MUÐNݒL-MUHTAC

NAMAZ  /  YÜKÜMLÜLÜK VE KAZA

 

III. ZARURET VAKTÝ

 

NevevÝ daha sonra zaruret vaktini ele almýþtýr. Bununla kastedilen "namazýn farz olmasýný engelleyen durumlarýn ortadan kalkmasý" dýr. Namazýn farz olmasýný engelleyen durunmlar; çocukluk, delilik, kafirlik, bayýlma, adet görme, lohusalýktýr.

 

NevevÝ þöyle demiþtir: Namaza engelolan durumlar ortadan kalktýðýnda geriye bir tekbir alacak kadar vakit kalmýþsa namaz farz olur.

 

Bir görüþe göre bir rekat kýlacak kadar zaman kalmýþ olmasý þarttýr.

 

Daha güçlü görüþe göre ikindinin sonunda bir tekbir alacak kadar vakte yetiþen kimseye öðle namazý da farz olur. Vatsýnýn sonunda bir tekbir alacak kadar vakte yetiþen kimseye akþam namazý da farz olur.

 

Kiþi namaz içinde iken buluða erse doðru görüþe göre namazý tamamlar ve bu namaz yeterli olur.

 

Þayet namazý tamamladýktan sonra buluða ererse doðru olan görüþe göre namazý iade etmesi gerekmez.

 

A. NAMAZA ENGEL DURUMUN VAKTÝN SONUNA DOÐRU ORTADAN KALKMASI

B. ÝKÝNDÝYE YETÝÞENÝN ÖÐLENE DE, YATSIYA YETÝÞENÝN AKÞAMA DA YETÝÞMÝÞ SAYýLMASI

C. NAMAZ ÝÇÝNDE BULUÐA ERMEK

D. NAMAZI KILDIKTAN SONRA BULUÐA ERMEK

E. NAMAZ VAKTÝ ÝÇÝNDE AKLINI KAYBETMEK VEYA HAYIZ GÖRMEK

 

A. NAMAZA ENGEL DURUMUN VAKTÝN SONUNA DOÐRU ORTADAN KALKMASI

 

Namaza engelolan durumlar ortadan kalktýðýnda geriye bir tekbir alacak kadar vakit kalmýþsa namaz farz olur.

 

Bir görüþe göre bir re kat kýlacak kadar zaman kalmýþ olmasý þarttýr.

 

[Bu konuda iki görüþ vardýr]:

 

[Birinci görüþ]: Namazýn farz olmasýný engelleyen durumlar ortadan kalktýðýnda vakitten geriye bir tekbir alacak kadar veya daha fazla zaman kalmýþsa o vaktin namazý farz olur. Çünkü namazýn farz olmasýnýn baðlý olduðu vakit miktarý açýsýndan bir re kada daha azý eþittir. Nitekim yolcu olan kiþi namazýný tam kýlan imama uyduðunda namazýný tam kýlmasý gerekir.

 

NevevÝ'nin sözünden anlaþýldýðýna göre bir tekbir alabilecek zamandan daha az zaman kalmýþsa namaz farz olmaz. Cüveyný bunda tereddüt etmiþ olsa bile el-Envar'da geçtiði üzere hüküm böyledir.

 

[Ýkinci görüþ]: Bir baþka görüþe göre ise en kýsa sürede kýlýnabilecek bir rekat kadar bir vakit kalmýþ olmalýdýr. Nitekim Cuma namazýnýn da bir rekatýna yetiþemeyen kimse cumaya yetiþememiþ sayýlýr.

 

[*] - Bu görüþün bir baþka delili de þu hadisin mefhum-ý muhalifidir: Güneþ doðmadan önce sabah namazýnýn bir rekatýný kýlan kimse sabah namazýna yetiþmiþtir. Güneþ batmadan önce ikindi namazýnýn bir rekatýný kýlan kimse ikindi namazýna yetiþmiþtir(Buhari, Mevakitü's-salat, 579; Müslim, Mesacid, 1373)

 

Her iki görüþe göre de namazýn farz olmasý için, abdest alabilecek ve en hafif bir namaz kýlabilecek kadar bir süre için engellerin ortadan kalkmýþ olmasý gerekir. Bu yapýlmadan önce engel geri gelirse namaz farz olmaz.

 

Daha güçlü görüþe göre tekbir ile veya bir rekatla birlikte taharet yapabilecek kadar bir sürenin de kalmýþ olmasý þart deðildir.

 

B. ÝKÝNDÝYE YETÝÞENÝN ÖÐLENE DE, YATSIYA YETÝÞENÝN AKÞAMA DA YETÝÞMÝÞ SAYýLMASI

 

Yukarýdaki ilk görüþ kabul edildiðinde [kiþi ikindinin sonuna yetiþtiðinde öðle namazýnýn da, yatsýnýn sonuna yetiþtiðinde akþam namazýnýn da farz olup olmadýðý konusunda iki görüþ vardýr]:

 

[Birinci görüþ]: Daha güçlü görüþe göre ikindinin sonunda bir tekbir alabilecek kadar zamana yetiþen kimseye öðle namazý da farz olur. Yine yatsýnýn sonunda bir tekbir alabilecek zamana yetiþen kimseye akþam namazý da farz olur. Çünkü öðle-ikindi namazý ile akþamyatsý namazlarý özür durumunda birleþtirilerek kýlýnmaktadýr, zaruret durumunda haydi haydi kýlýnýr.

 

Namazýn farz olmasý için kiþinin abdest alabilecek ve en hafif bir þekilde namaz kýlabilecek bir süre kadar -örneðin yolculukta iki rekat namaz kýlabilecek kadar- engelleyici durumdan uzak kalmasý gerekir.

 

El-Mühimmat'ta þöyle denilmiþtir: Bu mesele ve öncekinde "taharet alabilecek kadar süre"nin kapsamýna necasetlerin temizlenmesi, büyük ve küçük abdestsizliðin giderilmesi girer. Bu yerinde bir görüþtür.

 

Kýyasa göre avret yerlerinin örtülmesi ve kýble yönünün araþtýrýlmasý için yetecek kadar bir sürenin de olmasý gerekir; çünkü bu ikisi de namazýn þartlarýndandýr.

 

Hocam Remli'nin de dediði üzere esas alýnmasý gereken görüþ bunun dikkate alýnmayacaðý görüþüdür. Çünkü avret yerleri örtmek Ö namazýn þartlarýndan olsa da namaza özgü bir þart deðildir. Kýble yönünü araþtýrma yükümlülüðünün de namazýn vakti içinde yapýlmasý þart deðildir. Ýbn Rif'a'nýn ifadelerinde de bunu gösteren hususlar bulunmaktadýr.

 

Buna göre kiþi buluða erdikten sonra yukarýda belirtilen fiillere yetmeyecek kadar bir vakit geçmeden delirse namaz kendisine farz olmaz. Ancak ikindi namazýnýn sonunda bir rekat kýlabilecek zamana yetiþse ve bu namazý kýlabilecek ve taharet yapabilecek kadarlýk sürede engeller kalkmýþ olsa sonra akþam namazý için taharet yapabilecek ve namaz kýlabilecek kadar bir vakit geçtikten sonra namaza engel durum geri dönse bu sürenin akþam namazýna sarfedilmesi gerekir. Geriye kalan süre ikindi için yeterli olmadýðýndan ikindi gerekli olmaz. Bunu Beðavi Fetvalarýnda zikretmiþtir.

 

Ýbnü'I-Ýmad þöyle demiþtir: Bu, kiþi akþam namazýndan önce ikindi namazýna baþlamadýysa söz konusu olur. Þayet baþladýysa o vakti ikindiye sarfetmek gerekir. Çünkü akþamdan önce baþladýðý ikindi ile meþgulolmasý gerekli hale geldiðinden akþam namazýna bu vaktin sarfedilmesi mümkün deðildir.

 

Beðavi'nin söylediði görüþ daha yerindedir. Çünkü kiþi namazý tam olarak kýlabileceði kadar bir süreye yetiþtiðinde onu kaza etmesi gerekir, bu durumda ikindi namazý nafile olarak kýlýnmýþ olur. Ýbn Ebu Þerif Þerhu'l-Ýrþad adlý eserinde bu görüþü esas almýþtýr.

 

[Ýkinci görüþ]: Belirtilen durumda öðle ve akþam namazý farz olmaz.

 

[a] - Öðle namazýnýn farz olmasý için ilk görüþe göre bir tekbir alabilecek kadar, ikinci görüþe göre bir rekat namaz kýlabilecek kadar zaman yanýnda mukim için dört rekat, yolcu için iki rekat kýlabilecek kadar bir sürenin bulunmasý gerekir.

 

[b] - Akþam namazýnýn farz olmasý için de ilk görüþe göre bir tekbir alabilecek kadar ikinci görüþe göre bir rekat namaz kýlabilecek kadar zaman yanýnda mükim için üç rekat, yolcu için iki rekat kýlabilecek kadar bir sürenin bulunmasý gerekir.

 

Çünkü iki namazýn cem edilmesi ilk namaz tamamlanýp ikinci namaza vakit içinde baþlandýðýnda söz konusu olur.

 

Yukarýda zikrettiklerimiz ile sabah, ikindi ve yatsý namazlarý dýþarýda kalmaktadýr. Bunlarýn hiçbiri daha sonraki namazlarýn bir bölümüne yetiþmekle farz olmaz. Çünkü bu namazlar bir sonraki ile birleþtirilmez.

 

C. NAMAZ ÝÇÝNDE BULUÐA ERMEK

 

Kiþi namaz içinde iken buluða erse doðru görüþe göre namazý tamamlar. Doðru olan görüþe göre bu namaz yeterli olur.

 

Kiþi namaz içinde iken -el-Muharrer'de belirtildiði üzere- buluð yaþýna ulaþmak suretiyle buluða erse [namazýný tamamlamasýnýn gerekli olup olmadýðý konusunda ve bu namazýn yeterli olup olmadýðý konusunda iki görüþ vardýr]:

 

[Birinci görüþ]: Doðru olan görüþe göre:

 

[a] - Onun namazýný tamamlamasý farzdýr. Çünkü namazýn kendisine farz olmasý namazýn sahih olduðu bir sýrada gerçekleþtiðinden namazý tamamlamasý gerekir. Bu, oruç tutan çocuðun gün içinde buluð yaþýna ulaþarak balið olmasýna benzer (Kýyas)

Bu çocuðun günün geri kalan kýsmýný da oruçlu geçirmesi gerekir.

 

[b] - Bu namaz yeterli olur. Bu, Cuma namazý bile olsa hüküm böyledir. Çünkü kiþi farz olan namazý þartýna uygun olarak kýlmýþtýr. Bu, Cuma namazý sona ermeden önce öðle vakti kýlarken azat edilen kölenin durumuna benzer (Kýyas)

Namazýn baþ kýsmýnýn nafile olarak kýlýnmýþ olmasý namazýn sonunun farz olmasýna engelolmaz. Bu nafile olan hacca ve hasta iken oruca baþlayýp sonra iyileþen kimsenin orucuna benzer. (Kýyas)

 

[Ýkinci görüþ]: Çocuðun bu namazý tamamlamasý farz olmadýðý gibi müstehap da deðildir. Yine bu þekilde kýldýðý namazýn baþ tarafý noksan olduðundan yeterli olmaz.

 

Ýlk görüþe göre çocuðun ihtilaftan kurtulmak için ve olgunluk halinde iken namazý eda etmiþ olmak için bu namazý yeniden kýlmasý müstehap olur.

 

D. NAMAZI KILDIKTAN SONRA BULUÐA ERMEK

 

Þayet namazý tamamladýktan sonra buluða ererse doðru olan görüþe göre namazý iade etmesi gerekmez.

 

Çocuk namazý kýldýktan sonra yaþ vb. yollarla buluða erse, [önceki namazýnýn geçerli olup olmadýðý konusunda dört görüþ vardýr]:

 

[Birinci görüþ]: Vakit kalsa bile önceki namaz yeterlidir.

Bu, Cuma namazý yerine kýlýnan öðle namazý için bile olsa ve cumaya yetiþmek mümkün bile olsa hüküm böyledir. Çünkü namazý sahih olarak eda etmiþtir.

 

Doðru olan görüþe göre -onun hali çocukluktan olgunluða geçerek deðiþmiþ olsa bile- namazý iade etmesi farz deðildir. Bu baþý açýk olarak namaz kýlan cariyenin sonradan azat edilmesine benzer. (Kýyas)

 

Çift cinsiyetli kiþi öðle namazýný kýlsa sonra onun erkek olduðu anlaþýlsa, Cuma namazýna yetiþmesi mümkün olsa cumaya gitmesi gerekir.

 

[Ýkinci görüþ]: Namazý iade etmesi gerekir; çünkü kýldýðý namaz nafiledir. Nafile namaz ile farz borcu düþmez. Üç Ýmamýn [Ebu Hanife, Ýmam Malik ve Ýmam Ahmed bin Hanbel] görüþü bu þekildedir. Bu, çocuðun hac yaptýktan sonra buluða ermesine benzer.

 

Ýlk görüþte olanlar buna þu þekilde cevap vermiþlerdir: Hac meselesinden farklý olarak namazda çocuðun namaz kýlýnmasý istenmekte, kýlmadýðýnda dövülmektedir. Ayrýca haccýn farz olmasý ömürde bir defa olduðundan bunun olgunluk yaþýnda olmasýný þart koþarýz. Namaz ise ömürde bir defa deðildir.

 

[Üçüncü görüþ]: Vakit içinden o namazý kýlacak kadar süre kalýrsa namazý iade etmek farz olur, aksi takdirde farz olmaz.

 

[Dördüncü görüþ]: Þayet çocuk Cuma günü öðle namazýný kýldýktan sonra buluða ermiþse Cuma namazý da bitmemiþse Cuma namazýný kýlmasý gerekli olur. Çünkü öðle namazý kýlmak Cuma yerine geçmez. Ýbnü'l-Haddad bu görüþtedir.

 

Ýlk görüþe göre, týpký namaz içinde iken buluða ermesi durumunda olduðu gibi çocuðun namazý iade etmesi müstehap olur.

 

E. NAMAZ VAKTÝ ÝÇÝNDE AKLINI KAYBETMEK VEYA HAYIZ GÖRMEK

 

Kadýn vaktin baþýnda hayýz olsa veya kiþi vaktin baþýnda delirse farzý kýlabilecek kadar bir süreye yetiþmiþse o vakit farz olur, aksi takdirde farz olmaz.

 

1) Kadýn vaktin baþýnda hayýz veya lohusa olsa veya kiþi vaktin baþýnda delirse yahut bayýlsa, namaza engel durum vaktin tümünü kaplasa o vaktin namazý farz olur, onunla birlikte cem edilebilen arkasýndaki namaz farz olmaz.

 

Namaza engel durumla karþýlaþan kimse,

 

a) Bu durum meydana gelmeden önce vaktin baþýnda -yolcunun namazý kýsaltmasý suretiyle bile olsa- mümkün olabilecek en hafif þekilde namazýn farzýný kýlabilecek kadar bir süreyi engelsiz yakalamýþsa,

 

b) "Namazdan önce yapýlmasý sahih olmayan teyemmüm gibi bir tahareti" yapabilecek kadar bir süre geçmiþse,

 

Bundan sonra meydana gelen durum sebebiyle namazýn farzý kendisinden düþmez. Bu, bir yýl geçtikten ve eda etme imkaný bulduktan sonra zekat nisabýnýn telef olmasý gibidir. (Kýyas)

 

2) Yine [vaktin baþýnda deðil de] vakit içinde iken belirtilen süre kadar engelden kurtulsa hüküm yine böyledir. Ancak çocuk dýþýndaki þahýslar hakkýnda "vakit girmeden önce yapýlamayan taharet"in istisna edilmesi söz konusu deðildir.

 

3) Þayet kiþi bu namazý öncekiyle birleþtirebilecek kadar bir süreye yetiþebilirse bu namazdan öncekini kýlmasý da gerekli olur. Çünkü yerine getirme imkaný bulmuþtur.

 

4) Bu namazia birlikte cem edilen sonraki namaz, kiþi onu kýlabilecek kadar süre yakalamýþ olsa bile farz olmaz. Çünkü diðer durumun (3. maddenin) aksine ilk namaz vakti cem ederek kýlma hali dýþýnda ikincisine elveriþli deðildir.

 

Ayný þekilde birinci namazýn vakti, cem açýsýndan ikinci namazýn vaktine tabidir. Aksi söz konusu deðildir. Nitekim cem-i takdim þeklinde namazlarý kýlarken ikinci namazý önce kýlmak farz kýlýnmamýþ, birinci namazý önce kýlmak ise caiz kýlýnmýþtýr. Hatta cem-i tehirde birinci namazý önce kýlmak bir görüþe göre farzdýr.

 

Vakitten önce yapýlmasý mümkün olan taharete gelince onu yapabilecek kadar bir sürenin engelsiz olarak bulunmasý dikkate alýnmaz.

 

5) Þayet kiþi -belirttiðimiz þekilde- namazýn farzýný kýlabilecek kadar bir süre yakalayamamýþsa, namazý kýlma imkaný bulamadýðýndan namaz farz olmaz. Bu, ödeme imkaný bulamadan önce zekat nisabýnýn telef olmasý gibidir. (Kýyas)

 

Not:

Nevevi yalnýzca hayýz konusunu zikretmekle yetinmiþ, lohusalýðýn hükmünün de böyle olduðunun bilinmesini istemiþtir; çünkü daha önce geçtiði üzere lohusalýk, birikmiþ hayýz kanýdýr. Yine Nevevi yalnýzca delirmeyi zikretmiþ, bayýlmanýn öncelikle böyle olduðunun bilinmesini istemiþtir. Kiþinin namaz vaktinde yeniden çocukluða dönmesi diye bir þey söz konusu olamaz. Yine namazýn iadesini ortadan kaldýracak þekilde inkara dönmesi söz konusu olamaz; çünkü bu irtidattýr, irtidat halinde ise namazýn iadesi gereklidir.

 

BÝR SONRAKÝ SAYFA ÝÇÝN AÞAÐIDAKÝ LÝNK’E TIKLAYIN

 

I. EZAN VE KAMETÝN MEÞRUÝYETÝ