Ûlâyı terketmek cümlesiyle kâ'deyi ahireden ihtiraz içindir. Zira Kâ'deyi ahireyi terketmekle namaz fasit olur.
[281] Yâni namazın içinde sehvi secde icabedenlerden birkaç tanesini işlese, hepsine birden bir sehvi secde yapmak kâfidir.
[282] Zira İmam'a uyan kimse imama tâbidir. İmam yaparsa o da yapar, imam yapmadığı takdirde o da yapmaz.
[283] Mesbûk olan (İmam'a birinci rek'attan sonra uyan) kimse, imam kâ'deyi ahireye oturunca imam selâm vermeden kalkmaması lâzımdır, îmanı soluna selâm verirken kalan namazını kaza eder ve kendisi kaza ederken sehiv yaparsa, sehvi için secde yapar.
İLGÎLİ FETVALAR
Bir rek'at yahut iki rek'at ile mesbûk olan Zeyd, iktida ettiği imairi-la beraber kâ'de'i ahirede oturup sonra .imam selâm vermeden geçen rek'atları için kaza etmeye kalkıp kıraata başlasa, fakat, imam teşeh-hüdüıı'den fariğ olduktan sonra Zeyd'in (Mesbûk'un) kıraati namaz caiz olacak kadar olmasa, namazı fâsid olur mu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCE, 10
Akşam namazında imama iktida eden Zeyd, imam ikinci kâ'deye oturduktan sonra imam sehven dördüncü rek'ata kalktığında Zeyd imama tâbi olmayıp, selâm vermiş clzc, Zcyd'iiı nama:: tamam olur mu?... ELCEVAP... Olur İBNÎ NÜCEYM, 12
Zeyd, akşam namazının üçüncü rek'atmda imama yetişip imam selâm verdikten sonra kalan iki rek'atı kaza için kalktığında geçirdiği iki rek'atı iki kâ'de ile (yani kalan iki rek'atm her ikisinde de oturmakla) kaza etmek lâzım olur mu,...
ELCEVAP... Olur. îBNt NÜCEYM, 12
Zeyd, bir veya iki rek'attan sonra imama yetişip diğer rek'atları imamla edâ edip ve kâ'de'i ahirede dahi teşehhüd miktarı oturduktan sonra kıyama kalkıp imam teşehhüdünden fariğ olmadan yetişemediği rek'atları tamam edip selâmda imama tâbi olsa, Zeyd'in namazı fâsid olur mu?...
ELCEVAP... Sahih olan olmaz. İBNİ NÜCEYM, 14
Farz namazlarından biz- namazda imamlık eden Zeyd, kâ'de'i ahirede teşehüt miktarı oturup sonra selâm verdiğinde cemaattan Zeyd'e (imam) a iktida eden ve mesbûk olan Amr geçen rek'atları kaza için kalktığında Zeyd (imam) üzerine sehvi secde lâzım olmakla sehvi için secde etse ve Amr Zeyd ile sehvi için secde etmeyip, namazını ikmâl et-ı se. Amr'in (Mesbûk'un) namazına halel gelir mi?,..
ELCEVAP... Gelmez. Ancak secde'i sehiv lâzım olur. BEHCE, 23
[284] Yani imamın sehvedip kâ'de'yi ahireye oturduktan sonra 'kalkıp besinci rek'atı kılarken başka bir kimse beşinci veya altıncı rek'atta imama uysa, nafile olan iki rek'atı kılar ve farz namazını, kılamaz. Binaenaleyh farzı yeniden kılar.
[285] Namaza yeniden başlamak ise, ancak namazdan çıkmakla olur. Namazdan çıkmakta, selâm vermek, konuşmak veya namazda işlenmesi caiz olmayan bir amel yapmakla olur. Binaenaleyh kendine ilk defa namaz içinde şek gelen kimse namaza yeni baştan başlar ve kılar.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, farz namazını kıldımmı, kılmadanım (şeklinde) sek edip ve
şekki vakit iğinde olursa, Zeyd'e o namazı iade etmek lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ÎKNt NÜCEYM, 14
[286] Güçlüğü def etmek için zanm galiple amel eder. Yani kanaati 1, 2 veya üç rek'at üzerinde hangisini kuvvetli olarak kıldığını kesti-rirse, o şekilde amel eder ve sonunda sehvi secdeyi de yapar.
İLGİLİ FETVA
İmam olan Zeyd'e iktida edip Öğle namazını kılan cemaat selâmdan sonra ihtilâf edip bazıları üç rek'at kıldık ve diğer basıları da dört tamam oldu deseler, iki fırkanın hangisinin sözü muteberdir?,..
ELCEVAP... imam hangi fırkayı tasdik ederse, söz onundur, FEYZİYE, 7
[287] Fakat iki rek'attan sonra selâm verince tekrar devam edeor mek için namaz kılan kimsenin yerinde durmuş olması ve yönü kıbleden dönmemiş olması lâzımdır. Aksi takdirde devam edemez.
[288] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/165-169.
[289] Bu husus Rasûlü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz'den şöyle naklediliyor: «Rasûlüllah bir hastayı ziyaret ettiği zaman, hastayı yastık üzerine (secde ederek) namazı kılar gördü. Hemen yastığı aldı ve attı. Hasta da tekrar namazı kılmak için yastığı aldı. Yine Rasûîüllâh (S.A.V.) yastığı aldı, attı ve şöyle buyurdu: Kadir olursan yer üzerinde namaz kıl, aksi halde imâ ile (namaz) kıl ve secdelerini rukû'dan. aşağı yap».
[290] Hasta olan kimselerin namaz kılmalarının en son haddi imadır. Eğer ima ile kudreti olmazsa, o kim seden namaz teklifi iyi oluncaya kadar kalkmıştır. Şayet iyi olmadan ölürse, sıhhatli iken namazını kılan ve sağlam olsa namaz kılmak niyyeti sabit olan kimseler, namazla-nnı kılmış gibi ecri mükâfat alacaklardır. Öylelerin özürleri makbuldür.
Peygamber (S.A.V.) Efendimiz bir Hadis'i Şeriflerinde meâlen şöyle buyuruyorlar: «Hasta olan kimse (kadir olursa) namazı ayakta kılar. Eğer kadir olmazsa, oturduğu haide, eğer kadir olmazsa, kafasının üzerine yatarak (veya yastık vesaireye dayanarak ve) ima ederek namazım kılar. Eğer (îmaya da) kadir olmazsa, Allah'ü Teâlâ o kimsenin Özrünü kabul etmeye en lâyık kimsedir. (Yani Allah onun özrünü ıka-bul eder ve namazını kılmışlardan sayar).»
İLGİLİ FETVALAR
Baş ağrısına müptelâ olan Zeyd'i baş ağrısı tutup iki gün, kân; üç gün hasta ve âciz olup asla farz namazlarını edaya kadir olmayıp, jedâ
edemezse, Zeyd'e sağlamlaştığında o günlerde geçirdiği farz namazlarını kaza lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 26
Pîri Fâni olan Zeyd, ayakta veya oturarak namazın edasına kadir olmasa hattâ imaya da kadir olmazsa, Zeyd'e namaz için fidye vermek iâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz.
[291] îmam'ı Âzam, yürüyen gemide ekseri baş döner. Binaenaleyh oturarak kılmak caizdir diyor. İmam'ı Ebû Yûsuf ve İmam'ı Muhammed ise, hareket eden gemide dikelmek mümkündür. Öyleise kıyama kadir olanlar oturarak kılmazlar, diyorlar.
İLGİLİ FETVA
Öğle vakti girdikten sonra Zeyd öğle namazım eda etmeden kayığa binip İstanbul'dan Üsküdar'a giderken öğ^lc vaktinin çıkması yaklaşsa ve kayıktan çıkmak mümkün olmasa, kayıkta öğle namazım oturarak edâ etmek caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 25
[292] Buradaki hüküm, deniz kenarında gemi bağlı olur ve hareket hâli olmazsa caizdir. Yoksa denizin ortasında olur ve dalgalardan dolayı hareket,ederek sağa sola sallanırsa, ayakta durmak güç olduğundan, oturarak kılmak caizdir.
İLGİLİ FFTVALA1Î
Bir deniz kenarında bağlı olup, yerde istikrarı olan gemide ayakta namaz kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 7
Bir liman kenarında bağlı olan gemiden karaya çıkmak mümkün iken gemide olan kimseler karaya çıkmayıp gemide farz anmazlarım kılsalar caiz midir?...
ELCEVAP... Gemi yerde karar edici ise caizdir. Lâkin çıkıp karada kılmak güzeldir. BEHCE, 25
[293] Baygınlık ve delilik arız olduğu zaman üzerinden bir gün bir gece geçince o günlerin namazını kaza etmekte güçlük olmadığından ayılma aranda kaza eder. Fakat baygınlık ve delilik bu müddetten fazla devam ederse, o günlerin namazını kaza etmek güç olduğundan kaza etmez. Arızî ve Semavî olan bu hallerden başka kulun kendi isyanı olan içki sarhoşluğun ve emsali gibi şeylerden dolayı geçen namazların ise mutlaka kazası lâzımdır.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/170-173.
[294] SECDE'İ TİLÂVET : Kur'anı Kerimdeki Secde âyetleri okunduğunda okuyana ve duyana secde yapmaları lâzım geldiğinden okuyana nisbet edilerek tilâvet (okuma) secdesi olarak isimlendirilmiştir.
[295] Bu işitilen secde âyet'i, ister ar ab dili, ister fars dili, ister mefhumundan, işiten kimse; ister anlasın, ister anlamasın mutlaka Secde'i tilâvet yapmak lâzımdır.
Secde'i Tilâveti işiten kimsenin namaz vâcibolan ehli salattan olması lâzımdır. Cünüp olan kimse tilâvet secdesini okuyandan duysa tilâvet secdesi vacip olur fakat secde etmenin şartı, namazı şartlarını iktiza ettiğinden guslünü yapar, ondan sonra secde'i tilâveti edâ eder.
Tilâvet secdesi, namaz ehli olmadıklarından hayızlı, nifaslı kadınlara, deliye, çocuğa ve kâfire vacip olmaz. Yâni bunlar, duydukları zaman Secde'i Tilâveti edâ etmeleri lâzım gelmez.
[296] Metindeki hüküm İmam'ı Âzam ve İmanı'ı Ebû Yûsuf (R.A.) Hazretlerinin görüşleridir, İmam'ı Muhammed ise, imamdan ve namazdan fariğ olduktan sonra duyanlar ve okuyan kimselere tilâvet secdesi vaciptir, der.
Secde'i Tilâvet âyetinin teheççi (Heceleme) suretiyle okunmasiyle veya mücerret yazılmasıyle veya telâffuz edilmeksizin mücerret yazısına bakılmasiyle Secde'i Tilâvet lâzım gelmez. Çünkü bu hallerde tilâvet (okumak) bulunmuş olmaz.
BÜYÜK İSLÂM İLMİHALİ İLGİLİ FETVA
Kur'an'ı Âzimüşan'dan olan secde âyetini hecelemek üzere (Harf ve kelime söylemek üzere) Kıraat eden kimseye secde'i Tilâvet lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz.
Bu suretle o kimse namazın içinde hecelemek üzere kıraat etmiş olsa, namazına halel gelir mi?...
ELCEVAP... Gelmez. BEHCE, 23,
[297] Namaz içinde yaptığı secde caiz olmadığından, namazdan çıkınca tilâvet secdesini iade etmesi lâzımdır.
[298] Rek'ata yetişmekle secde'i tilâvete yetişmiş olur. Binaenaleyh namazın içinde ve dışında tilâvet secdesini asla yapmaz.
[299] Zira namazda Kur'an'ı Kerim'i okumak, namaz dışında okumaktan afdaldır. Binaenaleyh namaz içinde okunanı, namaz hâricinde eda etmek caiz olmaz. Kâmil noksanla eda edilmez. Ancak namaz fasit olursa, o zaman namazın hâricinde secde eder. Bu hükümlerden anlaşılmıştır ki, namaz içinde secde âyetini okuyunca secde yapmak aceledir. Meselâ: Bir kimse namaz kılarken secde âyetini okur ve kıraatin ortasında olursa, rukû'a varmadan doğru secdeye gider ve secdeden kalkınca kıraatına devam eder. Namaz hâricinde ise, te'hirli olabilir. Acele şart değildir.
[300] Meclis : Otururken kıyam etmekle, bir iki adım atmakla ve odanın bir köşesinden diğer köşesine gitmekle değişmez. Ancak oda i Mescid'i Haram gibi büyük olursa, bir köşesinden diğer köşesine git-' i mekle meclis değişir.
[301] Binaenaleyh bu tebdilinıekân olan yerlerin her birinde tilâvet [ secdesi yapılırsa, bir. tilâvet secdesi kifayet etmez. Her yerde ayrı ayrı
yapılması lâzımdır. Meselâ: Çözgücü çivinin birinin başında okuduğu secdeyi diğer çivinin başında da okusa ayrı ayrı secde yapması lâzımdır. Keza, bir ağacın dalında bulunan kimse tilâvet secdesinin âyetini okusa aynı âyeti ağacın diğer dalma atlayınca okusa her dalındaki okuduğundan ayrı ayrı tilâvet secdesi yapması lâzımdır. Zira her dal kendi başına bir mekândır.
[302] Zira işiten kimsenin mekânı aynıdır. Binaenaleyh Secde'i Tilâ-vet'in tekrarı lâzım olmaz. Tilâvet secdesi; Kuşdan, öğretilmiş maymundan ve aksi sedadan duyanlara vâciboîmaz.
Nâsûhi Bilmen Hocamızın Büyük îslâm îlmuhalinde şu hükümler zikredilmiştir: «Muallem (öğretilmiş) kuşlardan veya aksi sedadan veya sesleri aksettiren fonograf (kıramafon) Teyp ve emsali gibi bir âletten işitilen bir secde âyetiyle secde'i tilâvet vacip olmaz. Fakat diğer sahih görülen bir kavle göre kuşlardan işitilen secde âyetinden dolayı secde'i tilâvet lâzım gelir. Zira işitilen kelâmullahtır. İhtiyatla muvafık olan da budur. .
Radyoya gelince, bu sedayı akis olmaktan ziyâde nakil sayılmaktadır. Kasda mukârin olarak okunan şeylerin hemen aynını nakletmektedir. "Bundan işitilen sesler, aksi seda gibi mücerret bir hikâye olunanlardan değildir. Bu cihetle radyo vasıtası ile işitilen bir secde âyeti celiyle-sinden dolayı secde edilmesi vâcibolsa gerektir. Vacip olmasa bile secde edilmesinde bir mahzur olmadığından herhalde secde edilmesi ihtiyata muvafık, Kur'an'ı âzim'e karşı hürmet ve tazimi müşirdir.
İLGİLİ FETVA
Kuşlar cinsinden Tûtî kuşunun secde âyetini okuduğunu işiten Zeyd'e secde'i tilâvet vâcibolur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. BEHCE^ 23
[303] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/175-177.
[304] Metinde mutedil yürüyüşle üç günlük yol zikredilmiştir. Bu üç günlük yolun istirahatı ve tamamen istirahattan sayılan geceleri de dahildir. Yâni gündüzleri altışar saat olmak Üzere normal insan ve deve yürüyüşü ile onsekiz (18) saatlik yola çıkan kimse bulunduğu şehir veya köyün evlerini kurtardı ve yola revan oldumu, derhal seferi hüküm-| lerini icra eder. Fakat bu seferi hükümleri icra etmek için misafirliğe! ve seferi hükümleri misafir olarak yapmaya niyyet etmesi şarttır. Hat-I ta bir kimse, müddeti sefere çıkma kasdı olmadan niyyetsiz dünyayı do-l laşsa, namazı kısaltmaz. KEZA ÎBNİ ÂBÎDİN, 733İ
Misafirin, dört rek'ath farzları kısaltarak iki rek'at kılmasını, yü-j ce Mevlâ (C.C.) meâlen şöyle beyan etmiştir: «Yer yüzünde sefere çık-j tığnıız zaman eğer kâfirlerin size fenalık yapacağından endişe ederseniz^ namazdan kısaltmanızda üzerinize bir vebal yoktur» Nisa sûresi, Âyet:] 101.
İLGİLİ FETVALAR
Misafir hakkında namazı kısaltma hususunda muteber olan üç ne mikdar ile takdir olunur.
ELCEVAP... Yaya adam yahut kafile devesi senenin kısa günlerinde üç güne kadar sabah vaktinden zeval vaktine kadar mesafe gidersej o miktar zaman ile (6'şar saat ile) takdir olunur. ABDURRAHİM, C. 1,li
Bir beldeden bir kasabaya günlerin kısa zamanlarında (her bir gü-j ttÜn altı saatında) normal yürüyüşle üç günde varılır olsa, o kasaba beldeye uzak sefer mesafesi sayılmış olur mu?...
ELCEVAP... Oiur. ALİ EFENDİ, 11
Dört rek'atlı namazı kısaltmaya medarı şer'î olan sefer müddeti dağ olmayıp düz olan yerden deve yürüyüşü veya yaya yürüyüşü ile kaç gündür?
ELCEVAP... Senenin kısa günlerinde üç gündür.
Bu surette muteber olan her gün sabandan ne zamana kadar yürümektir ?
'ELCEVAP... Muteber olan üç günden her günü şafakdan zevale kadar (6'şar saatlik) yürümektir. ABDURRAHİM, 15
Bir beldeden bir kasabaya kısa günlerde orta yürüyüş ile üç günde varılır olsa, bu kasaba o beldeye sefer mesafesi uzak sayılmış olur mu?...
ELCEVAP.. Olur. ABDURRAHİM, 15
Beş vakit namazın sünnetlerinde, kısaltmak yoktur. Eminlik zamanlarında, tam olarak kılınır. HİNDİYE, C. 1, 139
[305] Zira misafire namaz iki rek'at olarak farzdır. Binaenaleyh ikinci rek'atta teşehhüde oturursa kâdeyi ahireye oturmuş demektir.
[306] Zira Hazreti Ömer ve İbni Abbas (R.A.) Efendilerimiz buyurmuşlardır ki; bir beldede ikâmet müddeti onbeş (15) gündür.
Zeyd, beldesinden üç günlükten ziyade mesafe olan diyara sefere az-medib çıkıp üç gün gittikten sonra bir yerde onbeş gün ikâmet etmek istese, ne şekilde yer olması gerektirki, o yerde ikâmet sahih ola?...
ELCEVAP... Belde yahut karye gerektir. ABDURRAHÎM, 17
Belde; Şehir, memleket; Karye: köy demektir.
İLGİLİ FETVA
Müsâfir olan Zeyd, ikâmet edebileceği bir yerde kalbinden onbeş (15) gün ikâmete niyyet etse, lâkin diliyle ikâmeti söylemese kalben niyyet etmekle Zeyd mukîm olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 23
[307] Zira kişinin ikâmeti gecelediği yere bağlıdır. Metindeki hüküm her belde veya yerin ayrı ayrı hükmü ve ayrılığı olursa, o zaman iki yerde 15 gün ikâmete niyyet etmek caiz değildir. Fakat birbirine bağlı veya her iki yerin cuması bir yerde kılmıyorsa o zaman hangisine dâhil olursa olsun onbeş gün kalmaya niyyet ederse mukîm olmuş olur.
[308] Zira her şey niyyete ve karara bağlıdır.
İLGİLÎ FETVA
Müddeti sefer olan bir beldeye sefer eden Zeyd, yolda bir kasabaya indiğinde bâzı ihtiyaçlar zuhur edip, bugün, yarın ihtiyaçları tamamlayıp kalkayım diyerek yirmi (20) otuz (30) gün oturup, lâkin ikâmete niyyet etmese, Zeyd, mücerred yirmi gün oturmakla mukim olmuş olur mu yoksa namazı kısaltır mı?...
ELCEVAP... Namazı kısaltır. BEHCE, 24
[309] Göçebe olarak çadırda yaşıyanlar, bir mer'adan diğer mer'aya veya bir sudan diğer su başına göç eden kimselerdir. Bu göçebelerin isim ve çeşitleri aşağıdaki fetvada şöylece zikredilmiştir.
İLGİLİ FETVA
Türkmen, Arap, Kürt ve emsali gibi göçebe olan taife, boş ovaîarpan bir yerde çadırlarını kurup o yerde onbeş (15) gün ikâmete niyyet; etseler, bunlar o yerden kalkıp ba'şka sefer mesafesinde olan uzak bir:yere naklederek göç etmedikçe ikâmet ettikleri yerde mukîm kimseler olup, namazlarım tamam kılmaları lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur.
Bu surette ikâmete niyet ettikleri o yere müddeti sefer olan lizak belde yahut karye ahalisinden bâzı kimseler bu çadır taifesine ikâmet etmek için nefislerini bir aya yahut daha fazla bu kimselere ücretle îcarlasalar ve onlarda îear talep edip ikâmet etseler, o kimseler tâbi oldukları çadır adamları gibi mukîm olurlar mı?...
ELCEVAP... Olurlar. BEHCE, 24
[310] Müsâfir imama uyan mukîm kimse, imam selâm verdikten sonra kalan iki rek'atını veya tamamını kılmaya kalktığı zaman imamın arkasında imama uyarmış gibi, yâni imamın arkasındaki cemaatrnış gibi okumadan bir miktar ayakta durur ve namazını öyle kılar.
[311] Vatanı Aslî Bir kimsenin doğduğu veya teehhül ettiği çoluk, çocuk sahibi olduğu) memlekettir.
[312] Bir kimse doğduğu veya teehhül ettiği beldeden diğer bir beldeye ailesi ve diğer efradı ile nakli mekân eder, evvelki yerde hiç bir ilgisi kalmaz ise, birinci belde nakli mekân yapılan ikinci belde ile Vatanı asillikten düşer. Nitekim Resûlüllâh (S.A.V.) Efendimiz Mekke'den Medine'ye hicret ettikten sonra tekrar Mekke'ye geldiği zaman namazını müsâfir olarak kılmıştır.
Vatanı Aslî olan bir beldede karar ederken diğer bir beldede teehhül eder, aile ve çoluk, çocuk sahibi olur, orada da karar meydana gelirse, böyle olan kimse her iki beldede de mukîmdir. Keza her iki beldede teehhül eder ve oraları sefer müddetinde olursa, hangisine girerse, orada mukîm olur. İBNİ ÂBİDİN, 742
Meselâ Hz. Osman (R.A.) Hac ettiğinde Araf atta namazı tanı kılmış ve kendilerine tâbi olanlar olmuştur. Özür beyan edip; Ben Mekke'de teehhül ettim (evlendim), Ntbiyyi Ekrem (S.A.V.) Efendimiz Hazretleri «Her kim bir beldeden teehhül ederse, oradandır» buyurdular, demiştir. Yani, bir memlekette evi, ailesi var iken, seier müddetinde olan diğer bir memlekette tekrar teehhül edip orada da ailesi bulunsa, her iki memlekete vardığında mukîm namazı kılar.
[313] Zira her şeyin kazası, edasına itibar olunur. Binaenaleyh edası dört olanın kazası da dört olur. Yok edası iki olursa, kazası da iki oluı1.
İLGİLİ FETVALAR
Seferde dört rek'at farz namazını geçiren Zeyd, geçirdiği namazını kaza etmek murat ettiğinde iki rek'at mı kaza eder, yoksa dört rek'at mı kaza eder?...
ELCEVAP... İki rek'at kaza eder. İBNİ NtCEYM, 11
Seferde farz namazını geçiren Zeyd, geçirdiğini dört rek'at kaza etmek murat ettiğinde caiz olur mu....
ELCEVAP... Kerâhatla beraber caiz olur.
Müsâfir olan Zeyd, beş vakit namazları edâ ettiğinde, müekkedi sünnetleri kılmak mı afdaldır yoksa terk etmek mi?...
ELCEVAP... Eminlik halinde kılmak, korku halinde terk etmek afdaldır. BEHCE, 24
Zeyd, vatanına müddeti sefer mesafesinde olan memleketlere azimet ev ve bahçelerini geçip müddeti sefere gitmeden ikâmete niyyet yahut vatanına avdetle azimetini feshetmedikçe, dört rek'atlı namazı; kısaltması caiz olur mu?...
Bu surette Zeyd, müddeti sefer tamam olmadan vatanına avdetle azimetini fesh etse, Zeyd'e namazını tamam kılması lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur. HÂMİSİ BEHCE, 24
Öğle, ikindi ve yatsı namazları dörder rek'at mı farz oldu yoksa ikişer rek'at mı farz oldu?...
ELCEVAP... Hicretten evvel ikişer farz olup, hicretten sonra iki-Şer farz olup, seferde farzı evvel üzere terk olunup, hazarda dörder üzere mütekarrar oldu. BEHCE, 13
[314] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/178-183.
[315] Cuma Namazı, her müslüman, akıl, baliğ kimseye farzdır. Cuma "k namazını terk etmek büyük cinayettir ve inkârı küfürdür.
Cum'a namazının farziyetini nâtık oîan emrî ilâhî şu mealdeki âyet'i lf Celiyledir: «Ey iman edenler, Cum'a günü namaz için çağrıldı (ği)mz fj. zaman hemen Allah'ı zikretmeye gidin. Alış verisi bırakın. Bu bilirse-: k niz, sizin için cok hayırlıdır». Cum'a Sûresi, Âyet: 9.
Âyet'i Celiyledeki çağrılma şudur: Cum'a, namazının ezanı okun- j| duğu zaman demektir ki; bu ezandan murat, imamın hutbe için minbere oturduğu vakit okunan ezandır. Çünkü Resûlüllâh (S.A.V.) efendimiz zamanındaki Cum'a ezanı ancak bundan ibaretti. Bbû Bekir, Ömer (R.A.) Hazretlerinin hilâfetleri devride böyle geçti. Fakat Osman (R.A.) Efendimizin hilâfeti zamanında Müslümanlar çoğaldığı için bu zat dışarıda bir ezan daha okunmasını emretti. Ashab'ı Kiram (R.A.) Efendilerimiz de bunu beğendi. Bu şekilde icmâ hasıl oldu. «Şeyh Zade, Bu-hari, Ebû Dâvud» H. B. Cantay.
İLGİLİ. FETVA
Cum'a namazı farz mıdır yoksa vâcib midir?... ELCEVAP... Kitab, Sünnet ve İcma'i Ümmetle farzı muhkemdir.
ALİ EFENDİ, 10
[316] İstanbul'un finâsın'dan olan Dâvud Paşa ve Kâğıthanede cami yapılıp içinde sultanın izniyle Cum'a ve Bayram namazlarını edâ etmek şer'an caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, 11
[317] Binaenaleyh Hutbeyi Cum'a Namazının farzından sonra öğle vakti girmeden okumak suretiyle edâ edilirse, hutbe sahih olmaz ve namaz da olmaz.
İLGİLİ FETVA
Cum'a için hutbe zevaldan sonra olması ve erkek adamlar huzurunda olması şart mıdır?...
ELCEVAP... Şarttır. ÎBNİ NÜCEYM, 14
[318] Yâni muayyen bir yerde, bir mabette müslümanların toplanıp Cum'a namazlarım kılmaları için o memleketin emîri veya naibi tarafından müsaade edilmiş olmalıdır. Gelenler için mabedin kapıları açık olması lâzımdır.
İLGİLİ "FETVALAR
Bîr beldede Mescid'i Şerifte Sultanın izniyle minber konup ve hatip beratla cum'a namazı kılmrken bâzı kimseler mücerret daha evvel mescid olmasıyla cum'a namazı sahih olmaz diye men'e kadir olurlar mı?... ALİ EFENDİ, 10 Bir cami'i şerifte hatip olan Zeyd, hitabet etmek." istediğinde Amir (başka bir adam) ben ederim diye istihlâfa (geçip yerine kıldırmaya) Sultanın izni yok iken imamlık ve hatiplik etmesi şer'an caiz olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. ALİ EFENDİ, 11 Bir camide hatip olup yerine vekil bırakmaya me'zun olmayan Zeyd. Amri nâib (vekil) olarak dikmekle, Amir Kavme (Cemaata) Cum'a namazını edâ etse, Amir ve kavmin namazları sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olur. İBNİ NÜCEYM, 13
Bir caminin hatibi olan Zeyd. yerine vekil koymaya me'zun olmakla Amri yerine vekil etse. Zeydin, Cum'a namazında Amre iktida etmesi caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, 10
Yerine vekil koymaya me'zun olan Zeyd'i hatip, hutbeyi kendisi okuyup, özür sahibi olmakla hutbeye hazır- olan Amri imamlığa geçirip1 Amir de imamlık etse, Cum'a namazı sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olur. ALİ EFENDİ, 10
Bir camide hatip olup, başkasını yerine vekil etmeye me'zun olan Zeyd, başka belde veya köye gittiğinde yerine Amri vekil ve başkasını vekil etmesine de Amir izin verip gittikten sonra Amir (vekil) Bekri (Vekilin vekili) vekil etse, Bekre hatiplik ve imamlık yapması caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCE, 13
Hatip olan Zeyd'e, hutbeden sonra "abdestini bozan bir şey vâki olsa, hutbede hazır olmayan Amri yerine vekii etmesi caiz olur mu?... ELCEVAP... Olur. FEYZİYE,
[319] Bir köyde vâki olan camide imam ve hatip olan Zeyd, kendinden başka erkeklerden üc kimse ile cemaat olup cum'a namazı küs'a, sahih olur mu?...
ELCEVAP... Olur. (Zira cemaatın en az miktarı bu kadar olmaktır.) ABDDRRAHÎM, 12
[320] Zira Ararat cemaatın toplanmasıyla ve sultanın hazır bulunmasıyla mısır (şehir) olamaz.
[321] Hutbenin ruknû (farzı), metinde geçtiği üzere teşbih, tehlil ve tahmitten ibarettir.
Hutbenin sahih olması için de şu şartların olması lâzımdır : 1 — Namazdan evvel olmak, 2 — Hutbe kasdı ile okumak, 3 — Hutbe vakit içinde olmak, 4 —Hutbe okunurken en az bir kimse bulunmak, 5 —• Hutbeyi dinleyen kimse kendisiyle Cum'anın cemaatı sayılabileceklerden olmak ve hutbe ile namazın arası başka bir amelle kesilip ayrılmış olmamak, lâzımdır. NÎMETÜL İSLÂM Hatip yalnız başına hutbe okursa, sahih değildir.. Hiç olmazsa bir kişi olması şarttır, velevki bu olan kimse uyusun, sağır veya uzak yerde olsun kâfidir. Cemaat Cum'anm şartıdır. DÜRRÜ MUHTAR, C. 1, 758
İLGİLİ FETVA
Bir camide hatip olan Zeyd, okuduğu hutbenin mânâsını bilmese hatipliğe lâyık olur.mu?...
ELCEVAP... Olmaz. Aynı hüküm Dürer ve Gürerde mezkûrdur.
ALİ EFENDİ, 10
[322] Taharetten maksat abdest ve gusüldür. Binaenaleyh hatip hutbeyi abdestsiz veya cünüp okursa kerâhattir.
[323] Metinde hutbenin ayakta okunmasının sünnetliğinin beyanı ile, oturarak okumanın sünnete muhalefetinden dolayı kerâhat olduğuna işaret ediyor. R
[324] Fetva imam'ı Âzam (R.A.) m kavimdedir.
İLGİLİ FETVA
Cum'a namazında şart olan, cemaatın en az imamdan başka erkeklerden kaçtır?...
ELCEVAP... Üçtür. BEHCE, 26
[325] Yukarıda tarif edilen emîri ve hâkimi (İdareci ve hükmedici) kimselerin bulunduğu her şehir ve benzeri olan yerde Cum'a sahih olur.
İLGİLİ FETVALAR
Mısır halkından başka köy halkı üzerine cum'a namazı farz mıdır? ELCEVAP... Değildir.
Bu surette o köy halkının cum'a günü öğle namazım cemaatla kılmalarında kerâhat var mıdır?...
ELCEVAP,.. Yoktur. BEHCE, 27
Cum'a namazı kılmak caiz olmayan köy halkı o köyde cum'a gününde cemaatla öğle namazını edâ etseler kerâhat var mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur. FEYZİYE, 7
İki yüzden (200) ziyade evleri müştemil olup, üzerlerine cum'a namazı vâcib olup halkı en büyük mescidîerine sığmayan bir yerde cum'a namazım kılmak için sultanın izni sadır olmuş olsa o yerde cum'a namazı kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. FEYZİYE, 6
[326] Kötürüm olup, yürümeye kudreti olmayan Zeyd üzerine Cum'a namazı farz olur mu?...
ELCEVAP... Olmsz. FEYZİYE, 10
[327] Yâni â'ma olan kimse zengin olur ve eilnden tutup götüren de bulunursa da, imam'ı Âzam (R.A.'a göre hacc far?
Ebû Yûsuf ve İmam'ı Muhammed'e göre â'inayı Hacca götüren bulunduğunda hac farzdır.
[328] Metinde geçen hüküm ve şarta göre bir kimse, Mısırın hâricinde olur ve ezan sesini işitmezse, Cum'a namazı farz olmayacağa anlaşılmaktadır. Hâriçte bulunmakta uzak ve yakınlıkta nazar itibara alınmıştır.
İLGİLİ FETVA
Mısır ehlinden (adamlarından) Cum'a günü dışarda bulunup ezan sesini işitmiyinlerin üzerine Cum'a vâcib olur mu?...
ELCEV.4P .. Muhtar olan bir fersah (12000 adım) yerde bulunan kimselere vâcib olur. HÂMİSİ BEHCE, 26
[329] Yâni kadın ve müsâfir kimseler üzerine cum'a namazı farz olmadığı halde cum'a namazmı kılarlarsa, o günün öğle namazının yerine geçer,
[330] Yâni müsâfir, köle ve hasta kimseler cemaat olarak cum'a hutbesine ve nt.maza hazır olurlarsa, onlarla cum'a namazı kılmak sahih olur.
[331] İmair, ı Âzam te îmam'ı Ebû Yûsuf (R.A.)'un senetleri su mealdeki Hadis i şerif "ir «Bir kimse Cum'a günü imama (Cum'a namazının) teşeh. ü tünde yetişirse, Cum'aya yetişmiştir.»
İLGÎLt FETVA
Zeyd Cum'a namazını edâ iğin camiye varıp İmamı teşehhütte bulup, Cum'a niyyetiyle imama iktida adip oturduğunda imam tesehhü-dfi bitirip selâm verse, Zeyd Cum'ayı mı tamamlar yoksa öğle namazını mı tamamlar?...
ELCEVAP... Cum'ayı tamamlar. İBNİ NÜCEYM, 10
[332] Namaz yoktur demek; Cum'anm evvel kılman dört rek'at sünnetim kılmak yoktur, şayet Cum'anm sünnetine evvelce başlamış ve bir rek'atmı kıîmışsa ikinci rek'atta selâm verir, hutbeyi dinler ve eğer üçüncü rek'ata kalktıktan sonra hutbeye çıkılırsa, tamamlar. Bu sünneti kılmak olmadığı gibi başka namaz ve ibadette yapmak doğru değildir. Ancak Ashab'ı tertip olan kimse hutbe ânında sabah namazını geçirir ve geçirdiği hatırına gelirse, kalkar ve sabah namazım kaza eder.
İLGİLİ FETVALAR
Zeyd, Cum'a namazım kılmak için camiye vardığında ve hatip minberde hutbe okumaya başiadığmda cum'anm sünnetini edâ etmeyip sonra Sultam medhetmiye başiadığmda Zeyd cum'anm farzından evvel olan sünnetini edâ ettiğinde bir beis var mıdır?...
ELCEVAP... Yoktur. HÂMİSİ BEHCE, Z1
Zeyd, sahibi tertip iken Cum'a günü sabah namazını edâ etmeden cum'a (namazı) mn edası için camiye vardığında hatibi hutbe okur bulsa, Zeyd'e hatibin hutbesinden fariğ olmasını beklemeyip, sabah namazını kılmak lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Ooîur. İBNİ NÜCEYM, 9
[333] îmameyn ve îmam'ı Âzam'm görüşlerini, sebeplerini ve hutbe esnasında konuşmanın vebali (İslama sokulan BİD'AT ve HURAFELER) adlı eserimizde uzunca izah edilmiştir.
[334] Bu husus Kur'anı eKrimde meâlen şöyle beyan edilmiştir
«Ey îman edenler, Cum'a günü namaz için çağrıldığı (nız) zaman hemen Allah (C.C.) ı zikretmiye gidin ve alış verişi bırakın.» Cum'a sû-resi, Âyet: 9.
[335] Hutbeyi okuyan kimsenin Cum'a namazını kıldırması gerekir. Fakat küçük çocuk (Sultan'm veya nâib'inin izni ile) okur ve baliğ kimse namazı kıldırırsa bu da caizdir,
MÜHİM BÎR FETVA
Zeyd, cum'anm farzını eda ettikten sonra zuhru âhirki, «Vaktine erişip henüz kılmadığım» deyip kılmak istediğinde ikâmet lâzım olur, mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ABDÜRRAHİM, 13
[336] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/185-192.
[337] Bayrama; o günlerde iyilikleri Allahû Teâlâ çd
ihsan ettiği, yahut bayramlar her senede iki defa geldiğinden ve tekerrür ettiğinden veya ferah ve sürür günü olarak arka arkaya iki gel-diğindendir ve bayram namazı Hicretin birinci senesinde meşru olmuştur.
[338] Bu vâciplik hükmü İmam'ı Âzam'dan sahih olan rivayettir ve Sûre'i Kevserdeki; «Rabbm için namaz kıl ve Deve boğazla» mealindeki âyeti Celiylenin «Namaz, kıl» cümlesi bayram namazı olduğunu izah ederek ve bir de Resûlüllahın devamlı namazlarını kılışı vâciblik hükmünü isbat etmektedir diyerek, Fukahâ ve müfessirler beyan etmişlerdir. Bu Âyeti Celiyledeki namaz Kurban Bayramına şâmildir. Ramazan Bayramı hakkında Bakara süresindeki Ramazan orucu hakkındaki ikin-' ci âyetin son cümlesi ile isabet etmişlerdir veya Alâ süresindeki; «Ha-kiykat iyi temizlen ve Rabbinin adını zikredib de namaz kılan kimse umduğuna erişmiştir.» mealindeki «namaz kılan» ile Ramazan Bayramıdır, demişlerdir.
[339] Bayram namazlarında İmama iktida edenler ve imamlar için. bâzı mühim mes'elelerin bilinmesi lâzımdır. Metinde geçmiyen o hükümler şunlardır :
İLGİLİ FETVALAR
Bayram namazının zevâid tekbirleri kaçdır ve namaz kılan kimse niyyet ettiğinde kaç tekbir ile diye niyyet etmesi gerekir?
ELCEVAP.... Zevâid tekbiri altıdır, dokuz tekbir ile diye niyyet etmesi gerekir. ABDTJRRAHÎM, 13
Bayram namazının rukû'una yetişen kimse rukû'da teşbihleri mi getirir yoksa bayram tekbirlerini mi getirir?...
ELCEVAP... Bayram tekbirlerim getirir.
Bu surette o kimse rukû'da bayram tekbirlerini alırken ikü feüerini kaldırır mı?...
ELCEVAP... Kaldırmaz.
dan başım kaîdınrsa, o kimseye imama uymak lâzım olup bakı kalan tekbirleri sakıt olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 11
[340] Abdest almakla bayram namazının fevtinden korkan, Zeyde, teyemmümle bayram namazını kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP. . Olur. Ö*Nİ NÜCEYM, 10
Zeyd, Bayram namazına gidip imama, selâmdan evvel teşehhütte yetişmiş olsa, imam selâm verdikten sonra Zeyd'e kalkıp Bayram namazını devam ederek kılması üzerine lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur.BNİ NÜCEYM, 10
[341] Yâni sevap ve ikâb bakımından bir şey ifade etmez. Ne bir dinî yönü ve ne de bir Islâmî değeri vardır.
[342] Teşrik: Eti güneşletip kurutmak manasınadır. Arapların adeti etlerini Zilhiccenin onbirinci, onikihci ve onücüncü günleri güneşe sermek
üzere câri olduğundan bu üç güne eyyâmi teşrik - Teşrik günleri denmiştir. Zilhiccenin dokuzuncu ve onuncu günleri Teşrik günlerinden değilse de tekbirin ekseri vakıtlarına itibaren o günlerde Teşrik günlerin-
Bu surette o kimse rukû'da tekbirleri tamamlamadan imam rukû'-den sayılmıştır.
[343] Müsâfire tekbiri teşrik vâcibolur mu?
ELCEVAP... Vâcibolur/ ALİ EFENDİ, 11
[344] Zira selâmdan sonra eda ediliyor. Binaenaleyh her ferd kendisi yapabilir.
TEŞRİK TEKBİRLERİ HAKKINDA HÜKÜMLER
Teşrik tekbirleri hakkında Fetâvâyi Hindiye'de şu hükümler mezkûrdur :
«Teşrik tekbirinin, sıfatı, adet ve mahiyeti, şartları ve vakti vardır.
a) Teşrik tekbirinin sıfatı; o tekbiri getirmek vâcibdir.
b) Teşrik tekbirinin adet ve mahiyeti; Allahü ekber AHahü ekber lâilâhe illallâhü vellahü ekber Allahü ekber velillâhil hamd, lâfzım bir sefer söylemektir.
c) Teşrik tekbirinin şartları; Bir mısırda (cuma kılman yerde) ikâmet etmek, farz namazı olmak, müstehab ve sünnet olan bir cemaatla namaz kılmak (îmamı Âzam'a göredir) lâzımdır. İmamı Âzam'a göre, hür olmak ve sultanın olması şart değildir.
d) Teşrik tekbirinin vakti ise; başlangıç vakti arafa gününün sabah namazının sonunda ve îmamı Ebû Yûsuf'la İmamı Muhammed'e (R.A.) göre, teşrik günlerinin en son günün (dördüncü bayramın) ikindi namazının arkasında da tekbirin sonunun vaktidir. Asırlar boyunca
ve bütün şehirlerde amel etmek bunların kavli üzere devam etmiştir, fetvada bunların kavli üzerinedir. Zâhidide de böylecedir.
Teşrik tekbirini, namazın selâmına bitişik olarak getirmek lâzımdır. Şayet bir kimse, selâmdan sonra tekbirden evvel konuşur veya bilerek abdesti bozucu bir şey işlerse, teşrik tekbiri sakıt olur. Tehzibde de böy-lecedir.
Vitir namazının akabinde ve Bayram namazının j akabinde töşrik tekbiri getirilmez.
Bir kimse, teşrik günlerinin bir vakit namazını eda etmeyi unutur ve o senenin teşrik günleri içinde de tekrar hatırlarsa, o namazı eder ve teşrik tekbirlerini de getirir. Hülâsada da böylecedir.
Şayet bir kimseyi, teşrik günlerin evvel geçmiş günlerin namazı fevt eder, bu teşrik günlerinde de kasa ederse, teşrik tekbirlerini getirmez.
Keza bir kimseyi, teşrik günlerinde namaz fevt eder ve teşrik günlerinden başka günlerde de o namazı kaza ederse, veya diğer gelecek senenin gelecek günlerinde kaza ederse, namazın akabinde teşrik tekbiri
getirmez.
Teşrik günlerinde imama iktida eden kadın ve müsâfire de teşrik tekbiri vâcibdir. Ancak kadın, teşrik tekbirini gizli söyler. Keza imama sonradan gelip uyan mesbuk kimseye de kalan rek'atı kıldıktan sonra teşrik tekbirini getirmesi vâcibdir.
Eğer imam teşrik tekbirini terk ederse, imama uyan kişi getirir. Ve imama uyan kişi, imamın mescidden çıkması, bilerek abdesti bozucu bir şey işlemesi ve dünya kelâmı söylemesi gibi bir şeyle tekbiri getirmesini kesen bir şeyler işleyinceye kadar bekler. Tebyinde de böyîecedir. Eğer imam, selâmdan sonra ve tekbirden evvel namazdan çıkıcı bir hades işlerse, asah olan tekbiri getirir ve taharet için çıkmaz. Hülâsada da böy-
lecedir.»
HİNDİYE, C.
BAYRAM NAMAZI İLE İLGİLİ FETVALAR
İmam olan Zeyd, Bayram namazını edâ ederken zevâid tekbîr den birini sehven terk etse, Zeyd'e sehvi secde lâzrAi olur mu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCE, 12
Bayram namazını yahut, Cum'a namazını çok cemaatla edâ eden imamın üzerine sehvi secde vâcibolduğunda cemaatı karışıklık ve fitneye düşürmemek için sehvi secde etmemesi caiz olur mu?.. L ELCEVAP... Olur. NETİCE VE FEYZÎY$,[lS
Bayram namazının zevâid tekbirleri kaçdır ve namaz kılan kim£fc, niyyet ettiğinde kaç tekbir ile diye niyyet gerektir?
ELCEVAP... Zevâid tekbir altıdır. Dokuz tekbir ile diye niyyet eder.
ABDÜRRAHÎM, 13
[345] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/193-197.
[346] Bu düşman ister müslüman, ister kâfir, ister eşkiya olsun hiç fark yoktur. Bunlardan hangisiyle karşılaşırsa karşılaşsın korku namazı metindeki gibi kılınır.
îslâm, namazı bırakmamak için en son imkânları beyan etmiştir. inaenaleyh bu hakikatler karşısında hiç bir mazereti meşrûasi olmadan namaza ihanet edenlerin halleri cidden azab ve ızdıraptan başka &ir Şey değildir.
[347] Zira namazın esaslarına ve İslâmî usullere muhaliftir. Bu 'sebeplerden dolayı îmam'ı Ebû Yûsuf Râsûlüllah'dan (S.A.V.) sonra korku namazmı kılmak caiz olamaz buyurmaktadır.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/198-199.
[348] Muhtar olan, hâli ihtizarda bulunan hasta ayakları kıble tarafa uzatılarak kafasının üzerine sırtüstü yatırmaktır. Zira fukahânın beyanına göre böyle yatırüırsa, ruhun çıkması kolay olur ve başını biraz yükseğe kaldırılmakla yüz de kıble tarafa dönmüş olur.
[349] Sekâret halinde olan hastaya babası, kardeşleri ve dostları Ke-lime'i Tevhid veya Kelime'i Şehâdet telkin etmelidirler. Fakat bu telkin haydi beraber söyleyelim sen de «de» veya «söyle» şeklinde emir edilerek olmamalıdır. Zira Allah (C.C.) muhafaza hastalığın verdiği ızdırapla belki «demem» sözünü söyleyebilir. Binaenaleyh hastanın yanındaki müslü-man kimse «Lâilâhe îllâllah» Kelime'i Teyhid'i yüksek sesle söyler, bu sözü duyan hasta da aynı şeyi söyler, dolayısıyle belki o zavallı Müslüman hastaya, bu mübarek söz hatırlatılmış olunur.
[350] Mevtanın defninin acele olması hakkında, Râsûlü Ekrem (S.A.V.) Efendimiz meâlen şöyle buyuruyor: «Mevtalarınızın defnini acele ediniz. Zira eğer mevta hayırlı ise kendisini mekânına ulaştırın, şayet şerli ise, ehli cehennemi (içinizden) uzaklaştırın.»
Rasulüllahm (S.A.V.) bu Hadis'i Şerif gibi pek çok sözleri mevtaların acele defnedilmesini beyan ederken, şimdiki bir takım insanlar çeşitli sebeplerden dolayı mevtalarının defnini tehir ediyorlar. Bu adamlar mevtalarına zanlannca iyilik ediyorlar, vah yazık zavallılara ki; bunların bâzıları ölüleri için Hıristiyan âdeti olan çelengi getirip mersimlerle ölülerini kaldıran sapıklara benzemektedirler. Zarurî haller müstesnadır.
[351] Cenaze yıkama ile İlgili Fetva :
Hind bir gemide ölüp, Hind'i yıkayacak kadınlardan kimse bulunmayıp o gemide Hin'in zevci Zeyd, damadı Amr ve oğlu Bekir'den başka kimsesi bulunmazsa, Hind'e bunlardan hangisi teyemmüm ettirir,
ELCEVAP... Oğlu eBkir. BEHCE, 29
[352] Zira beyaz kefen imânın alâmetidir. Beyazla yayılmaz başka renklerle kefenlenirse caizdir. Fakat beyazla yapmak daha sevap ve sünnete uygun olanıdır.
İLGİLİ FETVA
Ölüyü yeşil elbise ile kefenlemekte bir beis var mıdır? ELCEVAP... Yoktur, lâkin müstehap olan beyaz elbise ile kefenlemektir. BEHCE, 27
[353] Erkeklere hayatında ipekli elbise giymek yasak olduğundan i-pekli ile kefenlenmeleri caiz olmaz. Ancak kadınlar için caizdir.
İLGİLİ FETVA
iÇözgüsü ipek olan elbise ve emsali ile erkek kimsenin ölüsünü kefenlemek caiz olur mu?
İELCEVAP... Olmaz BEHCE,
[354] Kefenin alınması ve kimlere alması vacip olduğuna dair bâ2ı ilgili fetvaları öğrenmekte fâide mülâhaza olundu. Fakir olan küçük Zeyd, öldüğünde teçhiz ve tekfini babası Amr ii-zerine lâzım olur mu? ELCEVAP... OlurBEHCE, 27 Ölen Zeyd'in terekesinden mâruf mikdarla teçhiz ve tekfini göruİ^ meden borçları ödenir mi? ELCEVAP... Teçhiz ve telefini takdim olunur. BEHCE, 2-7 lölen Zeyd'in teçhiz ve tekfini görülmeden vereseleri terekesini taksime kadir olurlar mı? ELCEVAP... Teçhiz ve tekfini takdim olunur BEHCE, 2J* iZengin Hind öldüğünde, teçhiz ve tekfini kendi malından lâzım oj-raayıp efendisi Zeyd'e lâzım olur mu? ELCEVAP... Olur. HAMİŞİ BEHCE, 2£ Efendisi olmayan Hind, yabancılardan ecnebi Amr'in evinde müsa-firlik yoluyla vardığında Amr'in evinde aniden ölse ve öldükten sonria Amr Hind'in veresesi ve hâkimin izinleri olmadan Hind'in teçhiz ve tekfinine kendi malından bir miktar para sarfetse, Amr masrafını Hind'in terekesinden almağa kadir olur mu? ELCEVAP... Olmaz. Keza böyle sarfeden kişi Hind'in veresesinden de alamaz. FEVZİYE, l|î MÜHİM FETVA Hind ölüp karnında diri çocuk hareket edince, babası sol taraftatf marnını yarıp çocuğu.çıkarması caiz olur mu?
ELCEVAP... Olur. ABDÜRRAHİM,
[355] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/201-203.
[356] Cenazenin teçhiz ve tekfini farzı kifâye olduğu gibi namazını kılmakta farzı kifâyedir ve farzı kifâyeliği icma'ı Ümmet'le sabittir. Cenaze Namazının kılınması hususunda Kur'ân'ı Kerim'de meâlen şöyle buyrulmuştur: «Onlara duâ et (Namazlarım kıl)» Tevbe sûresi âyet: 103.
Hadis'i Şerif de de: «Her iyi ve kötü üzerine namaz kılın» mealinde emri nebevi vârid olmuştur. Farzı kifâye olması ise, borçlu bir Ölü hak-kında:«Arkadaşınizın üzerine (Cenazesine) namaz kılm» mealindeki mübarek sözü ile sabittir ki; eğer farzı ayı» olsaydı kendileri de terk etme^ yip kılarlardı. Binaenaleyh bâzısı-ile iltüfa olunmuştur. Cenaze namazı bu ümmete mahsus ibâdetlerdendir. Uz. Uat^e (R.A.) Validemizin vefatında henüz cenaze namazı meşrr < im^n^tı ki; onun vefatı Hâtemül Enbiya (S.A.V.) Efendimizin nubü-vtunu.n on sene. sonradır.
Cenaze namazında cem;, at şart de^ilcin icâbında bir fert tek basma teçhiz ve tekfinini yapar . enâ/e. ı ımazını kılar.. Cenaze namazının münkiri tekfir olunui'.
[357] Bu şartlardan başka şunlarında olması lâzımdır: Ölünün tamamı veya vücûdunun ekserisi mevcut olmak, ölü cemaatın önünde olmak, cenaze namazını kılan kimse özürsüz binici veya oturucu olmamak ve cenaze yere konmuş olması lâzımdır.
Namazı terk edici olan Müslüman Zeyd Ölse, Zeyd'in namazı kalınır mı?
ELCEVAP... Kılınır. ABDÜRRAH1M, 18
[358] İslâm dinî milletin umûmi ve manevî toplantılarında müslü-manların itimad ve güvenini sağlamak, aynı zamanda hayır dualarını almak için Cum'a ve Cenaze namazlarında Sultanm (Devlet Reisinin) veya onun naibi olan Vali ve emsali kişilerin hazır bulunmaları ve bizzat onların bu vazifeleri imam olarak yapmaları İslâmm verdiği bir vazifedir.
Fakat bu vazifeyi yapacak kimseler bilmez veya tenezzül etmez ve Cenaze namazına iştirak dahi etmediği gibi karşıdan seyir eder ve Hz. Allah'ın Meleklere «Âdem*e secde edin» diye tazim emrini buyurduğu zaman melekler derhal secdeye vardıklarında içlerinde onlardan sayılan fakat yaratılışı başka olan iblisin dikildiği gibi huzurdan uzak olanlar da olursa, doğrusu Ölülerine dahi iyilikten uzak olan böyle insanlardan diriler bir şey bekleyemez.
[359] İslâm, Mahalle imamına bu hakkı verirken bâzı kimseler uzak yerlerden imam getirirler veya vasiyet ederler. Bunların bu hareketlerinin doğru olmadığı aşikârdır.
İLGİLİ FETVALAR
Bir ölünün namazında îmam'ı Azam (Büyük İmam - Devlet Reisi), Vali, o beldenin kadısı (Müftüsü), Divan vekili ve kadının vekillerinden biri hazır olmayıp, ölünün mahalle imamı Zeyd hazır iken başka mahalle imamı Amr o ölünün namazını kıldırmak istese, Zeyd (Mahalle imamı) Amr'i. (başka mahallenin imamını) men edip kendi kıldırmaya kadir olur mu-
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 28
MÜHtM BİR FETVA :
Cenaze namazında Zeyd, ayağım pabucıBdan çıkarıp üstüne koymayıp sâdece ökçesinin ekserisini çıkarıp küsîffi-kıldığı cenaze namazı sahih olur mu?
ELCEVAP... Pabucda yahut mekânda necis yoksa olur. Eğer (pa-bucda yahut mekânda) necis var ise, geniş ise olur. Dar ise, olmaz. Ahvat olan ayağını çıkarıp üstüne koymaktır. ABDÜRRAHİM, 18
Bir ölünün namazını kıldırmaya Cum'a kıldıran imam ile mescid kıldıran imamdan hangisi evlâdır?
ELCEVAP... Cum'a namazı kıldıraln imam evlâdır. FEYZİYE, 13
Bir ölünün mahalle imamı olup namazı kıldırmaya lâyık olan Zeyd, hazır iken uzaktan olan Amr Zeyd'in izni olmadan o Ölünün namazını kılması caiz olur mu?
ELCEVAP... Olur, lâkin mahalle imamı beraber kılmadı ise, namazı iade ederse caizdir. BEHCE, 28
[360] Zira Peygamberimiz (S.A.V.) Efendimiz Ensar'dan bir kadının kabri üzerine namaz kıldılar. Asah olan yıkandıktan sonra böyledir. Yıkanmadan kabre konduktan sonra hatırlanırsa çıkarılır, yıkanır ve namazı kılınır. Fakat üzeri toprakla Örtüldü ise çıkarılmaz ve namazı hususunda ihtilâf vardır. Bazı fukâha kılınır, bazıları da namaz sakıt olur demişler.
İLGİLİ FETVA
Zeyd, Öldüğünde yıkandıktan sonra namazı kılınmadan defn olunsa, kabri üzerinde namaz kılmakta beis var mıdır,
ELCEVAP... Koktuğu zan olunmazsa, beis yoktur. FEYZİYE, 13
[361] Cenaze namazında şu dualar okunur.
«Allâhümmeğfir li hayyinâ ve meyyitinâ ve şâhidinâ ve gâibinâ ve sağîrinâ ve kebîrinâ ve zekerinâ ve ünsânâ. Allâhümme men ahyeytehû
minna fe ahyihi alel islâm, veznen -teveffeytehû minnâ fetevveffehû alel îman. Allâhümmec'al kabrahû ravzatün min riyâzilcinan velâ tec'al kab-rahû hufreten min huferinnîrân. Rabbiğfirli veli vâlideyye velil Mü'mi-nîne vel mü' minati veli cemî'il müslimîne vel müslimâti, el ahyâ-i min-h'üm vel'emvâti birahmetike yâ erhamerrâhimine.»
Bu duadan başka kendine kolay gelen dualardan da okuyabilir.
[362] îmam'ı Şâfi-î Merhûm'a göre ise, mekruh değildir.
[363] Yani cenaze ve imam mescidden dışarda olur, cemaat mescitte olursa kerahattİr. Ve cenazeyi camii şerifin içine alarak namazını kılmak da mekruhtur. Bundan da mescidi haram müstesnadır. Aynı za-znanda cenaze namazları için husûsi yapılan yerler ve mescidlerde kılmak kerahat değildir. Hatta şiddetli yağmur yağdığında cenaze cemaatla kılınan mescid içine dahi alınabilir. Böyle zaruri hallerde kerâhatlik kalkar.
Cenaze namazını kabristanda kılmak da iyi değildir. Zira. Hz. Ali ve. îbni Abbas (R.A.) efendilerimiz bunu kerih gördüklerini Hazreti Îmam'ı Âzam nakletmişlerdir. Bununla beraber kılınırsa caizdir ve olur.
[364] Çocuk dünyaya.geldiği sırada hayatta olduğu bilinirse, ismi konar ak telkinden başka diğer dinî vazifeler büyük müslümana yapıldığı gibi yapılır. Fakat ölü olarak doğan çocuk yıkanır, kefenlenir ve namazı kılınmadan gömülür.
İLGİLİ FETVA
Vücudu zahiren belli olan ve ölü olarak düşen çocuk üzerine namaz Bnak lâzım olur mu?
ELCEVAP... Olmaz. İENİ NÜCEYM, 13
[365] Böyle olan cenazelerin yıkanmasında sünnete riayet edilmeden bir paçavra yıkar gibi yıkanır. Fakat ölen kimse mürted olursa yakınları dahi yıkamadan bir İaşe gibi lâ'lettayin bir çukura gömülür.
İLGİLİ FETVALAR
Müslüman olan Zeyd'in Hıristiyan hanımı Hind'i, hâmile olup öldüğünde Müslüman kabirlerine mi defnolunur, yoksa kâfirlerin kabirlerine mi?
ELCEVAP... Utbe "bin Âmr (R.A.) kavli üzere yalınız başına bir yerde defnolunmak eşlemdir.
Bu surette Hind'in yıkanması caiz olur mu?
ELCEVAP... Necis elbise ile yıkanıp ve bir miktar bezle sarılıp çukura konmakta beis yoktur. BEHCE, 28
Müslüman olan Zeyd'in hâmile olmayan Hıristiyan hanımı Hind ölse, Hind Müslümanların kabrine mi defnolunur yoksa kâfirlerin kabrine mi?
ELCEVAP... Kâfirlerin kabrine defnolunur FEYZİYE, 13
Müslüman olan Zeyd'in Hıristiyan hanımı Hind, hâmile iken ölse, S~r-Tıinda ölmüş Müslüman çocuk üzerine namaz kılınır mı?
ELCEVAP... Kılınmaz. FEYZİYE, 13
, Mürted olarak katlolunan Zeyd'in İaşesini kâfirler kendi kabirlerine sırmek isteseler, verilmekte beis var mıdır?
ELCEVAP... Vardır. Bir boş yerde müstakil kuyu kazılıp köpel; gibi o kuyuya atılması gerekir.. FEYZİYE, 14
Eşkıyadan olan Müslüman Zeyd, muharebe esnasında katlohmsa Zeyd yıkanıp namaz kılınması lâzım olur mu?
ELCEVAP... Olmaz. NETİCE, 14
Yol kesici eşkıya da, diri olarak yakalandıktan sonra Öldürülse ne yıkanır ne de namazı kılınır, hiçbirisi yapılmaz.
MÜRTED : Lügatte, her hangi bir şeyden dönücü manasınadır.
Şer'i Istılahta : islâm dininden dönen ve çıkan kimsedir. Bu irtida-idın rüknü, imandan sonra diliyle küfür kelimelerini söylemektir.
İrtidadın sıhhatinin şartı, küfür kelimesini söyleyenin akıllı ve zorlanmadığı halde isteyerek söylemiş olması lâzımdır. Binaenaleyh bu şartlar dahilinde küfür kelimesini söyleyen kimse mürted olur.
[366] Zira Peygamberimiz (S.A.V.) Efendimiz «Mü'minin kabri üzerine yağan yağmurların damlası ve rüzgârların sesi günâhlarının keffa-retidir» mealindeki sözüyle gerçeği beyan etmiştir.
Bu bahsin daha genişi (islâm'a Sokulan BİT'AT VE HURAFELER) adli eserimizde izah edilmiştir.
[367] Bir ölü kendi beldesinden başka yerde defnolunduğunda o ölünün akrabaları ölüyü çıkarıp kendi beldelerine nakletmeleri caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. İBNİ NÜCEYM, 8
Zeyd'in mubah olan yerde nefsi için çukur kazdığı kabre Amr kendi ölüsünü Zeyd'in izni olmadan defnetse, Zeyd o ölüyü o kabirden Amr'e çıkartmaya kadir olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. Çukuru kazana kıymeti verilir.
İBNİ NÜCEYM, İ4
Hâmile Hind ölüp kabre defnolunduktan sonra Zeyd rüyasında Hind'in çocuğu (karnındaki çocuğu) alın dediğini görmüş olsa, rüya sebebi ile Hind'in kabri açılıp bakmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. İBNİ NÜCEYM'DEN, 15
Rahminde çocuk olan kadın ölür ve çocuk harekette bulunur ise, kadının karnı sol tarafından yarılır ve çocuk alınır.
Müstehap olan Ölen ve öldürülen öldüğü veya öldürüldüğü mekân, ve memleketin Müslüman kabirlerine gömüîmelidir. Başka yere naklfe-dilmemelidir.
Zeyd, başka kazada ölen Hind'i götürüp kendi kazasında defnetöe, Zeyd'e ne lâzım olur?...
ELCEVAP... Beis yoktur, (Fakat terk etmek evlâdır).
ABDURRAHIM, p
[368] Kabirlerin üzerinden giderken Kur'an'ı Kerim, teşbih ve ten^ İÜ okur, Salevâtı şerife getirirse, çinemesinde beis yoktur.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/205-211.
[369] Şehide şehit denmesinin sebebi; Melekler onun ölümüne hazır ve şahit olduklarından veya onun cennetle tebşir olunup ve ehli cennet diye şahitler olduğundandır. Binaenaleyh Allah (C.C.) yolunda ölen ve öldürülen kimselere Şehit denir.
Şehitlerin ehli Cennet olduklarına şahit olan Âyet'i Celiyleden bir
tanesinin meali şöyledir: «Allah (C.C.) yoiuııda öldürülmüş olanlar için Ölüler demeyin. Bilfıkis onlar diridirler. Fakat siz iyice anlamazsınız.» Bakara Sûresi, Âyet: 154.
[370] İmam'ı Şâfi'î Hazretleri, şehit üzerine namaz kılınmaz diyor. Sebebi de, kılıç onun günahlarım mahvetmiştir. Binaenaleyh düâ ile şefaat ve merhamet ve rahmet temennisine lüzum yoktur buyuruyor.
Bizim mezhebimize göre ise, iyi ve şerefli olduğunu izhar eden şe> hidin namazı kılınır. Şehide, böyle şeyin (namazın kılınması) daha evV ladır.
[371] Zeyd, vatanı olan beldesinden sefer müddeti olan (18 saatlik) uzak diğer bir memlekete gidip, orada garip olarak ölse, Zeyd şehitlik mertebesine nail olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 30
[372] Buradaki Had : Şarap içene, iftira edene şahitlerle isbat edilir veya kendileri ikrar ederlerse seksener (80 er) değnek vurulur. Zina eden bekâr erkek ve kadına Islâmm cezası yüzer (100 er) değnek vuru> har. Binaenaleyh bu hat yapıldıktan sonra ölürse demektir.
Kısas ise: Bigayri hakkın suçsuz yere birisi diğerini öldürürse, onun da aynı şekilde öldürülmesine denir.
İşte bu gibi sebeplerden dolayı ölenlerin cenazesi yıkanır ve namazları kılınır. Zira Allah (C.C.)'ın hakkı icra edilmiş dolayısiyle Islâmm hükmü üzerlerinde görülmüş ve temizlenmiş demektir.
[373] Âleme ibret olması için bo/le kimsenin namazı kılınmaz ve hatta yıkanmıyacağına fetva verilmiştir.
İLGİLİ FETVA
Kutta'i Tarik'dan (yol kesiciden) olan Müslüman Zeyd, tutulduktan sonra asılsa, veya katlolunsa, Zeyd'in yıkanıp cenazesinin namazı kılınır mı?... :
ELCEVAP... Ne yıkanır ve ne de namazı kılınır. BEHCE, 29
Eşkıyadan olan Müslüman Zeyd, muharebe esnasında öldürüise, Zeyd'in yıkanması ve namazının kılınması lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. FEYZİYE, H
[374] Kendisini bilerek (aklı ererek) asan ve katleden Zeyd'in yıkanıp namazı kılınması lâzım olur nıu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 29
Nefsini (kendini) öldüren kimsenin yıkanıp namazını kılmak caiz olur mu?...
ELCEVAP... Olur. İBNİ NÜCEYM, 15
Bilerek ve zulmen suçsuz yere anasını ve babasını öldüren kimsenin namazı kılınmaz.
Bilerek sözü ile hata ederek öldürenin ve zulmen sözü ile de, babası veya anası eşkiya veya kâfir olduğu halde Müslümanlarla çarpışırken babasını veya anasını öldüren kimseler çıkarılmıştır. Zira böyle sebeplerden dolayı baba ve anasını Öldürenin namazı kılınır.
[375] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/212-214.
[376] Zira bir kimsenin sırtının imamın yüzüne gelmesi imamın önüne geçmesi ve imam onun arkasında kalması demektir ki, elbette imamını geçenin namazı sahih olmaz,
[377] Kabe'nin üzerinde namaz kılmanın mekruh oluşu .Kabe'ye tazim terk edildiğindendir. Kabe'den başka şu yerlerde de namaz kılmak mekruhtur: Hayvan kesüen yerde, mezbelelik yerde, kabristanda, hamamda (dış odalar ve temiz olan yeri hariç), umûma ait yolun üzerinde ve ahırda namaz kılmak mekruhtur. Zira buralar temiz olmadığı ve pis kokulu olduğu muhakkaktır. Binaenaleyh ibâdet temiz mahallerde olması gerekir.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/215.
[378] Zekât : Lügatta, taharet, bereket, nema ve güzel anma manasınadır. Şer'i tarifi metinde beyan edilmiştir.
Zekât, taharet mânâlarını ifâde etmekle zekâtı verilen malın temiz ve bereketleneceği muhakkaktır. Nitekim Kur'an'ı Kerimde meâ~ len şöyle beyan edilmiştir: «Onların mallarından sadaka (zekât) alki, bununla kendilerim (günahlarından) temizlemiş, bununla onların (iyiliklerini) bereketlendirmiş (ve kendilerini iyiler mertebesine yükseltmiş) olasın.» Tevbe Sûresi, Âyet: 103.
«{Hayır için) ne harcarsanız o (Cenab'ı, Hak) bunun ardından (daha iyisini) lütfeder. O, mıklanchranların hayırhsidır.» Seb'e Sûresi, Âyet: 39.
Zekât, bir emri ilâhî olduğundan metinde zikredilen şartlar bulunan her Müslumana farzdır. Binaenaleyh inkâr eden kâfir olur ve zekâtın farziyeti hicretin ikinci senesinde Ramazan orucundan evveldir. Islâmın şartlarından birisidir. İçtima'i muavenet ve kalkınma babında dayanışmayı temin eden Komünizmin plânlarını çürütecek yegâne nizam ve emri ilâhîdir. Yeter ki Müslümanlar ifâ etsinler.
[379] Zira sabî olan çocuklara ve delilere ilâhi teklif olmadığından zekât farz değildir.
İLGİLİ FETVA
Küçük olan Zeyd'in malından Zeyd üzerine zekât vacip olur mu?... ELCEVAP... Olmaz. BEHCE, 30
[380] Bu cümlede ise, bir mala zekât düşmesi için borcundan hariç nisap miktarı mala sahip olmak ve üzerinden bir sene geçmiş olması lâzımdır.
Borçlu Zeyd'in malı olup borcundan fazlasını nisaba baliğ olduğunda Zeyd üzerine zekât vacip olur mu?...
ELCEVAP... Olur. İBNİ NÜCEYM, 17
Zeyd, tarlasında hâsıl olan buğday ve arpanın öşrünü arazi sahibine verip kalanını anbarma koyup ve ticarete niyyet edip üzerinden bir sene geçtikten sonra veya, o buğday ve arpayı satıp parası nisap miktarı olsa, Zeyd'e zekât lâzım olur mu?..*
ELCEVAP... O buğday ve arpanm parası üzerinden bir sene geçmedikçe zekât lâzım olmaz. BEHCE, 30
Tatarhâniyede beyan edildiğine göre, bir kimsenin tarlasında yetişen buğdayı alsa ve üzerinden bîr sene geçse, zekât vermesi lâzım olmaz.
[381] Havayici asliyesinden (asıl ihtiyacından) fazla bir şeyi olmayıp ancak kendi sakin olmak için bir ev satın almasına kifayet eder malından bir sene geçtikten sonra Zeyd'e zekâtı eda etmesi lâzım olur mu?..
ELCEVAP... Vermek lâzımdır. ABDÜFvRAHİM, 22
[382] Burada tam bir mülke mâlik olması ve kendi malı olması şartı ile her ferdin kendi malının zekâtını asalet veya vekâlet yoluyla vermesi ve emretmesiyle verilmesi lâzım olduğunu beyandır. Aksi takdirde olmaz. Ve haram olan malda ilin malı olduğundan zekât vermesi vacip olmaz.
İLGİLt FETVALAR
Zeyd, haram maldan toplayıp elinde iken üzerinden bir sene geçse, o maldan dolayı Zeyd'e zekât farz olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. ÎBNt NÜCEYM, 16
Zeyd'in kendi nefsine kifayet için ancak iki bin akça (para) kıymetli bir bağı olsa, Zeyd o bağ için zekât vermesi lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz (zira kendi ihtiyacından fazla değildir).
ABDURRAH1M, 22
Zeyd, helâl malından üzerine vacip olan zekât miktarını haram malından vermiş olsa kifayet eder mi?...
ELCEVAP... Eder. İBNİ NÜCEYM, 17
Zeyd, helâlından kazandığı su kadar parasını haramdan kazandığı şu kadar parasına karıştırıp birini diğerinden (helâlini haramından) ayırt etmek mümkün olmasa bir sene geçince o paranın hepsi için Zeyd üzerine zekât vacip olur mu?...
ELCEVAP... Olur. BEHCE, 3
[383] Bir Müslümanm diğer bir Müslümandan alacağı, metinde îzar edildiğine göre, üç türlüdür. Bunların hükmünü iyi anlamak için metin deki (alacaktan) kelimesinden itibaren yazılan yer tekrar okunmalıdır
Üçüncü-alacak hükmü ile ilgili Fetva :
Hind'in (kadının), bir kuruş mehri müecceli (sonraya bırakılan ve alacağı mehir) kocası Zeyd'in zimmetinde iken on yene geçse ve o halde iken Zeyd (kocası) ölüp Hind o mehri terekeden aldığından geçen seneler için o mehrin zekâtı Hind üzerine vacip olur mu?...
ELCEVAP... Olmaz. SETİCE, 19
Bu kadının mehri eline geçtiğinde nisap miktarı olur ve üzerinden bir sene geçerse, ondan sonra zekâtını vermesi vacip olur.
[384] Yâni zekâtı verecek kimse, ya zekâtı verirken zekât myyeti ile vermeli veyahut malın zekâtını daha evvel ayırıp zekât olarak verileceğini kararlaştırıp ya kendisi veya vekili olan kimsenin vermesi şeklinde olur. Ne verirken ve ne de daha evvel zekâtlık olarak ayrılma şeklinde niyyet olmazsa, zekât veriîmiş olmaz. Binaenaleyh mutlaka^ niyyet şarttır.
İLGİLİ FETVALAR
Zeyd, malının zekâtını fakirlerden Amr'e verdiğinde zekât niyyeti ile verip, lâkin «malımın zekâtı» diye ilân etmese. Zeyd zekâtını edâ etmiş olur mu?...
ELCEVAP... Olur. Lâkin afdal olan ilân ve izhardır.
ALİ EFENDİ, M
Zeyd ve Amr, mallarının zekâtları olan şu kadar akçayı (parayı) fakirlere ver diye ayrı ayrı Bekir'e (vekil'e) verdikten sonra Bekir, Zeyd ve Amr'in o akçalarını (paralarına) birbirine karıştırıp sonra fakirlere
dağıtsa, o sadaka (zekât) Bekir'in kendi nâmına olup Zeyd ve Amr'in akçalarını (paralarını) Bekir'e tazmin etmek lâzım olur mu?...
ELCEVAP... Olur. NETİCE, 17
Fetâvâyı Kâdîhanda aynı hüküm zikredilmiştir. Binaenaleyh başkalarının zekât ve sadakalarını dağıtmak ve fakirlere vermek üzere alan kimseler dikkatli olmaları gerekir.
Zeyd, elbise edivermese hizmet etmeyip ayrılır cinsinden olan hizmetçisi Amr'e kâfi mikdar elbise ediverdiginde zekâta niyyet etse, zekât yerine geçer mi?...
ELCEVAP... Geçmez {zira. Allah için olmamıştır).
ABDURRAHİM, 20
[385] Bedeli hulû : Bir kadının, kocasına boşaması için talâk karşılığı ve uzlaşma olarak verdiği para veya maldır ki. nikâh bahsinde «Bâbûl hulû» adlı bahiste izahı gelecektir.
[386] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/217-221.
[387] Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/222-223.
[388] Yâni kirkdan altmışa kadar olan sıfırların bedelleri hesaplanır ve zekâtı verilir demektir.
[389] Yâni koyunla keçinin her ikisi karışık olarak nisabda kırka ve devamına sayılarak ikmal edilir ve biri birine zam edilir. Her ikisi bir cinsten sayılır.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/223-224.
[390] Yâni koyunla keçinin her ikisi karışık olarak nisabda kırka ve devamına sayılarak ikmal edilir ve biri birine zam edilir. Her ikisi bir cinsten sayılır.
[391] Zekât'm tealluk edip farz olması ve alınması için koyun ve keçinin en az bir senevi tamamlamış olması lâzımdır.
Mustafa Uysal, İzahlı Multeka El Ebhur Tercümesi, Merhaba Ofset Yayınları 1/224.