İslami Okul Okulların En Önemlisi
Soru
Bu hadis sahih midir? Tirmizî “garîb” dememiş miydi — zayıf bir hadisle amel edilir mi?
Cevap
Tirmizî hadisin ardından “bu hadis garîbdir” demiştir. Seneddeki zayıflığın kaynağı ise bizzat kendisi tarafından işaret edilen râvi Amr b. Dînâr‘dır. Hadis tenkitçileri onun hakkında şunu söylemiştir: “Basralı bir ihtiyardır, hadis konusunda pek sağlam biri değildir; bazı hadisleri Sâlim b. Ömer’den tek başına rivâyet etmiştir.”1
Peki bu zayıflık, hadisi tamamen devre dışı bırakır mı? Hayır. Çünkü hadis ilminde köklü ve yerleşik bir kaide vardır:
“Fazîletli ameller ve sevap meselelerinde, hadisin zayıf olması o ameli terketmeyi gerektirmez; ağır bir münker içermediği sürece zayıf hadisle amel caizdir.”
Bu dua bir hamd ve şükür ifadesidir. Kimseye zarar vermez, şer’an yasaklanan hiçbir şey içermez. Dolayısıyla hadis zayıf da olsa bu dua okunabilir ve okunması müstehaptır.
Soru
Bazı kaynaklarda “özürlü ve sakat birini görünce” diyor, bazılarında ise “herhangi bir belaya uğramışı görünce” diyor. Hangisiyle amel edelim?
Cevap
Bu, meselenin tam can damarıdır. İki farklı rivayet söz konusudur ve bunları karşılaştırmak gerekir:
|
1. Rivayet — Özel Lafız
“Özürlü ve sakat birini görünce…” Amr b. Dînâr senediyle — zayıf rivayet
|
2. Rivayet — Genel Lafız
“Bir belaya uğramış kimseyi görünce…” (مُبْتَلًى) Daha güçlü sened — hasen rivayet
|
مُبْتَلًى kelimesi Arapçada son derece geniş kapsamlıdır. Yalnızca bedensel engeli değil; hastalık, yoksulluk, görme ve işitme kaybı, akıl hastalığı — kısacası her türlü görünür musibeti içine alır.2
Zayıf senede dayanan özel bir lafız, daha güçlü senede dayanan genel bir lafzın kapsamını daraltamaz.
Yani “özürlü” kaydı zayıf rivayetten gelmektedir. Daha güçlü rivayetteki “mübtela” lafzı esastır ve hadisin umûmunu bu belirler. Her türlü görünür belaya uğramış kimseyi gördüğümüzde bu dua okunur.
Soru
Peki hangi somut durumlar bu duanın kapsamına girer?
Cevap
Hadis şârihleri “mübtela” kavramının şu halleri kapsadığını açıkça ifade etmiştir:3
|
✓
Bedensel EngellilikUzuv kaybı, felç, doğuştan kusur
|
✓
Ağır HastalıkKronik veya akut ciddi rahatsızlıklar
|
|
✓
Körlük & SağırlıkGörme ve işitme yetisinin yitirilmesi
|
✓
Akıl HastalığıAklî melekelerini yitirmiş kimse
|
|
✓
Ağır FakirlikŞiddetli yoksulluk ve mahrûmiyet hâli
|
✓
Her Görünür MusibetAçıkça fark edilen her türlü bela
|
Soru
Bu duayı okurken dikkat edilmesi gereken bir edep kuralı var mıdır?
Cevap
Evet. Bu meselede bizzat seleften nakledilen çok önemli bir ölçüt vardır. Ebû Cafer Muhammed b. Ali’den şöyle rivayet edilmiştir:
“Özürlü kimseyi gördüğü zaman Allah’a sığınır; bunu içinden yaparlar, özürlü kimseye duyurmazlar.”
Önemli Edep Kuralı
Bu dua mutlaka içten ve sessizce okunmalıdır. Karşıdaki kişinin duyacağı şekilde yüksek sesle okunması, onu küçük düşürür ve kalbini kırar. İslam’da bir müminin kalbini incitmek haramdır. Duanın kendisi ne kadar güzel ve sevaplı olursa olsun, başkasına eziyet üzerinden elde edilen sevap, o eziyetin günahını kaldırmaz.4
Hadisin bize öğrettiği asıl ahlak şudur: Belaya uğramış kardeşimize karşı saygılı, merhametli ve nazik davranmak; duayı sessizce okuyarak Allah’a hamd etmek ve O’nun verdiği afiyetin kıymetini kalbinde hissetmek.
Hadisin Sıhhati ve Amr b. Dînâr Meselesi: Tirmizî, es-Sünen, Kitâbü’d-Da’avât, no. 3431 — Tirmizî hadisin ardından “garîb” hükmünü vermiş ve Amr b. Dînâr’ı zayıf saymıştır. İbn Mâce, es-Sünen, no. 3892; Ahmed b. Hanbel, el-Müsned. Zayıf hadisle amel meselesinde bkz. İbn Hacer el-Askalânî, Nüzhetü’n-Nazar; Suyûtî, Tedrîbü’r-Râvî.
“Mübtela” Kavramının Kapsamı: Molla Ali el-Kârî, Mirkâtü’l-Mefâtîh, Kitâbü’d-Da’avât şerhi; Mübârekfûrî, Tuhfetü’l-Ahvezî, c. 9, s. 395 vd. Her iki şârih de مُبْتَلًى kelimesinin bedenî, aklî ve maddî her türlü belayı kapsadığını açıkça ifade etmiştir. Zayıf rivayetin güçlü rivayetin umûmunu daraltamayacağı meselesinde bkz. Şevkânî, İrşâdü’l-Fuhûl.
Kapsamın Somutlaştırılması: Nevevî, el-Ezkâr, Bâbü mâ yukâlü inde rü’yeti’l-mübtela. Nevevî hastalık, körlük, sağırlık ve bunların benzerlerinin tamamının bu duanın kapsamına girdiğini açıkça belirtmiştir.
Sessiz Okuma ve Edep Kuralı: Ebû Cafer Muhammed b. Ali’nin nakli, Tirmizî’nin hadis şerhlerinde geçmektedir. İbn Hacer el-Askalânî, Fethü’l-Bârî; Nevevî, el-Ezkâr — her ikisi de duanın sessizce okunmasının müstehap olduğu, karşıdakinin kalbini incitmenin ise haram kapsamında değerlendirileceği kanaatindedir.
