|
CEMAATLE NAMAZ |
6. NAMAZIN CEMAATLE
ÝADESÝ
Burada iade kelimesi
ile terim anlamý deðil sözlük anlamý yani "tekrar kýlma"
kastedilmektedir. Terim anlamýyla iade "eksik olarak iade edilen bir ibadetin
vakit içinde kamil bir þekilde yeniden yapýlmasý" dýr.
Tek baþýna namaz kýlan
kiþinin -daha doðru görüþe göre cemaat de böyledir- vakit içinde yetiþeceði bir
cemaatle bu namazý tekrar kýl masý sünnettir. Þafil'nin yeni görüþüne göre bu
durumda ilk namaz farzdýr. Daha doðru görüþe göre ikinci namazda farza niyet
eder.
A. ÝADENÝN HÜKMÜ
B. ÝLK KILINAN VE ÝADE
EDÝLEN NAMAZLARIN KONUMU
A. ÝADENÝN HÜKMÜ
a) Tek baþýna namaz
kýlan kiþinin,
b) -daha doðru görüþe
göre cemaatle kýlan da böyledir-
vakit içinde yetiþeceði
bir cemaatle bu namazý tekrar kýlmasý sünnettir.
Tek baþýna farz bir
namazý eda eden kimsenin, yine daha doðru görüþe göre cemaatle namazý eda eden
kimsenin- vakit içinde yetiþeceði bir cemaatle bu namazý bir defa daha kýlmasý
sünnettir. Ýkinci vakit kerahet vakti de olsa, ikinci namazýn imamý birinci
namazýn imamýndan daha düþük seviyeli de olsa böyledir.
[*] - Bu hükmün delili
þudur: Nebi (s.a.v.) sabah namazýný kýldý, namaz kýlmayan iki kiþi gördü.
Onlara "niçin bizimle namaz kýlmadýnýz?" diye sordu. Onlar "biz
konaklama yerinde namaz kýlmýþtýk" dediler. Nebi (s.a.v.) þöyle buyurdu:
"Konaklama yerinde namaz kýlýp da cemaatle namaz kýlýnan bir mescide
geldiðinizde onlarla birlikte kýlarsamz bu sizin için nafile bir namaz
olur"{Tirmizi, salat, 219. Tirmizi: ''hasendir'')
[*] - Bir baþka rivayet
þöyledir: Nebi (s.a.v.) ikindi namazýný kýldýrdýktan sonra bir adam mescide
geldi. Nebi (s.a.v.) "Kim bu adamla birlikte namaz kýlarak ona sadaka
vermek ister?" buyurdu. Bir kiþi o adamla birlikte namaz kýldý. (Tirmizi,
salat, 220. Tirmizi: ''hasendir'')
ilk hadiste Nebi
(s.a.v.)'in "konaklama yerinde namaz kýldýðýnýzda" ifadesi tek baþýna
namaz kýlmayý da cemaatle kýlmayý da kapsar.
Daha doðru olan görüþün
karþýsýndaki görüþe göre yalnýzca tek baþýna namaz kýlan kiþi bu namazý
cemaatle iade edebilir. Çünkü . cemaatle namaz kýlan kiþi zaten cemaat sevabýný
aldýðýndan onun tekrar cemaat yapmasýnýn anlamý yoktur. Tek baþýna kýlan ise
böyle deðildir.
Bu görüþe, söylenenlerin
öyle olmadýðý ifade edilerek karþý çýkýlmýþtýr.
Not: Nevevi'nin "cemaatle bu namazý tekrar
kýlmasý sünnettir" ifadesinden anlaþýldýðýna göre "kiþinin bu namazý
tek baþýna iadesi sünnet deðildir." Oysa bu kastedilmemiþtir. Hatta ilk
namazý cemaatle kýlmýþ olsa bile kiþinin namazý tek baþýna iade etmesi
müstehaptýr.
Þu durumda da kiþinin
namazý tek baþýna iade etmesi müstehaptýr: Kiþi vaktin farzýný kýlmaya
baþladýktan sonra üzerinde kaza borcu bulunduðunu hatýrlasa, vaktin farzýný
tamamlar, sonra kaza n9mazýný kýlar, daha sonra Kadý Hüseyin'in belirttiðine
göre vaktin farzýný iade etmesi müstehaptýr.
Bizim yukarýdaki
"farz namaz" ifademiz;
a) "adak
namazý"ný dýþarýda býrakmaktadýr; çünkü bunda cemaat sünnet deðildir.
b) Cenaze namazýný da
dýþarýda býrakmaktadýr; çünkü cenaze namazý kýlýnarak nafile ibadet yapýlmaz.
c) cemaatin sünnet
olmadýðý nafile namazý da dýþarýda býrakmaktadýr.
Cemaatin sünnet olduðu
nafile namaza gelince ký yasa göre -el-Mühimmat'ta belirtildiði üzere- iadenin
sünnet olmasý bakýmýndan bu namaz da farz gibidir.
Cuma namazý ise iade
edilmez; çünkü bu yalnýzca bir kere kýlýnýr, tekrar tekrar kýlýnmaz. Cemaatin
bir araya toplanmasýndaki zorluk sebebiyle birden fazla kýlýnabileceði
düþünüise -elMuhimmdt'ta belirtildiðine göre- kýyasa göre bu durumda Cuma
namazý da diðer namazlar gibi olur.
Kiþi bir yerde namaz
kýldýktan sonra baþka bir yere yolculuk yapsa ve insanlarý o namazý kýlarken
bulsa hüküm yine böyle olur.
Ýadenin sünnet olmasý
"kiþi ilk namazý kýlmakla yetinse bu caiz olur" denilebilecek durumda
olur. Soðuk sebebiyle veya suyun genellikle bulunabildiði bir yerde su olmamasý
sebebiyle teyemmüm yapan kiþi ise bundan farklýdýr.
Ezrai iki meseleyi daha
istisna etmiþtir:
1) Çýplak kiþinin durumunda
olduðu gibi kiþinin tek baþýna namaz kýlmasý daha faziletli ise.
2) Özür sahibi kimse
Cuma günü öðle namazýný kýldýktan sonra, baþka özürlülerin öðle namazýný
cemaatle kýldýðýný görse bu namazý onlarla birlikte iade etmesi müstehap
deðildir.
Ezrai bu kiþinin namazý
iade etmemesi muhtemeldir, demiþtir.
Ancak söz konusu durumda
daha iyisi namazý iade etmektir.
Namazýn iadesi yalnýzca
imam kendisine uyulmasý mekruh olmayan bir kimse ise söz konusu olur.
"Vakit içinde
namazýn yalnýzca bir kere iadesi müstehaptýr" þeklinde yukarýda geçen
açýklama imam Cüveyni'nin iþaret ettiði bir husustur. Baþkasýnýn güçlü
görüþleri de bu sonuca götürmektedir. Þafii Muhtasaru'l-Müzeni'de bunu açýkça
belirtmiþtir. Bazý son dönem alimlerinin görüþlerinin aksine itimad edilecek
görüþ de budur.
el-Mühimmat'ta þöyle
denilmiþtir: Alimlerin "namazýn iadesi, ikinci cemaatte ancak birinciye
gelmeyen bir kimse bulunduðunda olur" þeklindeki tasavvurlarý güçlüdür.
Aksi takdirde namazýn iadesi bütün vakti kapsar.
el-Mecmu ve diðer
eserlerdeki ifadelerden yukarýda zikredilen þartýn göz önünde bulundurulmadýðý
anlaþýlmaktadýr. "Aksi takdirde namazýn iadesi bütün vakti kapsar"
þeklindeki gerekçe de Cüveyni'nin sözü ile ortadan kalkmaktadýr.
Nevevi'nin
"iade" ifadesi terim anlamýnda deðil sözlük anlamýnda kullanýlmýþtýr.
Terim anlamýnda "iade"; eksik bir eda ile yapýlan þeyin sonradan tam
olarak yapýlmasýdýr.
Ýadenin müstehap olmasý
için vaktin devam etmesi gerekir. Vakit geçtikten sonra namazýn iadesi kesin
olarak sünnet deðildir. Bunu el-Mufn yazarý, el-Müzakere yazarýna tabi olarak
zikretmiþtir.
B. ÝLK KILINAN VE ÝADE
EDÝLEN NAMAZLARIN KONUMU
A. ÝLK KILINAN VE ÝADE
EDÝLEN NAMAZLARIN HANGÝSÝ FARZDIR?
Þafii'nin yeni görüþüne
göre bu durumda ilk namaz farzdýr.
[Bir defa kýlýnan namaz
iade edildiðinde bu namazlarýn hangisi farzdýr? Bu konuda dört görüþ
bulunmaktadýr.]
[Birinci görüþ]: Ýmam
Þafii (r.a.)'nin yeni görüþüne göre her iki durumda da (Tek baþýna kýlan kimsenin cemaatle iade
etmesi halinde, gerekse bir cemaatle kýlanýn bir baþka cemaatle iade etmesi
halinde) ilk kýlýnan namaz farzdýr.
Bunun delili daha önce
geçen hadistir. Ayrýca yükümlülük ilk namazla yerine getirilmiþtir.
[Ýkinci görüþ]: Ýmam
Þafii (r.a.)'nin eski görüþüne ve el-Ýmla'daki açýk ifadesine göre bu iki
namazdan biri farzdýr. Bu iki namazdan dilediðini Allah için farz olarak kabul
eder.
[Üçüncü görüþ]: [Zayýf]
bir görüþe göre her ikisi de farzdýr; birincisinin farz yükümlülüðünü sona erdirmesi
ikinci namazýn farz olmasýna engel deðildir. Bu þuna benzer: Cenaze namazýný
bir grup kýldýðýnda diðerlerinden sorumluluk kalkar. Diðer grup cenaze namazýný
kýldýðýnda onlarýn kýldýðý namaz da farzk olarak gerçekleþir. Farz-ý
kifayelerin tümünde durum böyledir.
[Dördüncü görüþ]: [Zayýf
bir] baþka görüþe göre bunlardan hangisi daha mükemmelse farz odur. Birincisi
kazayý gerektirmeyecek þekilde kýlýnmýþsa farz odur, aksi takdirde mezhepte
kabul edilen görüþe göre ilk namazdan müstaðni kýlan ikinci kýlýnan namaz
farzdýr.
B. NAMAZI ÝADE EDERKEN
NEYE NÝYET EDÝLÝR?
Daha doðru görüþe göre
ikinci ilamazda farza niyet eder.
[Kiþi namazý iade
ederken ikinci kýldýðý bu namazda neye niyet eder? Bu konuda iki görüþ vardýr]
[Birinci görüþ]: Ýmam
Þafii (r.a.)'nin yeni görüþü esas alýndýðýnda daha doðru olan görüþe göre kiþi,
vaktin farzýný kýlarken cemaat sevabý alabilmek için ikinci namazda farza niyet
eder. Böylece namazý ilk olarak cemaatle kýlmýþ gibi olur.
Cüveyni bunu problemli
bularak þöyle demiþtir: Ýkinci namazýn farz olmadýðý kesin olduðu halde kiþi
nasýl ikinci namazda farza niyet edebilir? Burada uygun görüþ kiþinin mesela
"öðleye" veya "ikindiye" þeklinde niyet etmesi ve niyet
ederken farziyete hiç temas etmemesidir. Bu durumda çocuðun kýlacaðý öðle
namazý nafile olduðu gibi bu þahsýn ikinci olarak kýldýðý öðle namazý da nafile
olur.
Subki buna þu þekilde
cevap vermiþtir:
Burada kastedilen
kiþinin "farz olan namazýn iadesine niyet etmesi" dir. Bu niyet
sayesinde ilk defa nafile olarak kýlýnan bir namazýn iade edildikten sonra
farza dönüþmediði anlaþýlmýþ olur.
Razi þöyle demiþtir:
Kiþi ikinci namazý
kýlarken "mükellefe farz olan namaza" niyet eder "kendisine farz
olan namaza" niyet etmez. Nitekim çocuðun namazý da böyledir.
Er-Rovdo'da Cüveynl'nin
görüþü tercih edilmiþtir.
Hocam Remli
el-Minhac'daki ifade ile er-Rovda' daki ifadeyi þu
þekilde birleþtirmiþtir:
EI-Minhac'daki ifade þu
ihtilaf konusu sebebiyle öyle zikredilmiþtir: Namazý iade eden kiþinin farzý
ilk namaz mýdýr, ikinci namaz mýdýr yoksa Allah için hangisini dilerse farz
sayabilir mi?
Er-Ravda'daki ifadeye
gelince bu sahih olan görüþ, yani "ilk namazýn farz ikincisinin nafile
olduðu, ikinci namazda farziyete niyet etmenin þart olmadýðý" görüþü
dikkate alýnarak söylenmiþtir.
Bu, güzel bir
birleþtirmedir.
Nevevi er-Rovdo' da
þöyle demiþtir: Namazýný kýlmýþ olan kiþi, ayný namazý tek baþýna kýlan birini
gördüðünde o kiþinin cemaat sevabýný almasý için onunla birlikte namazý kýlmasý
müstehap olur.
Nevevi buna el-Mecmu'da
daha önce geçen Tirmizi hadisini delil getirmiþtir. Nevevi bu hadisi
yorumlarken þöyle demiþtir:
Bu hadiste þu hususlar
yer almaktadýr:
a) Namazý ilk olarak
cemaatle kýlan bir kimsenin, daha sonra ayný namazý sayýsý az da olsa ikinci
bir cemaatle tekrar kýlmasý müstehaptýr.
b) Kiþinin kendisinin
namazý tekrar kýlma konusunda bir özrü söz konusu olduðunda, namazý tek baþýna
kýlacak olan bir kimseyle birlikte namaz kýlmasý için baþkalarýna aracýlýk
etmesi müstehaphr.
c) Bir imam ve ona uyan
bir kiþi ile cemaat gerçekleþir.
d) Yol üzerinde bulunan
[sürekli birilerinin gelip gittiði] mescitte tekrar tekrar cemaatle namaz
kýlmak mekruh deðildir.
Ýmam Þafii {r.a.)'nin
yeni görüþü esas alýndýðýnda; kiþi ilk olarak kýldýðý namazda bir eksiklik
bulunduðunu hatýrlasa namazýný iade etmesi gerekli olur. Nevevi bunu
Ruusu'!-mesail adlý eserinde Kadý Ebu't-Tayyib'ten nakletmiþ, onaylamýþ ve
gerekçesini de þu þekilde açýklamýþtýr: Ýkinci namaz tamamen nafiledir.
Gazali'nin fetvasýna ve
Subki'nin de muhtemel gördüðü görüþe göre bu durumda namazý iade etmesi
gerekmez. Bu, "farz bu ikisinden birisi olup hangisi olduðu belli
deðildir" diye yorumlanýr.
BÝR SONRAKÝ SAYFA ÝÇÝN
AÞAÐIDAKÝ LÝNKE TIKLAYIN