Teravih Namazı, Manası, Rekat Sayısı

TERAVÄ°H     NAMAZI[1]

Yazan: Dr. Muhammed Ziyaürrahman el-Azamî

Medine el-İslâmiyye Üniversitesi Hadis Fakültesi Öğretim Üyesi

Çeviren: Yard.Doç.Dr. Selman BAÅARAN[2]

U.Ü.İlâhiyat Fak. Öğr. Üyesi – BURSA

I-TERAVÄ°H KELÄ°MESÄ°NÄ°N ANLAMI

Lügat bakımından "teravih", terviha kelimesi­nin çoÄŸulu olup nefsin istirahat etmesi demektir. Kâmus’ta şöyle deniliyor: "Ramazan ayı tervihası da bu anlamda kullanılmış olup her dört rekât namazdan sonra dinlenildiÄŸi için bu ÅŸekilde adlandırılmıştır. Bir de "istervaha" denilir ki "rahatı buldu" mânâsına ge­lir.

Daha sonra "Teravih", Ramazan gecelerinde kı­lınan namazların adı olarak yaygınlaÅŸtı. Bu namaz­larda imam her dört rekâttan sonra oturduÄŸu için, "imam her iki terviha arasında bir terviha miktarı otu­rur" denilir.

Ä°mam Beyhakî Suneninde, kendi isnadıyla Mu-gîre b. Ziyâd el-Mevsılî’nin Atâ'dan, O'nun da Hz.Aîşe'den naklettiÄŸi ÅŸu haberi zikreder: Hz.AiÅŸe diyor ki: "Allah Rasulu geceleyin dört rekât namaz kılmış, sonra da uzun süre dinlenmiÅŸti. Bu durumda içimdeki merhamet duygularımı gizleyemedim ve 'Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Elçisi, Al­lah senin geçmiÅŸ ve gelecek günâhlarını bağışladı (Buna raÄŸmen bu kadar ibadet niye)?' dedim. Bu­nun üzerine Rasülüllah, 'Åükreden bir kul olmaya­yım mı?' buyurdu"

Beyhakî, "Bu hadisi Muğîre b. Ziyâd tek başına nakletmiÅŸtir ki o kuvvetli bir râvî deÄŸildir" diyor[3]. Ä°bn Maîn bu zatı güvenilir olarak nitelendiriyor. Hâ-kim'de, O'nun bazı hadislerinin sahih olduÄŸunu söy­lüyor[4]. Fakat Zehebî Hâkim'in bu görüşüne iÅŸtirak etmiyor ve Muğîre'nin "Sâlihu'l-Hadîs" (Hadisi delil olmaÄŸa elveriÅŸli) olduÄŸuna, Ä°bn Hibbân'ın O'nu "met­ruk" addettiÄŸine iÅŸaret ediyor.

Zehebî, Muğire hakkında el-Kâşif’te diyorki: "İbn Maîn ve bir gurup âlim onu güvenilir sayarken Ahmed b. Hanbel, "Hadisi kabul edilmeyen kimse" (Munkeru'l-Hadîs) olarak vasıflandırıyor[5].

Bazı âlimler, "istirahat beÅŸinci selâmdan sonra olur" diyorlarsa da bu konuda geniÅŸlik vardır. Ä°mam Ahmed'e, beÅŸ terviha kıldığı halde aralarda hiç din­lenmeyen kimselerin durumunu sormuÅŸlar, O da ca­iz olduÄŸunu söylemiÅŸtir[6].

II- RAMAZAN GECELERÄ°NÄ° Ä°HYA ETMEK

Bu konuda ilk hadis Ebû Hureyre hadisidir. O şöyle diyor: "Rasuluilah Ramazan gecelerini ihya etmeğe teşvik eder, fakat kesin olarak emretmezdi.

Ve şöyle buyururdu: 'Her kim inanarak ve karşılığını Allah’tan bekleyerek Ramazan’ı ihya ederse geç­miÅŸ günahları bağışlanır'". Hadisi Kutub-i Sitte Müel­lifleri rivayet etmiÅŸtir.

Hadisin Açıklaması:"... Ancak kesin olarak emretmezdi" (min gayri en ye'murafîhi bi azîmetin) ifa­desinde Ramazan'ı ihya etmenin farz olmadığı husu­su açıklanmışdır. Ä°mam Nevevî diyor ki: "Bunun mâ­nası ÅŸudur: Ramazanı ihya etmeÄŸi onlara vacip kıl­madı ve kesin bir ÅŸekilde emretmedi, fakat mendup ve teÅŸvik olarak emretti". Nevevî sonra da ÅŸunu ilâve ediyor: "Ramazan'ı ihya etmenin vacip deÄŸil men­dup olduÄŸu hususunda islâm ümmeti görüş birliÄŸine varmıştır."

"Her kim Ramazan'ı ihya ederse" (men kâme Ra-medâne) ifadesinin mânâsı "namaz kılarak ihya ederse" ÅŸeklinde anlaşılmalıdır. Bu da gece namazı denebilecek mutlak namazla gerçekleÅŸmiÅŸ olur. Bü­tün geceyi namazla geçirmek ÅŸart deÄŸildir. Nevevî, "Ramazan'ı ihya etmek teravih namazı kılmakla ha­sıl olur" diyor.

Ä°kinci hadis Abdurrahman b. Avf'ın hadisidir. O, Hz.Peygamber'in şöyle buyurduÄŸunu bildiriyor: "Åüphesiz Allah Ramazan orucunu farz kıldı, ben de ramazan gecelerini ihya etmeÄŸi sünnet kıldım. Her kim inanarak ve sevabını Aliah'dan bekleyerek Ra­mazan'ı oruçla, gecelerini de namazla ihya ederse anasından doÄŸduÄŸu gün gibi günahlarından temiz­lenmiÅŸ olur"[7]. Ancak hadisin isnadında el-Nadr b.Åeybân el-Huddâvî yer almaktadır ki Hafız Ä°bn Ha-cer onun hakkında "rivayet gevÅŸekliÄŸi vardır" (leyyi-nu'l-Hadis) demiÅŸtir[8].

III- TERAVİH NAMAZININ CEMAATLE KILINMASININ HÜKMÜ

Birinci Görüş: Teravih namazını camide cema­atle kılmak efdaldir. Ahmet b. Hanbel, Åafiî ve Ebû Hanife ile bazı Mâlikîlerin görüşü budur. Hattâ Hane-fîlerden Tahâvî daha da ileri giderek, "teravih nama­zını cemaatle kılmanın vâcib-i kifâye olduÄŸunu" söy­lemiÅŸtir.

Åevkânî[9] ve ondan önce de Hafız Ä°bn Hacer[10], Tahâvî'den bu ÅŸekilde nakletmiÅŸlerdir. Ancak bu ifa­de Tahâvinin "Åerhu Meâni’l-Asar’ında söylediklerine ve Ä°bnu'l-Humâm'ın "Åerhu Fethı’l-Kadir’de on­dan naklettiklerine tamamen aykırıdır. Tahâvî’nin ifadesi şöyledir: "Bu rivayetlerle kendilerinden haber naklettiÄŸimiz âlimlerin hepsi, kiÅŸinin ramazan ayında teravih namazını tek başına kılmasını, imamla birlik­te kılmasından üstün saymışlardır ki doÄŸru olanı da budur[11].

Bu deÄŸerlendirmesinden önce Tahâvî, iki guru­bun delilleri arasında şöyle bir mukayese yapmıştır: "Bir gurup âlim Ramazan gecelerini imamla birlikte ihya etmenin, evlerde ihya etmekten efdal olduÄŸunu söylemiÅŸler ve bu konuda Hz. Peygamber'in 'Her kim imam çekilinceÄŸe kadar onunla birlikte namaz kılarsa, kendisine gecenin kalan kısmında da ibadet etmiÅŸ gibi sevap yazılır' hadisini delil getirmiÅŸlerdir."

Tahâvî şöyle devam ediyor: "Bu hususta diÄŸer âlimler bunlara muhalefet etmiÅŸler ve, 'Aksine, kiÅŸi­nin evinde kıldığı namaz, imamla birlikte kıldığından daha üstündür' demiÅŸlerdir. Onların bu husustaki delilleri ise Zeyd b. Sâbit'in naklettiÄŸi hadistir. Bu ha­dise göre Rasülüllah, 'Farz olanlar dışında, kiÅŸinin evinde kıldığı namaz, daha hayırlıdır' buyurmuÅŸtur. Hz. Peygamber bu sözü, bir Ramazan gecesinde Ashabına namaz kıldırdığı, bundan sonraki geceler­de de kıldırmasının Ashab tarafından arzu edildiÄŸi zamanda söylemiÅŸtir".

Bundan sonra Tahâvî iki rivayeti birleÅŸtiriyor ve şöyle diyor: "Ä°lk hadis -Ebû Zer Hadisi- imamla birlik­te namaz kılan kimseye gecenin kalan kısmında da ibadet etmiÅŸ gibi sevab yazılacağını; Zeyd b. Sabit Hadisi ise, bu iÅŸi evinde yapanın ondan daha üstün olacağını ifade eder. Bu ÅŸekilde bir tevil ile iki hadisin birbirine zıt olması ortadan kalkar[12].

Åeyh Ä°bnu'l-Humam da şöyle diyor: "Tahâvî, Ä°bn Ömer ve Urve'den, bazı Sahâbîlerin teravihi evde kıldıklarına dair haberler rivayet etmiÅŸ; Kasım, Ä°bra­him, Nâfî, Salim ve Ebû Yûsufun, 'kiÅŸi kıraatta sün­nete tam riayet ederek veya sünnet olan kıraate benzer ÅŸekilde okumak suretiyle teravihi evinde eda edebilecekse onu evinde kılsın', dediklerini, çünkü Hz. Peygamberin 'Namazı evinizde kılınız, farz olanlar müstesna, şüphesiz kiÅŸinin en hayırlı namazı evinde kıldığıdır' buyurduÄŸunu nakletmiÅŸtir. Ancak kitlelere önderlik eden büyük fakihleri bunun dışında tutmuÅŸtur"[13].

Ä°kinci görüş: Bu görüşe göre kiÅŸinin teravih na­mazını evinde kılması efdaldir. Mâlik, Ebû Yûsuf ve Åâfiîlerden bazısı bu görüştedirler. Ä°mam Mâlik'e bir insanın Ramazan'daki namazı ile ilgili bir soru soru­lunca şöyle cevap vermiÅŸtir. "EÄŸer kiÅŸi evinde kılabilecekse bence en iyisi evinde kılmasıdır. Ama her in­san bunu yapamayabilir. Ä°bn Hürmüz çekip gider ve ailesiyle birlikte namaz kılardı. Rabia da giderdi ve evinde kılardı. Alimlerden birçoÄŸu çekip giderler, ce­maatle birlikte namaz kılmazlardı ki ben de bunu ter­cih ederim[14].

Bunlar, Zeyd b. Sabit hadisindeki Rasulullah'ın "Namazın en sevaplısı, farz müstesna, kiÅŸinin evin­de kıldığı namazıdır" ifadesini delil getirmiÅŸlerdir. Hz. Peygamber mescitte hasırdan yapılmış bir oda edin­miÅŸti. Namazı o odada kılmıştı. Bir gurup Sahabe ya­nında toplanmış ve O'nunla birlikte namaz kılmıştı. Sonra bir gece Hz. Peygamberin sesini duymadılar, O'nun uyuduÄŸunu zannettiler. Uyansın ve çıksın diye Ashabdan bazıları öksürmeÄŸe baÅŸladılar. Bunun üzerine Hz. Peygamber dışarı çıkarak buyurdu ki: "Yaptığınızı gördüğüm ÅŸeye o kadar devam ettiniz ki, bunun size farz olacağından korktum. Size farz kılın­mış olsa ona güç yetiremezsiniz. Binaenaleyh siz namazı evlerinizde kılınız. Çünkü farz olan müstes­na, kiÅŸinin en faziletli manazı evinde kıldığı namaz-dır"[15]

El-Elbânînin "Salâtu'î-Terâvih" isimli kitabında bu hadisi zikretmemesi şaşılacak şeydir. Oysa ikinci görüşün en kuvvetli delili bu hadistir.

Hz. Peygamber hiçbir namazı bu genelleme dı­ÅŸÄ±nda tutmamıştır. Yalnız farzları istisna etmiÅŸtir. Te­ravih namazı ise farzlara dahil deÄŸildir.

Bu hadis, Ramazan'da kılınan namaz hakkında, Rasülüllah'ın mescidinde söylenmiÅŸtir. Teravih na­mazını evde kılmak, Hz. Peygamber'in mescidinde kılmaktan bile faziletli olunca, bunun dışındaki bir mescitte kılmaktan nasıl daha faziletli olmaz?

Fakat Ömer b. el-Hattab devrinden sonra teravih namazı Ä°slâm’ın ÅŸiarı haline geldi ve Müslümanlar bu­nu devamlı olarak kıldılar. Bu sebeple âlimler teravihi camilerde kılmanın efdal olduÄŸu hususunda görüş birliÄŸine vardılar ve bu konuda aÅŸağıdaki delilleri zik­rettiler.

1) Hz. AiÅŸe Hadisi: Hz. AiÅŸe diyor ki: "Hz. Pey­gamber mescitte namaz kılmıştı. Bir gurup cemaatte O'na uyarak namaz kıldılar. Sonra ikinci gün yine kıl­dı. Bu sefer cemaat çoÄŸaldı. Sonra üçüncü, yahut dördüncü gece halk yine toplanmıştı. Fakat Hz. Pey­gamber onların yanına çıkmadı. Sabah olunca da şöyle buyurdu: "Yaptığınızı gördüm. Ancak size çık­maktan beni alıkoyan ÅŸey, size bu namazın farz ol­masından korkmamdır." Bu hadise Ramazan'da vu­ku bulmuÅŸtu. Hadisi Buharı ve Müslim nakletmiÅŸtir.

Hadisin açıklanması: Hadis şuna delâlet ediyor: Hz. Peygamber teravih namazını cemaatle kılmıştır ve O'nu cemaate devam etmekten "ümmetime farz kılınır" endişesi alıkoymuştur.

Åöyle bir soru sorulabilir: Allah Teâlâ farz namaz­lara son ÅŸeklini vererek elliden beÅŸe indirdi. Bir de te­ravih müslümanlara farz kılınır endiÅŸesi niye?

Bu soruya El-Bagavî ÅŸu cevabı veriyor: Gece nama­zı Hz. Peygamber'e farz idi. O'nun dinle ilgili fiil ve hareketlerine uymak ise mecburî idi. Bu durumda O, teravih i cemaate devamlı olarak kıldırsaydı, bu ko­nuda da ümmetinin kendisine ittibâ etmesinin zaru­ret ÅŸeklini alabileceÄŸinden emin olamazdı, ve bu ilâ­ve edilmiÅŸ vacip, Hz. Peygamber'e ittibâ edilmesi yö­nünden olup yeni bir farz ortaya koyma tarzında ol­mazdı. Bazen din gerekli görmediÄŸi halde kiÅŸi kendi kendine bir iÅŸi vacip kılabilir, terk ettiÄŸi zaman da ayıplanır. Nitekim kiÅŸi bir namaz adayınca onu yerine getirmesi vacip olur. Allah Teâlâ, bir gurup Hıristiyan’ın, kendilerine farz kılınmayan bir ruhbanlık baÅŸlat­tıklarını, sonra da onu gereÄŸi gibi yerine getiremedik­lerini, bu durumda da ayıplandıklarını haber veriyor ve onlar hakkında "onlar ruhbanlığa riayet etmediler"(Hadîd, 27), buyuruyor. Ä°ÅŸte Hz. Peygamber, böyle olabileceÄŸinden endiÅŸe ederek cemaate de­vamı terk etmiÅŸtir[16]

Hz. Peygamber'in "Size farz kılınmasından endi­ÅŸe ettim" ifadesinin izahı hususunda Hafız Ä°bn Hacer, âlimlerden birçok görüş nakletmekte ve az önce geçen sözü el-Hattâbî'ye nisbet etmektedir. Hattâbî'den şöyle bir ihtimal daha naklediyor: Allah, na­mazı elli vakit olarak farz kıldı. Sonra Peygamber'ine acıyarak bunun büyük bir kısmını affetti. Åayet üm­met, kendileri için bağışlanmış olan ÅŸeye tekrar dö­nerler ve Peygamberlerinin, kendileri için affedilme­sini istediÄŸi ÅŸeyin bir kısmını kendileri için gerekli gö­rürlerse, bunun onlara farz kılınması abes karşılan­maz.

Sonra Hafız Ä°bn Hacer şöyle devam ediyor: "Bu iki cevabı, Ä°bnu'l-Cevzî gibi birçok şârih, Hattâbî'den almıştır ki bu, gece namazının Hz. Peygamber'e farz ve O'nun fiillerine ittibâ etmenin ümmeti için zarurî ol­ması esasına dayanır. Bu iki durumdan her birinde it­tifak vardır". Daha sonra Ä°bn Hacer diÄŸer âlimlerin görüşlerini naklediyor ve şöyle diyor:

a) EI-Muhibb et-Taberî diyor ki: Allah'ın Hz. Pey­gamber'e, "EÄŸer sen bu namazı onlarla birlikte kıl­maÄŸa devam edersen ben onlara bu namazı ferz kı­larım" diye vahyetmiÅŸ olması. Hz. Peygamber'in ise onların yükünü hafifletmeyi istemiÅŸ olması, bu yüz­den teravihi cemaatle kılmağı terketmiÅŸ olması muh­temeldir.

Taberî şöyle devam ediyor: Hz. Peygamber'in içi­ne böyle bir endiÅŸenin doÄŸmuÅŸ olması da muhtemel­dir. Nitekim Hz Peygamberin devam ettiÄŸi bazı iba­detlerin farz kılındığı hususunda ittifak vardır.

Hz. Peygambeı'in. devam etmesi sebebiyle, üm­metinden birinin, teravih namazını vacip sanabilece­ÄŸi endiÅŸesi taşımış olduÄŸu da söylenir.

Kurtubî de bu görüşe temayül ederek diyor ki: "Hz. Peygamber'in, 'size farz kılınır sözü, 'siz onu farz zannedersiniz, bu sebeble de böyle zannedene farz olur manasınadır. Nitekim müçtehid, bir şeyin helâl veya haram olduğunu zannedince onunla amel etmek kendisine vacip olur."

Åöyle devam ediyor: "Denilir ki: Hz. Peygamber ÅŸayet kendisi hayır bir iÅŸe devam eder ve ümmeti de kendisine bu konuda uyarsa o amelin ümmetine farz kılınacağına, "hükmetmiÅŸtir".

Hafız Ä°bn Hacer şöyle bir not düşmektedir: "Bu so­nuncu görüşten sonra akla ÅŸu itiraz geliyor: Hz Pey­gamberin farzlardan önce ve sonra kılınan sünnet namazlara devam ettiÄŸi Ashabının da O'na ittibâ ettiÄŸi, buna raÄŸmen bu namazların farz kılınmadığı açık­Ã§a ortadadır."

b) Ä°bn Battal şöyle diyor: Muhtemeldir ki Hz. Peygamber bu sözü gece namazının ümmeti dışın­da, yalnız kendisine farz olduÄŸu zaman söylemiÅŸ ve "eÄŸer onlara namaz kıldırmak üzere çıkar, onlar da gece namazını O'nunla birlikte kılmağı zarurî görür­lerse, Allah O'nunla ümmeti arasındaki hükmünü müsâvî kılar", diye endiÅŸe etmiÅŸtir. Çünkü dinde esas olan, Peygamber ile ümmeti arasında ibadet hususunda eÅŸitliÄŸin bulunmasıdır.

Yine muhtemeldir ki Hz. Peygamber, onların ge­ce namazına devamdan âciz kalmalarından, onu terketmekle de kendisine ittibayı terketmelerinden, bu sebeble de isyan etmiÅŸ olacaklarından endiÅŸe et­miÅŸtir.

c) Kirmanı ise şöyle söylüyor: Åüphesiz Ä°srâ ha­disi ÅŸuna delâlet eder: Allah'ın, "benim katımda söz deÄŸiÅŸmez", ifadesinden maksat, beÅŸ vakit namazın artmaması ve eksilmemesinin garantisidir.

d) Bazıları da diyorlarki: O devir nesih için uygun bir devirdi. Farz kılınmasından korkmaÄŸa hiçbir en­gel yoktu."Hafız, bu görüşe de şöyle bir not düşüyor: Bunun üzerinde düşünmek lâzım. Çünkü Allah Teâlâ'nın "Benim katımda söz deÄŸiÅŸmez" ayeti bir haberdir. Tercih edilen görüşe göre haberde nesih cereyan et­mez.

e) Hafız Ä°bn Hacer Diyor ki: Allah Teâlâ bize bun­lar dışında üç cevap daha ilham etti.

Bunlardan birisi ÅŸudur: EndiÅŸe edilen ÅŸey, gece namazının, "teheccüdü camide cemaatle kılmağı gece nafilesinin sahih olması için ÅŸart kabul etmek" mânâsında farz kılınmasıdır. Zeyd b. Sabit hadisindeki, "size farz kılınmasından, eÄŸer farz kılınırsa yeri­ne getiremeyeceÄŸinizden korktum. Bu.sebeple (ey cemaat) namazı evlerinizde kılınız" ifadesi de buna iÅŸaret etmekte ve ÅŸart kılınmasından korumak için Hz. Peygamber, onları mescitte toplanmaktan menetmekte, bunu evlerinde devam ettirmelerine izin vermekle de farz kılınmasını emniyet altına almakta­dır.

Ä°kincisi, korkulan ÅŸeyin, gece namazının farz-ı ayn deÄŸil, farz-ı kifaye olmasıdır. Böyle olunca da, beÅŸ vaktin üzerine ilâve sayılmaz, belki bazılarının bayram namazı gibi konularda iler sürdükleri görü­ÅŸÃ¼n bir benzeri olur.

Üçüncüsü: Muhtemeldir ki korkulan ÅŸey, özellikle Ramazan gecelerinde kılınan namazın farz olması­dır. Nitekim bu konudaki hadiste, bu sözün Rama­zanda söylendiÄŸi belirtilmiÅŸtir. Süfyan b. Hüseyin'in rivayetinde de "Size bu ayın namazının farz olmasın­dan korkuyorum" denilmektedir ki bu durumda prob­lem ortadan kalkıyor. Çünkü Ramazanın ihyası, se­nenin her gününde tekerrür etmektedir. Böyle olun­ca da, beÅŸ vaktin üzerine ilâve sayılmaz, belki bazıla­rının bayram namazı gibi konularda ileri sürdükleri görüşün bir benzeri olur.

Üçüncüsü: Muhtemeldir ki korkulan ÅŸey, özellikle Ramazan gecelerinde kılınan namazın farz olması­dır. Nitekim bu konudaki hadiste, bu sözün Rama­zanda söylendiÄŸi belirtilmiÅŸtir. Süfyan b. Hüseyinin rivayetinde de "Size bu ayın namazının farz olmasın­dan korkuyorum" denilmektedir ki bu durumda prob­lem ortadan kalkıyor. Çünkü Ramazanın ihyası, se­nenin her gününde tekerrür etmemektedir. Böyle olunca da beÅŸ vaktin üzerine ilâve sayılmaz.

Hafız Askalânî şöyle devam ediyor: Bana göre bu üç cevaptan en kuvvetlisi birincisidir[17].

2) Ä°kinci hadis, Ebû Zer hadisidir. O diyor ki: Hz Peygamberle birlikte Ramazan ayında bulunduk. Bu aydan yedi gün kalıncaya kadar bize (farzdan baÅŸka) namaz kıldırmadı. (Yedi gün kalınca) gecenin üçte biri geçinceye kadar bize namaz kıldırdı. Sonra altıncı gece bize namaz kıldırmadı. BeÅŸinci gece olunca, gecenin yarısı geçinceÄŸe kadar bize namaz kıldırdı. "Ya Rasûlallah" dedik, "bu gecenin geri ka­lanının namazını da bize kıldırsan?" Bunun üzerine şöyle Duyurdu: "Bir adam, imam çekilinceye kadar onunla namaz kılarsa ona bir geceyi ihya etmiÅŸ se­vabı yazılır. Sonra, ayın sonundan dördüncü gecede bize namaz kıldırmadı, üçüncü gece kıldırdı. Öyle ki, 'felâh'ı geçirmekten korktuk. Ebû Zer'e, "felah ne­dir?" dedim. "Sahurdur" dedi.

Râvî diyor ki: Bu gecede ailesini, kızlarını ve ha­nımlarını da uyandırırdı[18].

Hadisin açıklaması: "Lev neffeltenâ" ifadesi "yarı­sını ibadetle geçirdiÄŸimiz gecenin kalanında namaz kıldırmak suretiyle eklesen" demektir. Ä°ÅŸte bu, tenfil-dendir. en-Nihâye'de denilir ki: "Bize nafile namaz­dan ilâve yapsan" demektir. Farzlar üzerine ilâve ol­duÄŸu için nafile namazlar da bununla adlandırılmış­tır. "Yarısı üzerine gece namazını eklesen bizim için daha hayırlı olurdu" takdirindedir." Buradaki "Lev" lafzı temenni içindir.[19]

Åevkânî şöyle diyor: Burada anlatılmak istenen ÅŸudur: "KeÅŸke gecemiz boyunca bize namaz kıldırsan ve namaz sevabından hasıl olan ecri bize ilâve etsen".

Hadiste teravih namazını cemaatle kılmanın meşru olduğuna delil vardır.

3) Üçüncü hadis, Ebû Hureyre hadisidir. O diyor ki; Hz Peygamber Ramazanda çıkıp baktı ki bir gurup cemaat mescidin bir köşesinde namaz kılıyor. "Bun­lar nedir?" diye sordu. Dediler ki: "Bunlar Kur'an oku­mayı bilmeyen bir topluluktur, Ãœbey b. Kâb namaz kı­lıyor, onlar da onun namazına uyarak kılıyorlar. Bu­nun üzerine Hz. Peygamber buyurdu ki: "DoÄŸru ya­pıyorlar. Yaptıkları ÅŸey ne güzeldir"[20].

Bu hadisi Muhammed b. Nasr el-Mervezîde riva­yet etmiÅŸtir.[21] Su konuda mahfuz olan haberde Ömer b. ei-Hattâb'ın, cemaati Ubey b. Kâb'ın arka­sında topladığı zikredilmektedir ki Hafız Ä°bn Hacer ve baÅŸkaları bunu kesin bir ifadeyle belirtmiÅŸlerdir[22].

Bunlar Teravih namazını cemaatle kılmanın meÅŸ­ru olduÄŸu hususunda rivayet edilen hadislerden ba­zılarıdır.

Hz. Peygamberin "Farz olanı müstesna, namazın efdali, kiÅŸinin evinde kıldığı namazıdır" sözünü âlim­ler, teheccüt namazına hamletmiÅŸlerdir. Nitekim bayram namazları, kusuf ve istiskâ gibi cemaatle kı­lınması meÅŸru olan bazı namazları umumdan istisna ettiler. Teravih namazı da böyledir. Bunun için Ömer b. el-Hattâb, teravihin farz kılınması endiÅŸesi orta­dan kalkınca, cemaatle camide kılmayı emretmiÅŸtir. Bu uygulama o zamandan günümüze kadar böylece devam ede gelmiÅŸ ve Ramazan ayında teravih na­mazı kılmak, Ä°slâm’ın ÅŸiarı olmuÅŸtur. Ancak teravihi camide cemaatle kılmayıpda evinde kılan kimse kötülenmez, ayıplanmaz.

IV- TERAVİH NAMAZININ REKÂT SAYISI

Bu konuda âlimlerin üç görüşü vardır:

Birinci görüşe göre teravih sekiz rekâttır. Muhaddislerin ve muhakkiklerin görüşü budur.

Ä°kinci görüşe göre teravih yirmi rekâttır. Üç imam; Åafiî, Ebü Hanîfe ve Ahmed böyle söylemiÅŸlerdir.

Üçüncü görüşe göre ise teravih otuz altı rekâttır. Bu da İmam Mâlik'in görüşüdür.

Åimdi birinci görüşün delillerinden bazılarını verelim:

1) Hz. AiÅŸe'nin hadisi: O şöyle diyor: Rasûlullah ne Ramazan'da ne de Ramazan'dan baÅŸka gecelerde onbir rekâttan fazla namaz kılmış deÄŸildir. Önce dört rekât kılardı ki onların güzelliÄŸini ve uzunluÄŸunu sor­ma. Sonra dört rekât daha kılardı. Onlarında güzelli­ÄŸini ve uzunluÄŸunu sorma. Sonra üç rekât namaz kılardı[23].

Ä°bn Huzeyme de Sahih’inde[24] "Hz. Peygamber'in Ramazan Gecesinde Kıldığı Namaz Sayısı Babı" baÅŸlığını taşıyan bir bölüm açmış ve orada bu hadisi zikretmiÅŸtir. Nitekim Beyhakî de Süneni’nde[25] "Ramazan Ayındaki Gece Namazının Rekâtla­rının Sayısı Hakkında Nakledilenler Babı" baÅŸlığını taşıyan bölümde bu hadisi nakletmiÅŸtir.

Açıkça görülüyor ki bunların hepsi Rasülüllah'ın Ramazan'daki ve Ramazan dışındaki gece namaz­larının rekâtları sayısını bildirmek için bu hadise da­yanmışlardır. Ä°mam Buharı de Sahih’inde "Teravih Namazı" bölümünün bitiminde bu hadisi rivayet etmiÅŸtir ki Allah'ın izniyle az ilerde buna tekrar dönülecektir.

2) Câbir b. Abdillah hadisi: O diyor ki Hz. Pey­gamber bize Ramazan ayında sekiz rekât namaz kıldırdı. Sonra da vitir kıldırdı... Bu hadisi Ebû Ya'lâ el-Mu'cemu's-SaÄŸir’inde Taberânî nakletmiÅŸtir. Heysemi’nin dediÄŸi gibi hadisin isnadında Ä°sa b. Câriye bulunmaktadır ki onu Ä°bn Hibbân ve baÅŸkaları Mutemet kabul ederken Ä°bn Maîn zayıf saymıştır[26]. Hafız Ä°bn Hacer Fethu’l-Bâride[27]bu hadisi Ä°bn Hu­zeyme ve Ä°bn Hibbân'ın naklettiÄŸini söylemiÅŸ, el-Telhi’ste de[28] hadisi yalnız Ä°bn Hibbân'a nisbet etmiÅŸ, ama, Mevâridu'z-Za'mân'da da zikredildiÄŸi gibi, Ä°bn Hibbân'ın isnadında Ä°sa b. Câriye olmasına raÄŸmen, hadisin isnadı hakkında bir ÅŸey dememiÅŸtir.

Åeyh el-Elbânî bu hadisi zikretmiÅŸ ve onu Ä°bn Nasr ile Taberânî'ye nisbet ederek "isnadı hasendir" demiÅŸ[29], fakat o da Ä°sa b. Câriye'den söz etmemiÅŸ­tir.

Taberânî, hadisi el-Mu'cemu's-Sagîr'de[30], ken­di isnadıyla şöyle nakletmiÅŸtir: Yâkub b. Abdullah el-Kummî'nin Ä°sa b. Câriye'den rivayet ettiÄŸine göre Câbir b. Abdullah şöyle demiÅŸtir: Hz. Peygamber bize Ramazan ayında sekiz rekât namaz kıldırdı. Sonra da vitir kıldırdı. Ertesi gece biz mescitte top­landık ve Rasulullah'ın geleceÄŸini ümid ettik. Fakat O mescide inmedi. Sabah olunca yanına girdik. De­dik ki: "Yâ Rasûlallah, dün gece biz mescitte toplan­dık ve senin bize namaz kıldıracağını ümid ettik?" Buyurdu ki: "Åüphesiz ben size bunun farz olmasın­dan korktum".

Taberânî şöyle devam ediyor: "Hadis Câbir b. Ab-dullah'dan yalnız bu isnadla rivayet edilmiÅŸtir. Ä°snad-da Yâkub tek kalmıştır ki O da mutemettir". Fakat Ta­berânî de Ä°sa b. Câriye'den bahsetmemiÅŸtir.

Zehebî bu hadisi naklettikten sonra isnadının va­sat olduÄŸunu söylemiÅŸtir[31].

Ben diyorum ki: Ä°sa b. Câriye, el-Ensârî el-Medenî'’dir, Hafız Ä°bn Hacer onun gevÅŸek olduÄŸunu söylemiÅŸ, Zehebî ise onun hakkında şöyle demiÅŸtir: O Cerir ve Cabir’den rivayette bulunmuÅŸ, kendisinden de Ebû Sahr Humeyd b. Ziyâd ve hakkında farklı görüş­ler bulunan Yakub el-Kummî hadis nakletmiÅŸtir. Ä°bn Maîn onun hakkında, "münker hadisleri var†demiÅŸtir[32]. Mîzâri’da da şöyle diyor: Nesâî onun "hadisi kabul edilmez birisi" (munkeru'l-Hadis) olduÄŸunu söylerken, Ebû Zur'a,"zaran yok" (la be'se bihî) de­miÅŸtir. Yakub b. Abdullah el-Kummî’yi -ki o Ebu'l-Hasen el-EÅŸ'arî’dir- Taberânî’nin mutemet addettiÄŸi daha önce zikredildi. Nesâî onun hakkında "zararı yok", Darakutnî, "kuvvetli deÄŸil" diyor[33]. Zehebî de onun "doÄŸru sözlü sayıldığına" (sadûk) hükmediyor[34].

Bundan anlaşılıyor ki, hadis hasen derecesinden aÅŸağı deÄŸildir. Bu sebeple Hafız, hadis hakkında susmayı tercih etmiÅŸ, el-Elbânî hasen olduÄŸunu söylemiÅŸ, Zehebî, "isnadı vasattır" demiÅŸtir. Malum­dur ki Zehebî iyi araÅŸtırıcılardandır (min ehli'l-istıkrâ').

Sonra, İbn Hibbân ve İbn Huzeyme gibi iki yüce İmam Sahihlerinde hadisi rivayet etmişlerdir. Üstelik bu, Hz. Aişe'nin hadisiyle de uygunluk arzetmektedir.

Ä°ÅŸte muhakkik hadis ve fıkıh âlimleri bu iki hadisi almışlardır. Onlardan hiç biri Hz. Peygamber'in ne Ramazan'da, ne Ramazan dışındaki gecelerde se­kiz rekâttan fazla namaz kıldığını söylememiÅŸtir. Ä°hti­laf, yalnız bu rekâtların uzunluÄŸu, kıraati, vakti ve ce­maatle kılınıp kılınmayacağı hususunda vuku bul­muÅŸtur.

Teravih, Kıyam-ı Ramazan, Gece namazı ve Ra­mazan'da Teheccüd namazı hepsi bir tek ÅŸeyin anlatımıdır. Åeyh Ubeydullah el-Mubârekfûrî şöyle diyor: Bilinmelidir ki, teravih, kıyam-ı Ramazan, gece namazı ve Ramazan'da Teheccüt namazı bir tek ÅŸe­yin anlatımıdır ve bir tek namazın adıdır. Rama­zan'da teheccüt teravih namazından baÅŸka bir ÅŸey deÄŸildir. Çünkü Ramazan gecelerinde Rasûlullah'ın, biri teravih diÄŸeri teheccüt olmak üzere iki çe­ÅŸit namaz kıldığına dair sahih veya zayıf hiç bir rivayet sabit olmamıştır. Ramazan dışındaki teheccüt, ramazanda teravihtir. Nitekim Ebû Zer ve diÄŸerleri­nin hadisi buna delâlet eder. Feydu'l-Bâri sahibi olan Hanefî âlimi Åeyh Enver Åah el-KeÅŸmirî’de bu görüştedir[35]. O şöyle diyor: Bana göre tercih edilen görüş ÅŸudur: Teravihin devamlı olmayışı, cemaatle kılın­ması, bir defasında gecenin baÅŸlangıcında kılınma­sı, baÅŸka bir seferinde gecenin sonuna doÄŸru kılın­ması, teheccüdün ise gecenin sonunda kılınması, onda cemaat olmaması gibi, sıfatları birbirinden farklı da olsa teravih ve gece namazı aynı ÅŸeydir. Sı­fatlarının farklı oluÅŸunu, çeÅŸitlerinin de farklı oluÅŸuna delil getirmek bence pek makbul deÄŸildir. Aksine, bu, bir tek namaz idi. Önce kılındığı zaman teravih, geç kılındığında teheccüt olarak isimlendirildi.

Vasıfları farklı olduÄŸu zaman o namazı iki isimle adlandırma hususunda hiç bir kural yoktur. Çünkü ümmet onun üzerinde ittifak etmiÅŸse ismin farklı olmasında hiç bir mahzur yoktur. ÇeÅŸitlerin farklılığı ancak, hem teheccüdü, hem de teravihi kıldığı ÅŸek­linde Hz. Peygamber'den sabit olabilir[36].

Hanefî âlimlerinin ileri gelenlerinden olan Bedreddin el-Aynî de kesin bir ÅŸekilde ÅŸunu söylüyor: Hz. AiÅŸe'nin, "Rasûlullah, Ramazan'ın son on günü­ne ulaşınca diÄŸer zamanlarda görülmeyen bir ibadet gayreti içerisine girerdi" ÅŸeklindeki ifadesinde anla­tılmak istenen ÅŸey, namaz rekâtlarında bir artırma olmayıp, O'nun son on gündeki namazların rukûlarını, secdelerini, kıyam ve ka'desini uzun yapmasıdır[37].

Yine Åeyh el-Aynî, Hz. Peygamber'in namazının rekât sayısını isbat için baÅŸka sahabîlerden de on rivayet zikrediyor ve bunlardan vitir rekâtlarında dile­diÄŸi gibi ilâve ve kısaltma yapmakla beraber, Rasûlullah'ın namazının sekiz rekâttan fazla olmadığı so­nucuna ulaşıyor. Hanefî muhakkiklerinden Åeyh Ä°bnu'l-Humam'da sekiz rekâtın sünnet, kalanının müstehab olduÄŸu görüşünü benimsemiÅŸ, fakat yirmi rekâtın da sünnet olduÄŸunu söyleyen Hanefî âlimleri onun bu görüşünü reddetmiÅŸlerdir[38].

Ä°kinci görüşün delilleri: Teravih namazının yirmi rekât olduÄŸunu savunan bu görüşün sahipleri Hz. Ömer'den nakledilen, "Onun cemaati Ubey b. Kâb'ın arkasında yirmi rekât teravih kılmak için bir araya getirdiÄŸini†bildiren habere ve zayıf olduÄŸu hususunda ittifak bulunan merfû bir hadise istinat ettiler.Merfû hadis zayıf olduÄŸu için Ä°bn Kudâme ve benzeri muhakkik mezheb âlimlerinin, görüşlerine delil getirmek konusunda bu hadisi zikretmediklerini görüyo­ruz..

EÄŸer bu hadis sahih olsaydı, birinci görüş sahiple­ri aleyhine kesin delil olurdu ve muhakkik âlimler mutlaka onu zikrederlerdi. Bununla birlikte biz, önce bu hadisi zikredeceÄŸiz, sonra Ömer b. el-Hattâb'dan bu konuda rivayet edilen haberleri nakledeceÄŸiz.

Merfû Hadis: Ä°mam Zeyla'î diyor ki: Ä°bn Ebî Åey-be'nin Musannefinde[39], Taberânî'nin el-Mu’cem’inde[40] ve el-Beyhakî'nin Sunen'inde Taberânî'den naklettiÄŸine göre[41], Ä°brahim b. Osman Ebû Åeybe, Mukassem'den, Ä°bn Abbas'ın şöyle söyledi­ÄŸini rivayet etmiÅŸtir: Hz. Peygamber, Ramazan'da yirmi rekât namaz ve vitir kıldırdı".

Hafız Zeylaî şöyle diyor: Hadis, Ä°mam Ebû Bekir b. Ebû Åeybe'nin dedesi olan Ebû Åeybe Ä°brahim b. Osman sebebiyle illetlidir. Ebû Åeybe'nin zayıf oldu­ÄŸunda ittifak vardır. Ä°bn Adiy el-Kâmil’de, onu gev­ÅŸek addetmiÅŸtir. Ayrıca hadis, Ebû Seleme b. Abdurrahman'dan nakledilen sahih hadise muhalifir[42]. Zeyla'î sonra da Hz. AiÅŸe'nin sahih hadisini zikredi­yor.

Heysemî’de şöyle diyor: Hadisi Taberânî, el-Kebîr ve el-Evstt’a nakletmiÅŸtir[43]ki, isnadında Ebû Åeybe vardır ve zayıftır[44].

Hafız Ä°bn Hacer el-Takrib’de Ebû Åeybe Ä°brahim b. Osman'ın metruk olduÄŸunu, Åeyh Ä°bnu'l-Humam da zayıf olduÄŸunu söylemiÅŸlerdir[45].

Beyhakî de diyor ki: Hadisi Ebû Åeybe Ä°brahim b. Osman el-Absî el-Kûfî tek başına rivayet etmiÅŸtir, o da zayıftır[46].

Bu hadisin senedi Ebû Åeybe üzerinde dönüp duruyor. Çünkü hadisi kitabına alanların hepsinin isnadı ona dayanıyor. Birisi kalkar da hadisin baÅŸka bir is­nadının daha olduÄŸunu söylerse sakın bu seni yanılt­masın. Çünkü Taberânî ve Beyhakî hadisin isnadın­da Ebû Åeybe'nin tek kaldığını açıkça ifade etmiÅŸler­dir. Hafız Zehebî de el-Mîzân'da bu hadisin, Ebû Åeybe'nin münkerlerinden biri olduÄŸunu söylemiÅŸtir. Hafız Ä°bn Hacer ise geniÅŸ ilmine raÄŸmen hadisin baÅŸka isnadını bulamamış ve kesin bir ifadeyle şöyle demiÅŸtir. Ebû Åeybe'nin Ä°bn Abbas'dan naklettiÄŸi ha­dise gelince, onun isnadı zayıftır ve hadis, Hz. Ai­ÅŸe'nin, Sahîhân'da rivayet edilen hadisine muarızdır. Halbuki Hz. AiÅŸe Hz. Peygamber'in gece halini baÅŸ­kalarından daha iyi bilir"[47].

Hanefî âlimlerinden bazılarının da dahil bulundu­ÄŸu müctehid imamların ve muhakkiklerin bu açıkla­malarına raÄŸmen Åeyh Yusuf el-Bennûrî el-Hanefî

(Allah ona rahmet etsin), teravih rekâtlarının sayısının sekiz olduÄŸunu söyleyenlere ÅŸiddetle ve öfkeyle hü­cum etmiÅŸ, onları söz ve beyanda safsatacı olmakla ve münasebetsizlikle, inançta sapıklıkla, ümmetin salihlerine karşı düşmanlıkla itham etmiÅŸ, sonra şöy­le demiÅŸtir: "Birinci söz bizi ÅŸuna götürür: Gerçi Ä°bra­him b. Osman Ebû Åeybe zayıftır, fakat Hz. Ömer za­manında ve sonraki devirlerde ümmetin uygulaması onun rivayetini kuvvetlendirmektedir. Ä°kinci söz de bizi, olayı farklı durumlara hamletmeÄŸe sevkeder. Nitekim Hafız Ä°bn Hacer baÅŸka bir münasebetle buna iÅŸaret etmiÅŸtir. Teamül ve baÅŸka ÅŸeyle kuvvetlendirildiÄŸi için bazan zayıf hadisle amel edilebilir[48].

Bundan sonra da -söz düellosundaki başarısızlığı sebebiyle cidden bitkin kalmış olacak ki- şöyle diyor: "Bize kadar sağlam bir isnadla ulaşmamış da olsa yirmi rekât uygulamasının mutlaka merfû bir aslının olması gerekir"[49].

Bu söz, makul deliller getirememekten kaynakla­nan uydurma bir kaidedir.

Teravih namazının rekâtları hususunda Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edilen haberlerin araÅŸtı­rılması:

Buhârî’nin Sahîh'inde[50], Ä°bn Åihâb'dan, onun da Urve b. Zübeyr’den rivayet ettiÄŸine göre Abdurrahman b. Abdulkârî şöyle demiÅŸ: Bir Ramazan gece­si Ömer b. el-Hattâb'la birlikte mescide çıktık. Bir de baktık ki halk gurup gurup orada burada toplanmış, kimi kendi kendine, kimileri baÅŸkasına uyarak na­maz kılıyorlar. Ömer dedi ki: "Åüphesiz bunları iyi okuyan birinin arkasında toplarsam daha güzel ola­cağını sanıyorum." Sonra karar verip onları Ubey b. Kâb'ın arkasında topladı. Bir baÅŸka gece onunla bir­likte yine çıkmıştık. Halk imamlarının arkasında na­maz kılıyorlardı. Ömer,'"Bu ne güzel bid'attir" dedi. Oradaki cemaat gecenin baÅŸlangıcında namaz kılı­yorlardı. Ömer, gecenin sonuna doÄŸru kılanları kas­tederek şöyle devam etti. "Åu anda namaz kılmayıp uyuyanlar, kılanlardan daha üstündür."

Ä°mam Buhârî’nin Ä°bn Åihâb'dan muallak olarak naklettiÄŸi bu hadis gerçekte, önceki isnada atfedilmiÅŸtir. Ä°mam Mâlik de Muvatta'ında kendi senediyle hadisi benzer bir ÅŸekilde rivayet etmiÅŸtir.

Bazı kelimelerin açıklaması: "Evzâ", gurup gurup topluluk demektir. "Müteferrikan" kelimesi, lafzî te'kiddir. "Emsel" kelimesi, efdal manasınadır. Ömer b. el-Hattâb, Hz. Peygamber'in birkaç gece kendisi­ne uyarak namaz kılanlara manî olmayışından hü­küm çıkarmıştı. Hz. Peygamber, onların böyle yap­malarını hoÅŸ karşılamamışsa bile, bu hoÅŸlanmayış, onlara teravih farz kılınır endiÅŸesiyle olmuÅŸtur. Hz. Peygamber vefat ettikten sonra artık farz kılınır endi­ÅŸesi ortadan kalkmıştır. "Fe cemeahüm âlâ Ubey b. Kâb" ifadesi "Ubey'i onlara imam yaptı" demektir. Herhalde Ömer Hz. Peygamberin "Onlara, Allah'ın kitabını en iyi okuyan imamlık yapsın" hadisiyle amel ederek Ubey'i seçmiÅŸtir. Çünkü Ömer, "En güzel okuyanımız Ubey'dir demiÅŸtir.

"Sonra baÅŸka bir gecede onunla birlikte yine çık­tık". Bu ifadede Ömer'in cemaatle birlikte Ubey'in arkasında namaz kılmadığına iÅŸaret vardır. Çünkü onun kanaatine göre, namazı gecenin sonunda ev­de kılmak daha faziletlidir. Nitekim hadisin sonunda, "Åu anda namaz kılmayıp uyuyanlar daha üstündür" demiÅŸtir.

Muhammed b. Nasr, Tavus vasıtasıyla Ä°bn Abbas'dan şöyle naklediyor: Ä°bn Abbas demiÅŸ ki: Mes­citte Ömer'in yanında duruyordum. Cemaatin gürül­tüsünü iÅŸitti. "Nedir bu?" dedi. "Cemaat camiden çık­tı" dediler. Bu olay Ramazanda olmuÅŸtu. Bunun üze­rine dedi ki: Gecenin kalan kısmı bence geçen kısmından daha efdaldir". "El-hey'a" bağırma, gürültü manasınadır.

Hz. Ömer'in "Ni'me'l-bid'atü" sözü bazı rivayetlerde "Ni'metü'l bid'atü" ÅŸeklinde gelmiÅŸtir. Bid'at, esnasında "önceden bir benzeri olmayıp sonradan ihdas edilen ÅŸey" demektir. Dinde ise, sünnetin kar­ÅŸÄ±tıdır ve menedilmiÅŸtir.

Hafız Ä°bn Hacer şöyle diyor: Bid'at konusundaki kesin araÅŸtırma ÅŸunu ortaya koyar: EÄŸer bid'at dinde güzel görülen ÅŸeyleri ihtiva ederse "Güzel bid'at" (Bid'at-ı Hasene); dinde çirkin görülen ÅŸeylerde vu­ku bulursa "Çirkin Bid'at" (Bid'at-ı Mustakbeha) olur. Bunların dışındakiler, mubah kısmına dahildir[51].

Hafız Ä°bnu'l-Esîr de şöyle söylüyor: Bid'at iki kısım­dır: DoÄŸruya götüren Bid'at ve sapıtan Bid'at. Allah ve Rasûlünün emrettiÄŸi ÅŸeylere muhalif olan bid'at, kötü görülen gruba dahildir. Allah'ın mendup kıldık­ları geneline dahil olup Allah ve Rasûlü tarafından teÅŸvik edilen ameller ise medhedilen guruba dahil­dir. Kerem, cömertlik ve iyilik yapma çeÅŸitleri gibi, önceden bir örneÄŸi bulunmayan ÅŸeyler, övülen iÅŸler­dendir. Bunun, dinin ortaya koyduÄŸu esaslara aykırı olması caiz deÄŸildir. Çünkü Hz. Peygamber bu tür bid'ate sevap verileceÄŸini belirtmiÅŸ ve şöyle buyur­muÅŸtur: "Her kim bir iyilik çığırı açarsa ona baÅŸlattığı iyiliÄŸin sevabıyla birlikte o çığırda yürüyenlerin seva­bı (kadar sevap) verilir." Bunun aksi olarak da şöyle buyurmuÅŸtur: "Her kim de bir kötülük çığırı açarsa, hem baÅŸlattığı kötülüğün, hem de onu iÅŸleyenlerin günahı (kadar günah) ona yüklenir". Ä°ÅŸte bu Allah ve Rasûlünün emrettiklerine muhalif olan bid'attir. Ömer b. el-Hattâb'ın "Bu ne güzel bid'attir" ifadesi ise, bid'at-ı hasene cinsindendir[52].

Biz yine hadise, esas konuya dönüyoruz ve diyo­ruz ki: Ä°mam Buhârî, Hz. Ömer'in bir araya getirdiÄŸi cemaatin kıldığı rekâtların sayısını bildirmemiÅŸtir. Buhârînin sayı zikretmeyiÅŸinde, rekât sayısını belir­ten haberlerin ona göre sahih olmadığına iÅŸaret var­dır. Yahut da o, Ömer'in sekizden fazla kılmadığı ka­naatindedir. Bu sebeble Ömer olayının hemen ar­dından Hz. AiÅŸe'nin, "Rasûlullah ne Ramazanda ne Ramazan dışında (ki gecelerde) sekiz rekâttan fazla namaz kılmadı. (Önce) dört rekât daha kılardı ki bu­nun da güzelliÄŸini ve uzunluÄŸunu sorma. Sonra dört rekât daha kılardı" mealindeki hadisini zikretmiÅŸtir.

Bundan dolayı rekâtların sayısı konusunda râvîler arasında ihtilaf meydana gelmiÅŸtir. Size bu rivayet­lerden bazılarını nakledeceÄŸiz:

1) İmam Mâlikin Muvatta’ında[53], Muhammed b. Yûsuf dan, es-Sâib b Yezid'in şöyle söylediği nakledilir: Ömer b. el-Hattâb, Ubey b. Kâb ve Temim ed-Dârî’ye cemaate on bir rekât namaz kılmalarını emretti. İmam yüzlerce ayet okuyordu. Öyle ki biz kıyamın uzun oluşu sebebiyle bastonlara dayanmak

zorunda kalmıştık. Namazdan da ancak şafak sökerken çıkıyorduk.

Hadisi Mâlik vasıtasıyla Beyhakî de rivayet etmiş[54], ve buradaki Muhammed b. Yusuf'un, Saib b. Yezid'in kız kardeşi oğlu olduğunu açıklamıştır.

Haberi Saîd b. Mansûr Sünen’inde başka bir râvî vasıtasıyla , Abdüllaziz b. Muhammed-Muhammed b. Yusuf- Sâib b. Yezid isnadıyla nakletmiştir.

Hadisin isnadı sağlamdır. Çünkü Muhammed b. Yusuf el-Kindîel Medenî el-A'rec son derece güvenilir bir zat olup H. 140 yıllarında vefat etmiştir. İmam Mâlik'in şeyhidir. Buharı ve Müslim kendisini delil diye kabul etmişlerdir.

es-Sâib b. Yezid, malum Sahabî olup küçük yaÅŸta Hz.Peygamber'le birlikte Hacc farizasını yerine getirmiÅŸtir. Ayrıca bu hadis Hz. AiÅŸe ve Câbir b. Abdul­lah'ın hadisleriyle uygunluk arzetmektedir.

Ancak Hafız Ä°bn Abdulberr bu hususta şöyle di­yor: Ä°mam Mâlik dışındaki raviler bu hadiste geçen rekât sayısını yirmi bir olarak rivayet etmiÅŸlerdir ki sa­hih olan budur. Hadiste, Mâlik'in dışında on bir ifade­sini nakleden hiç bir kimse bilmiyorum. BaÅŸlangıçta rekât sayısı on bir olup, sonra bu rekâtlardaki uzun kıraat, cemaat için kısaltılmış, buna mukabil rekât sayısı yirmi bire çıkarılmış olması da muhtemeldir. Fakat kuvvetle tahmin ediyorum ki "on bir" ifadesi hata eseridir.

Zurkanî, Ä°bn Abdulberr'in bu görüşünü ÅŸu sözler­le reddediyor: Madem ki onun zikrettiÄŸi ihtimali göz önüne alarak iki farklı lafız arasını cemetmek müm­kündür, öyleyse "on bir" ifadesi hata deÄŸildir. Beyha­kî de aynı ÅŸekilde bu iki rivayeti cemetmiÅŸtir. "On bir ifadesini Mâlik tek başına rivayet etmiÅŸtir" görüşü de doÄŸru deÄŸildir. Çünkü Saîd b. Mansûr da hadisi bir baÅŸka cihetten, Muhammed b. Yusuf’dan, Ä°mam Mâlik'inki gibi nakletmiÅŸtir[55].

Nîmevî Asâru's-Sunen'de diyor ki: Ä°bn Abdu­berr'in, Ä°mam Mâlik'in yanıldığını söylemesi gerçekten hatadır. Çünkü hadisi Saîd b. Mansûr Sunen'inde Abdüiaziz b. Muhammed ed-Derâverdîden, Ebû Bekir b. Ebî Åeybe Musannef'inde Yahya b. Saîd el-Kattân'dan, bu ikisi de Muhammed b. Yusuf’dan Ä°mam Mâlik'in hadisiyle aynı anlamda nakletmiÅŸler ve her ikisi de "on bir" lafzını kullanmışlardır.

Ömer b. el-Hattâb'dan nakledilen bu rivayetler son derece saÄŸlamdır ve bunlarda rekât sayısı "on bir" olarak zikredilmiÅŸtir. Çünkü Abdüllaziz b. Mu­hammed ed-Derâverdî’de güvenilir râvîlerden biridir ve Kutub-i Sitte sahipleri kendisinden hadis nakletmiÅŸlerdir. Yahya b. Saîd el-Kattân, hafıza, zabt ve saÄŸlamlık yönünden en baÅŸta gelen râvîlerdendir.

EI-Elbânî, Salâtu't-Terâvih risalesinde ÅŸunları ilâve ediyor:[56] Aynı ÅŸekilde Nîsâbûrînin naklinde Ä°s­mail b. Umeyye, Usâme b. Zeyd ve Muhammed b. Ä°s-hak; Ä°bn Hacer'in naklettiÄŸine göre Ä°bn Huzeyme'nin rivayetinde de Ä°smail b. Cafer el-Medînî, Ä°mam Mâlik'in lafzına uygun bir haberi, Muhammed b. Yu­suf’dan rivayet etmiÅŸlerdir. Muhammed b. Yusuf, es-Sâib b. Yezid isnadıyla şöyle naklediyor: Ömer Ramazanda cemaati, Ubey b. Kâb ve Temim ed-Dârî'nin arkasında yirmi bir rekât namaz kılmak üze­re topladı ki, her rekâtta iki yüz ayet okurlar ve ÅŸafak sökerken namazdan çıkarlardı.

Åeyh el-Mubârekfûrî, diyor ki: Abdurrezzak "yir­mi bir rekât" ifadesini nakilde tek kaldı. BildiÄŸim ka­darıyla ondan baÅŸka hiç kimse bu ifadeyi nakletme­di. Abdurrezzak ise, her ne kadar mutemet ve hafız ise de, Hafız Ä°bn Hacer'in el-Takrib'de açıkça bildir­diÄŸi gibi ömrünün sonlarına doÄŸru gözlerini kaybet­miÅŸ, bu sebeple de hafızası karışmıştır. Ä°mam Mâlik ise Hicret Yurdu'nun imamı olarak kalmıştır[57].

BilindiÄŸi gibi Hafıza karışıklığına uÄŸrayanlar hak­kında hüküm ÅŸudur: Hafıza karışmasından önce kendisinden hadis alanların hadisi makbuldür. Fakat kendisinden, karışıklıktan sonra rivayet etmiÅŸ olan­ların hadisi alınmaz. Durumu belli olmayan ve hadisi hocasının ihtilatından önce mi sonra mı aldığını bilmeyen kimsenin hadisi de alınmaz. Abdurrezzak meselesi de, özellikle güvenilir râvîlere muhalif rivayette bulununca, ikinci kısma dahildir.

Sonra bu rivayet Hanefîlerin görüşüne de aykırı­dır. Çünkü bu hadise baÄŸlanınca ya "teravih on sekiz rekâttır", ya da 'Vitir tek rekâttır" demeleri gerekir.

Yukarıda adı geçen Davud b. Kays es-San'ânî’yi İbn Hibbân es-Sikât’ta (güvenilir râvîler arasında) zikretmiş, İbn Hacer onun makbul olduğunu söylemiştir.

3) Muhammed b. Nasr el-Mervezî[58] hadisi es-Sâib b. Yezid'den isnadsız olarak nakletmiÅŸ, o da orada "yirmi rekât" olarak zikretmiÅŸtir. Bunun bir benzerini de Beyhakî[59], Ebû Abdullah Hüseyin b. Muhammed b. Fencûye ed-Dîneverî, Ahmed b. Mu­hammed b. Ä°shak el-Sunnî, Abdullah b. Muhammed b. Abdulaziz el-BaÄŸavî, Ali b. el-Ca'd, Ä°bn Ebî Zi'b, Yezid b. Hasîfe, es-Sâib b. Yezid isnadıyla rivayet etmiÅŸtir.

Mirkatu'l-Mefâtîh sahibi (Aliyyu'l-Karî) şöyle di­yor: Yezid b. Hasıfe'nin Sâib b. Yezid'den rivayeti Beyhakî’de iki yolla gelmiÅŸtir. Birincisinde Ebû Os­man Amr b. Abdullah el-Basrî, diÄŸerinde Ebû Abdul­lah Hüseyin b. Fencûye vardır ki ikisinin biyografisi­ne de rastlamadım. Durumları bilinmemektedir[60].

Ben de diyorum ki: Ebû Osman Amr b. Abdullah el-Basrî rivayetini el-Sunenu’l-Kubrâ’da bulama­dım. Fakat Aliyyû'l-Karînin Ebû Abdullah Hüseyin hakkında söylediÄŸi "biyografisine rastlanmadı" sözü doÄŸrudur. Çünkü ben de yaptığım araÅŸtırma sonun­da Hafız Zehebî’nin, hakkında herhangi bir ÅŸey söylemeksizin, Temam b. Ebû'l-Huseyin'in hal tercümesini verirken Ebû Abdullah'ın yalnız adını zikretti­ÄŸini gördüm. Bunun dışında hiç bir bilgiye rastlama­dım[61].

Hafız Ä°bn Hacer[62], Ä°mam Mâlik'in Yezid b. Hasî­fe, es-Sâib b. Yezid isnadıyla yirmi rekât rivayetinde bulunduÄŸunu söylüyor, Åevkânî de ona uyarak[63] "Hadisi Mâlik Muvatta’da rivayet etti" diyor. Görünen odur ki ikisi de bu konuda yanılmıştır. Çünkü Mâlik, Yezid b. Hasîfe'nin bu rivayetini Muvatta'da nakletmemiÅŸtir.

Nevevî Yezid b. Hasîfe'nin hadisini zikrediyor, hadisi Beyhakî ve baÅŸkalarına nisbet ediyor, fakat Mâlik'e nisbet etmiyor[64]. Ancak bu tesbit Mâlik'in, hadisi Muvatta dışında rivayet etmesine manî deÄŸil­dir. Bununla beraber Esrem'in rivayetine göre Ah­met b. Hanbel Yezid b. Hasîfe'yi mutemet addetmiÅŸ, Ebû Davud'un rivayetine göre ise onun hakkında "hadisi makbul deÄŸil" (munkeru'l-Hadis) demiÅŸtir[65].

Bunun mânâsı ÅŸudur: Yezid b. Hasîfe bu haberi tek başına rivayet etmiÅŸtir. Haberi ise diÄŸer arkadaÅŸ­larının rivayetine ters düşmektedir. Bu durumda onun muhalefetinden dolayı haberde za'f olduÄŸu or­taya çıkıyor. Hafız Ä°bn Hacer Fethu’l-Bârî Mukaddimesinde[66] onun hal tercümesi ile ilgili olarak diyor ki: Bu "münkeru'l-Hadis" lafzını Ahmed, hadiste, ak­ranlarından ayrı rivayette bulunan kimseler için kul­lanır. Bu, onun halinin araÅŸtırılmasıyla ortaya çıkar. Ä°bn Hasîfe'yi Mâlik ve bütün imamlar delil kabul etmiÅŸlerdir.

Yezid b. Hasîfe'nin rivayeti sahih olmakla birlikte garib ve ÅŸazdır. Nitekim Nevevî de buna iÅŸaret etmiÅŸtir[67]. Çünkü güvenilir râvîlerin rivayetlerine aykırıdır. Ayrıca Ä°bn Hasîfe ve Muhammed b. Yusuf, iki güve­nilir kiÅŸi olarak Sabit b, Yezid'den rivayet ediyorlar. Birinci râvi rivayetinde "yirmi bir", ikincisi "on bir re­kât" diyor. Bu durumda ikincisinin rivayeti tercih edi­lir. Çünkü o arkadaşından daha mutemettir. Bunun için Hafız et-Takrîb'de Yezid b. Hasîfe'den bahse­derken "mutemettir" (sikatun) diyor. Muhammed b. Yusuf'u tanıtırken "mutemettir, saÄŸlamdır" (sikatun, sebtun) ifadesini kullanıyor. Ayrıca Muhammed b. Yusuf, Sâib b. Yezid'in kızkardeÅŸi oÄŸludur. Bu yakın­lığı sebebiyle baÅŸkasına nazaran insanlar arasında Sâib'in hadisini en iyi bilen o olmalıdır. Yezid b. Hasî­fe ve Muhammed b.Yusuf arasındaki anlaÅŸmazlı­ÄŸÄ±n özeti budur. Bununla beraber bazı Hanefî âlimleri muhaddislere hücuma kalkıştılar ve Ahmed b. Hanbel'in sözüne dayanarak Yezid b. Hesîf e'yi zayıf say­ma görüşünü hadis âlimlerinin bütününe nisbet etti­ler. Bu sebeple hadis ulemâsını cehalet ve taassubla itham ettiler. Oysa gerçekte hadis âlimleri Yezid b. Hasîfe'yi zayıf addetmediler, belki Muhammed b. Yusuf'un rivayetini onun nakline, yukarıda geçen se­beplerden dolayı, tercih ettiler.

Yezid b. Hasîfe'nin hadisini tercih etmek, ya da saÄŸlam kabul etmek isteyenlerin gayreti baÅŸarılı olmamıştır. Nitekim, Åeyh el-Lüknevî’nin er-Raf'u ve't-Tekmile’sindeki, ondan nakleden Dr.Nûrettin Itr'ın Menhecu'n-Nakd fî Ilmi’l-Hadisi’nin "Munke-ru'l-Hadis" bahsindeki ifadesinden de açıkça bu or­taya çıkmaktadır. DoÄŸru yola ulaÅŸtıran Allah'tır.

4) Ä°mam Mâlik, Muvatta'da[68] Yezid b. Ruman'm, "Ä°nsanlar Ömer b. el-Hattâb zamanında yirmi üç rekât teravih kılıyorlardı" dediÄŸini nakledi­yor. Ancak hadisin isnadında kopukluk vardır. Çün­kü Yezid b. Rûman Hz.Ömer'e yetiÅŸmemiÅŸtir. O H. 130 yılında vefat etmiÅŸ olup Ä°bn Zubeyr, Enes, Abdullah b. Ömer'in iki oÄŸlu olan Ubeydullah ve Salim gibi yalnız Ashabın küçüklerine yetiÅŸmiÅŸtir. Ne Hafız Ä°bn Hacer et-Tehzib'de, ve ne de Suyûtî Ä°s'âfu'l-Mubatta'biricâli'l-Muvatta'da onun Ömer b. Hattab'la karşılaÅŸtığını zikretmemiÅŸtir.

Zeylaî[69] onun Ömer'e ulaşmadığını açıklamış, Aynî de[70] hadisin senedinin munkatı' olduğunu söylemiştir.

5) Ä°bn Ebî Åeybe, Vekı', Mâlik isnadıyla Yahya b. Saîd'in şöyle dediÄŸini naklediyor: Ömer b. Hattâb bir adama, cemaate yirmi rekât namaz kıldırması için emir verdi[71].

Yahya b. Saîd'de Hz.Ömer yetişmiş değildir. Nitekim İbnu'l-Medînî, "Onun Enes'den başka hiç bir Sahabîden hadis işittiğini bilmiyorum" demiştir[72].

6) Yine Ä°bn Ebî Åeybe, Abdulaziz b. Râfî'in şöyle söylediÄŸini rivayet ediyor: Ubey b. Kâb Medine'de Ramazan gecesinde cemaate yirmi rekât teravih, üç rekât olarak da vitir kıldırıyordu[73].

Abdulaziz b. Rafî' Ubey b. Kâbla karşılaşmadı. Çünkü Ubey H. 19 veya 32 yılında vefat etmiş, Abdu-
laziz ise 130 yılında ölmüştür ve hiç kimse onun biyografisinden bahsederken Ubey b. Kâ'b'dan hadis ri­vayet ettiÄŸini zikretmemiÅŸtir. O yalnız küçük Sahabîlerden ve büyük Tabiîlerden rivayette bulunmuÅŸ­tur[74].

7) Muhammed b. Nasr el-Mervezî Kıyamu'l-Leyl’de haberi şöyle naklediyor. Ä°bn Mes'ûd yirmi re­kât teravih kıldırıyor, üç rekâtla da vitir yapıyordu.

Ancak hadisi rivayet eden A'mes, İbn Mes'ûd'a yetişmedi.

8) Beyhakî[75]  Ebu'l-Hasnâ'dan şöyle naklediyor: Ali b. Ebî Talib bir adama, cemaate beÅŸ terviha, yirmi rekât namaz kıldırması için emir verdi.

Beyhakî bu isnadın zayıf olduğunu söylüyor. Ben de diyorum ki: Çünkü isnadda Ebu'l-Hasnâ vardır ve İbn Hacer'in et-Takrib’de dediği gibi[76] o meçhuldür, kim olduğu bilinmemektedir.

9) Beyhakî diÄŸer yönden Hammad b. Åuayb, Ata b. es-Sâib isnadıyla Abdurrahman el-Sulemî’nin şöyle söylediÄŸini naklediyor: Hz. Ali Ramazanda gü­zel Kur'an okuyanları çağırdı ve onlardan birine, ce­maate yirmi rekât namaz kıldırması için emir verdi. Hz.Ali onlara vitir kıldırırdı.

Bu isnadda da Hammad b. Åuayb zayıftır. Ä°bn Ma-în ve baÅŸkaları onu zayıf addetmiÅŸ[77], Buharî "mak­bul olmadığını" (fîhi nazar) söylemiÅŸtir[78].

Konuyla ilgili olarak bu naklettiklerimiz dışında baÅŸka haberlerde zikrediliyor, fakat araÅŸtırıldığında onların da za'ftan hâlî olmadığı anlaşılıyor. Çünkü Ömer b. Hattâb'dan nakledilen saÄŸlam haberler, onun Ubey b. Kâ'b'a, cemaate sekiz rekât kıldırması­nı emrettiÄŸine delâlet etmektedir ki Hz.Peygamber'in fiiline uygun olanı da budur. Teravihin sekiz re­kâttan fazla olduÄŸunu bildiren haberlerin tamamı ya zayıftır, ya da senedi kopuk olup saÄŸlam deÄŸildir.

10) Ebû Davud Suneni’nde Hasan'dan şöyle ri­vayet ediyor: Ömer b. el-Hattâb cemaati Kâb'ın arkasında topladı. Ubey onlara yirmi gece namaz kıldırmış, gecenin ikinci yarısında da kunut yaptırmıştı. Son on gün içinde cemaatten geri durdu ve evinde kıldı. Bunun üzerine cemaat "Ubey kaçtı" diyorlardı[79].

Hadisi Ebû Davud tarıkıyla Beyhak[80] rivayet et­miÅŸ, Zeylâi de Ebû Davuddan "Ubey onlara yirmi ge­ce namaz kıldırdı" ÅŸeklinde zikretmiÅŸtir[81].

Ancak, bazı güvenilir ve dindar olmayan kimseler kasden Ebû Davud'un Sunen'inin Hindistanda bası­lan bazı nüshalarının kenarında "BaÅŸka nüshalarda yirmi gece yerine yirmi rekât ibaresinin yer aldığını" not düşmüşlerdir.

Ä°lk olarak bu, Deyûbend'deki Dâru'l-Ulûm Ãœniversitesi'nde Hanefi'lerin imamı olan Åeyh Mahmud Hasan'ın, Ebû Davud'un Süneni üzerine yaptığı ha­ÅŸiyede yer almıştır. Sonra bir adım daha atıldı ve "yir­mi rekât ibaresini asıl metne koydular, kenarına da "bir baÅŸka nüshada yirmi gece lafzıyla zikredilmektedir", ÅŸeklinde not düştüler. Bu da Fahru'l-Hasan'ın Ebû Davud üzerine yaptığı Åerh'te yer almaktadır.

Åu anda önümde Hind baskısından Beyrutta of­set yapılmış Bezlü'l-Mechûd nüshası duruyor. Ke­narında, "Bir diÄŸer nüshada 'gece' yerine 'rekât’ ifa­desi yer almıştır" ÅŸeklinde not var. Åeyh Mevlânâ Muhammed Ä°shak'a okunan nüshada da bu ibare bulunmaktadır[82].

Ayrıca, Ebû Davud'un zikrettiÄŸi isnadda kopukluk vardır. Çünkü Hasanu'l-Basrî Hz.Ömer'e yetiÅŸme­miÅŸtir. O H.21 yılında doÄŸmuÅŸ, Ömer ise 23. yılın son­larında veya 24.yılın Muharrem ayı başında vefat et­miÅŸtir.

11) Ä°mam Mâlik'in, Davud b. Husayn'dan yaptığı baÅŸka bir rivayet daha var ki, buna göre Davud, el-A'rec'in şöyle dediÄŸini iÅŸitmiÅŸ: Ramazanda cemaate ne zaman yetiÅŸsem onları kâfirlere lanet eder bul­dum. Ä°mam sekiz rekâtta Bakara Sûresini okuyor, on iki rekâtı kıldırırken cemaat imamın hafif tuttuÄŸunu görüyordu.

İbn Abdulberr el-A'rec'in bir gurup Sahabîye ve büyük Tabiilere yetiştiğini söylüyor.

Davud b. Husayn'a gelince, O Ebû Süleyman el-Medenî olup Emevîlerin azatlısıdır. Ä°bn Maîn onu mu­temet kabul ederken Ebû Hatim ‘zayıf addetmiÅŸ ve "EÄŸer Mâlik ondan rivayet etmiÅŸ olmasaydı hadisi terkedilirdi" demiÅŸtir[83].

Hafız Ä°bn Hacer bu ve bu konudaki baÅŸka rivayet­leri zikrettikten sonra şöyle söylüyor: Ä°bn Ä°shak dedi ki: Bu konuda iÅŸittiÄŸimiz rivayetlerin en saÄŸlamı Mu­hammed b. Yusuf'un, ceddi olan Sâib b. Yezid'den naklettiÄŸi, "biz Ömer zamanında Ramazanda on üç rekât namaz kılardık" riveyetidir ki bu, Hz Peygamber'in gece namazı hakkında nakledilen Hz.AiÅŸe ha­disine de uygundur[84].

Bizim tercihimiz de budur. Çünkü bu rivayet Hz.Peygamber'in fiiline uygunluk arzetmektedir. Bu konuda muhayyerlik vardır. Nitekim Ä°mam Åafiî şöy­le söylüyor: Medine'de halkın otuz dokuz rekât kıldı­ÄŸÄ±nı gördüm. Mekke'de yirmi üç rekât kılıyorlardı. Bu konuda bir kısıtlama yoktur.

Yine ondan şöyle naklediliyor: EÄŸer kıyamı uzatır, secdeleri azaltırlarsa bu güzeldir. Secdeleri çoÄŸaltır, kıraati hafif tutarlarsa bu da güzeldir. Bana göre bi­rincisi daha iyidir.

Üçüncü Görüş: Bu, Ä°mam Mâlik'in "Teravih na­mazı otuz altı rekâttır" görüşüdür. O Medinelileri bu uygulama üzere bulmuÅŸtur. 38 rekât olduÄŸu da söy­lenir. Muhammed b. Nasr el-Mervezî, Ä°bn Eymen'den, o da Ä°mam Malik'ten böyle rivayet etmiÅŸtir. Mâlik, "yüz kusur senedir uygulama bu ÅŸekilde ol­muÅŸtur" demiÅŸ ve şöyle devam etmiÅŸtir: Bu konuda bir sınırlama yoktur. O kendi durumuna göre uygun sayıyı seçecektir. Tirmizî Sunen'inde diyor ki: Tera­vih konusunda söylenen en fazla rekât sayısı vitirle birlikte 41 rekâttır.

Fakat Ä°bn Abdulberr Esed b. Yezid'in 40 rekât te­ravih, yedi rekâtta vitir kıldığını nakletmektedir.

Medînelilerin otuz altıyı tercih etmelerinin sebebi ÅŸudur: Mekkeliler her iki terviha arasında Kabe'yi bir defa tavaf ediyorlar, sonra iki rekât namaz kılıyorlar­dı. BeÅŸinci tervihadan sonra ise tavaf etmiyorlardı. Medineliler onlarla eÅŸitliÄŸi saÄŸlamak istediler ve her tavaf yerinde dört rekât koydular. Böylece on altı re-kâtlık bir artış yaptılar. Bu durumda toplam altı rekât oldu. Bunu Nevevî[85] ve baÅŸkaları zikretmektedirler.

Hamd, âlemlerin Rabbı olan Allah'adır.

BÄ°BLÄ°YOGRAFYA

Ahmed b. Hanbel, Musned, I-VI, Mısır 1313/1895.

Ali b. Sultan Muhammed el-Karî, Mirkatu'l-Mefâtih, l-V, Mısır 1309.

Aynî, Bedruddin Mahmud b. Ahmed, Umdetu'l-Karî, I-XXV Beyrut 1345.

Bagavî, Hüseyin b. Mes'ûd, Åerhu's-Sunne, l-XVl, Beyrut 1403/1938.

Bennûrî, Yûsuf el-Hanefî, Maârifu's-Sunen.

Beyhakî, Ahmed b. Hüseyin b. Ali, es-Sunenu'l-Kubrâ,I-X, Haydarabat 1344/1925.

Buhârî, Muhammed b. İsmâîl, el-Câmiu's-Sahîh, I-VIII, Mısır 1328.

_______, et-Târîhu'l-Kebîr, I-X, Haydarabad 1380/1960.

Ebû Dâvud, Süleyman b.Esas, Sünen, I-IV, Beyrut ts.

Elbânî, Nâsıruddin, Salâtu't-Terâvih.

Hâkim, Muhammed b. Abdiliah en-Nîsâbûrî, el-Mustedrek,   MV,   Haydarabad   1334-1341/1916-1923.

el-Hazrecî, el-Huiâsa.

Heysemî, Nûruddin Ali b. Ebî Bekr, Mecmau'z-Zevâid,I-X, Beyrut 1967.

Ä°bn Ebî Åeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed, el-Musannef, I-III, 1966-1968.

İbnu'l-Esîr, el-Mubârek, b. Muhammed el-Cezerî, en-Nihâye fî Garîbi'l-Hadis, I-V, Kahire 1385/1965.

İbn Hacer, Ahmed b. Ali el-Askalânî, Fethu'l-Bârî, I-XIII, Bulak 1300.

_______, et-Takrib, l-ll, Beyrut 1395/1975.

_______,  Tehzîbu'l-Tehzib, I-XII, Haydara­bad 1325-1327/1907-1909.

İbnu'l-Humam, Kemâluddin Muhammed b.Abdilvâhid, Fethu'l-Kadîr, I-VIII, Bolak 1315/1897.

Ä°bn Huzeyme, Muhammed b. Ä°shak, es-Sahih, Mil, Beyrut 1971.

İbn Kudâme, Abdullah b. Ahmed b. Muhammed, el-Muğnı, I-IX, Mısır ts.

İbn Mâce, Muhammed b. Yezid el-Kazvînî, Sünen, I-II, Kahire 1327/1952.

el-KeÅŸmîrî, Enver Åah, Feydu'l-Bâri.

Mâlik b. Enes, el-Muvatta', (Tenvîru'l-Havâlik'le bir­likte), I-III, Mısır 1348.

_______, el-Mudevvenetu'l-Kubrâ, I-VI, Mısır 1323.

Mervezî, Muhammed b. Nasr, Kıyâmu'l-Leyl, Lahor 1320.

Mubârekfurî, Muhammed b. Abdirrahman, Tuhfe-tu'I-Ahvezî, I-IX, Kahire 1383/1963.

Müslim b. Haccac el-Kuşeyrî, el-Câmiu's-Sahih, I-V, Mısır 1374/1955.

Nesaî, Ahmed b. Åuayb b. Ali, Sünen, l- VIII, Mısır ts.

Nevevî,   Muhiddin   Yahya  b.   Åeref,   Åerhu'l-Muhezzeb, I-XII, Mısır.

Razı, Abdurrahman b. Ebî Hatim, el-Cerh ve't-Ta'dîl, I-IX, Haydarabad 1371/1952.

San'ânî, Abdurrezzak b. Hammâm, el-Musannef, I-XI, Beyrut 1390/1970.

Åevkânî, Muhammed b. Ali b. Muhammed, Neylu'l-Evtâr, I-IX, Beyrut 1973.

Taberânî, Süleyman b. Ahmed b. Eyyub, el-Mu'cemu'l-Kebîr, Bağdat 1978.

_______,   el-Mu'cemu's-Sağîr,   I-II,   Kahire 1388/1968.

Tahâvî, Ebû Ca'fer Ahmed b. Muhammed, Åerhu Meâni'i-Asâr, I-IV, Hind 1300.

Tirmizî, Muhammed b. Ä°sa, el-Câmiu's-Sahih (Sü­nen), I-V, Kahire 1381.

Zehebî, el-Kâşif fî Esmâi'r-Ricâl.

Zehebî, Muhammed b. Ahmed b. Osman, Mizâ-nu'l-İtidâl, I-IV, Kahire 1382/1963.

 _______, et-Telhis, (Mustedrek'le birlikte), MV, Haydarabad 1334-1341/1916-1920.

 _______, Tezkiretu'l-Huffâz, I-IV, Haydara­bad 1376/1956.

Zeylal Cemâluddin Abdullah b. Yusuf, Nas-bu'r-Raye I-IV Haydarabad 1357/1938

Zurkanî, Muhammed b. Abdilbâkî b. Yûsuf, Åerhu'l Muvatta, I-V, Mısır 1381-1961.