Rabbimiz Allah (Azze ve Celle) şöyle buyurdu:
"Göklerin ve yerin yaratılması ile dillerinizin
ve renklerinizin ayrı olması, O'nun ay etler indendir. Şübhesiz bunda, âlimler
için gerçekten ayetler vardır.[1]
"Rahman (olan Allah)
Kur'ân'ı öğretti.
İnsanı yarattı.
Ona beyanı öğretti.[2]
İnsan kullarını yaratan Allah, onların düşündüklerini
beyan edip konuşmak suretiyle anlaşmaları için ağızlarında dili, göğüs
kafeslerinde akciğeri, hava borusu olan gırt-iağı ve gırtlak içinde ses tellerini
yarattı... Ayrıca her kavım için ayrı ayrı lisan yarattı... Dil vasıtasıyla
konuşulan lisanlar, Allah'ın birer ayetleridirler... Dili, konuşmayı ve
konuşmadaki ses vurgularını yaratan Allah Teâlâ, insan
Kull annın dillerini en
faydalı ve en hayırlı kullanmalarını da emretti... İnsan kullarının arasında
seçip vazifeli Rasulleri ve Nebilerine, dilin hayırlı ve faydalı şeklini öp
retti, onların vasıtasıyla diğer kullarına bildirdi...
Şöyle buyuruyor Rabbimiz Allah:
"Kullarıma, sözün en güzel olanını söylemelerini
şöyle. Çünkü şeytan aralarını açıp bozmaktadır. Şübhesiz şeytan, insanın,
açıkça bir düşmanıdır.[3]
İnsanlar arasında güzel söz söylemek, yani Allah'ın
razı olduğu hayırlı ve faydalı konuşmalarda bulunmak, Allah'a verilen misakın
bir gereğidir...
"İnsanlara, güzel söz söyleyin.[4]
"Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden eziyet
gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah, hiç bir şeye ihtiyacı
olmayandır.[5]
Ebu Hüreyre (r.a.)'ın rivayetiyle şöyle buyuruyor
Rasulullah (s.a.s.):
"İyi bir söz sadakadır. Namaz için attığın her
adım da sadakadır.[6]
Amr b. Dinar (r.a.) şöyle diyor:
Bize ulaştığına göre Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
"Allah'a güzel bir sözden daha sevimli gelen
başka bir sadaka yoktur. Allah Teâlâ'mn şu sözünü işitmedin mi?:
Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden eziyet gelen kjr
sadakadan daha hayırlıdır. Allah, hiç bir şeye ihtiyacı olmayandır.[7]/[8]
Rabbimiz Allah'ın izniyle bir nimete erişince şükreden,
başına bir felâket gelince sabreden, bundan dolayı her hâli hayırlı olan
muvahhid mü'min, konuştuğu zaman hayır konuşur, eğer hayırlı bir şey
konuşmayacak ise, susar... gu susması, hayırsız bir şeyi konuşmasını
engellediği için hayırh olur... Böyle hayırlı davranmak, onun katıksız bir
şekilde Allah'a ve ahiret gününe iman ettiğinden dolayıdır...
Ebu Hüreyre (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurur:
"Allah'a ve ahiret gününe iman eden, hayır
söylesin, yahud sussun ![9]
Ebu Zerr (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Yalnızlık, kötü arkadaştan iyidir. İyi arkadaş,
yal-
MUVAHHİD ŞAHSİYET
nızlıktan hayırlıdır. Hayır konuşmak, susmaktan
hayırlıdır Susmak, kötü konuşmaktan hayırlıdır.[10]
Muaz b. Cebel (r.a.) anlatıyor.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Size, bütün işlerin başını, direğini ve
hörgücünün zirvesini bildireyim mi?"
Ben de:
Evet, ya Rasulullah, dedim. Buyurdu ki:
"Her işin başı İslâm, direği namaz, hörgücünün
zir. vesi de cihaddir."
Sonra şöyle buyurdu:
"Sana, bütün bunların can damarım bildireyim mi?
Ben de:
Evet, ya Rasulullah, dedim.
Bunun üzerine Rasulullah, dilini tuttu ve: "Kendi
(selâmeti)n için şunu tut!" buyurdu.
Ya Rasulullah biz, konuştuklarımızdan ötürü hesaba
çekilecek miyiz? dedim.
Buyurdu ki:
"Annen hasretine yansın ya Muaz! İnsanları, yüzü:
koyun veya burunları yerde (sürünmüş) olarak cehenneme döken dillerinin
hasadından (ektiklerinden) başka birşey değildir.[11]
Süfyan demiştir ki:
Lokman (a.s.), oğluna:
Yavrucuğum, hiçbir zaman susmuşluğum için pişmanlık
duymadım.
Eğer söz gümüş ise, sûküt altındır, demiştir.[12]
İmam İsmail b. Muhammed el-Aclunî (rh.a.) şunları
beyan ediyor:
"Bu sözü, İbn Ebi Dünya, Evzâî'den 'es-Samt'ta
ri-veyet etmiştir.
Evzâî dedi ki:
Bu sözü, Süleyman ibn Davud söyledi. İbnü'l-Mübarek'e,
Lokman'ın oğluna söylediği:
Eğer söz
söylemek gümüştense, susmak altındandır, sözü sorulmuştu.
İbnü'l-Mübarek dedi ki:
Şayet Allah'a itaatte söylenen bir söz gümüştense,
Allah'a isyan etmekten (kaçınarak) susmak altındandır.
(Bunun üzerine)
İbnü'l-Mübarek, birkaç beyit zikretti. Sonu şöyledir:
Ey nefsim, konuştuğun söz gümüştense (bil ki),
muhakkak susmak altındandır.
îbnü'l- Mübarek'in bu sözünde, yukarıdaki sözün
te'viline işaret vardır.
Alimlerden bazıları bu sözü, şöyle te'vil etmişlerder:
Bu söz, muhakkak kendisinde şer'î bir fâide olmayan
şeye hamlonulur. Yoksa konuşmak, bazan vacib
bazan mendub olur.[13]
Allâme Aliyyu'1-Karî (rh.a.) şunları söyler:
"İbnu'd-Debî'nin anlattığına göre, hadis değil, belki
Hz. Süleyman (a.s.)'m sözü veya Lokman (a.s.)'ın
oğluna
yaptığı öğütlerdendir. Hattabî der ki:
Ben de derim ki:
Susan kurtulur." hadisi, boş sözlere hamledilir.
Nitekim:
"Allah'a ve ahiret gününe iman eden, söylerse
hayır söylesin, söylemezse sükût etsin," buyrulmuş ve bu hadiste, hayırlı
sözlerin, kötülüğe sükûttan çok daha iyi olduğuna önemle tenbih edilmiştir.
Çünkü birincinin faidesi umûmî, ikincinin faidesi ise azdır. Nehyi münker'de
olduğu gibi.[14]
Halid İbn Ebi İmrân (r.a.) anlatıyor:
Nebî (s.a.s.), uzun zaman dilini tuttu, sonra bıraktı
ve şöyle buyurdu:
"Sizin üzerinize şundan korkuyorum. Allah, hay;r
söyleyip ganimet kazanan, yahud kötülük söylemeyip selâmete eren kula rahmet
etsin.[15]
Said ibn İyâs el-Cüreyrî (r.a.), bir adamdan şöyle rivayet
eder:
İbn Abbas (r.a.)'ı, Kabe'nin rüknü ile kapısı arasında
ayakta ve dilinin ucunu eliyle tutar vaziyette gördüm. Şöyle diyordu:
Yazık sana! Hayır söyle ganimet kazan, yahud «errli
olanı söyleme selâmete ulaş!
O'na:
Ya İbn Abbas, niye dilini elinle tutuyorsun? diye
soruldu.
O:
Bana, kulun kıyamet günü, vücûdundan hiç bir azaya,
diline olduğundan daha kindar olmayacağı ulaştı, dedi.[16]
Zeyd b. Eşlem, babasından nakleder:
Ömer b. el-Hattab (r.a.), Ebu Bekr (r.a.)'ı dilini çekerken
görmüş de:
Ne yapıyorsun, ey Rasulullah'm Halifesi? demiş. Ebu
Bekr:
Beni, bu yollara (tehlikeye) bu sürükledi. Rasulullah
(s.a.s.):
"Bedende hiçbir şey yoktur ki, Allah'a, dilin
hiddetinden şikayet etmesin !" buyurdular, cevabını vermiş.[17]
Ebu Said el-Hudrî (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurur:
"İnsanoğlu, sabaha erdiği zaman bütün organlar
düe yalvararak şöyle derler:
Bizim hakkımızda Allah'dan kork! Çünkü biz ancak
seninle kaimiz. Doğru olursan, doğru oluruz. Eğri olursan, eğri oluruz!"[18]
Rabbimiz Allah şöyle buyurur: "O gün, kendi
dilleri, elleri ve ayakları aleyhlerinde yaptıklarına dair şahidlikte
bulunacaklardır.[19] Ukbe b. Amir (r.a.)
anlatıyor:
Ya Rasulullah, kurtuluş nedir? dedim.
Buyurdu ki:
"Diline hakim ol, evin sana dar gelmesin ve
hatalaların için ağla![20]
Süfyan b. Abdullah es-Sekafî (r.a.) anlatıyor:
Ya Rasulullah, bana bir iş söyle ki, ona sımsıkı sarılayım,
dedim.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Rabbim Allah'dır (Allah'a iman ettim) de, sonra dosdoğru
ol!"
Ya Rasulullah, benim için en çok korktuğum şey nedir?
dedim.
Rasulullah (s.a.s.), kendi dilini tutarak:
"İşte bu!" buyurdu.[21]
Önderimiz Rasulullah (s.a.s.), Allah'ın hükümlerine
tam teslim olmuş ve kendi sünneti ile amel eden müslü-man şahsiyeti tarif
ederken, diğer müslümanlann onun dilinden emin olduğu kişi olarak beyan
buyurmuştur...
Abdullah b. Amr (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurur:
"Müslüman, dilinden ve elinden müslümanlann selâmette
kaldığı kimsedir." [22]
Dil vasıtasıyla söylenen her sözde, söyleyen kişinin
mesuliyeti vardır... Söylediklerinin hayırlı ve faydalı olmasına azamî derecede
dikkat etmesi gerekir... Herhangi bir konuda bir fikir beyan etmeden önce iyi
düşünmelidir... En doğru olanı bilmeli, düşünmeli, araştırıp bulmalı sonra onu
yerinde söylemelidir... Dedi-kodu yapmaktan ve malayanî konuşmaktan
alabildiğince kaçınmalıdır... Her duyduğunu doğru mu, yanlış mı diye
araştırmadan ulu-orta sarfede kişi, ağır sorumluluğun altına girer... Zaman
olur, hem sapar, hem de saptırır... Böyle mesuliyet duygusundan mahrum
devramşlar, sonu çok kötü biten kavgalara, aile ve toplum huzursuzluklarına
sebeb olur... Korkunç fitneler ortaya çıkar ve fesad her tarafı sarar... O
hâlde mü'min müslüman şahsiyet, bu mesuliyeti derinden hissetmeli ve bazan sır
küpü olduğu gibi, konuştuğu zaman da hayırlı ve iyi olanı konuşmalı, her anda faydadan
yana olmalıdır... Doğru olmalı ve doğruyu konuşup, doğrudan yana tavır koymalıdır...
Ebu Hüreyre (r.a.)'dan. Rasulullah (s.a.s.) şöyle
buyurur: "Kişiye, işittiği her sözü söylemesi, günah yönünden yeter (ve
artar)" [23]
Enes b. Malik (r.a.)'dan. Rasulullah (s.a.s,) şöyle
buyurur: "Kul, dilinin söyleyeceği bazı şeyleri tutmadıkça, imanın
hakikatına ulaşmış olmaz.[24]
Mü'minlerin annesi Ümmü Habibe (r.anha)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurur: "İnsanoğlunun konuşması, lehinde değil,
aleyhindedir. Ancak iyiliği emretmek, kötülükten alıkoymak ve ?ik rullah (Allah'ı
zikretmek) müstesna.[25]
Rabbimiz Allah şöyle buyurdu:
"Onların gizli söyleşmelerinin çoğunda hayır yok.
Ancak bir sadaka vermeyi veya iyilikte bulunmayı, ya da insanların arasını
düzeltmeyi emredeninki başka. Kim Allah'ın rızasını isteyerek böyle yaparsa,
artık ona büyük bir ecir vardır.[26]
"Andolsun, insanı Biz yarattık ve nefsinin ona ne
vesveler vermekte olduğunu biliriz. Biz ona, şah damarından daha yakınız.
Onun sağında ve solunda oturan iki tesbit edici ve
yazıcı tesbit edip yazarken,
O, söz olarak (herhangi bir şey) soyleyiversin, mutlaka
yanında hazır bir gozetleyici vardır.[27]
İnsan, kendisinden ayrılmayan ve onun her söyleyip
yaptıklarını, hiçbir şeyi kaçırmadan tesbit edip yazan "Kiramen Katibin"
meleklerine inanıp farkına varırsa, her sözüne ve her hareketine dikkat
eder!.. Her sözü ve her hareketi, adil iki melek tarafından müşahede altına
alınmıştır... Adaletten zerre kadar sapmayan iki şahid, devamlı onun yanında ve
ona şahid olmaktadırlar...
Katıksız iman sahibi mü'min müslüman bir kişi, di-Hne
sahib çıkıp onu hayır üzere kullanır ve iffet ehli olup tfzını her türlü
haramdan korursa, Rasulullah (s.a.s.) kendisine cennete kefil olmuştur.
Sehl b. Said es-Saidî (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:
"Her kim bana, iki bacağı arasındaki organı ile
iki çene kemiği arasındaki organını (dilini) günahtan korumaya kefil olursa,
ben de o kimseye cennete kefil olurum.[28]
Ebu Hüreyre (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurur:
"Allah her kimi, iki çenesi arasındakinin şerri
ile, iki bacağı arasındakinin şerrinden korursa, şübhesiz cennete girer.[29]
Ebu Hüreyre (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.)'e:
(Mü'mini) cehenneme sokan günahların en çoğu
hangisidir? diye soruldu. O (s.a.s.):
"(Şu) iki organ: Ağız ve tenasül uzvu!1' buyurdu.
[30]
İnsan, söz söylemeden önce, hak ve adalet tartısıyla
Rikkatli tartmalıdır... Ağzından çıkan söz, Rabbi Allah'ın rızasına mı uygun,
yoksa Allah'ı gadablandıran ve kulun aZabı hakkettiği bir söz müdür? Söylediği
söz, muhatabı 0|an insanları sevindirip mutlu mu etmekte, yoksa onu Züp
öfkeledirmekte midir? Bir söz ile dünya savaşları olur, bir söz ile dünya
barışa kavuşur... Bir söz ile başlar kesilir, bir söz ile canlar kurtulur...
Bir söz ile insan, ebedî mutluluğa ve cennete kavuşur... Bir söz ile insan,
ebedî azaba ve cehenneme düşer... Bundan dolayı sözün değerlisini veya
değersizini iyi bilip birbirinden ayırmalı, değerli olanına sahib çıkıp onu
korumalı... Değersiz olana asla sa-hib çıkılmamah, hatta onun semtine bile
uğranmamak... Onu, kullanmamalı, hatta duymamalı!.. Ne dil onu alıp satmalı, ne
de kulak ona müşteri olmalı... Dil, değerli, faydalı ve hikmetli sözleri alıp
satmalı ve değerli, faydalı ve hikmetli sözlere müşteri olmalıdır... Bu kâr ve
zarar ticaretinin yapıldığı imtihan pazarında, zarardan kaçınıp kârlı
alış-verişle uğraşılmalıdır!..
Ebu Hüreyre (r.a.)'ın rivayetiyle şöyle buyuruyor
asulullah (s.a.s.):
"Kul, bazan içinde ne olduğu belli olmayan (yani
kötülüğünü ve ne sabit olacağını düşünmeden) bir söz soy-er de, o söz sebebiyle
ateşin içinde, güneşin doğduğu yer tfe battığı yer arasında daha uzak bir derinliğe
kayıp gider!"[31]
Ebu Hüreyre (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Kişi, bir söz söyier ve onda beis görmez, fakat
o söz yüzünden cehennemde yetmiş yıl dibe doğru düşer.[32]
Bilâl b. Haris el-Müzenî (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Şübhesiz biriniz, Allah'ın hoşnud olduğu (güzel)
sözlerden bir sözü, ulaştığı yüce mertebeye ulaşacağım sanmayarak söyleyiverir.
Allah (Azze ve Celle) de o söze karşılık, o kimse için kıyamete kadar rızasını
yazar (Lütuf eder).
Şübhesiz biriniz de, Allah'ın gadabına sebeb olan
(fena) kelimelerden bir lafı, ulaştığı (büyük vebal) derecesine ulaşacağını
sanmayarak, sölyeyiverir. Allah (Azze ve Celle) de o lafa karşılık o kimse
aleyhine huzuruna çıkacağı zamana kadar gadabını yazar.[33]
Ebu Hüreyre (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Bir kul, Allah'ın hoşnud olduğu kelimelerden bir
kelimeyi ehemmiyet vermeyerek söyler de Allah, o kimseyi bu kelime sebebiyle
bir çok derecelere yükseltir.
Bir kul da, Allah'ı öfkelendirecek kelimelerden bir
kelimeyi hiç ehemmiyet vermeden söyler de, kendisi o kefle sebebiyle cehennemin
içine düşer.[34]
Abdullah b. Amr (r.a.)'dan.
Rasulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu:
"Kim (gereksiz ve kötü laftan) dilini tutarsa,
kurtulur![35]
Ebu Hüreyre (r.a.) anlatıyor: Rasulullah (s.a.s.)'e:
Falanca kadın, geceyi ibadetle geçirir, gündüzleri
oruç tutar, çalışır ve sadaka verir. Bir de dil ile komşularına eziyet verir,
dendi.
Rasulullah (s.a.s.):
O kadında hayır yoktur. O, cehennemliktir." buyurdu.
Ashab:
Falanca kadın ise, farz namazları kılar,-yağı alınmış
peyniri sadaka verir ve hiç kimseye eziyet etmez, dediler.
Rasulullah (s.a.s.):
"O kadın, cennet ehlindendir." buyurdular.[36]
Rabbimiz Allah Teâlâ, muvahhid ve müttakî kullarının her zaman faydalı ve hayırlı söz
söylemeleri^ emreder, bundan razı olur... Ancak zulme uğramış olan mazlum ve
mustaz'af kullar, zalim ve müstekbirlerden şikayetçi olabilir, onların
aleyhlerinde konuşabilir... Onların yaptığı kötülükleri, çirkinlikleri
anlatabilir ve şiddetle ten-kid ederek reddetme hakkına sahihtir.[37]
Muvahhid mü'minin, sükûtu tefekkür, bakışı ibret
konuşması zikir ve hikmet olmalıdır... Haksızlığa karşı su-sanın, dilsiz şeytan
olduğunu bilmeli, bundan dolayı hakkı, her yerde, özellikle zalim egemenlerin
karşısında haykır-malıdır... Her söylediği doğru olmalı ve her doğruyu ge*.
rektiği yerde söylemelidir... Altının kıymetini sarraf bilir... Altından daha
kıymetli olan doğru ve hak sözleri, onun kıymetini bilmeyen, hatta onu reddedip
aleyhinde olacak kişilerin bulunduğu yerlerde söyleyip kıymetini düşürmemeli...
Muhatabının seviyesine ve kültürüne göre konuşmalı, anlayacakları sözleri
beyan etmelidir... Onu ilgilendiren doğruları söylemelidir!..
Emirül-mü'minin İmam Ömer ibnü'l-Hattab (r.a.)
şöyle diyor:
Üzerine elzem olmayan şeye karışma, düşmanından
uzaklaş, dostundan sakın, ancak emin bulduğun ile birleş. Emin de, Allah
Tealâ'dan korkan kimselerdir. Facir ile sohbet etme. Kötülüğünden sana da
sirayet eder. Sırrını da ona verme. İşinde, Allah Tealâ'dan korkan kimselerle
istişare et!
Atâ b. Ebi Rıbah (r.a.) şöyle der: - Selef, Fuzulî sözlerden
hoşlanmaz ve onları Çırıjn görürlerdi. Allah'ın Kitabı, Rasulün Sünneti, emr-i
j^arıif, nehy-i münker ve geçim için muhtaç olduğu sözlerlen başka her sözü,
fuzulî kabul ederlerdi. Siz sağınızda, ^olunuzda oturup ağzınızdan çıkan her
sözü yazan ve sizi koruyan yazıcı melekleri unuttunuz mu? Sizden biriniz,
dünyada ömrü boyunca doldurduğu amel sahifeleri, Allah fmzurunda açılıp
ekserisinin, ne dünya, ne de ahirete yarayan kusurlu sözler olduğunun
görülmesinden utanmaz mı? Abdullah ibn Mes'ud (r.a.) şöyle demiş:
Fuzulî konuşmalardan sizi korkuturum. Kişi için
ihtiyacı kadar konuşmak kâfidir.
Hasan el-Basrî (r.a.), şöyle nasihat eder:
Ey Ademoğlu, senin için defter hazırlandı. Kirâ-men
Kâtibin adında iki melek vezifelendirildi, yaptıklarını yazıyorlar. İstediğini
yap, ister az yap, ister çok!..
İbrahim Teymî (rh.a)'ın tesbiti ise şöyle:
Mü'min konuşacağı zaman sözüne bakar. Lehinde ise onu
konuşur, aleyhinde ise onu konuşmaz! Fakat facir öyle değil, ağzına her geleni
birbiri peşinden salıverir gider.[38]
[1] Rum 30/22.
[2] Rahman, 55/1-4. Aynca bkz. Beled 90/8-10.
[3] İsra, 17/53.
[4] Bakara 2/83. Bu ayetin tefsiri için bkz. İmam Kurtubî,
el-Câmiu lı Ahkâmi'l-Kur'ân, çev. M. Beşir Eryarsoy, İst. 1997 C.2, Sh.200.
[5] Bakara, 2/263.
[6] Abdullah İbnü'l-Mübarek, Kitabu'z-Zühd ve'r-Rekaik,
çev. M. Adıl Teymurjst. 1992,Sh.97,Hds.4O3.
[7] Bakara, 2/263
[8] İbn Kesir, Hadislerle Kur'ân-ı Kerim Tefsiri, çev. Dr.
Bekir Karlığa -Dr. Bedrettin Çetiner, İst. 1984, C.3, Sh.1043. İbn Ebi
Hatim'den.
[9] Sahih-i Buhârî, Kitabu'r-Rikak, B.23, Hds.62-63.
Kitabu'l-Edeb,B.31,Hds.48. Sahih-i Müslim, Kİtabu'1-İman, B.74,
Hds.75-77. Kitabu'l-lukata,B.3,Hds.l4. Sünen-i İbn Mace, Kitabu'l-Fiten, B.12,
Hds.3971. Sünen-İ Ebu Davud, Kitabu'1-Edeb, B.132, Hds.5154. Şünen-i Tirmizî,
Kitabu Sıfatu'l-Kıyame, B.16, Hds.2617. İmam Malik, Muvatta', Kitabu
Sıfatu'n-Nebî, Hds.22. İmam Buhârî, Edebü'l-Müfred, B.55, Hds.102. Abdullah
İbnü'l-Mübarek, Kitabu'z-Zühd, Sh.91, Hds.368 ve 372. Kuzâî, Şİhâbü'l-Ahbâr
Tercümesi, çev. Prof. Dr. Ali Yardım, İst. 1999, Sh. 107, Hds.327.
[10] İmam Suyutî, Camiu's-Sağir Muhtasarı Tercüme ve Şerhi,
çev. Is' mail Mutlu, vdğ. İst. 1996, C.3, Sh.423, Hds.3842 (9666). Hakimi
Müstedrek ve Beyhakî'nin Şuabu'l-İman'dan.
Münâvî, Feyzu'l-Kadir, C.6, Sh.372, Hds.9666.
[11] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'1-İman, B.8, Hds.2749. Şünen-i
İbn Mace, Kitabu'l-Fiten, B.12, Hds.3973.
İmam Euhârî, Halku Ef alil-İbad - Hadis-i Şerifler Işığında İlahî Ke'
lamın Müdafaası, çev. Yusuf Özbek, İst. 1992, Sh.93, Hds.292-293
[12] Ahmed İbn Hanbel, Kitabu'z-Zühd, çev. Mehmed Emin
İhsanoğiu, İst. 1993, C.l,Sh.84,Hbr.272.
imam Gazali, İhyâu Ulumi'd-Din, çev. Ahmed Serdaroğlu, İst. T.Y. C-3,
Sh.253, Hz. Süleyman (a.s.)'m sözü olarak.
[13] Aclunî, Keşfu'1-Hafa, C.l, Sh.260, No.800.
[14] Aliyyu'1-Karî, Zayıf Hadisleri öğrenme Metodu, çev.
Ahmed Ser-daroğlu, İst. 1986, Sh.48-49.
[15] Abdullah İbnü'l-Mübarek, Kitabu'z-Zühd, Sh.93,
Hds.380. Beyhakî Kitabu'z-Zühd, çev. Enbiya Yıldırım, İst. 2000, Sh.l63,
Hds.528.
[16] Abdullah İbnifl-Mübarek, Kitabu'z-Zühd, Sh.91,
Hbr.370.
[17] İmam Hafız Kadî Ebu Bekir Ahmed b. Ali b. İbrahim-i
Emevî Mer-vezî, Müsned-i Ebu Bekri's-Siddık, çev, Ahmed Davudoğlu, İst.
198l,Sh.276-277,Hds.l43. İmam Malik, Muvatta'; Kitabu'I-Kelâm, Hds.12. Ahmed
İbn Hanbel, Kitabu'z-Zühd, C.l, Sh.167, Hds.579.
[18] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.47, Hds.2518.
[19] Nur, 24/24.
[20] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.47, Hds.2517. Ahmed
İbn Hanbel, Kitabu'z-Zühd, C.l, Sh.32, Hds.82. Abdullah İbnü'l-Mübarek,
Kİtabu'z-Zühd, Sh.40, Hds.134. Beyhakî, Kİtabu'z-Zühd, Sh.163, Hds.527.
Taberânî, Mu'cemu's-Sağir Tercüme ve şerhi, çev. İsmail
Mut'u-İst. 1996, C.l, Sh.229,Hds.145.
İmam Suyutî, A.g.e. C.l, Sh.443, Hds.95O(1653). Ahmed b. Hanbel,
Müsned, C.2, Sh.212. C.4, Sh.158. C.5, Sh.259'dan.
[21] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.47, Hds.2522.
Sünen-i İbn Mace, Kitabu'l-Fiten, B.12, Hds.3972.
Sünen-İ Dârimî, Kitabu'r-Rikak, B.4, Hds.2713-2714.
Sahih-i Müslim, Kitabu'I-İman, B.I3, Hds.62. (Birinci kısım)
[22] Sahih-i Buharı, Kitabu'r-Rikak, B.26, Hds.71.
Kitabu'1-îman, B.4, Hds.4.
Sahih-i MüsHm, Kitabu'1-İman, B.14, Hds.64-66.
Sünen-i Neseî, Kitabu'1-İman, B.9, Hds.4963.
Sünen-i Ebu Davud, Kitabu'l-Cihad, B.2, Hds.2481.
Sünen-i Tirmizî, Kitabu'1-İman, B.12, Hds.2762-2763.
Sünen-i İbn Mace, Kitabu'l-Fiten, B.2, Hds.3934.
Sünen-i Dârimî, Kitabu'r-Rikak, B.4, Hds.2715.
Taberânî, Mu'cemu's-Sağir, C.l, Sh.429, Hds.320.
[23] Sünen-İ Ebu Davud, Kitabu'1-Edeb, B.88, Hds.4992.
Abdullah İbnü'l-Mübarek, Kitabu'z-Zühd, Sh.93, Hbr.379.
[24] Taberânî, Mu'cemu's-Sağir, C.2, Sh.369, Hds.665.
Kuzâî, Şihabü'l-Ahbâr, Sh.176, Hds.575.
[25] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.47, Hds.2525.
Sünen-i İbn Mace, Kitabu'l-Fiten, B.12, Hds.3974.
Ahmed İbn Hanbel, Kiîabu'z-Zühd, C.1, Sh.43, Hds.123.
Kuzâî, A.g.e. Sh.82, Hds.220
[26] Nisa, 4/114.
[27] Kaf, 50/16-18.
[28] Sahih-i Buhârî, Kitabu'l-Muharribin, B.4, Hds.6.
Kitabu'r-Rikak, B.23, Hds.61. Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.47,
Hds.2520. Taberânî, Mu'cemu's-Sağir, C.2, Sh.202, Hds.519. İmam Suyutî, A.g.e.
C.3, Sh.394, Hds.3756(9081). Ahmed b. ^^-bel, Müsned, C.5, Sh.362'den.
[29] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.47, Hds.2521. İmam
Malik, Muvatta', Kitabu'l-Kelâm, Hds.ll.
İmam Suyutî, A.g.e. C.3, Sh.394, Hds.3757(9083). Beyhakî, Şu'
abu'l-İman'dan.
[30] Sünen-i İbn Mace, Kitabu'z-Zühd, B.29, Hds.4246.
Sünen-i Tirmizî, Kitabu'l-Birri ve's-Sıla, B.61, Hds.2072. İmam Buhârî,
Edebü'l-Müfred, B.138, Hds.289 ve 294. Beyhakî, Kitabu'z-Zühd, Sh.164, Hds.529.
[31] Sahih-i Buhârî, Kitabu'r-Rikak, B.23, Hds.64. Sahih-i
Müslim, Kitabu'z-Zühd, B.6, Hds.50. Sünen-i İbn Mace, Kitabu'z-Zühd, B.12,
Hds.3970.
[32] Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.8, Hds.2416.
Ahmedİbn Hanbel, Kitabu'z-Zühd, C.l, Sh.31, Hds.80.
[33] Sünen-i İbn Mace, Kitabu'z-Zühd, B.12, Hds.3969.
Sünen-i Tirmizî, Kitabu'z-Zühd, B.10, Hds.2421. İmam Malik, Muvatta';
Kitabu'l-Kelâm, Hds.5.
Abdullah İbn Mübarek, Müsned, çev. Tevhid Ajans İst.
199°'
Sh.27,Hds.88.
İbn Kesir, A.g.e. C.13, Sh.7446. îmam Ahmed b. Hanbel'den.
[34] Sahih-i Buhârî, Kitabu'r-Rikak, B.23, Hds.65. Ahmed
İbn Hanbel, Kitabu'z-Zühd, C.l, Sh.32, Hds.81.
[35] Sünen-i Tirmizî, Kitabu Sffatu'l-Kıyame, B.16,
Hds.2618. Sünen-i Dârimî, Kitabu'r-Rikak, B.5, Hds.2718. Abdullah
İbnü'I-Mübarek, Kitabu'z-Zühd, Sh.94, Hds.385.
[36] İmam Buhârî, Edebü'l-Müfred, B.66, Hds. 119.
İnıam Muhammed b. Muhammed b. Süleyman er-Rûdânî, Cemu'l-Fevaid - Büyük
Hadis Külliyatı, çev. Naim Erdoğan, İst. T.Y. C.4, Sh.318, Hds.8286. Ahmed b.
Hanbel, Müsned, C.2, Sh.440 ve Bez-2ar'dan.
[37] Bkz. Nisa, 4/148.
[38] Gazalî, A.g.e. C.3, Sh.257-261.