|
ZIHAR |
ZIHARIN RÜKÜNLERÝ
Zýharýn dört rüknü
vardýr:
1. Zýhar yapan kiþi,
2. Zýhar yapýlan kadýn,
3. Sözlü ifade,
4. Kendisine benzetilen
kiþi.
Nevevi bunlan sýrayla
ele almýþtýr.
A. Zýhar Yapan Kiþi
Mükellef olan her koca
tarafýndan yapýlan zýhar -bu koca zýmm! ve hadým edilmiþ bile olsa- sahihtir.
Sarhoþun zýhan týpký
boþamasý gibidir.
1. Zýhar koca tarafýndan
yapýldýðýnda sahih olur. Buna göre efendinin cariyesine zýhar yapmasý -bu
cariye onun ümmü veledi bile olsa- sahih olmaz; çünkü Allah hükmü
"kadýnlar" sözcüðüne baðlamýþtýr. Bu sözcük herhangi bir kayýt
konulmadan kullanýldýðýnda bundan evli olan kadýnlar anlaþýlýr.
2. Zýhar ancak mükellef
koca tarafýndan yapýldýðýnda sahih olur. Bu da balið ve akýllý olmasýyla olur.
Buna göre çocuk, deli ve baygýn kimsenin zýhan -daha önce boþama konusunda da
geçtiði üzere- ge(A\ çerli olmaz. Ancak mükellef olan kiþi zýhan bir þarta
baðlasa ve bu þart da kendisi akýl hastasýyken veya baygýnken gerçekleþse zýhar
kesin olarak gerçekleþmiþ olur. Bunu Ýbn Kecc söylemiþtir.
3. Zýharýn geçerli
olabilmesi için zýhar yapan kiþinin bunu kendi iradesiyle yapmýþ olmasý
gerekir. Buna göre baský / tehdit altýndaki kiþinin zýhan geçerli deðildir.
Sarhoþun zýhan birazdan gelecektir.
Nevevi, ila konusunda
yaptýðý gibi burada da "zýharýn geçerli olma þartý, boþamasý geçerli olan
bir koca tarafýndan gerçekleþtirilmiþ olmasýdýr" demiþ olsa hem daha kýsa
hem de sarhoþun zýhanný da kapsamasý açýsýndan daha kapsamlý olurdu.
Zýhar yapan kiþi zýmmý
bile olsa onun zýhan geçerlidir; çünkü ayetteki ifade geneldir. Aslýnda bu,
daha önce geçen ifadenin kapsamýna dahil olduðu halde bu konuda Ebu Hanife'nin
ve Ýmam Malik'in farklý görüþü bulunduðu için zikretme gereði duymuþtur.
Onlarýn farklý görüþ
belirtmesinin sebebi þudur: Allah zýharda keffareti þart koþmuþtur.
Zýmmý ise keffareti
yerine getirmeye ehil deðildir.
Bizim delilimiz ise
þudur: Zýhar sözcüðü [týpký boþama sözcüðünde olduðu gibi] kadýnýn kocasýna
haram olmasýný gerektiren bir sözcüktür, dolayýsýyla zýmmýnin boþamasý geçerli
olduðu gibi zýhan da geçerlidir. Burada keffarette [ibadet özelliðinden ziyade]
cezalandýrma özelliði bulunmaktadýr. Zýmmýnin keffaret olarak köle az at etmesi
mümkündür. Örneðin Müslüman bir köle kendisine miras olarak kalmýþ olabilir
veya elindeki köle Müslüman olmuþ olabilir. Yahut da Müslüman bir kimseden
"Müslüman köle ni benim keffaretim yerine geçmek üzere azat et!" diye
talepte bulunabilir.
Ruyani ve baþkalarýnýn
belirttiðine göre harbi de bu konuda zýmmý gibidir. Nevevi [zýmmý ifadesi
yerine] "kafir" demiþ olsaydý ifadesi onu da kapsayacaktý.
Zýhar yapan kiþi hadým
edilmiþ, cinselorganý kopmuþ, doðuþtan cinselorganý bulunmayan veya iktidarsýz
olan bir kiþi bile olsa týpký talakta olduðu gibi zýhan geçerli olur.
EI-Muharrer'de
"köle" ifadesi de yer almaktadýr. Çünkü o konuda Ýmam Malik'in farklý
görüþü vardýr. Zira kölenin köle azat etmesi düþünülemeyeceðinden Malik,
kölenin zýhanný geçerli kabul etmemiþtir. Bize göre ise köle, köle azat
edemeyecek durumda olduðundan keffareti yerine getirirken bunu geçip oruç tutma
seçeneðini uygular.
4. Sarhoþun yaptýðý
zýharýn hükmü, boþamasýnýn hükmü gibidir. Daha önce "boþama"
bölümünde sarhoþun boþamasýnýn geçerli olduðu geçmiþti. Þu halde sarhoþun
yaptýðý zýhar da bu þekilde geçerlidir.
B. Zýhar Yapýlan Kadýn
5. Zýharýn ikinci rüknü
zýhar yapýlan kadýndýr. Zýhar yapýlan kadýn, evli olup da kocasý tarafýndan
boþanmasý geçerli olan kadýndýr. Bu ifadenin kapsamýna küçük kýz, hasta kadýn,
cinselorganýnda et veya kemik bulunan [ve bu sebeple iliþkide bulunulmaya
elveriþli olmayan] kadýn, kafir kadýn, ric'ý talakla boþanmýþ kadýn girer. Bu
ifadenin kapsamýndan -kendisiyle hulu' bile yapýlmýþ olsa- yabancý olan kadýn
ve -daha önce belirttiðimiz üzere- cariye çýkar.
Buna göre kiþi, yabancý
bir kadýna "seninle evlendiðim zaman sen bana anamýn sýrtý gibisin"
dese veya efendi cariyesine "sen bana anamýn sýrtý gibisin" dese bu
ifadeler [zýhar olarak] geçerli olmaz.
C. Sözlü Ýfade
1. Þartsýz Zýhar
Ýfadeleri
Sarih zýhar ifadeleri
kiþinin karýsýna "sen bana / benden / benimle birlikte / benim yanýmda
anamýn sýrtý gibisin" demesidir.
Doðru görüþe göre "sen
anamýn sýrtý gibisin" ifadesi de sarihtir.
"Cismin / bedenin /
nefsin anamýn bedeni / cismi / bütünü gibidir" ifadesi sarih bir ifadedir.
Daha güçlü görüþe göre
"[sen bana] anamýn eli / karný / göðsü gibisin" ifadeleri de
zýhardýr.
Ayný þekilde "anamýn
gözü gibidir" ifadesiyle kiþi zýharý kastederse bu zýhardýr. Bununla
saygýyý kastederse zýhar deðildir. Daha doðru görüþe göre herhangi bir þeye
niyet etmediðinde de böyledir.
Kiþi [karýsýna]
"senin baþýn / sýrtýn / elin bana anamýn sýrtý gibidir" dese daha
güçlü görüþe göre bu ifade zýhar olur.
Nineye benzetmek de
zýhardýr.
Mezhepte esas alýnan
rivayete göre bu, haramlýðý sonradan oluþmayan her mahrem için de geçerlidir.
Süt anne ve oðlun karýsý için geçerli deðildir.
Kiþi karýsýný yabancý bir
kadýna, boþadýðý kadýna, karýsýnýn kýz kardeþine, babasýna, lian yaptýðý kadýna
benzetse bu ifadeler dikkate alýnmaz [hiçbir sonuç doðurmazý.
6. Sari h zýhar
ifadeleri, kiþinin karýsýna "sen bana / benden / benimle birlikte / benim
yanýmda / benim nezdimde anamýn sýrtý gibisin" ifadeleridir. Yani cinsel
iliþkide bulunmak için onun üstüne çýkmak nasýl haramsa sen de bana öylesin.
Bu ifadenin aslý
þöyledir: "Seninle iliþkide bulunmak bana göre sanki anam[la iliþkide
bulunmak için] sýrtý[na çýkmak] gibidir." Burada muzaf olan "seninle
iliþkide bulunmak" ifadesi hazfedilmiþ, bitiþik mecrur zamir de ayrýk
merfu zamire dönüþtürülmüþtür.
7. "Bana"
kelimesi zikredilmeksizin "sen anamýn sýrtý gibisin" demek [zýhar
yapma konusunda sarih midir? Bu konuda mezhep içinde iki görüþ bulunmaktadýr:]
Birinci görüþ
Doðru görüþe göre bu da
sarihtir. "Bana" sözcüðünün zikredilmemesinin bir zararý yoktur. Bu
týpký "sen boþsun" ifadesinde "benden" kelimesini
zikretmemek gibidir.
Ýkinci görüþ
Boþamanýn aksine burada
bu ifade kinayedir; çünkü bu ifadeyi "sen benden baþkasýna onun annesinin
sýrtý gibisin" demek kastedilmiþ olabilir.
8. Yukarýdaki ilk görüþe
göre kiþi "ben bu sözümle benden baþkasýný kastetmiþtim" dese bu
kabul edilmez. Ravdatü't-talibýn ve eþ-Þerhu'l-kebir'de bu görüþ sahih kabul
edilmiþ, Cüveyn! ve Gazzal! bunu tek görüþ olarak belirtmiþlerdir. Bazýlarý
bunun diyaneten kabul edileceðini söylemiþlerdir.
Not: Burada "anne" ile kastedilen mahrem
olan annedir. Buna göre kiþi karýsýný Hz. Peygamber'in hanýmlarýndan birine
benzetse onlar müminlerin annesi olmakla birlikte [mahremiyet yönünden kiþinin
annesi olmadýklarý için] bu ifadesi hüküm ifade etmez.
9. Kiþi karýsýna
"senin dsmin / bedenin / bütünün / nefsin / zatýn annemin bedeni / dsmi /
bütünü / zatý gibidir" dese bu ifade sýrtý da kapsadýðý için sarih bir
zýhar ifadesi söylemiþ olur.
Nevevi'nin ifadesinden
"bana" þeklinde bir sözcük kullanýlmamýþ olsa bile [hükmün bu þekilde
olacaðý ve] bu konuda tek görüþ olduðu anlaþýlmaktadýr. Bu, el-Muharrer,
Ravdatü't-talibýn ve eþ-Þerhu'l-kebir'deki "bana" ifadesinin açýkça
zikredilmiþ olmasýna aykýrýdýr. Kiþi bunu zikretmediðinde daha önceki görüþ
ayrýlýðý burada da geçerlidir.
Nevevi, "kocanýn
... demesi, sýrta benzetmek gibidir" demiþ olsa ifade bu durumdan
kurtulmuþ olurdu.
10. Koca karýsýna
"sen bana anamýn eli / karný / göðsü gibisin" dese veya sýrt dýþýnda
saygýyý göstermek üzere zikredilmeyen baþka bir organ zikretse [ne olur? Bu
konuda Ýmam Þafii'ye ait iki görüþ bulunmaktadýr:]
Birinci görüþ
Ýmam ÞafiI'ye ait olan
daha güçlü ve yeni görüþe göre bu zýhardýr; çünkü zikredilen organ, cinsel haz
almanýn haram olduðu bir organ olduðundan onun zikredilmesi sýrtýn zikredilmesi
gibidir.
Ýkinci görüþ
Bu ifade zýhar deðildir;
çünkü cahiliyede bilinen zýhar uygulamasýna benzememektedir.
11. Kiþi karýsýna
"sen bana annemin gözü / baþý gibisin" veya saygý ifade etmek için
söylenmesi muhtemelolan "sen bana anam gibisin / anamýn ruhu / yüzü
gibisin" dese bakýlýr:
> Bununla zýhar
yapmayý kastetmiþse yani karýsýnýn haramlýk açýsýndan anasýnýn sýrtý gibi
olmasýný kastetmiþse bu zýhardýr.
> Saygýsýný göstermek
istemiþse zýhar deðildir; çünkü bu sözcükler saygýyý ifade etmede de
kullanýlýr.
> Daha doðru görüþe göre
bu ifadeyi [herhangi bir þeye niyet etmeksizin] mutlak olarak söylediðinde de
zýhar olmaz, saygýyý ifade için söylendiði kabul edilir; çünkü bu ihtimal
mevcuttur. Diðer görüþe göre ise bu ifade zýhar olarak yorumlanýr. Gazalý bunu
tercih etmiþtir; çünkü kullanýlan ifade, kadýný annenin organlarýnýn bir
bölümüne benzetme yapma konusunda açýktýr.
12. Kiþi karýsýna
"senin baþýn / sýrtýn / elin / ayaðýn / bedenin / cildin / saçlarýn bana
anamýn sýrtý gibidir" dese [hüküm ne olur? Bu konuda Ýmam ÞafiI'ye ait iki
görüþ bulunmaktadýr:]
Birinci görüþ
Daha güçlü görüþe göre
-"anamýn eli / karný gibisin" ifadesinde belirtilen sebeple- bu ifade
zýhar kabul edilir. Nevevi'nin "yarým, dörtte bir" gibi þayi bir cüzü
de misal vermesi uygun olurdu.
Ýkinci görüþ
Bu zýhar deðildir; çünkü
bu ifade, cahiliyede bilinen zýhar þeklinde deðildir. Bunu Gazall, Ýmam
ÞafiI'nin eski görüþü olarak nakletmiþtir. Buna göre her ne kadar Nevevi'nin
ifadesi bed! ilminde "cinas-ý laM" diye bilinen þeyi kapsamýna alsa
da ilk görüþe "daha güçlü" yerine "Ýmam ÞafiI'nin yeni
görüþü" demek daha uygun olurdu.
Not: Nevevi'nin yalnýzca annenin görünen
organlarýný örnek olarak zikretmesi, ciðer ve kalp gibi iç organlarýn bu hükmün
dýþýnda býrakýldýðýný çaðrýþtýrmaktadýr. Er-Revnak ve el-Lübab adlý eserlerin
yazarlarý bunu açýk olarak ifade etmiþlerdir. Sonrakilerden birinin de esas
aldýðý üzere daha uygun olan görüþ bunlarýn da görünür organlar gibi olmasýdýr.
Nitekim bazý alimlerin
mutlak ifadeleri de bunu gerektirmektedir.
13. "Sen bana
ninemin sýrtý gibisin" ifadesinde olduðu üzere kiþinin karýsýný, uzaklýðý
ne kadar olursa olsun her iki cihetten ninesine benzetmesi de zýhardýr; çünkü
nine anne diye isimlendirilir. Ayrýca kiþiyle ninesi arasýnda doðum iliþkisi
vardýr. [Kiþi tarafýndan satýn alýndýðýnda ayrýca bir iþleme gerek olmadan
kendiliðinden] azat olma, kýsasýn düþmesi ve nafaka ödemenin gerekýnesi
açýsýndan da nine, anne gibidir.
14. Mezhepte esas alýnan
rivayete göre zýharý gerektiren benzetme, zýhar yapan kiþi açýsýndan haramlýðýn
sonradan oluþmayýp önceden beri mevcut olduðu nesep, süt emzirme ve sýhriyet
yoluyla haram olan her türlü kadýn üzerinde geçerlidir. Örneðin kiþinin
nesepten kýzý ve kýz kardeþi, annesini ve babasýný emziren süt anne gibi. Çünkü
bunlar da ebedý haramlýk konusunda anneye eþittir. Diðer rivayete göre ise
zýhar konusuyla ilgili nassta yalnýzca anne ifadesi geçtiðinden diðer kadýnlara
yapýlan benzetme zýhar anlamýna gelmez.
Not: Nevevi'nin sözünün zahirinden bu görüþlerin
bütün mahrem kadýnlar hakkýnda geçerli olduðu anlaþýlmaktaysa da bu
kastedilmemiþtir. Aksine nesep yönünden mahrem olanlar konusunda Ýmam ÞafiI'ye
ait iki görüþ bulunmaktadýr. Süt emzirme ve musaheret sebebiyle mahrem olanlar
hakkýnda ise birden fazla rivayet bulunmaktadýr.
15. Zýhar yapan kiþi,
[karýsýný] kendisini emziren kadýna veya oðlunun karýsýna [gelinine benzetse]
zýhar gerçekleþmiþ olmaz; çünkü bu ikisi bir zamanlar kiþiye helal idi. Zýhar
yaparken bunlarýn helal olduðu dönemi kastetmiþ olabilir. Süt annesinin kýzýna
gelince; bu kýz, kendisinin anneden sütü emmesinden sonra doðmuþsa hiçbir
durumda kendisine helal olmuþ olmaz, öncesinde ise helal idi. Sonrakilerden
birinin kendi görüþü olarak belirttiðine göre süt emen kiþi ile ayný anda doðan
kýz çocuðu, kendisinden daha sonra doðan gibidir.
16. Kiþi karýsýný,
[arasýnda nikah baðý bulunmayan] yabancý bir kadýna, boþadýðý kadýna, karýsýnýn
kýz kardeþine, babasýna, lian yaptýðý kadýna benzetse bu benzetme hükümsüz
olur.
Çünkü ilk üçü ebedi
haramlýk açýsýndan anneye benzemez.
Baba, oðul, köle gibi
erkekler ise bir erkeðin cinsel iliþkide bulunmasýna elveriþli kiþiler
deðildir.
Burada çift cinsiyetli
kiþi, belirtilen hükümler bakýmýndan erkek gibidir.
Lian yapýlan kadýnýn kiþiye
haramlýðý her ne kadar eb edi ise de bu haramlýk mahremiyet ve akrabalýk
baðlarýndan kaynaklanmamaktadýr.
Koca karýsýný Mecusi
veya mürted bir kadýna benzettiðinde de hüküm böyledir.
2. Þartlý Zýhar
Ýfadeleri
Yukarýdaki hükümler
zýharýn þarta baðlanmadýðý duruma özgüdür. Burada ise zýharýn þarta baðlandýðý
hükümleri Nevevi þu þekilde belirtmiþtir:
Zýharý þarta baðlamak
sahihtir. Örneðin kiþi [karýlarýndan birine hitaben] "diðer karýma zýhar
yaptýðýmda sen bana anamýn sýrtý gibisin" dese sonra diðer karýsýna zýhar
yapsa her ikisine zýhar yapmýþ olur.
Kiþi "falan kadýna
zýhar yaptýðýmda" dese, o kadýn ise yabancý olsa, kiþi daha sonra o kadýna
zýhar ifadelerini söylese kendi karýsýna zýhar yapmýþ olmaz. Ancak [sözlü
ifadeyi söylerken "diðer kadýna zýhar ifadesini telaffuz ettiðimde sen
bana anamýn sýrtý gibisin"] demeyi kastetmiþse o zaman zýhar yapmýþ olur.
Yabancý kadýnla daha
sonra evlenip ona zýhar yapsa diðer karýsýna da zýhar yapmýþ olur.
Kiþi "falan yabancý
kadýna zýhar yaptýðýmda" demiþse hüküm yine böyledir. Bir görüþe göre bu
durumda o kadýnla nikah akdi yapýp ardýndan zýhar yapsa bile önceki karýsýna
zýhar yapmýþ olmaz.
Kiþi "o yabancýyken
kendisine zýhar yaptýðýmda sen bana anamýn sýrtý gibisin" dese bu ifade
hükümsüzdür.
Kiþi "sen anamýn
sýrtý gibi boþsun" dese ve bunu söylerken herhangi bir þeye niyet etmese
veya boþamaya ya da zýhara yahut her ikisine yahut da "sen boþsun"
ifadesiyle zýhara, "sen bana anamýn sýrtý gibisin" ifadesiyle de
boþamaya niyet etse boþama gerçekleþir, zýhar gerçekleþmez. Þayet "sen
boþsun" derken boþamaya, diðer sözcüklerle zýhara niyet etmiþse boþama
gerçekleþir. Boþama ric'l ise zýhar da gerçekleþir.
17. Zýharýn þarta
baðlanmasý sahihtir; çünkü boþama ve keffaret gibi iþlemlere haramlýk iliþtiði ve
bu iþlemlerin þarta baðlanmasý sahih olduðu gibi zýhar da böyledir.
18. Zýharýn þarta
baðlanmasýna örnek olarak kiþinin karýsýna "Zeyd geldiðinde / güneþ
doðduðunda sen bana anamýn sýrtý gibisin" demesini zikredebiliriz. Þart
gerçekleþtiðinde þarta baðlanan þey de mevcut olacaðýndan kiþi zýhar yapmýþ
olur.
19. Ayný þekilde kiþi
her ikisi de nikahýnda bulunan karýlarýndan birine hitaben "diðer karýma
zýhar yaptýðýmda sen bana anamýn sýrtý gibisin" dese diðer karýsýna zýhar
yaptýðýnda, þartsýz ve þartlý yapýlan zýhar hükümleri gereðince her ikisine de
zýhar yapmýþ olur.
20. Kiþi, karýsýna zýhar
yapmayý onun eve girmesine baðlasa kadýn da kocasý akýl hastasý iken veya
unutmuþ bir haldeyken eve girse boþama iþlemindeki ayný durumda olduðu gibi burada
da zýhar yapmýþ olur. Akýl hastasý olmak veya unutmak yalnýzca fiili üzerine
yemin edilen kimsenin fiili üzerinde etkili olur. Koca, akýl hastalýðýndan
ayýlmadan veya unutluktan sonra tekrar hatýrlamadan ve boþamanýn mümkün olacaðý
kadar bir süre geçtiði halde zýhar yaptýðý kadýný boþamaksýzýn nikahýnda
tutmadan zýharýný geri alamaz.
21. Kiþi kendi karýsýna
hitaben yabancý bir kadýný kastederek(8) "falan kadýna zýhar yaparsam sen
bana anamýn sýrtý gibisin" dese sonra da o yabancý kadýna hitaben zýhar
yaptýðýný belirtse [durum ne olur? Bu konuda farklý ihtimaller söz konusudur:]
> Kendi karýsýna
zýhar yapmýþ olmaz. Çünkü þeriat açýsýndan burada þarta baðlanan durum
gerçekleþmiþ deðildir. Ancak koca yukarýdaki ifadeyi söylerken "falan
kadýna zýhar sözlerini söylediðimde sen bana anamýn sýrtý gibisin" demeyi
kastetmiþse o zaman þart gerçekleþtiðinden karýsýna zýhar yapmýþ olur.
O Kiþi daha sonra o
yabancý kadýnla evlenip ona zýhar yapsa, þart yerine gelmiþ olduðundan ilk
karýsýna da zýhar yapmýþ olur.
22. Kiþi, "falan
yabancý kadýna zýhar yaptýðýmda karým bana anamýn sýrtý gibi olsun!" dese
[hüküm ne olur? Bu konuda iki görüþ bulunmaktadýr:]
Birinci görüþ
Hüküm yine böyle olur.
Yani o yabancý kadýla evlenmeden önce ona zýhar ifadelerini söylerse kendi
karýsýna zýhar yapmýþ olmaz; ancak yukarýdaki ifadeyi söylerken "falan
yabancý kadýna zýhar sözlerini söylediðimde" demeyi kastetmiþse veya o
kadýnla evlendikten sonra zýhar yapmýþsa ilk karýsýna zýhar yapmýþ olur.
Ýkinci görüþ
Bir görüþe göre ise bu
ikinci kadýnla evlenip ona zýhar yapmýþ olsa bile ilk karýsýna zýhar yapmýþ
olmaz. Çünkü zýhar yaptýðý esnada o kadýn yabancý deðildir, bu sebeple de þart
gerçekleþmemiþtir.
Bu ikinci görüþ þu
þekilde reddedilmiþtir: Zýharýn þarta baðlandýðý ifadedeki yabancý, kadýný
tarif etmek için zikredilmiþ olup þart koþmak için zikredilmemiþtir.
Zerkeþi þöyle demiþtir:
Nahivcilerin þu sözü de bunu destekler: "Belirli bir isimde sýfat,
açýklamak için gelir. Buna örnek "Zeyd elalim" [alim olan Zeyd]
ifadesidir. Belirsiz isimde ise tahsis için gelir. Buna örnek "fazilet
sahibi bir adama uðradým" ifadesidir.
23. Kiþi karýsýna
hitaben "falan yabancý kadýna o yabancýyken zýhar yaptýðýmda sen bana
anamýn sýrtý gibisin" dese karýsýna zýhar yapmýþ olmaz. Çünkü "o yabancýyken"
ifadesi zýhar yapan kimsenin þart þeklinde söylediði bir ifadedir. Bu, zýhan
imkansýz olan bir þeye baðlamaktýr. Bu týpký kiþinin "þarap satarsam sen
boþsun" diyen bir kimsenin sonra da "þarap sattým" demesi
gibidir. Bu durumda boþama gerçekleþmez.
24. "Yabancý olan
falan kadýna zýhar yaptýðýmda" ifadesi de böyledir. Çünkü kendi karýsýný
boþamayý baðlamýþ olduð þey, yani yabancý kadýna zýhar yapmak ve kendi karýsýna
zýhar yapmak ayný anda gerçekleþmez.
25. Kiþi yukarýdaki her
iki durumda yabancý kadýna zýhar sözünü söylemiþ olmayý kastetmiþse,
Ýbnü'l-Mukrl'nin açýk olarak belirttiðine göre zýhar yapmýþ olur.
26. Kiþi karýsýna
"sen bana an amýn sýrtý gibi boþsun" dese [bakýlýr:]
> Bu sözün tamamý ile
herhangi bir þey kastetmemiþse,
> Veya yalnýzca
boþamayý kastetmiþse,
> Ya da yalnýzca
zýharý kastetmiþse,
> Yahut her ikisini
birlikte kastetmiþse,
> Yahut da "sen
boþsun" derken zýhar yapmayý, "sen bana anamýn sýrtý gibisin"
derken boþama yapmayý kastetmiþse,
Bu beþ durumda kadýn boþ
olmuþ olur zýhar gerçekleþmez.
Boþamanýn meydana
gelmesinin sebebi açýk boþama ifadesini kullanmýþ olmasýdýr.
Zýharýn gerçekleþmeme
sebebine gelince; ilk iki durumda müstakil zýhar ifadesi kullanmamýþ ve buna
niyet de etmemiþtir. Diðer durumlarda ise zýhara ona uygun olan lafýzIa niyet
etmemiþtir.
Boþama sözcüðü zýhar
anlamýnda anlaþýlamayacaðý gibi zýhar da boþama anlamýnda anlaþýlamaz.
27. NevevI þu sözleriyle
bu meseleye iliþkin bir baþka durumdan söz etmiþtir:
Kiþi "sen
boþsun" derken boþamaya, diðer ifade olan "sen bana anamýn sýrtý
gibisin" derken de zýharý kastetse kadýn kesin olarak boþ olur. Þayet
boþama ric'i ise zýhar da gerçekleþir; çünkü ric'ý talakla boþanmýþ kadýn
üzerine yapýlan zýhar sahihtir. Koca da zýhara niyet ederek bu ifadeyi
söylemiþtir.
28. [Kocanýn ifadesinin
nasýl anlaþýlabileceði ile ilgili iki ihtimal söz konusudur:]
Birinci ihtimal, Kadý
Ebu't-Tayyib'in yaptýðý açýklamada olduðu gibi bu ifade mübtedanýn hazfedilmiþ
hali olup açýlýmý "sen anamýn sýrtý gibi boþsun" þeklindedir.
Ýkinci ihtimal ise
haberin birden fazla olmasý þeklindedir. Yani burada "boþsun" ve
"anamýn sýrtý gibisin" ifadeleri "sen" mübtedasýnýn iki
haberidir.
29. Nevevi "ric'ý
talakla boþanmýþ ise" diyerek Min talakla boþanmýþ kadýný dýþarýda býrakmýþtýr;
çünkü o, artýk erkeðe yabancý olduðundan onun üzerinde talak gerçekleþmez.
30. Kiþi, metinde yer
alan ifadenin aksi þekilde "sen anamýn sýrtý gibi boþsun" dese ve
"sen bana anamýn sýrtý gibisin" derken zýhar yapmayý, "sen
boþsun" derken de boþama yapmayý kastetse her ikisi de gerçekleþir,
zýhardan geri dönüþ yapmýþ olmaz. Çünkü zýharýn ardýndan boþamayý
gerçekleþtirmiþtir. Karýsýný tekrar nikahýna aldýðýnda ise -ileride geleceði
üzere- zýharýndan dönmüþ olur.
31. Yukarýdaki durumda kiþi
herhangi bir þeye niyet etmese zýhar yapmýþ olur. Bunun aksi durumla ilgili
yukarýda geçen hükme kýyasla burada boþama gerçekleþmiþ olmaz.
32. Koca yukarýda
söylediði iki ifade ile hem zýhar hem talaký kastetse yalnýzca zýhar meydana
gelir. Bu ifadelerle ikisinden birini kastettiðinde de böyledir.
33. Kiþi, "sen
anamýn sýrtý gibisin" derken boþamayý, "sen boþsun" derken de
zýharý kastetse hüküm yine böyle olur.
Not: Kiþi karýsýna "sen bana anamýn sýrtý
gibi haramsýn" dese ve bu sözlerin tümüyle zýhara niyet etse zýhar yapmýþ
olur. Çünkü "haramsýn" ifadesi, zýhara niyet edildiðinde zýhar yerine
geçer. Bir de zýhar sözcüðü kullanýlýr ve niyet de edilirse evleviyetle böyle
olur.
Kiþi
"haramsýn" derken boþamaya niyet etse boþama gerçekleþir; çünkü boþamaya
niyet etme halinde "haram" sözcüðü, sarih [açýk] boþama ifadesi
olarak kabul edilir.
Kiþi, sözün bütünüyle
veya "sen bana haramsýn" ifadesiyle hem boþama hem zýharý kastetse
bunlardan birini seçer ve seçtiði þeyin hükmü gerçekleþir. Ýkisi birden
gerçekleþmez; çünkü her iki sözün gerektirdiði hüküm birbirinden farklý
olduðundan bir ifadeyle ayný anda ikisi birden gerçekleþmez.
Ýlkiyle boþamaya
diðeriyle zýhara niyet etse ve boþama da ric'ý olsa, yukarýda benzer meselede
geçtiði üzere hem boþama hem zýhar gerçekleþir. Ýlkiyle zýhara ikincisiyle
boþamaya niyet etse yalnýzca zýhar meydana gelir; çünkü diðer ifade zýhar
konusunda sarih olduðundan boþama konusunda kinaye olarak kabul edilemez.
Herhangi bir þeye niyet etmese yalnýzca zýhar meydana gelmiþ olur. Çünkü
"haramsýn" ifadesi, zýhara niyet edildiðinde zýhar olur, bir de zýhar
sözü olunca evleviyetle böyle olur. Boþamanýn meydana gelmemiþ olmasý ise açýk
boþama ifadesinin ve niyetinin bulunmamasý sebebiyledir.
Kiþi
"haramsýn" derken kadýnýn zatýnýn haramlýðýný kastetmiþ olsa yemin
keffareti ödemesi gerekli olur; çünkü bu söz bunu gerektirir, zýhar
gerçekleþmez. Ancak "anamýn sýrtý gibisin" derken zýhara niyet
etmiþse o zaman zýhar gerçekleþir.
Kiþi
"haramsýn" sözünü "zýhar" sözünden sonra söyleyerek
"sen bana anamýn sýrtý gibi haramsýn" dese, açýk zýhar ifadesi
bulunduðundan zýhar yapmýþ olur. Bu durumda "haramsýn" ifadesi bir
pekiþtirme olur. Kiþi bununla kadýnýn zatýnýn haramlýðýna niyet etse de
herhangi bir þeye niyet etmese de hüküm böyledir. Çünkü kadýnýn zatýnýn
haramlýðýna niyet etmiþse haramlýðýn gereði olan küçük keffaret, zýharýn
gerektirdiði büyük keffaretin içine girer. Herhangi bir þeye niyet etmemiþse de
böyledir. Haramsýn derken boþamaya niyet etmiþse hem zýhar hem boþama meydana
gelir, zýharýn ardýndan hemen boþama gerçekleþtiðinden kiþi zýhardan dönmüþ
olmaz.
Kiþi "sen anam
gibisin / anamýn ruhu gibisin / gözü gibisin" dese ve bununla boþamaya
niyet etse daha önce de belirttiðimiz gibi bu ifadeler açýk zýhar ifadeleri
olmadýðýndan boþama meydana gelir.
BÝR SONRAKÝ SAYFA ÝÇÝN
AÞAÐIDAKÝ LÝNKE TIKLAYIN