FEDERASYON

Eyalet, kanton ve benzen devletlerin bir tek devlet halinde birleşerek örgütlenmeleriyle oluşan idarî birimi, egemenliklerini merkezi bir hükümetle paylaşmış yönetimlerden oluşmuş siyasal topluluk. Federasyon, bir devlet örgütlenme biçimi olup federasyonu oluşturan devletlerin her birine "federe devlet", ortak devlete de "Federal devlet" denmektedir. Federasyonu oluşturan birden çok eyalet veya siyasal birim, kendi varlığını koruyarak egemenliğin önemli bir kısmını merkezî hükümete kendi rızaları İle devretmektedirler. Bir federasyon İçerisinde yer alan gerçek ve tüzel kişiler, bir yandan kendi federe devletlerinin, diğer yandan da merkezî hükümetin egemenliği altında bulunurlar ve hem federe devletin, hem de federal devletin yasaları altında faaliyet gösterirler. Federe devletlerle federal devletin egemenlik alanları, üyeler arasındaki görüşmeler ve rızalarla belirlenir. Federe devletlerin kendi iç ilişkilerini düzenleyen anayasaları ve bu anayasaların uygulanışını gösteren kanunları çıkaracak organları bulunmaktadır. Bunun yanında federal devletin anayasası, federe devletlerin tüm yasalarının üzerinde bir değere sahiptir.

Federasyonun kurulmasında egemenliğin merkezinin hükümet ile federe hükümetler arasında paylaşılması meselesi, en önemli konu olmaktadır. Genellikle savaş ilanı, para basma, dış siyaset, dış ticaret gibi temel kollck-tif konular merkezî hükümete bırakılırken, yerel nitelikli işlerin federe hükümetlere bırakılması, hizmetin daha kolay ve etkin şekilde yapılabilmesi, yerel konularda yöre halkının aktif şekilde iştirakinin sağlanması için gereklidir. Federal hükümet ile federe hükümetler arasında egemenliğin ve önemli kamu işlerinin paylaşılması, ancak yazılı anayasalar ile olabilir. Federal anayasaya lers düşen yasaların federe devletler tarafından yapılması söz konusu olmadığından federe devletlerin ilgili organları tarafından çıkarılacak yasaların, federal anayasaya uygunluğunu denetleyecek bir anayasa mahkemesinin bulunması adeta zorunludur. Federalizmin en iyi örneğini veren ABD'dcki en etkin ve saygın kurumlardan biri olan Federal Anayasa Mahkemesi, federe yasaların federe devlet anayasasına, federe yasaların federal anayasaya ve federal yasaların federal anayasaya olmak üzere üç alanda uygunluğu denetleme yetkisi vardır.

Federasyonun oluşması ya bir bütünleşme ya da ayrılma neticesinde gerçekleşir. Daha önce birbirinden ayrı ve bağımsız birer siyasal kişilik olarak yaşayan egemen devletlerin çeşitli nedenlerle yakınlaşmaları sonucunda bir federasyon kurulabilir. ABD'nin ve İsviçre'nin kurulması bu şekilde olmuştur. İçeride ve

dışarıda egemen o!an devletler, birbirine yaklaştıklarında özellikle dışarıya yönelik bazı yetkilerin kullanılmasını ortak bir otoriteye bırakabilirler. Ne tür konulann ortak bir üstün organa bırakıldığı federal anayasada belirtilmektedir. Bağımsız ve egemen devletleri bazı yetkilerini üstün bir organa (federal hükümet) bırakmaya mecbur eden çeşitli nedenler olabilir. Askerî tehdit, geniş bir ekonomik pazar yaratma, kargaşalıkları giderme, ortak bir kültür ve medeniyet etrafında toplanma gibi faktörlerin etkİti olduğu gözlenmektedir. Bir federasyon oluşturma yönünde önemli merhaleler kaleden Avrupa Topluluğu (Ortak Pazar), ABD'ye bağlılığı azaltmak, kaynaklan daha verimli kullanmak, üretimi artırmak, teknolojik gelişmeleri hızlandırmak, dış tehditlere karşı ortaklaşa karşı koymak ve ortak bir kültür etrafında bütünleşmek gibi değişik faktörlerin etkisi altında gelişmektedir. Federasyonların doğuşunda merkezî tek yapılı devletlerin çöküşü ve bu devletlerin sınırlan içinde bulunan etnik ve kültürel bakımdan farklı bazı birimlerin belli bir özerklik kazanarak aynlmala-n da etkili olmaktadır. SSCB'nİn kuruluşu merkezî nitelikli Çarlık Rusyası'nın çökmesi, farklı etnik ve kültür özellikleri bulunan birimlerin özerklik kazanmalan ve bunlann federal bir yapıda onbeş ayrı cumhuriyet şeklinde örgütlenmeleri ile kurulmuştur.

Bir federasyonun kurulmasında kültürel ve coğrafî şartlar rol oynamaktadır. Farklı kültür ve medeniyet dünyalanna mensup siyasal birimlerin (eyalet, kanton, devlet) bir araya gelmeleri ve egemenliklerinden bîr kısmını ortak bir organa devretmeleri genelde mümkün görülmemektedir. Coğrafî bakımdan birbirinden uzak, farklı yerlerde ve kıtalarda bulunan siyasal birimlerin de federasyon oluşturmaları uzak bir ihtimaldir.

Bir fedarasyonun en önemli Özellikleri şu şekilde özetlenebilir: Yazılı bir anayasanın, bulunması, merkeziyetçi olmayan bir sayasal yapı, birliğin korunması yönünde etken olan öğelerin varlığı, merkeziyetçi olmayan yapının devamını sağlayacak kurumların geliştirilmiş olması ve federalizmin devamını sağlayacak te-

mel öğelerin yerleşmiş olması.

Federasyondan farklı bir örgütlenme biçimi olan Konfederasyon içişleri ile ilgili özerkliklerini ve dışişleri ile ilgili bağımsızlıklarını koruyarak ayrı ayrı kişilikler halinde hareket eden ve bu hareketlerdeki özgürlükleri ancak aralarındaki sözleşme hükümleriyle sınırlayan devletlerin meydana getirdikleri siyasal topluluğu İfade etmektedir. Konfederasyon, üye devletler arasında aktedilen bir antlaşmaya dayanmakta ve yine üye devletlerin istekleriyle değişebilmektedir. En önemli özelliği üye devletlerin egemenliklerini korumaları ve hükümeti savunma ve dış ilişkileri idare etmek için kurulmuş olmasıdır. Bazı yetkilerini ortak ve merkezîbir iktidara devreden bağımsız devletlerin bir birliği olan konfederasyonlar, bağımsız gelirlere ve kararları uygulatacak organlara sahip olmadıklarından tarihte uzun ömürlü olamamışlardır.

Tarihte çeşitli federasyonlar kurulmuştur. Amerika'da on üç İngiliz kolonisinin federasyonu uzun ömürlü olmamış ve 1789'da, bu günkü federal nitelikli ABD kurulmuştur. 1867'de Kanada ve İsviçre birer federasyon halinde doğmuştur. Avustralya 1900'da, Güney Afrika ise 1910'da federal birer devlet olarak ortaya çıkmışlardır. Meksika, Brezilya, SSCB, Federal Almanya, Hindistan, Yugoslavya, Nijerya, Malezya ve Tanganika'da birer federasyondurlar.

Davut DURSUN

Bk. Anayasa; Devlet; Egemenlik; Kotıfede/tts-yon; Hükümet.