| |
| |
|
بســـم الله الرحمن الرحيم |
| |
|
Emre Karşı Gelmek, Yasaklanan Bir Ameli İşlemekten Daha
Büyük Vebaldir |
| |
|
Sehl b. Abdullah der ki:
"Allahu Teâlâ katında emrin terk
edilmesi, günahların işlenmesinden daha büyük günahtır. Çünkü Âdem (a.s.) o
ağaçtan yemekten nehyedildiği hâlde ondan yedi ve Rabbine tevbe etti. O da
tevbesini kabul etti. İblis ise, Adem'e secde etmekle emrolundu ve secde etmedi,
tevbesi de kabul edilmedi."
Diyeceğim şu ki;
Gerçekten bu konu çok önem arz
eden bir konudur. Emirlerin terk edilmesi, kuşkusuz Allah (c.c.) katında
günahların istenilmesinden daha ağırdır.
Bunun açıklaması
şu yönlerde olmaktadır:
|
| |
|
1 -
Sehl'in, Âdem (a.s.) ve Allah'ın düşmanı İblis hakkında
zikrettiği. |
| |
|
2 - Yasakların işlenilmesinin günahına gelirsek; bunun çıkış
yeri ve kökü daha çok şehvet ve ihtiyaçtan dolayı olmaktadır.
Emrin terk
edilmesinin günahına gelirsek; bunun da çıkış yeri ve kökü daha çok kibir ve
büyüklenmeden dolayıdır.
Kalbinde zerre ağırlığınca kibir bulunan cennete
giremez. Buna ek olarak da kalbinde zerre ağırlığınca tevhid bulunan cennete
girecek, zina etmiş de, hırsızlık yapmış da olsa...!
|
| |
|
3 - Emredilen şeyin yapılması Allah'a (c.c.), yasaklanan
şeylerin terk edilmesinden daha sevimlidir. Nasların buna şu şekilde delalet
ettiği gibi:
Resûlullah'ın (sallallahu aleyhi ve sellem):
"Allah'a
amellerin en faziletli olanı vaktinde kılınan namazdır."
(Buhârî (527) ve Müslim (85) Abdullah b. Mesud hadisinden
rivayet etmişlerdir.)
diye ve şöyle buyurduğu gibi:
"Amellerinizin en hayırlısını, kralınızın yanında en
üstününü, dereceniz bakımından en yükseğini, düşmanla karşılaşıp da onların
boyunlarını vurmanızdan, onların da sizin boynunuzu vurmalarından daha hayırlı
olanını haber vereyim mi?"
"Evet haber ver ey Allah'ın Resûl'ü!"
"Allah'ı zikretmektir."
(Ahmed (21702). İsnadı sahihtir.
Ebû Derda hadisinden rivayet etmiştir. Hadisin uzun rivayeti için aynı yere
bakınız.)
Bir hadis de şöyledir:
"Bilin ki amellerinizin en hayırlı olanı namazdır."
(Ahmed (22433). Hadis sahihtir.
Sevban hadisinden rivayet etmiştir. Hadisin uzun rivayeti için aynı yere
bakınız.)
Yasak olanları terk etmek bir ameldir. Kuşkusuz bu da
yapmaktan kişinin nefsini engellemesidir. Zaten bundan dolayıdır ki Allahu Teâlâ,
muhabbeti / sevgiyi emirlerin yapılmasına (yerine getirilmesine) bağlamıştır. Şu
âyetlerde olduğu gibi:
"Allah, kendi yolunda kenetlenmiş bir duvar gibi saf
bağlayarak savaşanları sever." (Saf, 4),
"O(Allah'tan hakkıyla korka)nlar, bollukta ve darlıkta Allah
için harcarlar, öfkelerini yutarlar, insanları affederler. Allah iyilik edenleri
sever." (Al-i İmran, 134),
"Eğer müminlerden iki grup
birbirleriyle vuruşurlarsa aralarını düzeltin. Şayet biri ötekine saldırırsa,
Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla savaşın. Eğer dönerse
aralarını adaletle düzeltin ve (her işte) adaletli davranın. Şüphesiz ki
Allah, adil davrananları sever." (Hucurat,
9),
"Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok Allah erleri
bulunduğu halde savaştılar da, bunlar, Allah yolunda başlarına gelenlerden
dolayı gevşeklik ve zaaf göstermediler, boyun eğmediler. Allah sabredenleri
sever." (Al-i İmran, 146)
Yasak olan şeyler / yasaklananlar tarafına bakacak olursak, en
çok olumsuzluk, sevgi hususunda gelmektedir. Şu âyetlerde olduğu gibi:
"İş başına geçti mi yeryüzünde bozgunculuk çıkarmak,
ekini ve nesli helak etmek için koşar. Allah ise bozgunculuğu sevmez."
(Bakara,
205),
"Böylece elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve Allah'ın size verdiği
nimetlerle şımarmayasınız. Çünkü Allah, kendini beğenip böbürlenen kimseleri
sevmez." (Hadid, 23),
"Size savaş açanlarla Allah
yolunda çarpışın. Fakat haksız saldırıda bulunmayın. Çünkü Allah, haksız
saldırıda bulunanları sevmez."
(Bakara, 190),
"Allah, zulme uğrayanların
dışında, çirkin sözün açıkça söylenmesinden hoşlanmaz (sevmez). Allah her
şeyi hakkıyla işiten, hakkıyla bilendir." (Nisa, 148),
"Allah'a ibadet edin ve O'na
hiçbir şeyi ortak koşmayın. Sonra anaya, babaya, akrabaya, yetimlere,
yoksullara, akraba olan komşulara, yakın komşulara, yanında bulunan arkadaşa,
yolda kalanlara, sahip olduğunuz kölelere iyilik edin. Şüphesiz Allah,
kibirlenen ve övünen kimseyi sevmez."
(Nisa, 36) ve benzer âyetler.
Başka bir âyette ise, Allah (c.c.) yasak olan şeyleri kerih
gördüğünü ve öfkelendiğini şöyle haber vermiştir:
"Kötü olan bütün bu yasaklar,
Rabbinizin sevmediği şeylerdir." (İsra, 38),
"Bu onların Allah'ı gazablandıran
şeylere uymaları ve O'nun rızasına sebep olacak şeyleri beğenmemelerinden
dolayıdır. Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır."
(Muhammed, 28)
Bunlar bilindiğine göre; Allah'ın sevdiği konulardaki fiil,
zatlarla maksatlıdır. Bundan dolayı Allahu Teâlâ sevdikleri için kerih gördüğü
ve buğzertiği şeyleri takdir etmektedir. Tıpkı günahları, küfrü ve fışkı takdir
ettiği gibi. Sevdiklerine takdiri terettüp etsin diye...
Böylece bunların
gereksinimleri ortaya çıkar. Cihad, şehitliği arzulamak, kulun tevbe etmesi,
Allah'a teslim olması ve O'nda sükun bulması, O'nun adaletinin ve affının ortaya
çıkması, intikamının ve izzetinin tecelli etmesi, dostluğunun oluşması, O'nun
için düşman olmak ve buna benzer hususlar gibi...
Nitekim bunların var olması,
O'nun kerih gördüğü şeylerdeki takdiri sebebiyledir ve bunun böyle olması,
Allah'a (c.c), bu hususların ve sebeplerinin ortadan kalkmasından daha
hayırlıdır. Böylece anlaşılıyor ki, O'nun sevdikleri kendisine, sevmediklerinden
daha sevimlidir. Bunu da şu dördüncü yön açıklar:
|
| |
|
4
- Emredilen bir şeyi yapmak zatı hakkında
maksatlıdır / istenilmektedir. Yasak edilenlerin terk edilmesi ise, emredilen
fiili tamamlamakla maksatlıdır. Kendisine bu yasak edilmiştir; çünkü emredilen
fiili bozduğundan ya da zayıflattığından yahutta eksik kıldığından ötürü...
Tıpkı Allah'ı zikirden ve
namazdan alıkoydukları için içki ve kumarı Allahu
Teâlâ'nın nehyettiğine dikkatleri çekmesi gibi. Muhakkak ki, nehyedilip yasak edilenler,
maniler ve engellerdir. Emredilen fiilerden ya da kemalinden alıkoymaktadır.
Öyleyse yasak edilenleri nehyetmek başkası için maksat babından sayılır.
Vacipleri emretmek ise, kendisi için maksat babındandır. Bunu da beşinci yön
açıklar.
|
| |
|
5 - Emredilme
fiili, imanın ve bekasının gücünü muhafaza altına alma konusuyla alakalıdır.
Yasaklananların terk edilmesi ise, imanın gücünü zedeleyecek şeylerden ve onu
itidalden çıkartacak afetlerden dolayı, (imanı) koruma ile alakalıdır. Gücün
muhafaza edilmesi, koruma konusundan daha önceliklidir.
Koruma, başkası hakkında murad edilendir. Bu da gücün
muhafaza edilmesi ve bekası anlamını taşır. İşte bu şekilde, iman güç kazandıkça
bayağı olan faktörleri def eder ve bu faktörlerin galip gelmesini engeller.
Bunun artması ise, gücüne / kuvvetine ve zayıflığına göre ölçü alır. Eğer zayıf
olursa, fasit olan faktörler kendisine galip olurlar. Öyleyse bu yönü iyi
düşünüp anla!
|
| |
|
6 - Emredilen fiil, kalbin
hayatı, gıdası, süsü, göz aydınlığı, tadı ve nimetidir.
Yasaklanan şeylerin bunlar olmadan terk edilmesi ise;
kendisine bunlardan herhangi bir şeyi hâsıl ettirmez. Şöyle
ki, kendisi eğer bütün yasaklananları terk etmiş olsa, ancak
imanı olmasa ve emredilen amelleri yerine getirmese, günahları
terk etmiş olması ona bir fayda sağlamaz ve ebedî olarak
çıkmamak üzere cehenneme girer. Bu açıklamalar da şu yedinci
yönle ortaya çıkar. |
| |
|
7 - Her
kim emredilenleri ve yasaklananları yaparsa, bu kimse, iyilikleri günahlarına
galip de gelse, ya mutlak olarak kurtulmuş bir kimse olur ya da hak kendisinden
(alacağını) aldıktan sonra ve günahlarından dolayı cezalandırıldıktan sonra
kurtulmuş bir kimse olur. O'nun yeri kurtuluşa doğrudur. İşte bu, emredilenleri
yapmanın sonucudur.
Kim de emredilen ve yasaklanan şeyleri terk ederse, bu kimse
de helak olmuş ve kurtulamamıştır. Kendisi ancak emredilen fiil ile
kurtulabilir. Kuşkusuz bu da tevhiddir.
Şayet
"Bu kimse sadece mahzurlu olanı yani şirki işlediği
için helak olmuştur." denirse, buna şöyle cevap verilir:
Muhakkak ki helak olmak
için bizzat emredilen tevhidi terk etmek yeterlidir; kendisi tevhidin zıddı olan
şirkten mevcut olan bir şeyi yapmasa da...
Hatta kalbi başlı başına tevhidden
koptuğunda ve tevhidden bir şey kalmadığında helak olur; Allah'tan başkasına
kulluk etmese de! Şayet kendisi Allah'tan başkasına ibadet ederse, emredilen
tevhidi terk ettiği ve yasaklanan şirki işlediği için azap görür.
Bunu da sekizinci yön açıklar.
|
| |
|
8 - Şayet imana davet
edilen kimse:
"Tasdik de etmem, yalanda
saymam. Sevmem de, buğz da etmem. O'na kulluk da etmem, O'ndan başkasına kulluk
da etmem." derse, sırf itiraz ettiği / karşı çıktığı ve emredileni terk ettiği
için kâfir olur. Ancak kendisi bunun yerine:
"Ben Resûl'ü tasdik ediyorum, onu
seviyorum, ona iman ediyorum. Bana emrettiklerini yapıyorum; ancak şehvetim,
arzularım ve tabiatım, yasaklanan şeyleri terk etmeme müsade etmiyor ve bana
hakim durumdalar. Ben de kuşkusuz biliyorum ki, Peygamer (sallallahu aleyhi ve
sellem) beni bunlardan nehyetmiştir ve onları işlememi de bana kerih
görmüştür. Lakin buna sabredemiyorum." derse, işte bu kimse böyle
konuşmasıyla kâfir olmaz.
Bunun hükmü ilkinin hükmünden
farklıdır. Çünkü bu kimse bir yönüyle itaatkar sayılır. Ama emredilenleri toptan
terk eden ise, bir yönüyle itaatkar sayılamaz. Bunu da şu dokuzuncu yön açıklar:
|
| |
|
9 - İtaat ve isyan, aslı itibariyla emre ve tâbi olma bakımından nehye bağlıdır. Öyleyse itaatkar bir kul, emredilenlere uymuş olan
kimsedir. İsyankar bir kul ise, emredilenleri terk etmiş ve karşı gelmiş
olandır.
Allahu Teâlâ şöyle buyurmuştur:
"Ey inananlar! Kendinizi ve ailenizi
bir ateşten koruyun ki onun yakıtı insanlar ve taşlardır. O'nun başında gayet
katı, şiddetli, Allah'ın kendilerine buyurduğuna karşı gelmeyen ve
emredildikleri şeyi yapan melekler vardır." (Tahrim, 6),
"(Neden) benim yolumu
takip etmedin, benim emrime karşı mı geldin?"
(Taha, 96)
Amr b. As ölüm döşeğindeyken şöyle diyordu:
"Bana emir
buyurdun, ben karşı geldim. Lakin senden başka
ibadete layık hiçbir ilâh
yoktur."
Şair de şöyle der:
Sana kesin kararlı bir işi
emrettim
Sende bana isyan ettin ve karşı
geldin
Peygamberin gönderilmesinin maksadı, gönderene (Allah'a)
itaat etmektir. Bu da ancak emirlerine uymakla gerçekleşir. Yasaklardan kaçınmak
ise; emirlerine uymayı tamamlayan faktörlerdendir. Zaten bundan dolayı kul,
yasaklardan kaçınır; fakat emredilenleri yerine getirmezse, itaatkar bir kul
olamaz, isyankar olur.
Eğer kul emredilenleri yerine getirir; fakat yasakları da
işlerse -her ne kadar isyankar ve günahkâr olsa da- kendisi emredilenleri yerine
getirdiğinden dolayı itaatkar bir kuldur ve yasakları işlediğinden dolayı da
isyankardır. Emri terk eden bunun tersinedir; çünkü kendisi nehyedilenlerden
özellikle kaçınmış olsa da itaatkar olamaz.
|
| |
|
10
- Emre uymak; ibadet, yakınlık ve hizmet etmek demektir. Bu
ibadet için mahlukat yaratılmıştır. Şu âyette buyurulduğu gibi:
"Ben cinleri ve
insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım."
(Zariyat, 56)
Âyette haber
verildiğine göre; Allah, mahlukatı ancak ibadet için yaratmıştır. Aynı şekilde
peygamberleri de bu maksatla göndermiştir ve yine ibadet etsinler diye onlara
kitaplar indirmiştir.
Dolayısıyla "ibadet"; kendisi için (mahlukatın) yaratılmış
olma gayesidir. Onu terk etmek için yaratılmamışlardır.
Nitekim bu, olmamasından
dolayı adem-i emir mânasına gelir. Emredilenlere uymanın tersinedir; çünkü bu,
olması / yerine getirilmesi istenilen vücûdî bir emirdir. Bu da onbirinci yönde
şöyle açıklanır.
|
| |
|
11 - Yasaklardan maksat; (yasak) fiilin yapılmaması,
olmamasıdır. Bu da adem-i emir mânasına gelir.
Emredilenlerden maksat ise;
fiilin var olmasıdır, buna da vücûdî emir denir.
Öyleyse emrin bağlantısı;
mevcut olması, yasağın bağlantısı da olmamasıdır. Bu da ancak mevcut bir emir içerdiği zaman tamam olur. Çünkü
(fiilin) olmamasından dolayı adem, mutlak olarak mevcut bir emir içerdiği zaman
ancak tamam olur ve maslahata ulaşır. Bu mevcut emir ise istenilendir ve
emrolunandır. Böylece yasağın gerçeği emre dönmüş oldu. Yasağın / nehyin
içeriğinde kendisinden istenilen de dolayısıyla mevcut emir olmuş oluyor. Bu da onikinci yönü açıklığa kavuşturuyor.
|
| |
|
12
- İnsanlar, yasağın maksadı hakkında bazı görüşlerle ihtilaf
etmişlerdir. Yasaktan istenilen, (yasak) fiilli işlememek, buna el atmamaktır ve
gerekli bir emir olduğudur. Şöyle demişlerdir:
"Çünkü teklifte takdir edilme
vardır, o buna bağlıdır. Kesin olmama durumu varsa, takdir edilmemiştir."
Bu
görüş, cumhur alimlerin görüşüdür.
Ebû Haşim ve başkaları ise şöyle demişlerdir:
"Bilakis istenen, fiilin olmamasıdır. Zaten bundan dolayıdır ki maksadı,
olmama / fiili işlememe ile hâsıl ettirmiştir. Buna ek olarak, yasak fiili
işlemekten de kendisi el etek çeker. Çünkü yasaktan el etek çekmezse isyankar
bir kul olur. Şüphesiz ki, insanlar, içinden terk etmeyi aklına getirmeseler
bile çirkinlikleri terk edeni ve bundan uzak olanı överler."
Bu görüş ise, el-Kâdı Ebû Bekir'in iki görüşünden birisidir. O, zaten fiilin olmamasının kul
hakkında takdir edilen bir şey olduğunu belirtmiştir. Şöyle demiştir:
"Yasaklananlardan maksat; asıl olmamaya dair baki olduğudur. Bu da takdir
olunmuştur."
Bir grup âlim de şöyle demiştir:
Yasaklananlardan murad, fiilin
zıddıdır. Çünü takdir edenin kastettiği budur. Kendisi fuhşiyattan nehyerdeken
iffeti istediğinden dolayı yasak etmiştir. Bu da kendisiyle emrolunandır. Adalet
istendiğinden dolayı zulmü yasak etmiştir. Yine doğruluğu istediğinden dolayı
yalanı yasak etmiştir. Yasak edilenlerin hepsinin durumu böyledir. İşte onlara
göre, yasağın hakikati, kendisinden yasaklananın zıddını istemektir. Böylece
isteğin ancak emredilen fiile bağlı olduğuna dair emir oluyor.
Araştıracak olursak; bu iki türdür:
1 - Kendisi hakkında istemek. Nitekim bu kendisiyle emrolunandır.
2 - Emrolunanın zıddı olması hasebiyle, yasağın olmamasını
istemek. Bu yasak, fesat ve zıtlık bulunduğundan dolayı kendisinden yasak
edilendir.
Şayet mükellefin hâlini düşünmez ve nefsini ona sürüklemez;
bilakis asıl olmamada devam ederse, terk ettiğinden dolayı sevap alamaz. Eğer
Allah (c.c.) için hâlini düşünür ve nefsini ondan (yasaktan) uzak tutarsa, buna
ek olarak, yasağı ihtiyarî olarak terk ederse, o zaman nefsini sakındırdığı için
sevap alır. Çünkü bu vücûdî bir fiildir. Sevap ise, ancak mevcut olan fiil
hakkında vaki olur, kesin olmayan hakkında vaki olmaz. Şayet fiili üzerine
azmiyle onu terk edecek olursa, bunu acizliğinden terk etmiş olur. İşte bu kimse
de bizzat failin cezasını almasa da azmetmesi ve maksadı aczilik olarak beliren
kesin iradesi sebebiyle ceza görür.
Kuşkusuz buna birçok nas delalet eder. Dolayısıyla bunlara
ters olanlara asla iltifat edilmez. Allah'ın (c.c.) buyurduğu gibi:
"Göklerde ne
var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Siz içinizdekileri açığa vursanız da
gizli tutsanız da Allah onunla sizi hesaba çeker. Sonra dilediğini bağışlar,
dilediğine de azab eder. Allah her şeye kadirdir."
(Bakara, 284)
Şahitliği gizleyen hakkında ise:
"Şayet siz sefer üzere olur
bir kâtip de bulamazsanız, o vakit alınmış bir rehin / belge yerine geçer. Yok
eğer birbirinize güveniyorsanız, kendisine güvenilen adam Rabbi olan Allah'tan
korksun da üzerindeki emaneti ödesin. Bir de şahitliğinizi inkâr edip
gizlemeyin, onu kim inkâr ederse mutlaka onun kalbi vebal içindedir. Her ne
yaparsanız Allah onu bilir." (Bakara, 283)
Başka bir âyet de şöyledir:
"Allah,
sizi yeminlerinizde bilmeyerek ettiğiniz lağvdan (herhangi bir kasıt olmadan,
kanaate göre yanlış yere yapılan yeminden) sorumlu tutmaz. Fakat kalbinizin
kazandığı yalan yere yapılan yeminden sorumlu tutar. Allah çok bağışlayıcıdır,
çok halimdir." (Bakara, 225)
Konu ile bağlantılı olarak Resûlullah (sallallahu aleyhi ve
sellem) şöyle buyurmuştur:
"İki müslüman kılıçlarıyla mücadele ettikleri zaman
ölen de öldürülen de ateştedir."
"Öldüreni
anladık. Peki, öldürülenin suçu neydi?" dediler. Bunun üzerine:
"O da öbürünü
öldürmeyi düşünüyordu!" diye buyurdu.
(Buhârî
(31) ve Müslim (2888) Ebû Bekre hadisinden rivayet etmişlerdir.)
Başka bir hadis ise şöyledir:
"Bir adam da şöyle söyler:
"Şayet benim de malım olsaydı falanın yaptığı gibi yapardım." der.
Kuşkusuz onunla aynı niyeti taşır. Her ikisi de günahta ortaktırlar." (Hasendir.
Ahmed (18024) Ebü'l-Kebşe el-Enbari'den rivayet ermiştir. Hadisin uzun metni
için aynı yere bakınız.)
"Yasaklananlardan murad fiilin zıddıdır."
diyen söze gelirsek, durum böyle değildir. Çünkü maksat; fiilin olmaması
(işlenilmemesi)
ve iki zıtla karışmış olmasıdır. Çünkü vacibin ancak kendisiyle tamam olduğu
şey, ilk maksat sebebiyle maksatsızdır. Her ne kadar ilk maksatla kastedilen;
emr edilen de olsa, öyle ki bu emredilen de men edilen ve zayıflatan şeylerden
yasak edilenlerdir. Öyleyse kendisi yasaklanan şeyin yok olması (yapılmaması)
istenilmektedir. Yasak yolların tıkanması ve kapatılması istenmektedir. Kendisi
emredilen ise, yapılması ve yerine getirilmesi istenmekle beraber, maksatları ve
gayeleri talep eder.
İbn Haşim'in:
"Kişi, içinden terk etmeyi
aklına getirmese bile çirkinlikleri terk etmesiyle kuşkusuz övülür." sözüne
gelince; kendisinin bu övgüden kastı, eğer kınanmaması ise, bu doğrudur. Eğer
kastı, bundan dolayı övülür, sevilir ve sevaba girer ise, bu doğru değildir.
Çünkü insanlar cima yapacak kudreti kalmayanın zinayı terk etmesinden ve
dilsizin gıybet ve övmeyi terk etmesinden dolayı onları övecek değillerdir.
Onların övdükleri; yapmaya güç ve kudretleri olduğu hâlde günahlardan
kaçınanlaradır.
el- Kâdı'nın:
" Asıl olarak fiilin yapılmasının son bulması,
takdir olunandır." sözüne gelince; kendisi bununla, nefsi günah fiilinden
alıkoymayı ve uzak tutmayı kastediyorsa, bu doğrudur. Eğer bununla fiilin
yapılmasının mücerretliğini kast ediyorsa, bu doğru değildir. Bu da on üçüncü
yönle ortaya çıkar.
|
| |
|
13 -
Bir şeyi emretmek demek, talep kastıyla değil aklî
gereklilik yoluyla zıddından nehyetmek demektir. Çünkü emrin maksadı, emredilen
fiilin yerine gelmesidir. Dolayısıyla emrin gereksinimlerinden bir tanesi de
kendisine zıt olanı terk etmek olduğuna göre, bunu terk etmesi başkası hakkında
maksat olmuş olur. Bu da soru hakkında doğru olan cevaptır. Yani:
"Bir şeyi
emretmenin mânası zıddından nehyetmek midir yoksa değil midir?" sorusunun
cevabıdır. İşte bu cevap gösteriyor ki, talep ve maksat yönünden dolayı ondan nehyoldu. İşte bir şeyden nehy etmek / yasak etmek, de böyledir.
İlk keresinde yasak edenin maksadı, nehyolunanları
yasaklamaktır. Zıddıyla iştigal etmesi ise, aklî gereklilik yönünden gelir.
Lakin önceden geçtiği gibi emrettiği şeylere ters olanları yasak etmektedir.
Kendisiyle emrolunanlar, her iki konumda da ilk kasıtla maksatlı olmuş olur.
Meselenin özü şu ki: bir şeyi talep etmek, bizzat kendisini
talep etmek demektir ve gerekli olması zorunludur. Bir şeyi yasaklamak ise,
bizzat onun terk etmesini istemektir ve terk edilmesi zorunlu olan fiili terk
etmektir. Her iki konu hakkında istenilen; yapmak ve terk etmektir. Her ikisi de vücûdî birer emirdir.
|
| |
|
14 - İstemek babında emir ve yasak, kuşkusuz haberî cümleler
olarak ve olumsuz ve olumlu kipler şeklinde gelir. Övgü ve methiye, eğer
olumluluk içermiyorsa, kesin olan olumsuzluğa ulaşamazlar. Çünkü nefy / olumsuzluk,
adem / olmama, bulunmama, tam olmama ve övgüsüzlük anlamındadır. Şayet
olumsuzluk içerirse, o takdirde kendisi övgüyü hak eder.
- Tıpkı tam bir ilme ve açıklığa
sahip olduğu hâlde unutkanlığının nefyedilmesi gibi.
- Kuvvetli ve kudretli
olmasından dolayı yorgunluğun, ağırlığın ve güçsüzlüğün nefyolması gibi.
- Diri ve ayakta olduğundan
dolayı uyuklamanın ve uykunun bulunmaması gibi.
- Gani, Melik ve Rab olduğundan
dolayı çocuk ve eşe ihtiyacı olmadığı gibi.
- Tevhidinin
eksiksizliğinden dolayı kemalinde, ulûhiyetinde... ve malik oluşunda tek
olduğundan dolayı ortak koşulmasının, veli edinilmesinin ve kendi izni olmadan şefaat edilmesinin olmaması
gibi.
- Adaletinden dolayı zulmün olmaması gibi.
- Azametinden dolayı gözlerin onu
görememesi gibi.
Nitekim âhirette gözler onu görseler de O Allah yine de idrak
edilmekten yücedir. Aksi takdirde kâinatta herhangi bir methiye söz konusu
olmaz. Çünkü kesin olan olumsuzluk böyledir.
Bütün bunlar anlaşıldığına göre; kendisinden yasaklanan şey
eğer sabit / olumlu olan vücûdî bir emir içeriyorsa, terk edilmesinden dolayı
övülmez. Sırf terk edilmesinden dolayı sevabı ve övgüyü hak etmez. Tıpkı, sırf
adem / olmama özelliğinden dolayı methiyeyi ve övgüyü hak etmediği gibi.
|
| |
|
15 -
Muhakkak ki Allahu Teâlâ; emretmiş olduğu şeylerin yerine
getirilmesi hâlinde her bir iyiliğin yapılmasına on kat sevap vaadetmiştir.
Yasaklamış olduğu şeylerde ise, kaçınılan bir amelede bir kat sevap vaadetmiştir.
Bu da gösteriyor ki, emredilenlerin yerine getirilmesi,
yasakladıklarından kaçınmaktan daha sevimlidir. Şayet durum
bunun tersine olursa, o zaman (emredilen terk edildiği için)
günah on kat olur ve yasaklanan bir şeyden kaçınmışsa
ondan da bir sevap ya da terk ettiği günahın büyüklük ve küçüklüğüne göre sevap
alır. |
| |
|
16
- Yasaklananlardan maksat;
bunların işlenmemesidir, meydana gelmemesidir; ister bunlara niyet etsin,
isterse etmesin, ister aklına getirsin, isterse getirmesin! Dolayısıyla
istenilen; yasağın işlenilmemesidir.
Emredilenlere gelirsek; bunlardan
maksat da, bunların yerine getirilmesi, vücut bulması ve bununla gerek niyet ve
gerekse, amel olarak Allah'a (c.c.) yakınlaşmaktır.
Meselenin sırrı şudur:
Yerine gelmesini istemek, (c.c),
yerine getirilmesinden daha sevimlidir. Aynı şekilde sevdiklerinin yerine
getirilmemesi de, istemediklerinin yerine getirilmesinden daha kötüdür! Kuşkusuz
Allah'ın emrettiklerinin yerine getirilmesine dair muhabbeti, yasakladıklarının
yapılmasını çirkin görmesinden daha büyük bir husustur. On yedinci yön bunu
açıklar.
|
| |
|
17 - Sevdiklerinin yerine
getirilmesi, bunlara karşı yardımcı olması, karşılığı ve bunlardan terettüp eden övgüyle
methiyelerin hepsi, O'nun rahmetinden kaynaklanıyor. İstemediklerini yapmak,
bunların karşılığı ve bunlardan terettüp eden kınama, elem ve akıbet vermesinin
hepsi de O'nun gazabındandır. Şu var ki, Allah'ın rahmeti gazabını geçmiş, ona
galip olmuştur. Rahmet sıfatından olanların hepsi gazap sıfatından olanlardan
daha galiptir.
Muhakkak ki Allahu Teâlâ,
Rahim'dir. O'nun rahmeti, O'nun zatının gereklerinden sayılır. O'nun ilmi,
kudreti, diri olması, işitmesi, görmesi ve ihsanı gibi.
Bunun tersi olması ise, asla
mümkün değildir. Allah'ın gazap etmesine gelirsek; bu O'nun zatının
gereklerinden değildir. Devamlı kendisinde gazap olan ve gazap kendisinden asla
ayrılmayan da değildir. Bilakis kendisini en iyi bilen yaratıkları olan
peygamberleri kıyamet günü:
"Kuşkusuz Rabbim bugün öyle bir öfkelendi, öyle bir gazaplandı ki, bunun misli
gibi önceden öfkelenmemiştir ve bundan sonra da bunun misli gibi asla
gazaplanmaz."
demişlerdir.
(Buhârî (4712) ve Müslim (194) Ebû Hüreyre hadisinden
rivayet etmişlerdir.)
O'nun rahmeti her şeyi
kuşatmıştır, gazabı ise her şeyi kuşatmamıştır. O Allah ki, kendi zatı için
rahmeti gerekli kılarken, gazabını kendi zatı için gerekli kılmamıştır. Rahmeti ve ilmi her şeyi kuşatmıştır.
Rahmeti ve ortaya çıkanlar, Allah'a, gazabının gereklerinden
ve ortaya çıkanlardan daha sevimlidir. Zaten bundan dolayı rahmet, Allah'a
azaptan daha sevimlidir. Af da, O'na intikamdan daha sevimlidir. Sevdiklerinin
mevcut olması, Allahu Teâlâ'ya, sevmediklerinin yok olmasından daha sevimlidir.
Özellikle istemediği / sevmediği şeylerin yok olmasında, sevdiği şeylerin
gereklerini yok eden bir unsur olursa! Çünkü Allah (c.c.) sevdiklerinin
gereklerinin gitmesini istemez. Tıpkı kötü gördüğü şeylerin mevcut olmasını
istemediği gibi.
|
| |
|
18 - Allah'ın kerih gördüğü şeylerin izleri olan nehyedilenler,
kuşkusuz Allah'ın istedikleriyle ve sevdikleriyle daha hızlı zail olmaktadır.
Bunu Allahu Teâlâ, affetmekle ve silmekle yok eder. Nehyedilenlerin izleri
tevbeyle, istiğfarla, musibetler sebebiyle oluşan kefaretlerle ve şefaatla zail olur. Kuşkusuz iyilikler
kötülükleri siler. Kulun günahları gökyüzüne kadar yükselse, sonra da istiğfar
etse, Allah onu affeder.
Eğer kul, şirk olmadan dünya dolusu günahla Allah'ın
huzuruna çıkmış olsa, Allah o kimseyi (tevbe etmişse) dünya dolusu mağfiretle
karşılar. Günahları çoğalmış olsa da Allah (c.c.) kulunu bağışlar, onu mağfiret
eder. Günahlarını ve izlerini, kulun işleyeceği az bir yaşantı iptal ve yok
eder:
Nasuh tevbe, yaptıklarına dair pişmanlığı...!
Günahları bağışlaması, kulun Allah'a tevbe etmesi, O'na itaat
etmesi ve tevhid üzere olmasıyla, O'nun isteklerini yerine getirmesiyledir. Bu
da gösteriyor ki, bunların bulunması, Allah'a daha sevimlidir ve O'nu daha çok
razı eder. Bunu da on dokuzuncu yön açıklar.
|
| |
|
19 - Şüphesiz Allah Teâlâ emretmiş olduklarından, sevdiklerinden
terettüp etmesi için, yasak ettiklerinden, buğzedeceği ve kerih göreceği şeyleri
takdir etmiştir.
Nitekim O (c.c), eşyalarını kaybettikten sonra onları bulan
adamın, çocuğu olmayan adamın ve suyun yerini bulan susuz adamın tevbe
etmelerinden dolayı çok sevinmiştir. Kuşkusuz Resûlullah (sallallahu aleyhi ve
sellem)de kulun tevbe etmesiyle ilgili bir darbımisal vermiştir ki, sevilen
şeylerde Allah'ın (c.c.) en çok sevindiği şüphesiz ki bu olmuştur.
(Buhârî (6309) ve Müslim (2747) Enes hadisinden rivayet
etmişlerdir.)
İşte mevcut
olması, bulunmasından daha sevimli olan bu yüce sevincin gerekleri olmadan vücut
bulması imkânsızdır. Bu da gösteriyor ki; sevdiklerinin mevcut olması (yerine
getirilmesi), çirkin gördüğü her bir şeyin yerine getirilmemesinden O'na (c.c.)
daha sevimlidir. Öyle ki, iki rekâtlık kuşluk namazı, O'na, bir müslümanın
öldürülmesini terk etmekten daha sevimli olur.
Buradaki maksat şudur:
Emredilen
fiilin cinsi, mahzurların, terk edilmesi cinsinden daha üstündür. Tıpkı erkek
cinsinin kadın cinsinden ve insan cinsinin melek cinsinden üstün olduğu gibi.
Kuşkusuz burada üstünlükten murad; cins bakımındandır yoksa bizzat tek tek
herkes hakkında geçerli değildir.
Maksada gelirsek;
Tevbeyle emretme fiili kadar sevindiren
başka şey olmayan bu sevinç hâli gösteriyor ki, bu emredilen, tevbenin ve
gereklerinin sildiği mahzurların işlenilmesinden daha sevimlidir. Şayet:
"Allah
(c.c.) ancak tevbeden dolayı sevindi. Çünkü tevbe etmek, yasakların terk
edilmesi demektir. Böylece sevinmesi günahı terk etmesinden dolayıdır." denirse,
şöyle cevap verilir:
Hayır, bu böyle değildir. Çünkü kesinlikle terk etmek bu
sevinci gerektirmez, hatta övgü ve methiyeyi bile..!
Her ne kadar günahı terk
etmek tevbenin gereklerinden sayılsa da tevbe "terk" mânasına gelmez. Tevbe;
ancak tevbe edenin, Rabbine yönelmesi, O'na yakınlaşması ve itaatine iltizam
göstermesini içeren vücûdî bir fiildir. Bunun gereklerinden birisi de; kendisine
yasaklananları terk etmektir.
Bundan dolayı Allahu Teâlâ şöyle buyurmuştur:
"Rabbinizin mağfiretim isteyin, sonra ona tevbe edin ki, sizi belli bir süreye
kadar güzel güzel yaşatsın. Ve her fazilet sahibine layık olduğu ihsanı versin.
Eğer yüz çevirirseniz, ben sizin için büyük bir günün azabından korkarım."
(Hud,
3)
Dolayısıyla tevbe etmek; Allah'ın (c.c.) çirkin
saydıklarından sevdiklerine dönmek demektir. Mücerred olarak terk anlamı
taşımaz. Çünkü her kim günahı mücerred olarak terk edecek olursa, ondan Allah'ı
sevimli edecek bir şey dönmez, tevbekar da sayılmaz.
Öyleyse tevbe; Allah'a
dönmek demektir. O'na yönelmek ve yakın olmak demektir. Sırf terk etmek, demek
değildir.
|
| |
|
20 - Kendisiyle emredilen şey, eğer yerine getirilmezse, kul,
istenilen hayata kavuşamaz. Bu konu hakkında Allahu Teâlâ şöyle buyurmuştur:
"Ey
iman edenler! Peygamber sizi, size hayat verecek şeylere davet ettiği zaman,
Allah'a ve Resule icabet edin. Ve bilin ki, Allah, kişi ile kalbi arasına
girer. Ve siz kesinlikle O'nun huzurunda toplanacaksınız."
(Enfal, 24),
"Ölü
iken hidayetle dirilttiğimiz, kendisine insanlar arasında yürüyecek bir nûr
verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp, ondan çıkamayan kimse gibi olur mu?
Fakat kâfirlere, yaptıkları, böyle süslü gösterilir."
(En'am, 122)
Kâfirler hakkında da şöyle buyurmuştur:
"O putlar, hep
ölüdürler, diri değildirler ve insanların öldükten sonra ne zaman dirileceklerini de bilmezler."
(Nahl, 21),
"Bil ki sen, ölülere işittiremezsin,
arkasını dönüp kaçmakta olan sağırlara da daveti duyuramazsın."
(Neml, 80)
Yasaklananlara gelince; şayet bunlardan herhangi birisi
bulunacak olursa, hastalık baş göstermiş demektir. Muhakkak ki hastalıklarla
hayatı sürdürmek, ölümden daha iyidir.
Şayet:
"Yasaklananlardan birisi de helâka sürükleyendir. O da
şirktir." denirse, şöyle denir:
"Helak ancak emredilen ve kendisiyle hayatın var
olduğu tevhidin olmaması sonucu meydana gelir. Tevhid eğer kaybedilecek olursa
helak başlar. Kişi ancak emredilen tevhidi yerine getirmemekten dolayı helak
olur."
|
| |
|
21 - Emredilen şeylerde, terk edilmeleri sonucu kişiyi helâka
ve daimî kötülüğe sürükleyenler varken, yasaklananlarda bu içerikte olanlar
yoktur. |
| |
|
22 - Emredilen fiil, yasaklananın terk edilmesini icap ettirir.
Özellikle ihlâs, Allah'a ittiba ve O'nun için nasihat üzere yapıldığında! Allahu
Teâlâ buyurdu ki:
"Sana vahyedilen Kitab'ı oku ve namazı kıl. Muhakkak ki namaz
hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı anmak elbette en büyük ibadettir.
Allah yaptıklarınızı bilir." (Ankebut, 45)
Mücerred olarak, sırf yasak edileni
terk etmek ise emredilen fiili icap ettirmez ve onu gerektirmez.
|
| |
|
23 - Allah'ın,
emrettiklerinden sevdiği, O'nun sıfatlarıyla bağlantılıdır. Yasakladıklarından
çirkin gördüğü ise, O'nun fiilleriyle alakalıdır. Bu konu gerçekten çok ince bir
konudur ve açıklanmaya ihtiyacı vardır.
Deriz ki:
- Yasaklananlar, şer demektir ve
şerlere
götürücüdürler.
- Emredilenler ise, hayır demektir ve hayırlara ulaştırırlar.
Hayır Allah'ın (c.c.) elindedir. Şer ise O'na nisbet edilmez. Çünkü şer O'nun
sıfatlarına girmez, fiillerine de girmez, isimlerine de girmez. Şer de ancak
fiilleriyle alakalıdır ve bununla beraber izafe ile şerdir. Şer, kula izafe
edilir. Aksi hâlde Allah'a izafe edilmiş olur. Şerrin Allah'a (c.c.) nisbet
edilmesi ise bu yönüyle şer demek değildir. Kula izafe edilen ve şerri gerektiren yasağın işlenilme
konusuna bakacak olursak; kulun nefsinde şer olmaz (ancak işledikleri şerli
amellerde şer olur). Emredilenlerin yapılmamasıyla hayır gelmez. Hayrın
gitmesiyle şer meydana gelir.
Emredilenler, Allah'a her defasında sevimli olunca,
emredilenlerin yapılamamasıyla oluşan şer de çok olur (çoğalır). Tevhid ve iman
konularında olduğu gibi.
|
| |
|
Bütün bunlardan sonra zikredilen
yönlerin sırrı şudur:
Emredilenler
O'nun sevdikleri, yasaklananlar da O'nun çirkin gördükleri ve sevmedikleridir.
Sevdiklerinin işlenilmesi, Allah'a, çirkin gördüklerinin işlenilmemesinden daha
sevimlidir. Sevdiklerinin işlenilmemesi ise, Allah'a, istemediklerinin
yapılmasından daha çirkin gelir.
Allahu Teâlâ en iyisini bilir.
|
| |
|
İÇİNDEKİLER |
| |
|
|