|
Bu ancak, Allah'ın yarattığı ve emrettiği her şeyde hikmetin var olduğunu, Allah'a izafe edilmesi yönünden hepsinin hayır olduğunu, bu izafe açısından hepsinde hayır ve hikmet bulunduğunu, şerr yönünün ise kula izafe edilmesi cihetinden olduğunu açıklamakla ortaya çıkar.
Nitekim Rasûlüllah
(sallallahu aleyhi ve sellem) istiftah duasını yaparken şöyle derlerdi:
"Buyur Allah'ım! Emrine amadeyim! Hayır senin ellerindedir. Şerr ise, sana
(izafe) edilmez..."
(Nesâi, 2/131.)
İşte bu nefiy, bir açıdan şerrin Allah'a nisbet edilmesinin imkansız olduğunu gerektiriyor;
Şerr, O'nun zâtına, sıfatlarına, İsimlerine ve fiillerine izafe edilmez.
Çünkü:
- O'nun zâtı, her türlü şerden münezzehtir.
- Sıfatlarıda böyledir; çünkü O'nun bütün
sıfatları, kemal ve celal sıfatları olup, kendilerinde hiçbir açıdan hiçbir
şekilde noksanlık bulunmaz.
- Aynı şekilde bütün isimleri de güzel olup,
kötülenebilecek veya ayıplanabilecek hiçbir ismi mevcut değildir.
- Bütün fiilleri de; hikmet, rahmet, maslahat,
ihsan ve adalettir.
Bütün bunlardan dolayı O, övülmeyi hakkeder ve
şerrin O'na izafe edilmesi imkansız olur.
Bunun tahkiki şöyledir:
Şerr, günahlar ve onların cezalarından ibarettir. Nitekim peygamber
(sallallahu aleyhi ve sellem) hutbede iken şöyle buyurmuştur:
"Hamd sadece
Allah'a mahsustur. Biz, O'ndan yardım diler ve
O'nun affına sığınırız. Nefislerimizin şerrinden ve kötü amellerimizden O'na
sığınırız."
(Müslim, 868.)
Bu sığınma, hem nefislerin kötülüğünden hem de
amellerin kötülüğünden sığınmayı gerektiriyor ki; amellerin kötülüğü onların
cezalarını da kapsıyor.
Bu hadis'i şerif hakkında en tercih edilen yorum şöyledir:
Buradaki istiâze / sığınma, şerrin / kötülüğün bütün asıllarını ihtiva ermektedir. Bu temel kötülükler,
eyleme / amele dökülmemiş olan nefisteki gizli şerr ve nefsin süslü gösterdiği
eyleme / amele dökülmüş
şerdir.
Birincisi; insanın yapısında bulunan ve nefsin sıfatı olan şerr iken;
İkincisi; insanın iradesi ve kesbi ile alakalı olan eyleme / amele dökülmüş
şerdir. İnsanın bu iki şerden arınması, bunların gereği olan cezadan kurtulmasını gerektirir.
Dolayısıyla buradaki istiâze, kötülüğün bütün çeşitlerini kapsamaktadır. Kendisine
"Cevamiü'l kelim" (özlü sözler) verilen zâta yakışan da budur. Şüphesiz ki bu söz, sadece ilim ve iman ehlinin kadrini / kıymetini bilebildiği çok yüce ve büyük bir değere sahip olan özlü sözlerdendir.
Bu iyice bilindikten sonra deriz ki:
Varlıklar âleminde günahlardan ve onların gereklerinden başka şerr / kötülük yoktur. Bu günahların var olması da kulun nefsinden kaynaklanmaktadır; çünkü günahların sebebi, kulun nefsinde var olan ve onun gereği olan cehalet ve zulümdür. Nasıl ki hayrın sebebi, Rabb'in zâtının gerekleri olan hamd, ilim, hikmet ve hiçbir şeye muhtaç olmamasıdır.
Rabb sûbhanehû'nun zâtı, hikmet, hayır ve cömertliği gerektirirken; insanın zâtı; cehalet ve zulmü gerektiriyor.
İnsanda bulunabilen ilim ve adalet ise, Allah'ın insana olan lutfûyla ve insan nefsinin haricinde gerçekleşen bir şeydir.
Kimin hakkında Allah bir hayır dilerse, ona bu lutfûndan verir; bunun üzerine ondan iyilik, itaat ve ihsan sadır olur.
Kimin hakkında da Allah şerr dilerse, bu lutfûnu ondan esirgeyerek onu nefsinin dürtüleriyle ve gerekleriyle baş başa bırakır; o da cehalet ve zulmün gereği olan her türlü şerri / kötülüğü ve çirkefliği yapar.
Allah'ın lutfûnu bundan esirgemesi zulüm değildir; çünkü bu Allah'ın katıksız bir lutfüdur ve kendi lutfûnu esirgeyen kimse de -hele bu lutfa layık olmayan ve ona müstehek bulunmayan birinden esirgemişse- zulmetmiş olmaz.
Aynı şekilde bu lutûf, Allah'ın başarı vermesi ve kuluna şefkatli davranmayı, ona yardım etmeyi, onu muvaffak kılmayı ve onu nefsiyle baş başa bırakmamayı irade etmesidir ki; bu katıksız Allah'ın fiili ve lutfüdur. Bu lutüf'a elverişli olan, ona layık olan, onunla meyve veren ve onunla arınan kimseyi de en iyi bilen yine Allah'tır.
Şu âyet'i kerimeyle Allah'ü Teâlâ buna işaret etmektedir:
"Böylece onlardan (insanlardan) bir kısmını, diğeriyle imtihan ettik ki: "(Allah, biz dururken)
aramızdan artık bunlara mı iyilikte bulundu?" desinler diye. Allah 'şükrünü yerine getiren'
(samimi) leri daha iyi bilir, değil mi?" (En'âm, 53)
Bu âyet'i kerimeyle Allah'ü Teâlâ, verilen nimetin kadrini bilecek ve ondan dolayı şükür görevini yerine getirecek kimseleri en iyi kendisinin bildiğini haber vermektedir.
Muhakkak ki şükür; nimet verenin verdiği nimeti,
O'na boyun eğerek itiraf etmektir. Aynı zaman da O'nu sevmek ve O'nun önünde
eğilmektir.
Buna göre kim nimetin kadrini bilmez, bu hususta
cehalet içerisinde bulunursa, o kimse nimete şükretmemiş olur.
Nimeti bildiği halde nimet vereni bilmeyen kimse de
şükür görevini yerine getirmemiş olur.
Kim de hem nimeti hem de nimet vereni bildiği halde
o nimeti inkâr ederse, kendisine nimette bulunanın verdiği nimetleri inkâr
edenin nankörlüğü gibi nankör davranmış olur.
Her kim de hem nimeti hem de nimet vereni bilir, o
nimeti ikrar edip inkâr etmediği halde, nimet verene boyun eğmez, O'nu sevmez ve
O'ndan razı olmazsa o nimetin şükrünü eda etmiş olmaz.
Fakat her kim de hem nimeti hem de nimet vereni
bilir, nimet verene boyun eğer, O'nu sever, O'ndan razı olur ve o nimeti, O'nun
sevdiği yerlerde ve O'na itaat etmekte kullanırsa; işte bu kimse şükür
vazifesini yerine getirmiş olur.
Dolayısıyla şükür için kalp ilmi ve hemen bu ilmin akabinde ortaya çıkan amel
-ki o da nimet verene meyledip O'nu sevmek ve O'na boyun eğmektir- gereklidir.
Nitekim Şedad b. Evs (r. a.)'den rivayet edilen hadis'i şerifte Rasulullah
(sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır:
"İstiğfar / af dilemenin seyidi / en yüce ifadesi kulun şöyle demesidir:
"Allahım! Benim Rabb'im sensin. Senden başka
ibadete layık hiç bir ilah yoktur. Beni yaratan sensin ve ben senin kulunum. Ben, gücümün yettiği ölçüde
senin (emir ve nehyin olan) ahdin ve vadin
üzerindeyim.
Yaptığım şeylerin kötülüğünden sana sığınırım. Senin üzerimdeki nimetlerini ve
kendi günahlarımı ikrar ve itiraf ederek sana dönüyorum; Beni mağfiret et; çünkü
senden başka hiç kimse günahları affedemez."
Yakini bir şekilde inanarak
sabahladığında bunu söyleyip o gün içinde ölen kimse cennete girer. Yine yakinen
buna inanarak akşamladığında söyleyen ve o gece içinde ölen kimse cennete
girer."
(el-Buhari, el-fethül bari, 11/97; Tirmizi, 3393; Nesâi, 8/379.)
Buradaki: "Senin üzerimdeki nimetlerinle sana dönüyorum"
ifadesi, o nimetleri ikrar ederek ve Allah'a kulluk yaparak O'na dönmeyi içerir.
Kul Allah'a, Allah'ın kendi üzerindeki nimetleri ve kendi günahlarıyla döner. Bu ikisini de itiraf ederek ve Rabb'inin yanında sükunet ve huzur bularak O'na döner.
Yoksa rabb'ine yönelen ve sonrada O'ndan yüz çeviren bir dönüşle O'na dönmez; aksine Rabb'inden hiçbir zaman yüz çevirmeyen ve devamlı O'na yönelen bir dönüşle döner O'na. Çünkü O'nun Rabb'ine sığınması onun için kaçınılmaz bir zorunluluktur; çünkü O, hem onun ma'budu
hem de yardım istediği tek yerdir.
Ayrıca onun, O'na İbadet etmekten başka bir şekilde
iyileşmesi imkansızdır. Şayet O'na ibadet etmeyecek olsa, fesada uğrayıp helak
olur, O'nun yardımı olmadan da O'na ibadet etmesi mümkün değildir.
Hadis'i şerifte şöyle buyurulur:
"Mü'minin hâli, ilmikle kazığa bağlı olan atın hâli gibidir: etrafta gezinerek
(kazıktan uzaklaşır) hemen sonra tekrar kazığa döner. Mü'min de böyledir;
(günahları, sebebiyle) biraz uzaklaştıktan hemen sonra imana (ve
imanın gereklerine) döner."
(Ahmed, 3/55.)
O halde hadiste bulunan:
"Ben sana dönüyorum" sözü; Atın gezinip uzaklaşması gibi ben de, ya günah işlemekle veya şükür vazifemi yerine getirmekte kusurlu davranmakla senden uzaklaşsamda yine sana, senden ihtiyaçsız olamayan birinin dönüşüyle dönüyorum demektir.
Hadis'i şerifte sadece nimet ve günahın zikredilmesinin sebebi
ise, kulun devamlı bu ikisi arasında gidip gelmesidir. Çünkü kul, devamlı bir şekilde Rabb'inden kendisine inen nimet ile kendisinden sadır olan günah arasında gidip gelmektedir.
Nitekim kudsi bir hadis şöyledir:
"Ey Âdemoğlu! Benden sana devamlı hayır / nimet iniyor; senden şerr / kötülük yükseliyor! Benim sana ihtiyacım olmadığı halde nice nimetlerle kendimi sana sevdiriyorum; senin Bana ihtiyacın olmakla beraber, günah işlemekle Benim katımda kendinden nefret ettiriyorsun! Devamlı yüce olan melek, senin kötü amelinle benim katıma yükseliyor!"
Hasan el-Basri zamanında devamlı tek başına görülen bir genç vardı.
Hasan el-Basri bunun sebebini sorunca o şöyle dedi:
"Ben kendimi, Allah'ın nimetiyle kendi günahlarım arasında görüyorum. Allah'ın nimetlerine şükür ve kendi günahlarım için istiğfar etmek istiyorum. İşte
insanlardan beni alıkoyan şey budur."
Bunun üzerine Hasan (r.a.) şöyle dedi:
"Şüphesiz ki sen Hasandan daha fakiksin."
Hayrın bütünü Allah'tan gelmektedir.
Nitekim o şöyle buyurur:
"Siz de olan her nimet Allah'tandır."
(Nahl, 53)
" Fakat Allah, size imanı sevdirdi; onu sîzin kalplerinizde süsledi, küfrü, fâsıklığı ve isyanı'da
çirkin gösterdi. İşte bu (özellikleri koruyanlar), doğru yolda olanların
ta kendileridir, (bu haller) Allah'tan bir lütuf ve nimet olarak (verilmiş) tir..."
(Hucurat, 7-8)
"(Onlar) İslâm'a girdiklerini senin başına
kakıyorlar (seni minnettar etmek istiyorlar). De ki:
"Müslümanlığınızı benim başıma kakmayın. Aksine, Allah sizi imana eriştirmekle,
sizi minnettar kılar. Eğer (imanınızda) doğru kimselerseniz (Allah'a
minnettar olun)." (Hucurât, 17)
"Kendilerine (lûtfundan) nimet
verdiğin (iyi) kimselerin yoluna (ilet)."
(Fatiha. 7)
Bu nimet verilenlerde şu âyette geçenlerdir:
"Kim Allah'a ve Rasûle itaat ederse işte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği nebiler, sıdıklar, şehitler ve Salihlerle beraberdir. Onlar ne güzel bir arkadaştır."
(Nisâ, 69)
Bütün nimetler, Allah'ın kullarına olan lûtuflarıdır. Cömertlerin en cömerdi, merhametlilerin en merhametlisi ve yüceler yücesi olan Allah, aynı zamanda hükmedenlerin hükmü en iyi olanı ve adaletle davrananların en adil olanıdır.
Eşyayı, kendilerine lâyık olan yerden başka bir yere koymayan ve cömertliği, rahmeti ve lutfüyla hikmeti ve adaleti arasında her hangi bir tenakuz / çelişki bulunmayan bir zâttır O
(c.c.).
Şayet akıllı insanlar, kendilerinden birinin güzel kokuları ve miskleri helaya bıraktığını, buna karşılık necasetleri ve artıklarıda güzel koku ve misk kaplarına koyduğunu görürlerse, onun bu yaptığını şiddetli bir şekilde reddeder ve onun akılsız, sefih olduğunu ve hikmete aykırı davrandığını iddia ederlerdi.
Aynı şekilde eğer iyilik yapacak yerde
cezalandırdığını ve cezalandırması gereken yerde de ihsan da bulunduğunu
görselerdi, onu akılsız olmakla niteleyeceklerdi.
Şair şöyle der:
"Kılıç kullanılması gereken yerde cömertlik
yapmak;
Cömertlik yapılacak yerde kılıç kullanmak gibi
zararlıdır."
Aynı şekilde akıllı birisi, ilacı gıda gibi, gıdayı da ilaç gibi, veya suyu yiyecek yerine ve yiyecek olan şeyleri de su yerine kullanırsa, yahut da bunun benzeri hikmete ters olan şeyler yaparsa, aklını kaçırıp deli olmakla suçlanır. Hatta bir hayvana, kendisi için yaratılmadığı ilim ve sanatları öğretmeye çalışan kimse de deli kabul edilir.
Bütün bunlara rağmen, hikmeti akıllara durgunluk
veren bir zâtın, eşyayı lâyık olmadıkları bir yere koyması hiç O'na yaraşır mı?
Bilinen bir şeydir ki; Allah'ın kuluna verdiği en
büyük nimet. O'na iman etmek, O'nu tanıyıp sevmek, O'na itaat edip O'ndan razı
olma, O'na dönüp tevekkül etmek ve devamlı bir şekilde O'na kulluk yapmak
nimetidir.
Bilinen bir husus da şudur ki:
Bir kısım ruhlar, kendisinden daha kötü bir şey
olmayacak kadar kötü; diğer bir kısmı da aynı şekilde çok iyi ve daha başkaları
bunların arasında bulunmaktadır. Bilinen başka bir husus şudur ki:
Bir kısım kalpler tertemiz ve şerefli olduğu halde
başka bir kısmı da çok kötü ve çirkinliklerle doludur.
Allah sûbhanehü ise, gece ve gündüz, soğuk ve sıcak, hastalık ve ilaç, yukarı ve aşağı ve bunlar gibi daha bîr çok birbirine zıt olan şeyler yaratmıştır.
Aynı şekilde bu nimetlerin kendisinde yerleşebileceği ve bu nimetlerin kendisine serpilmesiyle arınacak olan temiz kalpleri ve yüce ruhları da en iyi bilen O'dur.
O halde O'nun, bu temiz kalpleri ve yüce ruhları bu nimetlere tahsis etmesi, aynen ekilmeye kabil olan güzel bir arazinin ekilmeye tahsis edilmesi gibidir. Buğdayın; kayalık, kumluk ve tuzlu olan arazilere ekilmesi hikmet sahibi olması gerekir. Bunu yapanında hikmet sahibi olamayacağı gayet açıktır. Böyle iken iman, kur'an, hikmet, ma'rifet ve basiret nurunun en kötü olan yerlere ekilmesi hakkında ne düşünülür acaba?
Allah'ü Teâlâ, risaletini kime vereceğini ve onu kimlere miras bırakacağını en iyi bilendir. Emanet, nasihat, peygamber'e tazim ve onun hakkını gözetmek, O'nun emirlerine sabırla razı olmak, nimetlerine şükretmek ve O'na daha çok yaklaşmak için çabalamak ilkeleri çerçevesinde O'nun risaletini taşıyıp insanlara aktarmaya kimin elverişli olduğunu kimin de buna elverişli olmadığını en iyi bilen O'dur.
Ümmetler / topluluklar arasından peygamberlere mirasçı olmaya, onlara halef olmaya ve onların Rabb'lerinden getirdikleri şeyleri taşımaya kimin ehil olduğunu da en iyi bilen yine O'dur.
Abdullah b. Mes'ud şöyle demektedir:
"Allah, kullarının kalplerine baktı ve yeryüzünde bulunanların kalpleri arasında en hayırlı kalbin Muhammed
(sallallahu aleyhi ve sellem)'in kalbi olduğunu gördü; ona risaletini verdi.
Sonra tekrar kulların kalplerine baktı ve onların kalpleri arasında en hayırlı olanların onun ashabının kalpleri olduğunu gördü; onun arkadaşları olarak onları seçti."
Allah sûbhanehu, her hangi bir kalbin kendisinden gelecek olan ilâhi lütufa, kendisini sevmeye, tanımaya ve birlemeye ehil olduğunu bildiğinde, bunları o kalbe yazar ve ona bunları sevdirir, o kalbi muvaffak ederek bu husus ta ona yardım eder, bunların yollarını onun için kolaylaştırarak onunla bunlar arasında engel teşkil edebilecek olan bütün kapıları kapatır.
Daha sonra da lütfuyla, onun işlerini düzenleyip kolaylaştırmasıyla ve en sevimli şeyi olan çocuğunu eğiten şefkatli ve merhametli iyi bir babanın eğitmesinden daha güzel bir şekilde onu eğitmesiyle onun her şeyini üstlenir.
Devamlı bir şekilde ona lütfuyla muamele edip fazlını ve keremini ona bahşeder, rahmetiyle onu bürüyerek yardımını ondan esirgemez, onu başarıya erdirir ve ona yaptığı iyilik yönlerini ona gösterir; bu şekilde kulun da marifeti, O'na olan sevgisi, O'na dönüşü / sığınması ve tevekkülü arttıkça artar. Bundan sonra kul, O'ndan başkasını kendisine dost edinmez ve O'ndan başkasına asla ibadet etmez.
İşte nimetin kadrini / kıymetini bilen, nimet vereni tanıyan, O'nun verdiği nimetleri ikrar eden ve O'nun razı olacağı yerlerde bu nimetleri kullanan kul bu kuldur.
Rabb Teâlâ'nın hikmeti, cömertliği, keremi ve ihsanı bu kalbe iman ve marifet tohumunu ekmeyi, faydalı ilim ve Salih amel ile sulamayı, hidâyet güneşinin ışıklarıyla beslemeyi ve meyvenin oluşmasını engelleyen âfetleri ondan uzaklaştırmayı gerektiriyor. Böylece bu güzel arazi her güzel çiftten çıkaracaktır.
Nitekim Abdullah b. Mes'udun rivayet ettiği bir hadis'i şerif te Rasûlullah
(sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır:
"Allah'ın kendisiyle beni
gönderdiği hidâyet ve ilmin durumu, bir araziye isabet eden yağmurun durumu
gibidir. O arazinin bir kısmı, güzel bir toprak olup suyu alır / emer ve bol bol
ot çıkarır; diğer bir kısmı da kurak olup suyu sadece tutar ve insanlar ondan
suyu çeker, kendi ekinlerini sularlar; daha başka bir kısmı da taşlık olup ne
suyu tutar ne de ot / bitki çıkarır. İşte bu; Allah'ın dininde fakih olup,
Allah'ın benimle gönderdiği şeylerin kendisine fayda verdiği kimse ile bu husus ta hiç söz sahibi olmayan, Allah'ın kendisiyle beni gönderdiği hidâyeti kabul etmeyen kimsenin örneğidir."
(Buhari -el-fethü'l bari; 1/175; Müslim, 2282)
Bu hadis'i şerifle kalpler, bitki ve meyvelerin
bittiği toprağa; yaratıcıların dan onlara ulaşan vahiy ise, toprağa inen yağmura
benzetilmiştir.
Toprağın bir kısmı, suyu alıp bitki çıkarmaya
elverişlidir; su kendisine isabet edince, insanların ve hayvanların
faydalanacağı şeyler ile mükellef olan ve olmayanların hepsinin azıklarını
çıkarır. İşte bu; Allah'ın hidâyetine ve vahyine kabil olan ve vahyin kendisinde
yerleşmesine ve üreyip meyve vermesine elverişli olan kalplerin örneğidir.
Canlılardaki kalplerin en hayırlısı bu kalplerdir.
Bir kısım yerlerde vardır ki, yüksekte olmayıp sert ve alçak bir mevkidir; suyu tutup muhafaza etmeye ve depolamaya kabil bir yerdir. Bitki çıkarma kuvveti olmayıp suyu tutma gücü bulunmaktadır. Kendisine su gelince onu tutar ve depolayıp muhafaza eder; insanlar da gelip hem kendi içerler hem de hayvanlarına içirirler ve aynı zamanda onunla ekinlerini sularlar. İşte bu da; vahyi alıp iyice muhafaza eden ve onu, kendisinden daha iyi vahyi anlayacak, belleyecek ve ondan ne kastedildiğini bilecek birine nakleden kalbin örneğidir ki bu ikinci derecedir.
Daha başka bir toprak parçasıda, kumluk ve tuzlu olduğu için bitki çıkarmayan ve dümdüz olduğundan dolayı da suyu tutmayan cinstendir. Üzerine su düştüğü zaman boşuna gider; ne insanların içmesi için o suyu tutar ne de o suyla bitki çıkarır. Çünkü suyu tutmaya ve bitki çıkarmaya kabil bir toprak parçası değildir.
İşte bu da; çoğu insanların örneğidir. Bunlar Allah'ın hidâyetini kabul etmeyen ve bu konuda söz sahibi olmayan bedbaht kimselerdir. Bu konumda olan kimse Müslümanlardan olmaz. Bilakis her müslümanın kalbinde vahyin yerleşmesi ve Salih amel ile güzel söz meyvelerini çıkarması; bu şekilde gücü nispetinde hem kendine hem de başkasına faydalı olması kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Kalbi hiçbir hayır meyvesini bitirmeyen kimse ise, bedbahtların en bedbahtı olur.
Salat ve selam öyle bir zâta olsun ki; hidâyet, hakkı açıklama, sadırlara şifâ ve günahlardan / bid'atlardan korunmak ancak onun sözleri ve verdiği örneklerle olur
Bu anlatılanlardan maksad şudur;
Lütfü, rahmeti ve tevfikini vereceği yerleri, bunlara elverişli olan ve olmayan kimseleri en iyi bilen Allah'dır.
O'nun sonsuz hikmeti, bunları ehil olmayan kimselere
vermeyi ve ehil olan kimselere de vermemeyi imkansızlaştırıyor. Bu lütfün
yapıldığı yeri elverişli ve bu nimetin verildiği kimseyi buna ehil ve kabil
yapan da yine O'dur. Dolayısıyla hem bu nimete hazırlamak hem de bu nimeti
vermek O'na aittir.
Buna şu şekilde itiraz eden kimseler olabilir:
"Madem öyle! O halde neden bütün yerleri
elverişli yapmadı ve bütün kalpleri bir tek kalp gibi yapmadı?"
Ancak böyle itiraz eden kimse, insanlar arasından en
cahil, en sapık ve en akılsız olan kimselerdir. Zira bu kimse şöyle diyen kimse
gibidir:
"Allah niçin birbirine zıt olan şeyleri yarattı?
Neden her şeyi tek bir sebebe bağlamadı?
Geceyi ve gündüzü, yukarıyı ve aşağıyı, sıcağı ve
soğuğu, hastalığı ve ilacı, şeytanları ve melekleri, güzel ve çirkin kokuları,
tatlıyı ve acıyı, güzeli ve kötüyü Allah neden yarattı?"
Şüphesiz ki az bîr aklı bulunan bir kimse bile,
söyleyicisinin ahmaklığına ve aklının bozukluğuna delalet eden böyle bir sorunun
sorulmasına müsamahakâr davranıp izin vermez.
Muhakkak ki bütün bunlar, O'nun rububiyet, uluhiyet, mülk, hikmet ve meşietinin bir gereğidir. O'nun kemal sıfatlarının bütün bunlardan geri kalıp tecelli etmemesi imkansızdır. Şöyle ki;
Sultana yaraşan, dostlarına
ikram ve düşmanlarını perişan etmek değil midir?
Mükemmel bir hikmet ve kemal derecesinde olan bir kudret, birbirine zıt / karşıt ve farklı şeyleri yaratıp her birinin neticesini hemen akabinde ortaya çıkarmak ve her birine lâyık olan şeyi ona vermek değil midir?
O'nun isim ve sıfatlarının âlemde tecelli etmesi, O'nun rububiyet
ve mülkünün gereği değil mi?
Şayet O'nun rızık vereceği, mağfiret edeceği, affedeceği, şefkatli davranıp merhamet edeceği kimseler bulunmasa, O'nun Gaffar, Rezzak, Afûvv, Hâlim ve Rahim isimleri nasıl tecelli edecek?
O'nun Rabb ve Melik olmasının bir gereği de intikam alması değil midir?
Peki intikam alacağı düşmanları olmasa kimden intikam alır?
O'nun dostları, O'nun, üzerlerinde bulunan mükemmel nimetlerini ve bunları başkalarına değilde sadece kendilerine verdiğini O'nun ikram ve mükafatlandırması sonucu anlıyor değiller mi?
Büyük bir hayrı, o hayrın bir gereği olan cüz'i bir serden dolayı iptal edip ortadan kaldırmak hikmet'i ilahiye sığar mı?
Örnek olarak:
Allah'ın kendisiyle beldeleri, kulları, hayvanları ve ağaçlan dirilttiği yağmur; nice yolcuları alıkoymakta, nice evleri yıkmakta ve nice maslahatları yok etmektedir. Ancak bu tahribatları, kendisiyle oluşan maslahatlar yanında devede kulak bile değildir. Onun yol açtığı mefsedeler / bozukluklar, sebep olduğu maslahatlara nazaran denizde bulunan bir çöp tanesi gibidir. Şimdi bu tahribatlar meydana gelmesin diye yağmuru iptal etmek, en büyük tahribatların meydana gelmesine ve her şeyin yok olmasına sebep olmak değil midir?
İkinci bir örnek:
Allah'ın, kullarının menfaatine sunduğu, onların meyvelerini ve temel rızıklarını olgunlaştıran, kendi bedenlerini ve hayvanlarla kuşların bedenlerini geliştiren ve daha nice menfaat ve maslahatları sağlayan güneş; sıcaklığıyla nice yolculara ve daha başkalarına eziyet etmekte, pek çok nemin kurumasına ve nice hayvanın susuz kalmasına sebep olmakta, birçok maslahatı engelleyip, pek çok su kaynağının kurumasına ve ziraatin
yanmasına yol açmaktadır. Ancak bütün bunlar, güneşte bulunan ve hayatın dengeli
olması için zaruri olan menfaat ve maslahatların yanında hiç mevzubahis bile
edilmez.
İşte bu (ve benzeri binlerce) şeyden dolayı diyoruz
ki:
Büyük bir hayrı, küçük bir şerrden dolayı terk etmek büyük bir şerrdir.
Ve böyle bir şey hikmete ters olup, Allah sübhanehû bundan münezzehtir.
Şeyhü'l İslâm İbni et-Teymiye'ye dedim ki:
"Bütün bu şeyleri, mefsedelerden soyutlanmış ve
hâlis maslahatı kapsayan bir şekilde yaratması mümkündü! (Niye böyle
yaratmadı?)."
Bunun üzerine o şöyle dedi:
Bu tabiatı / doğayı, kendilerinden doğacak olan
sonuçları olmadan yaratmak imkan dışıdır; çünkü sebebin olması doğal olarak
sonucun / neticenin de olmasını gerektirir ve onsuz olmaz. Şayet olduğu bu şeklin
dışında farklı bir şekilde yaratılmış olsalardı, bu olanların dışında farklı
varlıklar ve bu âlemden daha başka farklı bir âlem olurdu. Eşyadan bazıları
vardır ki kendi zâtından bazı şeyler kaynaklanır ve o şeyler kesinlikle ondan
ayrılmaz.
Mesela; hareket sabit olmamayı gerektir. Şayet:
"Niçin belirli bir hareket sabit olarak yaratılmadı?" denecek olsa deriz ki:
"Çünkü hareketin kendisi, bir mekandan başka bir mekana intikal etmeyi ve bir durumdan daha farklı başka bir duruma dönüşmeyi içeriyor. Eğer böyle olmayan bir şey farzedilse,
o zaman o şey hareket olmaz, farklı bir şey olurdu."
Yine insanın nefsi, zâtı gereği cahil, âciz ve
muhtaçtır. Nitekim Allah şöyle buyurmaktadır:
"Allah sizi, hiçbir şey bilmezken annelerinizin karnından çıkarmıştır..." (NahI, 78)
İnsana gelen ilim, güç ve zenginlik, ancak Allah'ın lûtfu ve rahmeti sayesinde geliyor. İnsandaki kemal ve hayırların tümü de Allah'tan insana veriliyor. Buna mukabil insanda bulunan ve zulüm ile kötülüğü gerektiren acizlik, fakirlik ve cehalet ise, insanın kendisinden ve nefsinin hakikatından
/ mahiyetinden kaynaklanmaktadır.
Bunlar ademi şeyler olup bunların varlığı ve kemali
olmaz. Bu ademi şeyler insan nefsinin varlığının gereklerindendir. Şayet insanın
bu şeklin haricinde başka bir mahiyette yaratılmış olsaydı, insanın bu var olan
nefsi olmaz, farklı bir mahluk olurdu.
İnsan nefsinin hakikati / mahiyeti, câhil, zalim ve muhtaçtır. İnsan nefsinde bulunan şerr / kötülük ise iki türlüdür:
- Biri; adem (yokluk / olmama)
- diğeri ise; vucudi (var olma ile alakalı) dir.
Birincisine gelince; ilmin, imanın, sabrın,
hayırları irade etmenin ve onlarla amel etmenin olmaması gibi.
İşte bu şeylerin
olmamasının hiçbir faili yoktur. Çünkü katıksız olmamanın / ademin faili olmaz. Zira failin etkisi, ancak vucudi olan şeylerde bulunur. Aynı şekilde onun hayırlara ve kemalata kabil olmaması da failsiz olan katışıksız bir yokluktur / ademdir. Çünkü yokluk, bir şey olmadığı için bir failin mef'ulu / yaptığı iş olmaz. Dolayısıyla:
"O, Allah'tandır" denilmez. Çünkü sadece vucudi
olan şeyler faile ihtiyaç duyar. Bundan dolayıdır ki bütün Müslümanlar şöyle
derler:
"Allah'ın olmasını dilediği şey olur; olmamasını
dilediği şey de olmaz".
Olan her şey O'nun dilemesiyle olmuş / olur. Olmayan şeyler de, O'nun dilemesi olmadığı için onlar olmamış / olmaz. Yokluk, bazen sebep ve şartının olmaması bazen de manian bulunmasıyla illetlendirilir.
Bütün bu anlattıklarımızdan maksadımız şudur:
Nefiste bulunmayan hayır ve kemal, nefis'in yapısından kaynaklanıyor.
Çünkü nefis, yapısı itibariyle ademi / olmamayı gerektiriyor. Yani; nefsin hayra ve kemalata kabil olmaması ve bu konuda bir gücünün bulunmaması, nefiste kemalin olmamasına sebep oluyor.
Zira; nasıl ki vucudi olan iki şeyden biri diğerinin sebebi oluyorsa; aynı şekilde ademi olan iki şeyden biri de diğerinin sebebi olur. Sonradan oluşan bir varlık, kendisinin var olmasını gerektiren sebebe nisbet edilir;
Yok olan şeye gelince, onun yokluk üzerinde devam etmesi, yokluğunu oluşturan herhangi bir faile bağlı değildir. Fakat onun yokluk üzere devam etmesi için, muhtar olan (dilediği şeyi yapan) failin onun olması hususunda dilemesinin olmaması yeterlidir.
Allah'ın olmasını dilediği şeyler olur; olmasını dilemediği şeyler de olmaz.
Yok olanın olmamasının sebebi, Allah'ın, onun olması hakkında dilemesinin / meşietinin olmamasıdır. Onların şu sözlerinin ifâde ettiği şeyde budur:
"Bir şeyin varolma illetinin olmaması, yok
olmasının illetidir."
Bu itibarla şöyle denebilir:
"Var olmaya ve yok olmaya kabil olan mümkün bir şey, bir müreccih
(tercih eden) olmadan bu iki tarafında birisi ağır basıp tercih edilmiş olmaz.
Dolayısıyla onun olmaması tarafını ağır bastıran şey, onun olmasını ağır
bastıran bir şeyin bulunmamasıdır.
Bununla şu ortaya çıkar ki: Bu şerri Allah'a
izafe etmek imkan dışıdır.
İkinci şerr ise; Batıl inançlar ve fasid iradeler gibi vucudi
şerdir.
Bu şerr, ademi şerrin gereği ve neticesidir. Çünkü nefiste
"faydalı ilim" ile "salih amel" bulunmadığında, onların yerini kaçınılmaz ve zorunlu olarak şerr ve cehalet ile onların gerekleri alır.
Bu iki zıt birbirine karşıt olan şeyden birisinin nefiste bulunması gerekli ve kaçınılmazdır. Faydalı ve Salih olan şeyle nefis meşgul olmayınca, bunun karşıtı olan zararlı ve fasid şeylerle meşgul olur.
İşte bu vucudi şerler Allah'ın mahlukudurlar; çünkü
Allah'tan başka yaratıcı olmayıp, her şeyin yaratıcısı O'dur. Ancak Allah'ın
yaratmış olduğu her şeyde, kendisinden dolayı o mahluku yarattığı bir hikmetin
var olduğu muhakkaktır ve eğer o şeyi yaratmasaydı bu hikmet meydana
gelmeyecekti. O şerrin olmamasından meydana gelecek olan hayırdan Allah'a daha
sevimli olan o hikmeti kaçırmak hikmet olmasa gerektir.
Zira o şerrin var olmasında, kendilerinden dolayı
Allah'ın övüleceği öyle hikmet ve gayeler vardır ki; o şerrin olmaması durumunda
bu hikmet ve gayeler meydana gelmez. Bu şer olmadan olmaları imkansız olan büyük
hayırların yanında bu serden dolayı nefiste oluşan kötü durumlar için bu büyük
hikmeti kaçırmak hikmet değildir.
Bir şeyin varlığı; o şeyin var olmasına sebep olan bazı faktörlerin varlığına ve o şeyin varlığını engelleyen bir takım zıt/karşıt şeylerin yokluğuna bağlıdır. O halde diyebiliriz ki:
Facir olan nefislerin hidâyete gelmesi ve şehadet kelimelerini söylemesi, bazı sebeplerin olmasına ve bir takım engellerin olmamasına bağlıdır. Bu sebepler meydana gelmediği ve bu maniler ortadan kalkmadığı için onların hidâyetide gerçekleşmemiştir.
Şöyle bir soru sorulabilir:
Neden bu sebepler meydana gelmedi ve bu maniler ortadan kalkmadı? Bu soru daha önce de sorulmuş ve biz orada şöyle demiştik:
Bu yaratıkların, bu oluşumun ve bu âlemin gereklerinin meydana gelmesi kaçınılmaz ve zorunludur. Şayet bu gereklerin olmaması / ademi farzedilecek
olursa, o zaman bu âlem değil de başka bir âlemin olması gerekir ve daha başka
yaratıkların var olması lazım gelirdi.
Ayrıca açıkladık ki, bu soru şöyle demek gibidir:
Neden yağmur ve nehirler, kendileri sebebiyle oluşan boğulma, tahribat ve diğer eziyetlerden soyutlanmadılar?
Niçin, güneş sebebiyle sıcaklık, zehirlenmeler ve diğer cefâlar oluyor?
Hamilelik döneminde ve doğum yaparken kadın neden acı ve ıstırab çekiyor?
Neden senedeki mevsimler, bazılarında bulunan
dondurucu derecedeki soğukluktan ve diğerlerinde bulunan eziyet verici
derecedeki şiddetli sıcaklıktan soyutlanmadı?
Şüphesiz ki akıllı bir insan bu soruları kabul etmez
ve kesinlikle bunları sormaya yeltenmez. Bu tip soruları sormak şöyle demek gibi
olur:
Fakr ve ihtiyaç noksanlık sıfatları iken yaratılmışlar neden fakir ve muhtaç olarak yaratıldılar?
Neden bu noksanlık sıfatlarından soyutlanıp mutlak zenginlik ve mutlak kemal sıfatlarıyla vasıflanmadılar?
Peki mahluklar, mutlak zenginlikle (hiçbir şeye muhtaç olmamakla) ihtiyaçsız oldukları zaman yaratılmış olurlarmıydı?
Bilinen bir hususta şudur ki;
Bu âlemde varolan yaratıkların gereklerinin meydana gelmesi zorunlu ve kaçınılmazdır.
Yukarı için aşağı olması gerekli olup aşağınında bir merkezinin olması zorunludur. Ulvi / yukarı âlemin gerekleri; genişlik, aydınlık, parlaklık, sevinç ve hayırlar olup bu âleme münasib ve lâyık olan parlak / şeffaf ve yüce ruhlar ile o ruhlara lâyık ve münasib olan sevinç, güç, ve maddi bağlardan soyutlanmadır.
Süfli / aşağı âlemin ve onun merkezinin gerekleri ise; darlık ve sınırlılık ile bunların gerekleri olan karanlık, katılık, yoğunluk ve şer ile bu âlemde bulunan kötü, karanlıklı süfli ruhlar ve bunların amelleriyle neticeleridir.
İşte bunlar; süfli ve ulvi olmak üzere iki farklı âlem ve onların her birine münasib olan farklı sakinler ile bu sakinlerin birbirinden farklı olan amelleri ve tabiatlarıdır. Allah, bu iki yerden her birisini kendisinde bulunan sakinlerle mamur olarak yaratmıştır. Ezici bir kudret ve üstün bir hikmet...
Bu ruhlardan her bir gruba, kendisi için yaratıldığı ve kendisine münasib
olan hâlin dışında hiçbir şey lâyık düşmez.
Allah'ü Teâlâ şöyle buyuruyor:
"Deki: "Herkes kendi yapısına (ve huyuna)
göre hareket eder..." (İsrâ, 84)
Nitekim insanlar arasında da şöyle bir söz vardır:
"Her kabtan, içinde bulunanlar çıkar."
Bütün bunlara rağmen süfli ve kötü ruhlardan birisi,
"mele'i a'la" nın sıddik makamında bulunan yüce ve nezih ruhlarla beraber olmak isterse;
"Ehkemü'l hakimin" (hükmü ve hikmeti en güzel) olan Allah'ın hikmetinin kabul etmediği bir şeyi arzulamış olur.
Şayet dünya meliklerinden biri, yakın maiyetini ve devletinin ileri gelen yöneticilerini insanların sefil ve ayak takımı olan düşüklerinin seviyesine indirecek olursa, insanlar onun yönetimini tenkid ederek şöyle derler:
"Bu adam, yönetici olmaya elverişli birisi değil."
Bu süfli âlemde böyle iken; en büyük melik ve sultanların sultanı olan Allah'ın evinde. O'nun komşuları olan ve O'nu görmek, O'nun kelamını işitmek ve mahlukatın en şereflileri, en nezih olanları ve en yüceleri olan
"mele'i a'la" ile beraber olmakla yücelenler hakkında ne düşünülmelidir?
Hiç bu "refik'i a'la" ya, en yüce yere ve en yüksek derecelere yeryüzündeki süfli ruhlar lâyık olurlar mı?
Kî bu ruhlar, yeryüzüne meyletmiş, kendi tabiatlarının gerektirdiği kötülüklerden ayrılmamış ve hatta akılsız olan hayvanlardan daha aşağılık olmuş, bütün himmetini dünyaya hasretmiş, bütünüyle dünyaya yönelmiş, kendi tabiatına muvafık olan yiyecek, içecek ve cinsel arzulardan başka hiçbir lezzet, sevinç ve nimet düşünememiş ve bunların da nasıl ve hangi yollardan gerçekleştiğine / helal mi yoksa haram mı olduğuna hiç önem vermemiştir.
Bunlarla merkebler, köpekler ve inekler arasındaki fark; sadece düzgün bir bedene sahip olmak, diliyle konuşmak ve elle yemektir. Yoksa kalp ve tabiatları, bu hayvanların kalplerine ve tabiatlarına benzemekte; hatta bazen bu hayvanların tabiatları daha hayırlı, daha sağlam ve daha çok hayra kabil olabilmektedir.
İşte bundan dolayı Allah'ü Teâlâ, bunları hayvanların en kötüsü kabul ederek şöyle demektedir:
"Çünkü Allah katında hayvanların en kötüsü,
(gerçeği) düşünemeyen sağırlar ve dilsizlerdir. Allah, onlarda bir hayır
olduğunu görseydi elbette onlara duyururdu. Ama onlara (hakkı) duyursaydı
bile yine onlar elbette yüz çevirerek dönerlerdi." (Enfâl, 22-23)
Hiç "Aziz" ve "Hakim" olan Allah'ın hikmetine yaraşırmı ki; mahlukatın en hayırlısı ve en yücesi olanlarıyla varlıklar arasında en şerli ve hayvanlardan da daha kötü olanları bir arada aynı yurtta bulundursun ve onlar orada nimet veya azap hususunda aynı hal üzere olsunlar?
Bunların bir olamayacağı hususunda Allah'ü Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
"Biz Allah'a teslim olanları, hiç suçlular gibi yaparmıyız? Size ne oluyor?
(bilginiz olmayan ahiret hakkında ) nasıl hüküm verirsiniz?"
(Kalem, 35-36)
Allah'ü Teâlâ bu âyetle, onların, Allah'a teslim olanlarla mücrimlerin eşit olacağı şeklindeki hükümlerini inkâr ederek; fıtrata göre bunun imkansız olduğuna ve akl'i
selim sahibi kimselerin bunu kabul etmemeleri, gerektiğine dikkatleri çekmek
istiyor.
Yine O şöyle buyuruyor:
"Ateş ehli (olan cehennemlikler) ile
cennet ehli bir olmaz. Cennet ehli (olanlar) kurtuluş ve saadete
erenlerin ta kendileridir." (Haşr, 20)
Başka bir âyette şöyle ferman
ediliyor:
"Yoksa biz, iman edip de Salih ameller yapanları,
yeryüzünde bozgunculuk edenler gibi mi tutacağız? Yahut Allah'ın emrine uygun yaşayanları, yoldan çıkanlar gibi mi tutacağız?" (Sâd, 28)
Daha başka bir âyet şöyledir:
"... De ki: "Bilenlerle bilmeyenler hiçbir olur mu?" Ancak (bunları), temiz akıl sahipleri düşünürler."
(Zümer,
9)
Hatta yaratılmışlardan herhangi birisinin üst tarafıyla alt kısmı bile eşit değildir; topuğuyla gözü ve başıyla ayakları eşit değil. Bunlardan bir tarafın elverişli olduğu şeye diğer taraf elverişli olamaz. Aynen bunun gibi Allah'ü Teâlâ, çirkiniyle güzeli, kolay olanıyla zor olanı ve zararlı olan şeylerle faydalı olan şeyler yaratmıştır.
Yeryüzünde bulunan her şey de böyledir. Mesela bir kısmı göze parlaklık verirken; diğer bir kısmıda
fırın ve ateşte yakılmaya elverişlidir.
İşte bu ve benzeri şeylerle Allah'ın kudret ve
hikmetinin kemal seviyesinde olduğu anlaşılabilir.
Kudretin kemali, birbirine zıt ve karşıt olan
şeyleri yaratmakla ortaya çıktığı gibi; hikmetin kemali de, bu zıt ve
karşıt olan şeyleri lâyık oldukları yerlere yerleştirmekle ortaya çıkar.
Âlim olan kimse, Allah'ın hikmetiyle kudretinin birbiriyle çatıştığını / çeliştiğini düşünmez; -Böyle düşünen kimseler, Allah'ın kudretine iman ettikleri zaman hikmetini tenkid edip iptal eder; hikmetine iman ettikleri zaman da kudretini tenkid edip noksan görürler.- Bilakis o, Allah'ın kudretini hikmetine bağlar ve bunların her ikisininde, Allah'ın yaratmış olduğu ve yaratacağı her şeyi ihata ettiklerini bilir.
Bu mahlukların, Allah'ın kudreti ve meşieti olmadığı
zaman meydana gelmeleri imkansız olduğu gibi; Allah'ın hikmeti olmadan da
oluşmaları imkan dışıdır.
Eğer insanların akılları bu hakikati tam anlamıyla
tafsilatlı bir şekilde ihata edemiyorsa, o halde bu hususta bildikleri ve
müşahede ettikleriyle yetinmesi; sonra da müşahede ettiklerini göremedikleri
için delil kabul etmesi ve bu hususta bilmediği şeyleri bildiklerine göre
değerlendirmesidir.
Şüphesiz ki Allah'ü Teâlâ, gönderdiği kitapta insanlara örnekler vermiş; insanlar için yaratıp indirdiği yağmurun gereği olan şeyleri -olumlu olumsuz- beyan etmiştir. Ki insanların hayat ve rızıkları, hayvanların ve yeryüzünün hayatı ona bağlıdır. Yine onlar için yaratmış olduğu madenleri açıklamıştır ki; onların bedeni sıhhati, rızıkları
ve hayırlı hem de kötü olan bütün sanatları onlara bağlıdır.
Ayrıca kendisiyle oluşan hayırlarla beraber
bilinmeyen bir çok şeyi de açıklamıştır. O şöyle buyuruyor:
"O gökten su indirdi ve vadiler kendi miktarlarınca
(sel) olup aktılar, sel de yüze çıkan bir köpük yüklenip (götürdü). Bir zinet
veya bir eşya yapmak için ateş yakıp erittikleri (madeni) şeylerden de
bunun gibi bir köpük (posa) meydana gelir. İşte Allah, hak ile bâtılı
böyle benzetme ile anlatır. Köpüğe gelince, o, (hiçbir işe yaramayarak)
yok olup gider. İnsanlara fayda veren (esas) şeye gelince, o, yeryüzünde
kalır. İşte Allah, (her türlü bâtıl terk edilsin diye) böyle misaller
verir." (Ra'd, 17)
Allah sübhanehu bu âyetle haber vermektedir ki; çorak bir araziye su karıştığında ve sel olup aktığında, o selin, suyun yüzeyinde biriken
çöp ve köpük gibi şeyler taşıması kaçınılmaz olur. İşte köpüğün altında bulunan
şeyi bilmeyen kimse, sadece çerçöpü, köpüğü ve suyun yüzeyinde bulunan şeyleri
görerek, bunların altında olan hayat maddesini göremez.
Aynı şekilde çıkartılan altın, gümüş, demir, bakır
ve diğer madenler de böyledir; bu madeni şeyler, kendilerinden
faydalanılabilmesi için ateşe sunuldukları zaman onların özünden olmayan ve
kendisinden faydalanılamayan bir kir ve köpük çıkar onlardan. Bu iki örnekte de
görüldüğü gibi altta bulunan asıl maddeyi görmek gerekir.
Nitekim Allah'ü Teâlâ, basireti körelmiş ve kur'an da bulunan saadet, ilim, hidâyet, iyilik ve dünya ile ahiret hayrını göremeyerek kör olmuş olan münafıkları zemmetmiş / onları azarlamıştır. Ki bunların gözleri ve kulakları, Allah'ın tehdit vâri üslûbunda bulunan şimşekleri ve yıldırımları, Allah'ın düşmanları için hazırlamış olduğu azabı, cezayı, perişan etmeyi ve kötü sonucu işitememiş ve görememiştir. Çünkü bunları işitip görmek ve
iyice bellemek - kalplerin ve ruhların hayatı olması ve ilâhi marifeti içermesiyle beraber- kulun en yüce kemali olan kulluk / ubudiyet yolunu açıklığa kavuşturur.
Allah'ü Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
"Onların (münafıkların) durumu bir ateş
tutuştur (up aydınlan)mak isteyen kimse gibidir ki, o (ateş yanıp da) çevresindekileri aydınlatınca (faydalanmadılar), Allah'da onların ışığını giderip kendilerini
(yine) karanlıklar içinde, görmez (ve şaşkın) olarak bıraktı. (Onlar) sağır, dilsiz ve kördürler. Artık
(bulundukları sapıklıktan hakk'a) dönemezler. Yahut (onların durumu), yoğun karanlıklar, gök gürlemesi ve şimşek(ler)
içinde gökten boşanan şiddetli bir yağmur(a tutulmuş kimsenin durumu)
gibidir. Onlar, yıldırımlardan ölmek korkusuyla parmaklarını kulaklarına
tıkarlar. Oysa Allah, kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. O şimşek neredeyse
gözlerini kapıp alıverecek; onlara aydınlık verince ışığında (biraz)
yürürler, yine karanlık basınca da dikilip kalırlar..."
(Bakara, 17-20)
Allah sübhanehu'nun mahlukatı içerisinde kaçınılmaz olarak var olan ve çok büyük hayırlara nisbeten gerçekten çok cüz'i kalan
şerleri gören ve sadece onlara hasr'i nazar eden herkesin durumu böyledir.
Şayet insan nesli içerisinde sadece Allah'ın
peygamberleri ve onlara tabi olanlardan oluşan Allah'ın dostları bulunmuş
olsaydı, hiç şüphe yok ki hayır ve maslahat olarak bunlar yeterli olurlardı.
Bunların dışında kalanlar ise, -bunların onlarca katı olsalar dahi- sadece saman
çöpü, çöplük ve selin üzerinde bulunan çerçöp mesabesinde olup, ne önem verilir
onlara ne de ilâhi hikmete zarar verirler. Hatta bu iyilerden kâmil bir tek
zâtın bulunmasına karşın diğerlerinden de milyonlarcasının bulunmasına pek önem
verilmez.
Şüphesiz ki, bütün varlıkları tartacak ve onlara
ağır basacak bir zâtın var olmasıyla oluşacak hayır, hikmet ve maslahat; o zâtın
bütün karşıtlarının var edilmeleriyle meydana gelecek olan şerrin kat kat
fazlası olup, Allah katında, onun karşısında bulunan şerrin meydana gelmemesi
için onun var edilmemesinden daha sevimli, daha köklü ve daha faydalıdır.
Bu hususta bu, aynı güneş gibidir; çünkü yaratıklar için, güneş vasıtasıyla oluşan hayrın; yine güneş vasıtasıyla meydana gelen ve bu hayrın karşısında bulunan şerrin meydana gelmemesi için kaçırılmasından daha faydalı, daha çok ve daha maslahata uygun olan o şerle beraber bu hayrın var olmasıdır. Kaldı ki güneşin faydası ve canlılarla hayvanların hayatlarının ona bağlı olması nerede, Rasüllerin faydası ve varlık âleminin onlar vasıtasıyla iyiliği elde etmesi nerede?
Hatta güneşin bütün bu faydalan nerede, âdemoğullarının seyidinin faydası ve bedeni, dini, dünyevi ve uhrevi iyiliklerin ondan
(sallallahu aleyhi ve sellem) alınması nerede?
Kendisinde bulunan hayır ve şer hususunda insan
nefsi, şiddetli bir şekilde dönen ve aldığı her şeyi altına sokup un ufak ederek
tahrip eden bir değirmene veya su dolabına benzetilmiştir. Onun yanında aynı
zamanda döndürücüsü olan bakıcısı bulunmakta olup, hem ondan faydalanmak hem de
herhangi birisine zarar vermesini önlemek için onun her şeyini sağlam bir
şekilde yapmıştır. Böyle iken ondan bir şey anlamayan tecrübesiz birisi gelip
ona yaklaşıyor, o da onun elbisesini yırtıyor veya onun vücudunu tahriş ediyor
yahut da herhangi bir şekilde ona zarar veriyor.
Bundan dolayı onun sahibine dense ki:
"Sen, neden onu, kendisine yaklaşan kimselere
zarar vermeyecek şekilde sakin olarak yapmadın?"
Hiç şüphe yoktur ki buna karşılık şöyle diyecektir
o:
"Bu bahsettiğiniz şey, onun gerekli / olmazsa olmaz
bir vasfıdır ki, bu sıfatından dolayı değirmen ve su dolabı olmaktadır. Şayet bu
vasıftan başka bir şekil üzere oluşturulsaydı, o zaman kendisinden beklenen
hikmet / netice gerçekleşmezdi."
Aynı şekilde; kendisine düşen şeyleri yakan bir fırını iyice tutuşturduğumuzda ve onun yanında, onu dolduracak olan mahir bir fırın yakıcısı bulunduğu ve ona yaklaşmak isteyen kimseleri uyarıp sakındırdığı bir anda; birisi gafil bir şekilde ona yaklaşır, fırın da onun herhangi bir yerini yakarsa fırın sahibine:
"Kendisine yaklaşan kimselere zarar verip onları yakmaması için neden onun ısısını biraz düşük seviyede tutmadın?" diyemez. Çünkü böyle diyecek olursa fırın sahibi ona şöyle karşılık verir:
"Bu, fırının öyle bir vasfıdır ki; fırından kastedilen
hikmet / netice ancak bu sıfat olduğu zaman elde edilir. Eğer bu ısıdan daha düşük bir derecede yaksaydım; kireç taşlarını yakmaz, kiremitleri pişirmez ve biraz sert olan yiyecekleri yapamazdı."
İşte su dolabı, değirmen ve ateşten meydana gelen bütün hayırlar, sadece Allah'ın lütfü ve rahmetidir. Bunlardan doğan
şerler ise, kendisi üzerinde yaratılmış oldukları tabiatlarından kaynaklanmaktadır. Şayet bu yapı ve tabiattan soyutlanacak olurlarsa, o zaman ne ateş ateş olur, ne değirmen değirmen olur, ne de su dolabı su dolabı olurdu.
İnsan nefsi de böyledir: kendisinden meydana
gelen bütün kötülükler, kendi tabiatından ve noksanlığından kaynaklanmakta olup;
kendisi için oluşan hayırlarda, Allah'ın fazlı ve rahmetiyledir. Hem kendisinin
hem de kendisinde var olan güç, ilim, irade, amel ve diğer her şeyin tek
yaratıcısı Allah'tır.
Adem'i olan şeylere gelince; bunlar aslen üzerinde
bulundukları adem / olmama sıfatı üzerinde devam etmektedirler. İnsan zaruri
olarak cahil ve zalimdir.
Nitekim rabb'imiz şöyle buyurmaktadır:
"...Onu (emaneti) insan yüklendi. Cidden o
çok zalim, çok cahildir." (Ahzab, 72)
Zira Allah, o hiçbir şey bilmezken onu anasının karnından çıkardı. Kendi nefsine zulmeden de onun ta kendisidir. Böylelikle o, hem zalim hem de mazlumdur. İnsanın kemal seviyesinden geri kalması; bir kısım kemalatın veya çoğunun kendi nefsinde bulunmayışı sebebiyledir ki, bu bulunmayan kemalatın var olması, başka mükemmel şeylerin var olmasına sebep olacaktı.
Ancak bunların olmayışı, kendisi olmadan insan nefsinin saadetinin mümkün olmayacağı başka bir takım kemalatın da olmamasını gerektirdi. Çünkü var olacak iki şeyden biri diğeriyle meşrut (şartlanmış, ona bağlı kılınmış) olabilir. Ki bu durumda biri olmadan diğeride
olmaz; zira şartın olmaması, meşrutun (ona bağlı olanın) da olmamasını
gerektirir.
İşte nefis, kendisi gibi veya kendisinden daha yüce
olan bir kemali gerektiren bu kemalden yoksun olduğu zaman; -ki nefis yaratılışı
itibariyle zulüm ve cehalet olan noksanlıklarla ve onların gerekleriyle
vasıflanmıştır.- İşte o zaman nefis şer olan bir şeyi gerektirmiş olur. Ayrıca
nefiste bulunan şerrin kuvvetli veya zayıf olması, nefsin kendisinin kuvvet ve
zaafına göre değişir.
İnsanlığın babasına ilk giren ve ondan da
çocuklarına sirayet eden noksanlığı düşün!
İşte bu noksanlık ilim ve azmin olmamasıydı.
Allah'ü Teâlâ şöyle buyuruyor:
"Andolsun ki biz, önceden Âdem'e (o
ağacın meyvesinden yememesini) emretmiştik. Fakat (o, bunu ) unuttu.
Biz onda bir azim bulmadık." (Tâhâ, 115)
Burada vurgulanan unutkanlık, ister ilmin olmaması
ister de sabrın olmaması -ki burada ikisiyle de tefsir edilmiştir.- Olsun; her iki durumda da ademi bir şeydir. Bundan dolayıdır ki Adem
(sallallahu aleyhi ve sellem), bu hususta kendisinde bulunan noksanlığın farkına varır varmaz şöyle demişti:
"Ey Rabb'imiz, biz kendimize yazık ettik, eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan muhakkak biz, ziyana uğrayanlardan oluruz."
(A'raf.23)
Çünkü o, kendi noksanlığını itiraf ettiği zaman, cennetteki hazzının / payının elden çıkmasını gerektiren unutmayı, ilim ve sabrın onda olmaması sebebiyle sadece kendi nefsine bağlamış olup sonra da şöyle yakarmıştır:
"... Eğer sen bizi bağışlamaz ve acımazsan muhakkak biz, ziyana uğrayanlardan oluruz."
Zira, eğer Allah sübhanehu vucudi / var olan kötülükleri / günahları bağışlamaz, onların netice ve cezasını kaldırmaz ve bunlardan kulu korumazsa; hiç şüphesiz ki kaçınılmaz olarak onların neticesi kula zarar verir. Aynı zehirli bir yemeğin neticesi gibi; eğer tedavi eden doktor tiryak (şifâ veren hastalığa uygun ilaç) içirmekle bunu gidermez olursa, hiç şüphe yok ki o kişiye zarar verir.
Şayet Allah sübhanehu, nefsin kendisiyle Salih olacağı, hakkı bileceği ve onunla amel edeceği şeyleri yaratmakla nefse merhamet etmemiş olsaydı; nefis zarar da olacaktı.
Mağfiret, şerri engellediği gibi; rahmet de hayrın oluşmasını gerektirir. Eğer Rabb sübhanehu,
kötülüklerden insanı korumakla ona mağfiret ve iyilikleri ona vermesiyle ona
merhamet etmeseydi, insan kaçınılmaz olarak helak olurdu. Çünkü bu durumda
insan, hem kendi nefsine zulmeden hem de nefsiyle zulmeden olarak kalacaktı.
Nefis yapısı gereği müteharrik / hareketlidir; eğer hayra doğru hareket etmezse,
doğal olarak şerre doğru hareket eder ve sahibine zarar verir. Nefsin yapısı
gergi müteharrik olması, nefis olmasının bir gereğidir. Çünkü hissedemeyen
ve iradesiyle hareket etmeyen bir şey nefis olamaz.
Peygamber efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem)
sahih bir hadiste şöyle buyurur:
"İsimlerin en doğru olanı, Haris ve Hemmam
isimleridir."
(Ebû Dâvud, 4950; Nesâi, 6/218-219; Ahmet b. Hanbel, 4/345.)
Haris, çalışan ve kazanan demektir.
Hemmam ise, çok kaygılı, endişeli demek olup bu da iradenin başlangıç noktasıdır.
Şu halde nefis, iradesiz ve çalışmasız bir şekilde olamaz; eğer iyi bir iradeye ve Salih bir amele muvaffak kılınmazsa, kötü bir iradeye ve zararlı / fasit bir amele koyulur.
Nitekim Allah'ü Teâlâ şöyle buyuruyor:
"Hakikaten insan, gayet "hırslı ve sabırsız" olarak yaratılmıştır. Kendisine şer dokunduğu zaman, sızlanıp feryâd eder. Ona hayır dokununcada çok cimri kesilir. Ancak, namaz kılanlar müstesnadır..."
(Meâric, 19-22)
Bu âyet'i kerimeyle Allah'ü Teâlâ, insanın bu sıfat üzere yaratıldığını; bu sıfat üzere olmayanların ise, Allah'ın keremi ve insanıyla onları arındırması sebebiyle bu vasıftan kurtulduklarını haber vermektedir.
Allah'ü Teâlâ başka bir âyette de şöyle buyurmaktadır:
"... insan (sabır ve tahammül bakımından)
zayıf yaratılmıştır." (Nisa, 28)
Bu zayıflığın tefsiri hakkında Tavus, Mükâtil
ve daha başkaları:
"kadınlara karşı sabretme bakımından zayıftır"
derlerken;
Hasan el-Basri: "onun zayıflığı, önemsenmeyen ve aşağılanan bir su'dan yaratılmasıdır" demektedir.
Zeccac ise: "Arzu ve heveslerinin baskısı altında azminin zayıf kalması"
şeklinde bunu tefsir eder.
Bu hususta daha doğru olan:
"onun zayıflığının bunların hepsini de kapsadığı"
görüşüdür.
Hatta onun zayıflığı, bu söylenenlerden de daha çok ve daha büyüktür. Çünkü o, bünyesi, gücü kuvveti, iradesi, ilmi ve sabrı bakımından
zayıf bir yaratıktır. Bütün bu ve daha başka zayıflıklarıyla beraber ona yönelen
âfet ve musibetler, eğimli bir araziye yağan şiddetli bir yağmurun oluşturduğu
sel'den daha hızlıdır.
İşte bütün bunlardan dolayı ona, onu destekleyecek,
ona yardım edecek ve onu güçlendirecek bir yardımcı ve koruyucu zaruri olarak
gereklidir. Eğer onun bu yardımcısı ve koruyucusu olmazsa, helak ve yok olma ona
kendi nefsinden daha yakın olur.
İnsanın bu vasıf üzere yaratılması, kendisinden dolayı Rabb sübhanehu'nun hamdedilmesi ve övülmesi gereken şeylerdendir. Bu durum, Allah'ın hikmet ve izzetinin bîr gereğidir.
Bu varlık âleminde oluşan mahluklar ve onların bütün gerekleri, yaratıcıya nisbeten hayır, hikmet ve adalettir; zira bu varlık âlemi, O'nun kemal sıfatları olan zenginlik
(hiçbir şeye muhtaç olmama), ilim, izzet, hikmet ve rahmetinden kaynaklanmaktadır. Kula nisbeten ise bunlar, iyilik ve kötülük, hayır ve şer gibi kısımlara ayrılmaktadır.
Yine itaat ve masiyet, iyilik ve günah gibi bölümlere ayrılır. Hatta bundan daha özel olan namaz, oruç, hacc, zina, hırsızlık, yeme ve içme gibi kısımlara ayrılır. Zira bütün bunlar, kulun muhtaç oluşunun, zulmünün, cehaletinin, fakirlik ve zayıflığının gereklidir.
Aynı şekilde Allah'ın emretme ve nehyetmesinin gereğidir. Yarattığı ve emrettiği her hususta, dilediğinde yaratacağı ancak daha yaratmadığı her şeyde, O'na itaat etmeyi gerektiren
"tevfiki" / başarı vermesinde ve O'na âsi olmanın sebebi olan kişiyi yalnız başına bırakmasında en üstün hikmet, kapsayıcı nimet ve mutlak hamd O'na aittir.
O'nun rahmeti gazabını geçmiş, kendisi için
"rahmet etmeyi" yazmış, yarattığı her şeyi en güzel şekilde yaratmış ve yaptığı her şeyi en sağlam şekilde yapmıştır.
İnsanların nefislerinde bulunan zarar ve eziyette de, O'nun istenilen en büyük bir hikmeti vardır ve bu hikmet, ancak takdir edilmiş olan gerçekleştiği şekilde oluşur. Bu şekil de, Allah'ın o hikmet için yaratmış olduğu ve onlar olmadan o hikmetin elde edilemeyeceği sebeplerin var olmasıdır.
Hakim olan yaratıcıya nisbetle bu sebeplerin varlığı, hikmetin ta kendisidir. Bundan dolayıda O, kitabında bazen
"âlim" ismiyle beraber bazen de "aziz" ismiyle beraber "hakim"
İsmini zikreder.
O şöyle buyurur:
"... Şüphesiz ki Allah, Alim (her şeyi bilen),
Hakim (hikmet ve hüküm sahibi) olandır." (Nisâ, 26)
"...Allah mutlak galiptir (Aziz),
hüküm ve hikmet sahibidir (Hakim)." (Bakara, 240)
"...Allah mutlak galiptir, yegane hüküm ve hikmet sahibidir."
(Mâide, 38)
"... Allah hakkıyla bilen, hüküm ve hikmet sahibi olandır."
(Nisa, 158)
"(Ey Rasûlüm) şüphesiz ki sen, (bu)
kur'ân'ı, (her şeyi) bilen, hüküm ve hikmet sahibi (Allah)
tarafından alıyorsun." (Neml, 6)
"İzzet", güç ve kuvvet manasını da içermekte olup bunun da hepsi Allah'a aittir. Ayrıca;
"İzzet"; güçlü ve kuvvetli olmak, başkalarından kendisini koruyabilmek ve başkalarına galip gelip onları kendi gücü altında bulundurmak manalarını
içerir.
Hiç şüphe yok ki, irade ettiği şeyden kulu alıkoyabilmek; "kadir" olan zâtın en kuvvetli sıfatlarındandır. Çünkü irade ettiği şeyden onu alıkoyarak, onu irade edemez hale getirebilmek;
"kahretme" çeşitlerinin en kuvvetli olanıdır. İzzetin zıttı zillet olup, zayıflık ve acizlikten kaynaklanmaktadır. Aynı zamanda izzet, kudretin / gücün kemalini gerektirir. Bundan dolayıdır ki mü'min onunla vasıflanır ve bu onun kötülenmesini gerektirmez; kibir ise bunun tam tersidir.
Hasan Basri'ye bir adam:
"Sen kibirlisin" dediğinde o şöyle cevap
verdi:
"Ben kibirli değilim; ancak ben, izzet
sahibiyim."
Allah'ü Teâlâ şöyle buyuruyor:
"Halbuki (asıl) şeref ve üstünlük (izzet), ancak Allah'a, Rasûlüne ve mü'minlere mahsustur."
(Münâfikûn, 8)
Abdullah b. mes'ud şöyle dedi:
"Ömer Müslüman olduğu andan itibaren biz izzetli
olduk."
Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) de şöyle
buyurur:
"Allahım! Şu iki adamdan biriyle
İslâm'ı izzetli yap
(güçlendir): Hattab'ın oğlu Ömer veya Hişam'ın oğlu Ebû cehil ile." (Tirmizi, 3681; Ahmed, 2/95)
Güzel bir söz de şöyledir:
"İnsanlar izzeti, sultanların kapısında arıyorlar. Halbuki onu, Allah'a itaat etmekten başka bir yerde bulamazlar."
Hadis'i şerifte şöyle denilir:
"Allahım! Sana itaat etmekle bizi izzetli kıl. Sana âsi olmakla bizi zelil yapma."
Bazılarıda şöyle derler:
"Masiyet'in zilletinden çıkıp itaatin izzetine girmek gerekir."
Aynı zamanda izzet, kudret ve kuvvet cinsinden bir şeydir. Peygamber
(sallallahu aleyhi ve sellem) şöyle buyuruyor:
"Kuvvetli mü'min, Allah katında zayıf mü'min'den
daha sevimli ve daha hayırlıdır. Fakat hepsinde de hayır vardır." (Müslim, 2664; Ahmed, 2/366;
İbni Mâce, 4168)
Şayet kudret / kuvvetle beraber hikmet de bulunmazsa; bilakis güçlü olan kimse, neticesini düşünmeden istediği her şeyi yapar ve güzel bir hikmeti gözetmeden irade ettiği şeyi yaparsa, onun bu yaptığı fesat olur.
Mesela zalimce ve sapıkça arzulara sahip olan kimse
gibi; bu kimse, karnı, tenasül organı ve insanlara zulmetme hususlarında irade
ettiği her türlü kötülüğü kendi gücüne kuvvetine dayanarak yapar.
İşte bu kimsenin her ne kadar zahiren bir izzet ve
kuvveti var ise de, bunlarla beraber hikmet de bulunmadığı için bu sıfatları,
sadece onun fesat çıkarmasına ve kötülük yapmasına yardımcı olur.
Aynı şekilde ilmin de kemali hikmet ile birlikte bulunmasıdır. Yoksa hikmetin gerektirdiği şeyleri irade etmeyen; bilakis kendi arzuladığı şeyleri irade eden âlim, sefih ve sapık birisi olup, onun ilmi de onun kötülük yapmasına ve fesadı yaymasına vesile olur.
Hülâsa:
Hikmetten soyutlanmış olan ilim ile kudret, kemalat ve yüceliğin oluşmasına vesile olamazlar; ancak beraberlerinde hikmetinde bulunmasıyla bunları sağlayabilirler.
Allah sübhanehu'nun "el-Hakim" ismi, hem eşyayı yaratmasındaki hikmetini hem de dini ve kevni
(kâinat ile alakalı) iradesinde şekillenen emirlerindeki hikmetini içerir. O, yarattığı ve emrettiği her şey hususunda büyük bir hikmet sahibidir.
Bu makam da insanlar dört gruba ayrılmaktadır:
1. Grup:
Bunlar, Allah'ın kudret ve hikmetini inkâr eder, Allah sübhanehu için kudret ve hikmet diye bir şey kabul etmezler. Nitekim bu görüşü; Allah'ın muhtar (her istediğini yapan) bir fail olmadığını ve kâinatın meydana gelmesinin O'nun kudret ve hikmetine dayanmayıp, O'nun zâtının bir gereği olduğunu söyleyenler iddia etmektedirler.
Bunlar, "ilâhi inayet" adını verdikleri bir hikmeti kabul ederler. İnsanlar arasında en çelişkili olanları da bunlardır; çünkü kudret ve ihtiyarı (istediği şeyi seçmesi) olmayan bir
"hakim'in" olması düşünülemez.
Ayrıca bunlar, âlemde bulunan bütün maslahat ve faydalı şeylere de
"ilâhi inayet" ismini vererek; bunlar sebebiyle Rabb'in kudret ve hikmet sahibi olması gerekliliğini kabul ermezler. İşte bundan dolayı bunlar, bütün peygamberleri yalanladıkları gibi; açık akla ve fıtrata da muhalefet etmektedirler. Bunlar, bütün noksanlıklardan münezzeh olan Rabb Teâlâ'ya en büyük noksanlığı nisbet etmektedirler.
Kim olursa olsun güç yetiren, irade sahibi ve istediği herhangi bir şeyi seçebilen herkesi O'ndan daha mükemmel bir seviyeye çıkardılar. Hatta bunların, âlemlerin Rabb'i olan Allah'ın kudretini, ihtiyarını ve fiillerini nefyetmeleri; putlara ibadet ederek Allah'a şirk koşanların ve:
"Allah, üçün üçüncüsüdür. O'nun zevcesi ve çocuğu vardır" diyen Hıristiyanların yaptığında çok daha kötüdür. Allah hepsinin de dediğinden ve yaptığından münezzehtir.
Zira bu müşrik ve Hıristiyanlar, Allah'ın kudretini, hikmetini, İradesini ve ihtiyarını kabul etmekle beraber; O'nu, lâyık olmadığı şekilde vasıfladılar. Bunlar ise, O'nun kudret ve rububiyetini tamamen inkâr ederek, O'nun için hiçbir manası ve hakikati olmayan isimler icad ettiler.
2. Grup: Bu grupta olanlar da, Allah'ın kudretini ve bütün kâinatı kapsayan meşietini
kabul etmekle beraber; O'nun hikmetini, varlık âleminde bulunan ve kendisinden
dolayı bir şeyi yaptığı, yine kendisini göz önünde bulundurarak herhangi bir
şeyi emrettiği güzel ve övgüye şayan gayelerini inkâr etmektedirler. Dolayısıyla bunlar, kaderi kabul ederek Allah'ın hikmetini inkâr etmekteler.
Bunlar, Allah'ın yaratma ve emretmesinin illetlendirilmesini, bir sebebe bağlı olmasını ve mahlukarta var olan kabiliyet ve tabiatları nefyeden / kabul etmeyen kimselerdir. Bunlara göre,
"Allah, şundan dolayı bunu yaptı" denmez.
Yine bunlara göre; Kur'ân'ı kerimde, bir şeyin başka bir şeye illet olduğunu bildire herhangi bir "lam" harfi veya bir şeyin diğerine sebep olduğunu gösteren herhangi bir
"be" harfi yoktur, "illetlendirme" için olduğu akla gelebilen her
"lam" harfi "âkibet / neticeyi bildirmek" içindir.
("Lâm" harfi, bir çok manaya gelir. Bunlardan bir tanesi de
"illetlendirme" manasıdır, (müt)
("Be" harfi, bir çok manayı ifade eder. Bunlardan bir tanesi de
"sebeplilik" manasıdır, (müt)
Yine "sebeplilik" için olduğu düşünülebilen her
"be" harfi de "musahabe/ beraberliği ifade etmek" içindir.
Bunların hikmeti, illet ve sebepleri inkâr etmelerinden dolayı kaderi inkâr edenler bunlara musallat olmuş ve bunları çok ağır İthamlarla eleştirmişlerdir.
Allah'a yemin olsun ki, onlara yaptıkları eleştiri ve kötülemelerin bir çoğunda da haklıdırlar. Çünkü hikmetleri, illet ve sebepleri nefyetmenin / kabul etmemenin son derece çirkin ve kötü gerekleri / sonuçları vardır. Böyle bir şeyi kabul etmek, bütün akıllılara açık bir şekilde karşı gelerek inatla diretmeyi gerektirir.
3. Grup: Bu grupta olanlar, Allah'ın hikmetini ikrar ederek, Allah'ın fiillerinde ve hükümlerinde bulunan illetleri, sebepleri ve gayeleri kabul etmekle beraber; Allah'ın kudretinin kemal derecesinde olduğunu inkâr etmektedirler.
Bunlar, âlemin yarısı üzerinde Allah'ın kudretinin
olmadığını iddia etmektedirler. Bu yarı da, âlemde bulunan şeylerin en yücesi
olan; meleklerin, cinlerin ve insanların fiilleriyle itaatleridir. Hatta onlara
göre, bunların hepsi de Allah'ın güç yetirdiği şeyler arasında değildir. Allah, bunlara güç yetirmekle vasıflanamaz.
Aynı şekilde bütün bunlar, Allah'ın meşieti ve mülkü dahilinde de değildir. Bunların görüşlerine göre; Allah, iman eden kimseyi mü'min yapmaya, namaz kılanı namaz kılar hale getirmeye ve muvaffak olmuş kimseyi de muvaffak yapmaya güç yetiremez. Bilakis bunların hepsini yapan kulun kendisidir.
Yine bunlara göre:
İnsan, cin ve meleklerden oluşan kulların fiilleri, Allah'ın meşieti ve
ihtiyarı olmadan meydana gelmekteler. Hiç şüphe yok ki Allah, onların söylemiş olduğu bütün çirkin şeylerden münezzehtir.
Bu görüşteki kimselere de, hikmeti, illet ve sebepleri inkâr edenler musallat olmuş ve bunları paramparça ederek çok yönlü eleştirmiş ve kötülemişlerdir. Bunların çelişkilerini ortaya koyarak, son derece çirkin sözler söylemişlerdir.
Zaten Rabb sübhanehu'nun,
memleketinin / mülkünün yarısı üzerindeki kudretini inkâr etmenin son derece kötü,
çirkin ve fasit gerekleri / sonuçları vardır. Böyle bir şeyi kabul etmek, bütün
akıllılara göre apaçık bir büyüklenme ve inat ederek diretmedir. Bu görüşü kabul ederek sonuçlarını / gereklerini nefyetmek /
kabul etmemek apaçık bir çelişkidir.
Bu şekilde bunlar, çelişki içerisinde olmakla insanı
iman dairesinden çıkaracak olan bu büyük musibetleri kabul etmek arasında
sıkışıp kaldılar. Nitekim hikmeti, sebep ve gayeleri inkâr edenlerde aynı duruma
düşmüşlerdi.
4. Grup:
Allah, insanların kendisinde ihtilafa düştükleri hakka bunları kendi izniyle eriştirdi. Allah, dilediği kimseleri dosdoğru yola iletir.
Böylece bunlar, kitabın tümüne iman ederek hakkın bütününü kabul ettiler. Her gruba, beraberlerinde bulunan hak konusunda muvafakat edip, onların söylemiş olduğu bâtıl hususunda onlara muhalefet ettiler.
Hem Allah'ın yaratmasına hem de emretmesine iman ettiler. Hem Allah'ın kaderini hem de şeriatını kabul ettiler. Allah sübhanehu'nun,
hem yaratması hem de emretmesi bakımından övgüye lâyık olduğunu ve üstün hikmet
ile en kapsayıcı nimetlerin O'na ait olduğunu ikrar ettiler. O'nun her şeye
kadir olduğunu; varlıklardan hiçbirisinin hem zâtı, hemde sıfat ve fiilleriyle O'nun kudret çerçevesinin dışına çıkamadığını ispat ettiler. Nasıl ki varlıklardan hiçbiri O'nun ilminin dairesinden çıkmıyorsa...
Bu âlemde O'nun ilmi neye taalluk ediyor / neyi kuşatıyorsa, O'nun kudret ve meşieti de aynı şeylere taalluk edip onları kuşatıyor. Bunların yanında şunlara da iman ettiler:
Allah'ın, yaratıklarına karşı hücceti hak olup, hiçbir yaratılmış Allah'a karşı hiçbir hüccete / delile sahip değildir. Fakat en üstün sadece Allah'a aittir. Şayet O, göklerde ve yerde olanların hepsine azap edecek olsa, onların hepsine azap eder ve zulmetmiş de olmaz. Bilakis O'nun, onlara azap etmesi adaleti ve hikmeti gereği olur; yoksa
"cebriye" fırkasının iddia ettiği gibi: hikmetsiz ve sebepsiz olarak katıksız bir meşiet / dilemeden dolayı olmaz.
Bu grupta olanlar, ne kendileri için ne de başkaları için kaderi hüccet olarak (günahlarına sebep olarak) kabul etmezler. Fakat kadere iman eder ve onu günahları için bir hüccet saymazlar. Allah'ın, kendilerini itaat eden kullardan eylemesiyle kendilerine nimette bulunduğunu, bunun, Allah'ın üzerlerinde bulunan bir nimeti, keremi ve ihsanı olduğunu bilirler. Aynı şekilde günah ve masiyetlerin, kendilerinin zalim ve cahil olan nefislerinden kaynaklandığını, bunları işleyenlerin kendileri olduğunu ve bu hususta tek suçlunun da kendi nefisleri olduğunu bilir; bunların hiçbirini kaza ve kaderin üstüne atmazlar.
Bununla beraber Allah'ın kaza ve kaderinin, âlemde bulunan hayır, şer, itaat ve isyan, küfür, iman ve diğer her şeyi kapsadığını, O'nun ilminin kuşatmış olduğu her şeyi meşietininde ihata ettiğini bilirler. Şunlara da iman ederler:
Şayet Allah, kendisine âsi olunmamasını dilemiş
olsaydı; kesinlikle kendisine âsi olunmazdı. Allah, istemediği halde kendisine
isyan edilmesinden daha yüce ve daha büyüktür. Kullarda böyle bir şeyi
yapabilmekten daha az güce sahip ve daha önemsizdirler. O, neyin olmasını
dilerse olur. Var olan her şey O'nun dilemesiyle var olmuştur. O, neyin de olmasını dilemezse, o da olmaz. Olmayan her şey de, olmasına dair O'nun dilemesi olmadığı için olmamıştır. Yaratma ve emretme O'na aittir. Mülk ve hamd O'nundur. Kemal derecesinde olan kudret ve her şeyi kapsayan en üstün hikmet O'na aittir.
İşte bu grupta olanlar, tam basiret sahibi olan kimselerdir. Birinci gruptakiler, tam ve mutlak bir körlük içindedirler. İkinci ve üçüncü gruplarda olanlarında her birisinin bir gözü kördür. Ancak kör olan gözlerinin körlüğü, sağlam olan gözlerine de sirayet ederek onu da körleştirmiştir.
Bu sözlere olan şiddetli ihtiyacı ve nefislerin
bunlara olan zaruret derecesindeki ihtiyacını bilen bir kimse dahi bunları daha
fazla tekrarlayamaz. Keşke bu sözler bundan daha fazla tekrar edilseydiler; çünkü bunlara olan ihtiyaç, zaruret derecesinde bir ihtiyaçtır.
Kendisinden yardım istenen sadece Allah'dır.
|