EŞRİBE (İÇKİLER) BAHSİ 2

ÜZÜM SUYUNUN PİŞİRİLMESİ HAKKINDA BİR FASIL. 6

EŞRİBE (İÇKİLER) BAHSİ

(Eşribe, şarabın çoğuludur. Sadedinde olduğumuz konu, içkilerin hükmünden bahsettiği için eşribe (içkiler) ile isimlendirilmiştir. (Ha­ram olan içkiler dörttür. Birincisi şaraptır. Şarap, kaynayıp keskin-leşen ve köpüren üzüm suyudur. İkincisi de pişirildiğinde üçte ikisin­den azı gitmiş olan üzüm suyudur.) Yâni: Câmi-us-Sağirde zikredi­len pişirik. (Üçüncüsü ve dördüncüsü de, hurma ve kuru üzüm sıra­sıdır ki, ekşiyip keskinleştiğinde haram olur.) Şarap hakkında on mev­zuda söz açılmaktadır. Birincisi suyu hakkındadır.

Bize göre: Şarap, sarhoşluk verecek duruma gelen çiğ üzüm su­yudur. Nitekim ilim ve lügat ehline göre de bu mânâ kasdedilir. Bâ­zı kişiler de şarap, sarhoşluk veren tüm maddelerin ismidir demişler. Çünkü Peygamber Efendimiz  (Aleyhi's-salâtü ve's-seîâm) :«Sarhoşluk veren her şey şaraptır» ([1]) ve:«Şarap şu iki ağaçtandır.» ([2]) buyu­rup üzüm ve hurma ağaçlarına işaret etmiştir,öte yandan Arapça-daki hamr kelimesi, aklın perdelenmesi ve gizlenmiş mânâsını ifâde etmek üzere vazolunmuştur. Ve bu mânâ, sarhoşluk veren her mad­de de mevcuttur. Biz diyoruz ki lügat ehlinin ittifakıyla hamr kelimesi, açıkladığı­mız mânâya bir özel isimdir. Ve bunun için bu mânâda kullanılma­sı şöhret bulmuştur. Keza sarhoşluk veren diğer maddeler için de diğer isimlerin kullanılması şöhret bulmuştur, öte yandan şarabın* haram oluşu kesindir. Diğer maddelerin ise zannidir. Ve o madde­lere hamr denilmesinin sebebi, tıpkı şarap gibi acı ve ekşi olmasın­dan kaynaklanır, aklı örtmekten değil. Şayet şarap gibi aklı örtmek­ten de kaynaklanırsa yine hamrm asıl dediğimiz mânâda özel olarak kullanılmasına münâfî olmaz.

örneğin: Necm (yıldız) kelimesi, nucum (ortaya çıkmak)dan tü­retilmiştir. Halbuki necm kelimesi Süreyya yıldızına özel bir isim ola­rak konulmuştur, ortaya çıkan her /ıldıza değil. Bunun emsali çok­tur. Delil olarak gösterilen birinci Hadis de Peygamber Efendimiz C Aleyhi's-saiâtü ve's-selâm) 'den rivâyeü sahih olmadığına dâir Yah­ya bin Muin (Radıyallâhü anhümâ) tarafından görüş ola­rak ileri sürülmüştür.  İkinci Hadisten de haram olma hükmü kasde-dilmiştir. Nitekim. Peygamberlik makamına lâyık olan da hükümleri açıklamaktır.

ikincisi, hamr isminin subûtu hakkındadır. Metinde zikredilen ifâde, İmam Ebû Hanife' nin görüşüdür, iki îmama gö­re ise, üzüm suyu keskinleştikten sonra şarap sayılır, köpürmesi şart değildir. Zira sarhoşluk, keskinleşmekle olur. Keza haram olma du­rumu da. Nitekim gerçek müessir olan da keskinleşmedir.

imam Ebû Hanife diyor ki: Üzüm suyunun gaz çı­karması, keskinleşmenin başlangıcıdır, köpürüp durması da son had­dine ulaşmasıdır. Çünkü saf şarap, köpürme ile karışık olanından ay­rılır, öte yandan şer'î hükümler kesin olduğu için, hadd, içkinin içil­mesi helâldir diyenlerin kâfir olması ve satımının haram olması gi­bi hükümler, şaraplamanın son derecesine bağlanır. Kimi, içilmesinin haram oluşunda ihtiyat olarak sâdece keskinleşmekle yetinilmelidir demiştir.

Üçüncüsü: Şarabın kendisi haramdır, sarhoşluk verme illetin­den dolayı değil. Ve ona tavakkuf da etmez. Kimi, aynı itibariyle şa­rabın haram olmasını inkâr etmiş ve asıl haram olan sarhoşluk ver­me vasfıdır demiştir. Çünkü fesad, (Allah'ı hatırlamamak) sarhoşluk verme vasfı ile gerçekleşir. Halbuki bu küfürdür. Çünkü bununla ki­tabın inkârı lâzım gelir. Zira Allah Teâlâ (Azze ve Celle) ona riçs (necis) demiştir. Riçs, aynen haram kılınan şeye denilir. Nitekim Pey­gamber Efendimiz (Aleyhi's-saiâtü ve's-selâm)'in şarabı haram kıl­dığına dâir bize kadar gelen mütevatir hadisler vardır. ([3]) Ve üze­rinde icma' bulunmaktadır. Ayrıca şarap az içeni çok içmeye sürük­ler. Ve bu, şarabm özelliklerindendir. Çünkü içene çok içmekle faz­la lezzet vermektedir. Diğer içecek ve yiyecekler böyle değildir. Bize göre: Şarap hakkında bize varit olan nass, ma'lûl değildir ve şarabın hükmü sair müskirata sirayet etmez. Ama I m a m-ı Şafii, sirayet eder diyor. Ve bu görüş isabetten uzaktır. Zira meşhur olan hadislere ([4]) aykırıdır. îmam-ı Şafii' nin gös­terdiği illet, hamr (şarap) kelimesinin tüm müskira sirayet etmesi­dir. Halbuki illet gösterme hükümlerde olur, isimlerde olmaz.

Dördüncüsü; Şarap, sidik gibi necaseti galiz edendir. Çünkü açık­ladığımız üzere kesin delillerle sabittir.

Beşincisi: haram olmasını inkâr eden kâfir olur. Zira kesin de­lili inkâr etmiş olur.

Altıncısı: Şarap, müslümanlar için kıymete tâbi tutulmaz. Nite­kim şarabı telef veya gasbeden yükümlü tutulmaz. Satımı da caiz değildir. Çünkü Allah Teâlâ (Azze ve Celle) şarabı necis kılarken onu kıymetten düşürdü. Eğer kıymetlendirilirse iyi olması akla ge­lecektir. Peygamber Efendimiz CAleyhi's-salâtü ve's-selâm) :

«içilmesi haram olan şeyin, satınu ve bedelinin yenmesi de haram­dır.» ([5]) buyurmuştur. Ulemâ, şarabm mal sayılıp sayılmamasın­da ihtilâf etmişler. Essah kavle göre maldır. Çünkü insan tabiatı ona temayül eder. Ve elden çıkarmakla cimrilik eder. Bir müslüman borç­lu olup- borcunu ödemek üzere sattığı şarabın bedelini vermek ister­se, alacaklı için alınması helâl olmadığı gibi, verecekli için de şarap bedelinden Ödemesi helâl olmaz. Çünkü bâtıl bir satışın bedelidir. Tıp­kı murdar hayvanın satışında olduğu gibi Ulemâ, şarap bedelini müslüman satıcının elinde -vâki ihtilâfa binâen- bir gasp malı veya bir emânet gibi değerlendirmişler. Şayet bir zimmî bir müslümana borçlu durumda ise, zimmî olan kişi, şa­rap bedelinden müslüman alacaklısına borcu mukabilinde verebilir ve müslüman alacaklı da alabilir. Çünkü müslüman olmıyanlann ''arasında şarabın alım - satımı caizdir.

Yedincisi: Şaraptan faydalanmak haramdır. Zira necis bir şey­den faydalanmak haramdır. Ve ondan korunmak ta vaciptir.

Sekizincisi: Şarabı içen, her ne kadar sarhoş olmasa da hadde-dilir. Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi's-salâtü ve's-selâm) : «Şarap içeni kırbaçlayın, tekrarladı mı yine kırbaçlayın. Sonra yine tekrarladı mı yine kırbaçlayın. Eğer tekrar dönüp içerse onu öldü­rün.» ([6]) buyurmuştur. Ancak öldürme hükmü nesh olunmuş, kır­baçlama hükmü devam etmektedir. Bu hususta Sahabe icma-ı var­dır. Şarap içene kaç kırbaç vurulacağı, şer"i cezalar bahsinde zikret­mişiz.

Dokuzuncusu: Üzüm suyunun pişirilmesinde, pişirmenin bir te'-siri olmaz. Çünkü pişirme haranüığm var olmasını önlemek içindir, var olup ta kaldırılması için değildir. Ancak ulemânın dediklerine göre : Pişirilmiş içkinin içilmesi ile sarhoş olunmadıkça hadd vurul­maz. Çünkü açıkladığımız üzere sarhoş etmiyecek kadar az miktar­la haddın gerekliliği, sâdece pişirilmemiş üzüm şarabına mahsustur. Oysa bu pişirilmiştir.

Onuncusu : Sirkeye dönüştürülmesi helâldir. Ancak î m a m -1 Şafiî bu konuda muhalefet eder. İnşaallah daha sonra açıklıya-cağız. Şarap konusundaki on hususu böylece açıklamış olduk. Üçte ikisinden az miktarda pişirmekle giden ve az miktarda pişirilmiş de­nilen üzüm suyu ise, ki, bu kısma bazik ve münassaf denir. Yâni: Pişirmekle yansı giden kısım. Bu kısmın tümü keskinleşip köpürdü-ğünde veya vâki ihtilâfa binâen sâdece keskinleştiğinde haram olur. Imam-ı A'zam bunu mübâh saymıştır. Bâzı mu'tezile âlim­leri de aynı görüşü ileri sürmüşlerdir. Çünkü bu kısım güzel bir meş­rubattır, şarap değildir, demişler. Biz diyoruz ki: Bu tip içki ince­dir, lezzetlidir ve coşturucudur. Ve bunun için fasık kişiler, içme-siyle âlem yaparlar. îşte içilmesine ilişkin fesadı defetmek için ha­ram kabul ediyoruz. Pişirilmemiş taze hurma şırası ise, haram ve mekruhtur. ([7]) Şüreyk bin Abdullah (Radıyallâhü anhümâ) mübâh olduğunu söyler. Çünkü meâlen:Hurma ağaçlarının meyvelerinden ve üzümlerden şerbet, şıra ve gü­zel nztft elde edersiniz.» ([8]) Âyetinden hurma şırasının verilme­siyle nimet sahibi olduğumuz anlaşılmaktadır. Oysa haram olsaydı nimet cinsinden gösterilmezdi.

Biz diyoruz ki: Bizim delilimiz daha önce rivayet ettiğimiz Ha­dîs ve Sahabenin icmaıdır. Ve tüm içkilerin mubah olduğunu göste­ren Âyet de, islâmiyetin daha önceki devrelerine hamledilmektedir. Kimi, Cenâb-ı Allah (Azze ve Celleî, geçen âyeti kerîme ile bizi kor­kutmak istediğini söylemiştir.

Şöyle ki: Âyetin mânâsı «Siz ondan şıra elde edip güzel nzıktn diye iddia ediyorsunuz.» şeklindedir. Pişirilmemiş kuru üzüm şırası ile, kaynayıp kesinleştiğinde haram olur. Daha önce açıkladığımız üzere I m a m -Evzai' nin muhalefeti burda da câridir. An­cak bu kısım içkilerin haram olma keyfiyeti şarabın haram olmasın­dan geri kalır. Nitekim bunlann haram olduğunu inkâr eden kişi kâ­fir olmazken, şarabın haram olduğunu inkâr eden ise kâfir olur. Çün­kü şarabın haram olması kesindir. Diğer kısımların haram olması ise içtihâdidir. Şarabın bir damlasını İçene hadd vacip olurken, di­ğer kısım içkileri içene ancak sarhoş olması ile hadd vacip olur. Şa­rabın, necaseti galizeden olduğuna dâir rivayetler birleşirken, diğer içkiler, necaseti galizeden mi, hafifeden mi diye değişik rivayetler vardır. îmam Ebû Han. if e ' ye göre -. Şarap dışındaki içkile­rin satımı caizdir. Ve telef eden de bedelini ödemekle yükümlü olur. Çünkü kıymet taşıyan bir maldır. Ve kıymet taşımadığına dâir kesin bir nass yoktur. Ama şarap böyle değildir, iki İmama göre ise, şa­rap ve diğer içki kısımları kıymet taşıyan maldan sayılmazlar. An­cak îmam Ebû Hanife'ye göre bilindiği üzere telef sırasında bedelin verilmesi gerekir, misli değil, hiç bir surette şarap­tan faydalanılmaz. Zira haram kılınmıştır. îmam Ebû Yûsuf'a göre: Şıranın pişirilmesiyle ya­rısından çok, ikisinden az miktarda gitmişse satımı caizdir.

(Cami-üs-Sağir'de; Zikredilen içki kısımlarının dışındaki içkiler için bir beis olmadığı açıklanmıştır.) Ulemâ demişlerdir ki: Açıkla­ma olmaksızın bu genel ifâde buğdaydan, arpadan, baldan ve darı­dan alman şıra, imam Ebü Hanife'ye göre helâl olaca­ğına bir nasdır. Ve imama göre bunlardan oluşan içkileri iıjen, her ne kadar sarhoş olsa bile haddedilmez. Ve sarhoşluk sırasında boşa-dığı karısı boşanmaz. Tıpkı uykuda karısını boşayan kişi misâlinde olduğu gibi... ([9])

İmam Muhammed'e göre bu kısım içkiler de haram­dır ve içene hadd düşer. Sarhoşluk sırasında boşıyacağı karısı da diğer haram içki kısımlarında olduğu gibi boşanır. (Yine Camî'üs-Sağir'de îmam Ebü Yûsuf'un, içkilerden on gün zarfında ekşimeden keskinliğini artırıp köpüren kısmı mekruh görüyorum dediği ve son­ra İmam Ebû Hanife'nin görüşüne döndüğü ifâde edilmektedir.) îmam Ebû Yûsuf un birinci görüşü, imam M u -h, a m m e d' in «Sarhoşluk veren her şey haramdır.» şeklindeki görüşü gibi idi. Ancak «on. gün zarfında ekşimeme» şartı ile ayrıl­mış olur. İmam Ebû Yûsuf un ileri sürdüğü şartın gerekçesi şudur; Bu müddet zarfında içkinin ekşimemesi, içkinin kuvvetliliği-ne ve keskinliğine delâlet eder. Böylece haram sayılmasına alâmet olur. Bunun benzeri İbni Abbas (Radıyallâhü anh) 'dan da rivayet edilmiştir. îmam Ebû Hanife ise, gerçek keskinleşmeyi, temel­de içilmesi haram olan şey ve haram sayılan şıranın mevzuunda açık­ladığımız hadde göre itibâr eder. Inşaallah açıkhyacağız. îmam Ebû Yûsuf, sonra îmam Ebû Hanife'nin görü­şüne döndü ve ileri sürdüğü şarttan da vazgeçti,

(Muhtasarda denilmiştir ki: İmim Ebû Hanife ve İmam Ebû Yû­suf'a göre, az derecede pişirilen üzüm ve hurma suyu, sarhoş etmez zannı ile oyunsuz ve çalgısız içilirse, her ne kadar keskin ise de he­lâldir. İmam Muhammed ile İmamı Şafii haramdır demişler.) Vel­hasıl : imam Ebû Hanife, şarabın şarap olmasında kay­nama, keskinleşme köpürmeyi nasıl şart koşuyor idi ise, şıranın ha­ram olması hakkında da aynı şartı ileri sürüyor. İnşaaliah açıklıya-cagız. (Hurma ve kuru üzüm şıralarının karışığında bir beis yoktur.) İbni Zeyyad' dan rivayet edildiğine göre, kendisi demiş ki: «îbni Ömer (Radıyallâhü anh) bana bir meşrubat içirdi ki içtikten sonra evime gidemiyecek kadar beni sarstı. Sonra sabahleyin durum­dan kendisine haber verdim. Bana dedi ki i Sana pişirilmiş fazla hur­ma ve kuni üzüm karışığını içirdim. Çünkü İbni Ömer (Radıyallâhü anh)'den rivayet edilen «asıl haram olan çiğ kuru üzüm suyudur.» O halde Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve SellemVden -Ku­ru hurma İle kuru üzüm, kuru üzümle taze hurmayı birlikte yedirme­yin» ([10]) şeklinde rivayet edilen nehy, ilk devrenin yoksulluk zama­nına hamledilmektedir. İmam Ebû Hanife ve İmam Ebû   Yûsuf'a   göre:

(Bal, incir, buğday, dan ve arpa suyu, her ne kadar pişirilmezse de helâldir.) Ancak oyun ve çalgının bulunmaması şarttır. Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi's-salâtü ve's-selâm), -Şarap şu iki ağaç­tandır- ([11]) diye hurma ve üzüm ağaçlarına işaret ederek, haram ol­mayı onlara has kılmıştır. Nitekim gaye de hükmün açıklanmasıdır. Sonra bu içkilerin helâl olabilmesi için kimi, pişirmek gereklidir de­miş, kimi de gereksizdir çünkü hangi surette olursa olsun az içilmesi inşam çok içmeye tahrik etmez demiştir. Metinde geçen ifade, gerek­sizdir diyenlere aittir. Hububattan alınan içkinin içilmesiyle sarhoş olan kişiye hadd gerekir mi gerekmez mi? Kimi, daha önce açıkladığımız illetten do­layı gerekmez demiştir. Ancak ulema, essah olan kavle göre hadd lâ­zım gelir demiştir. İmam Muhammed, açıklama yapmadan genel mânâda içkilerden sarhoş olan kişilere hadd lâzım gelir, demiştir. Zira zama-nımızdaki fasiklar, diğer içkilerle âlem yaptıkları gibi, bu tip içkiler üzerinde de toplanarak âlem yaparlar. Keza sütlerden alınan içkiler de kesinleştiklerinde onlar da bahsi geçen içkiler gibi değerlendiri­lirler. Kimi demiş ki: imam Ebû Hanife'ye göre : Attan alı­nan sütün içkisi etine kıyâsen helâl değildir. Çünkü söz konusu içki etten mütevellittir. Ancak ulema, essah olan helâldir demişler. Zira at etinin mekruh olmasının nedeni, atın kesilmesi ile savaş aletinin eksilmesi söz konusu olur veya kutsal bir hayvan oluşundan kaynak­lanır. Binâenaleyh kerahet, sütüne sirayet etmez! (Üzüm suyu, üçte ikisi gidip üçte biri kalıncaya kadar pişirilirse, her ne kadar keskin olsa dahi, yine helâldir.) Bu, İmam Ebû Hanife ile îmam Ebû Yûsuf'a göredir, imam Muhammed, imam Mâlik ile îmam-ı Şafiî, ha­ramdır demişler. Bu ihtilâf, oyunsuz ve çalgısız içildiğinde varittir. Ama içilmesiyle eğlence âlem yapılırsa, imamların ittifâkiyle helâl değildir. îmam Muhammed' den bir kaç rivayet vardır. Bi­risinde imam Ebû Hanife ile imam Ebû Yûsuf gibi düşünmüş, birisinde mekruh görmüş, diğerinde de tevakkuf et­miştir. Haramdır diyenlerin delili, Peygamber Efendimiz (Aleyhi's-sa­lâtü ve's-selâm)'in«Sarhoşluk veren her şey şaraptır.» ([12]) ve Çoğu sarhoşluk veren şeyin azı da haramdır.-  ([13]) ve -Bir küp dolusu sarhoşluk verdiği şeyin bir yudumu da haramdır.» ([14]) hadisleridir, öte yandan sarhoşluk veren şeyler aklı karıştırır. Binâenaleyh şarapta olduğu gibi azı olsun çoğu olsun haramdır. İmam Ebû Hanife ile îmam Ebû Yûsuf di­yorlar ki: Peygamber Efendimiz (Aleyhi's-salâtü ve's-selâm) şöyle buyurmuştur:

«Şarap, ayn'ı gereğince haram kılınmıştır.» Başka bir rivayette de -Şarap bizzat haram kılınmıştır, azı da çoğu da. Diğer içkilerden de şıra haram kılınmıştır.- Şarapdai. ayrı olarak şıranın haram olma ile tahsis edilmesi, değişik bir mânâdan dolayı olsa gerek. Çünkü arap lisânında atıf, değişik bir anlamı ifâde eder. Ayrıca: İçilen içki bar­daklarından aklı kanştıran, sarhoşluk veren bardaktır. İşte o bardak bize göre haramdır. O zaman şaraptan az bir kısmın haram sayıl­masının sebebi de ince olduğundan ondan az bir şeyin içilmesi, in­sanı çok içmeye sürükler. Bundan dolayı az içilmesine de, çok içilme­sinin hükmü verilmiştir.

Şıra ise, çok kalın olduğundan az içilmesi, insanı çok içmeye sü­rüklemez. Haddi zâtında bir gıdadır. Onun için azı, mubah kalmaya devam eder. Açıkladığımız üzere, haramdır diyenlerin gösterdikleri hadislerden birincisi, sabit değildir. Sabit olsa bile, içilen içkinin son bardağına hamledilmektedir. Zira asıl sarhoşluk veren son bardaktır. Pişirilmekle üçte ikisi gittikten sonra ince oluncaya kadar üzerine su katılıp biraz pişirilen içki tipinin hükmü, diğer çeşitlerin hükmü gi­bidir. Çünkü suyun katılması onu güçlendirmez, aksine zayıflatır. Ama su, üzüm suyu üzerine döküldükten sonra üçte ikisi gidinceye kadar pişirilirse, durum başka olur. Zira su, daha hafif olduğundan önce su gider. Veya ikisinden ayni miktarda gider. Ancak giden kı­sım, üzüm suyunun üçte ikisi miktarı kadar olamaz. Şayet gerektiği gibi üzüm pişirildikten sonra suyu çıkarılırsa : İmam Ebü Ha­ni f e ' den alınan bir rivâyste göre söz konusu üzüm suyu biraz pişirilmekle helâl olur. Diğer bir rivayete göre de: Pişirilmekle üçte ikisi kadar gitmeyinceye kadar helâl olmaz. Essah olan da budur. Çünkü şarap maddesi değişikliğe uğramadan mevcut kalır. Ve sıkma ile elde edilen üzüm suyu gibi sayılır. Şayet üzüm ile hurma veya hur­ma ile kuru üzüm bir arada pişirilirse, üçte ikisi nisbetinde gitme­yinceye dek helâl sayılmaz. Zira hurma için az pişirme kâfi gelse bi­le, üzüm suyu için üçte ikisi nisbetinde gitme şartı vardır. Binâenaleyh ihtiyaten üzüm tarafı itibar edilir. Keza üzüm ve hurma suları bir arada pişirilirse durum değişmez. Şayet hurma ve kuru üzüm şırası biraz pişirildikten sonra içine hurma veya kuru üzüm atılırsa: Eğer atılan miktar köpük atmıyacak kadar az ise, bir beis olmaz. Eğar kö­pük atacak kadar çok ise, helâl olmaz. Tıpkı pişirilen kısma bir bar­dak şıra katmak gibi olur. Yâni haram olma tarafı güçlenir. Ancak içilmesi ile hadd düşmez. Çünkü haram sayılması ihtiyat içindir. Had­ler de şüphe ile def edilir. Eğer şarap veya başkası keskinleştikten sonra üçte ikisi gidinceye kadar pişirilirse helâl olmaz. Zira artık ha­ram olma durumu gerçekleşmiştir, pişirilmekle kaldırılmaz.

(Şıranın kabak, küp ve ağaçtan oyulmuş şarap kaplarına konul­ması ve içilmesinde bir beis yoktur.) Çünkü Peygamber Efendimiz (Aleyhi's-salâtü ve's-selâm), uzun bir hadiste adı geçen kaplan zik­rettikten sonra:

Bütün kaplarda içiniz, (İçebilirsiniz.) Çünkü kap, (haram olan) bir şeyi helâl etmez, (helâl olan) bir şeyi de haram etmez. Sarhoşluk ve­ren şeyleri ise içmeyiniz.- ([15]) buyurmuştur. Peygamber Efendimiz (Sallallahü Aleyhi ve Sellem), bunu. ilk etapta bu kaplarda içmeyi nehyettikten sonra söylemiştir. Bu itibarla önceki nehyi neshetmiş olur. Yalnız söz konusu kaplar temizlendikten sonra onlara konula­bilir. Kap eski ise, üç defa yıkandıktan sonra temizlenir. İmam Ebû Yûsuf'a göre kap üç defa yıkanıp aralık­larda kurulanırsa temizlenir. Bu kapların temizlenmesi sıkılamıyan şeylerin meselesidir. Kimi, imam Ebû Yûsuf dan şöyle rivayet etmektedir: Adı geçen şarap kabı, birbirinin ardı sıra sudan doldurulacaktır. Su, saf rengi ile çıkıncaya dek tekrarlanacaktır. Ve böylece kabın te­mizliğine hüküm verilecektir. (Şarap sirkeye dönüştüğünde helâl olur. Artık kendiliğinden sir­ke olsun veya içine bir şeyin atılması ile olsun fark etmez. Ve sirke­ye dönüştürülmesi mekruh değildir.) İmam-ı Şafii, şarabın sirkeye dönüştürülmesi mekruhtur demişür. Ve şaraptan oluşan sir­ke, eğer bir şeyin atılması ile oluşturulmuşsa haramdır, eğer kendi­liğinden oluşmuşsa, bu konuda iki görüşü vardır. Ve diyor ki: Şarabı sirkeye dönüştürmekte mal edinme bakımından şaraba yaklaşım olur. Halbuki şaraptan sakınmaya dâir emir, buna münâfidir. Biz diyoruz ki: Peygamber Efendimiz (Aleyhi's-salâtü ve's-se­lâm), bir ayırım yapmadan:

Sirke, iyi bir katıktır.»  ([16])  ve «Sizin en iyi sirkeniz şarabınızdan elde edilen sirkedir.» ([17]) buyurmuştur, öte yandan sirkeleştirme ile bozu­cu vasıf ortadan kalkar, faydalı bir vasıf gerçekleşir. Çünkü sirke safrayı teskin eder, şehveti öldürür ve gıda olur ve aynı zamanda yararsız bir şeyin ıslahı mubahtır. Keza maslahat için elverişli olan şeylerin ıslâhı da, kendiliğinden sirkeleşen şaraba ve tabaka kıyâsen mubah olmalı. Halbuki İmam-ı Şafii' nin dediği «harama yaklaşım» durumu, fesâdm yok edilmesi içindir. Tıpkı dökmek gibi. Halbuki sirkeleştirmek daha evlâdır. Zira sirkeleştirmede ikinci de­recede helâl kılınan bir malın korunması vardır. Onun için mübtelâ olan kişi, sirkeleştirmeyi tercih eder. Şarap sirkeleştiğinde kaptan iş­gal edilen kısım da pâk olur. Ama şarabın yetişemediği boş kısım ki­mi, o da dolaylı olarak pâk sayılır, kimi de, pâk sayılmaz, çünkü ku­ru şarap hükmündedir, ancak boş kısım sirke ile yıkanıp saatinde sir-keleşirse pâk olur demiştir. Denildiğine göre sirke üzerine şarap dö­külüp kap doldurulursa yine pâk olur.

(Şarap tortusunun içilmesi mekruhtur. Onunla saçın taranması da mekruhtur.) Çünkü tortu içerisinde şarabın zerreleri vardır. Tabii ki haramdan faydalanmak haramdır. Bunun için onunia bir yarayı veya hayvan sırtını tedavi etmek caiz değildir. Gayri müslim zimmi-ye veya tedavi için bir çocuğa içirmek de caiz değildir. İçirüdiği tak­dirde vebal içirenin olur. Keza hayvana da içirilemez. Kimi, şarap hay­vana getirilmez demiştir. Ancak hayvanın, şaraba götürüldüğü zaman köpek ve murdar hayvan misâlinde olduğu gibi bir beis yoktur. Şa­yet şarap tortusu, sirke içine atılırsa bir beis olmaz. Çünkü katılan tortu sirkeleşmiş olur.

(Şarap tortusunu içen kişi, sarhoş olmazsa haddedilmezJ îmam-ı Şafiî, kısmen de olsa şaraptan içmiş olduğundan had-dedilir demiştir. Biz diyoruz ki: Şarap tortusunun azı, çoğunu istetmez. Çünkü tabiat ondan tiksinir. Böylece derecesi düşer,  şarap dışındaki içkilerle eşdeğerde kalır. Ve hadd, ancak sarhoşluğu vermekle gerekli olur. öte yandan şarap tortusunun kanşımındaki çoğunluğu tortu teşkil eder. O zaman karıştırmakla şaraba galebet eden su misâline benzer. (Şarabla lavman yapmak ve sidik deliğine damlatmak mekruh­tur.) Çünkü bunu yapmakla haramdan faydalanılmış olur. Ancak içilmemiş olduğundan hadd gerekmez. Eğer şarap çorbaya katılırsa çorba içilmez. Zira necis olur. İçildiği takdirde de sarhoşluk verme­dikçe haddi gerektirmez. Çünkü pişirilmiş durumdadır. Şarapla yo-ğurulan hamurun ekmeğinin yenmesi mekruhtur. Çünkü onda şarap zerreleri vardır.[18]

ÜZÜM SUYUNUN PİŞİRİLMESİ HAKKINDA BİR FASIL

Üzüm suyunun ateşte kaynatılması ve köpük atmasıyla bir kıs­mın yok olması işlemi onu şarap olmaktan çıkarır. Bu giden kısım üçte iki nisbetiyle itibâr edilmektedir ki, kalan üçte bir kısmı helâl olabilsin.

Meselâ: On ölçek üzüm suyundan bir Ölçeği köpük atmakla gi­derse sonra geride kalanından altı ölçek gidip üçte biri kalıncaya ka­dar pişirilirse helâl olur. Çünkü köpükle atılan kısım, şarap unsuru veya karışımıdır. Hangisi olursa olsun geride kalan ölçek sayısı do­kuza iner. Ve üçte biri, üç ölçek kabul edilir. Başka bir misâl daha: Üzüm suyu üzerine su döküldükten sonra ikisi birlikte pişirilirse, eğer kaynatmakla su daha önce giderse, dökülen suyun miktarının kayıp olmasından sonra geride kalan üzüm suyunun uçta ikisi miktarı gi-, dinceye kadar kaynatılmalı. Çünkü ilk etapta gitmiş olan sudur. Da­ha sonra giden de üzüm suyudur. Dolayısı ile üçte iki nisbetinin git­mesi gerekir. Şayet üzüm suyu ile katılan sâde su, kaynatmakla aynı oranda gider, üçte ikisi gidinceye kadar hepsi birlikte kaynatılacak ve geride kalan üçte bir nisbeti kalır ki, bu da helâldir. Çünkü giden nisbet, bileşiğin aynı orandaki üçte iki nisbetidir. Kalan da aynı oran­daki bileşiğin üçte bir nisbetidir. Tıpkı üçte ikisi kaynatmakla gitmiş olan üzüm suyunun üzerine katılan sade su misâli gibidir. Meselâ: On ölçek üzüm suyu ile yirmi ölçek sade su kaynatılırsa, su daha ön­ce gidecek olursa, dokuz ölçek kalıncaya kadar kaynatılır. Bu durum­da geride kalan, sadece üzüm suyudur. Bundan da üçte biri kalın­caya kadar kaynatılır, elde kalan üzüm suyunun üçte bir nisbeti olur. Eğer kaynatmakla bileşik aynı oranda giderse, tümünün üçte bir nis-

beti kalıncaya kadar kaynatılır. Üzüm suyu şaraplaşmadan önce bir veya bir kaç defa kaynatılırsa, fark etmez. Şayet altından ateş kesi­lirse üçte ikisi gidinceye kadar kendiliğinden kaynayıp giderse helâl oîur. Zira kaynama ateşin eseridir. Diyelim ki üzüm suyu kaynatıl­dıktan sonra bir kısmı giderse, bir kısmı da dökülürse, üçte ikisi gi­dinceye kadar geride kalan, nasü kaynatılacak ve nasıl değerlendiri­lecektir? Bunun değerlendirme yolu ve usûlü şöyledir: önce tümü­nün üçte biri tesbit edilip dökümden sonraki nisbetle çarpılır, elde edilen rakam, pişirmeden sonra, doTtümden önceki ölçek nisbetinin sayısına bölünür. İşte bölme ile elde edilen ölçek nisbetinin sayısı ka­lıncaya dek kaynatılırsa helâl olur. Meselâ: On ölçek üzüm suyun­dan bir öiçeği gidinceye kadar pişirilip sonra üç ölçeği de dökülürse, üzüm suyunun tüm ötçek sayısı olan on'un üçte bir (3 1/3) rakamını alırsın ve dökümden sonraki sayıya (6) çarparsın, çarpım sonucu yir­mi eder. Sonra yirmi (20) sayısını pişirmeden sonra, dökümden ön­ceki sayıya (9) bölersin, elde edilecek rakam, 2,2 olur. Böylece üzüm suyundan 2,2 Ölçek kaimcaya dek pişirilirse helâl olur. Buna kıyâsen bir çok örnekler verilebilir. Ve bundan başka diğer bazı yollar da var­dır. Açıkladığımız değerlendirme usûlleri, daha bir çok örneklerin çö­zümüne ışık tutmakta ve kâfi gelmektedir.[19]