[1] Bey1 = (ahş-veriş): Lügâtta, mutlak bir mübadele ve değişimdir, ister m ah ve ister başka bir şeyi olsun satın almak da böyledir. Allah Teâlâ "Şüp­hesiz ki Allah hak yolunda (muharebe ederek düşmanları) öldürmek-de, kendileri de öldürühnekde olan mü'minlerin canlarını ve malları­nı -kendilerine cennet (vermek) mukabilinde- satın almıştır, buyuru­yor. Tevbe: a. 111)".

Başka bir ayette de: "Onlar doğru yolu bırakıp sapıklığı, mağfirete bedel azabı satın almış kimselerdir... Bakara,

a: 175" denilir. Hukukda ahş-veriş; "kıymeti olan bir malı yine kıymeti olan diğer bir mal karşılığında mülk

edinmek ve edindirmek kaydı ile değiştirmektir." Eğer ma­lın kendisi değil de menfaati bir bedel karşılığında

başkasına devredilirse o bey'e, icare = (kira) veya nikâh denilir. Eğer karşılıksız ise ona hibe = (bağış) denilir.

Ahş-verişin meşruluğu kitap, sünnet ve aklî delillerle sabittir. Allah Teâlâ Kur'an'da "Allah ahş-verişi helâl rîbayi

(faizi) ise haram kılmış­tır. Bakara, a: 275" diyor. Yine: "Ey iman edenler, birbirinizin mallarını haram sebeplerle

yemeyin. Meğer ki (o mallar) sizden karşılıklı bir rı­zadan (doğan) bir ticaret (malı) ola... Nisa, a: 29" der.

Sünnete gelince; Hz. Muhammed (S.A.V) peygamber olarak gönderildi­ği zaman İnsanlar ticaret yapıyorlardı.

Peygamberimiz (S A.) onlara dokun­mayıp işleri üzerinde serbest bıraktı. Kendisi de bizzat veya vekîli vasıtası

ile satın aldı ve sattı. Ticaretin meşruluğunda âlimler birleşmişlerdir.

Akıl yönünden de ticaretin meşruluğuna olan ihtiyaç mühimdir. Çünkü insanlar diğerlerinin elindeki yiyecek,

içecek, ticaret malı ve paraya muhtaç­tırlar. Bunları elde etmenin ahş-verişden başka yolu yoktur, insanların cim-

rilği ve mala olan sevgileri ellerindeki malı karşılıksız çıkarmaya engeldir. Böylece karşılıklı Ödeşmeye iğhtiyaç

vardır, insanların, ihtiyaçlarını gider­meğe yol bulmaları gerekir.

Alış-verİşin esası icab = (sattım, sana verdim) ve kabul = (razı oldum) dur. Bu ikisi, hükmün bağlı olduğu rızayı

gösterirler. Bu ikisi anlamında olan söz de böyledir.

Akdin şartı: Maldır ve satanın ticarete ehil olmasıdır. Yoksa sahih ol­maz.

Akdin mahalli: Maldır ve hukuk yönünden ondan bahsedilir.

(karşılık) in sabit olmasıdır.

Hükmü:. Kesinleştiği zaman veya birşeye bağlı olup izin verildiğinde alan için mülkiyetin satan için de bedel =

[2] Ö. N. Bilmen islâm Hukuk u.c. 4, s.f 127

Kafîz, 12 sa' mikdan bir ölçü âletidir. (1 sa1 = 2.917 kilogramdır). Kafîz aynı zamanda yer ölçme aletidir. (Bak.

[3] Susam,^pirinç, ceviz ve badem de buğday ve bakla gibidir. Hz. Muhammed (S.A.V)'in, beyazlanıp hastahkdan kurtuluncaya kadar başağı üzerindeki buğdayın satışını yasakladığı nakledilmiştir. Olgunlaşan buğday istifade edi­lecek durumda olduğundan satışı caizdir.

Satıcının, ekinini harman edip yabalaması vazifesidir. Döşekteki pamuk da aynıdır. Satıcının çıkarıp atarak teslim etmesi borcudur. Fakat meyve ve üzüm toplamak, soğan ve kökleri çıkartmak ve benzeri şeyler kendi yerlerin­de işleme tâbi olduğundan ve örf olarak alana aittir.

[4] Yol bellidir. Su yolu ise suyun aktığı yerdir ve belli değildir. Çünkü genişler ve daralabilir.

[5] Kıymetine göre satılan mallara kıyemî denilir. Bunlar çarşı ve pazarda benzeri bulunmıyan, bulunsa da fiatça

farklı olan şeylerdir. Yazma kitaplar, işlen­miş kaplar, hayvanlar, karpuz ve kavun gibi meyveler bu çeşittendir.

[6] Misliyle satılan mallara misli denilir. Bunlar arasında fi atın değişmesini gerektiren bir farklılık yoktur. Kendi gibileri bulunan şeylerdir. Ölçü ve tartı ile satılan mallar ceviz ve yumurta gibi her biri birbirine yakın olan şeyler bu çe­şittendir. (Bak. Ö. N. Bilmen İslâm Hukuku c. 6, s., 9).

[7] Ümm-ü veled: Efendisinden çocuk yapan cariyedir. Müdebber: Efendi "ben

Öİdükden sonra kölem hürdür' derse bu köleye müdebber denilir ve efendisi­nin ölümüyle hürriyete kavuşur.

[8] Müzabene: Ağaç üzerindeki yaş hurmanın yerdeki kuru hurma karşılığında karara bağlanan bir ölçüde satılmasıdır.

Muhakale: Eaşakdaki buğdayın başakdan arınmış buğdayla kararlaştırılan

ölçüde satılmasıdır.

[9] Tecil etmek para için meşrû'dur. Malı tecil etmek olmaz.

[10] Bu iş şöyle olur: Taşradakinin getirdiği m ah alan şehirli; malı, şehire indiği zamandaki mevcut fiatından daha yükseğine satmak için; şehir halkının za­rarına olarak malı satışa arz etmeyip depolar. Eğer bu işin, şehir halkına za­rarı yoksa ve ayrıca taşralıya da menfaat sağlıyorsa mekruh değildir.

[11] Mislî ve kıyemî tabirleri için 4 ve 5 nolu dip notlara bak.

[12] Riba: Lügâtta, fazlalık manasınadır, istilanda ise; aynı cins malların

birbiri ile karşılıklı satış akdinde şart kokulan bir fazlahkdır. Riba = ikiz, Kuranda yasaklanmıştır:"AllahTeâlâ alış-verişihelâl, Caizi ise haram kıldı - Bakara, a: 275" ve diğer bir ayette de 'faizi yemeyiniz -Al-i İmran, a: 130" buyurulur.

Faizin haram olduğ Hz. Muhammed (SA.V)'in sözlerinde de açıkça ifa­de edilmiştir. Şu hadis bunun en güzel misalidir:

"Altın, altın karşılığında; ağırlık ölçüsü ile peşin olarak, misli misline satılır. Fazlalık faizdir. Buğday, buğday karşılığında, peşin olarak, ölçekle misli misline satılır; fazlalık faizdir. Arpa, Arpa karşı­lığında; peşin olarak, ölçekle, misli misline satılır; fazlahk faizdir. Tuz, tuz karşılığında, ölçekle peşin olarak misli misline satılır; fazla­lık faizdir" "Buhari Buyu, 78. Müslim Musakât 81-83-85). Bu hadisin hük­münün başka maddelere de şamil olduğunda icma vardır.

[13] Keylî; ölçü aletleri ile ölçülen maddelerdir. Buğday, arpa, hurma, tuz v.s. Veznî ise tartılan maddelerdir. Altın, gümüş, yağ, şeker gibi.

[14] Selem: Lügâtta Öne almak ve teslim etmek demektir. Istılahla işe: "Peşin

paraya veya peşin mala karşılık veresiye bir mal almak"tan ibarettir. Selem kı­yasa aykırı olarak meşru olmuştur, çünkü bu, bir mal olmadan önce onu satmak­tır. Bunun meşruluğu şu ayete göredir: 'Ey iman edenler (yaptığınız ahş-ve-riş sonunda) muayyen bir vade ile birbirinize borçlandığınız zaman onu yazın (senet yapın)." (Bakara, a: 282).

Ibni Abbas (R.A.) der ki: "Allaha şehadet ederim ki Allah Teâlâ 'Se­lem akdine" izin verdi ve onun hakkında Kur'an'daki en uzun ayetini in­dirdi" Hz. Muhammed (S-A.V) de "sizden selem akdi yapan kimse belirli bir vadeye kadar ölçeği ve tartısı bilinen bir mal ile selem yapsın" der. (Buharî, Selem, 1-2-7).

[15] Habbe: 1/48 dirhem. (Bak. Ö. N. Bilmen îslâm Hukuku c. 4, s. 127)

[16] Şuf a: Lügâtta ilâve etmek, katmak demektir. Istılahda ise: "Satılan mülkü ona komşu veya ortak olanın mülküne katmak"dır. O yere komşu olan, alan ve satan razı olsa da olmasa da o yeri satılmış olduğu fiattan kendi yerine katar.

Şef i: Şuf a hakkı olan. Buna şufadar da denilir.

Meşfû': Şuf a ile ilgili akar.

Meşfû'un bih: Şuf aya hak kazandıran akar, yâni şefî'm malıdır.

[17] Temlik; yani herhangi bir şeyi başkasının mülküne geçirmek iki türlüdür. 1- Malın mülk olarak verilmesi, 2- Menfaatlann verilmesi. Malın veril­mesi de ila kısma aynlır: A) Alış-verişde olduğu gibi bir bedel karşılığında ver­mek, B) Bağış, vasiyyet ve sadakada olduğu üzere karşılıksız vermek. Menfaatları temlik etmek de ikiye ayrılır:

a) Ödünç vermek ve maldan sağlanan faydayı başkasına vasiyet etmek gibi karşılıksız olur.

b) Kiraya vermede olduğu gibi karşılıklı olur. Bundan dolayı, satış mânası bu­lunduğundan kiraya "menfaatlann satışı" ismi verilmiştir.

Ücret: Menfaatin bedelidir. Ücret aynca kira mânasına da gelir.

tcar: Kiraya vermek.

İsticar: Kira ile tutmak veya bir şahsı muayyen bir müddetle ücret kar­şılığında çalıştırmak.

Acir: Bir şeyi kiraya veren kimsedir.

Müstecir: Kira ile tutan.

Ecîr: îşçi, yani kendisini kiraya veren, bir ücret karşılığında çalışan kimsedir. îki sınıf işçi vardır:

a) Özel işçi = (ecîr-i has); yalnız kiralıyana iş yapmak üzere tutulan işçidir.

Aylık hizmetçi gibi.

b) Ortak işçi =s (ecîr-i müşterek); kiralıyandan başkasına iş yapabilen işçidir. Hammal, saatçi, terzi, iskele kayıkçısı v.s. gibi.

Ecri misil - emsal ücret: Bilirkişilerin takdir ettiği ücrettir. Ecri müsemma: Akid yapılırken belirtilen ve ifade edilen ücret.

[18] Meselâ 5 kile buğday deyip 6 kile buğday yükletilir de hayvan ölürse hayvanın altıda bir kıymetini ödemek lâzım gelir. (Bak. Ö. N. Bilmen, islâm Hukuku c. 6, s. 205).

[19] -Düğünlerde yemek pişirmek için tutul ah bir aşçı yemeği tabaklara koymadık­ça pişirmeyi tamamlamış sayılmaz. Fakat tek kişiye yemek pişirmek böyle değildir.

[20] At, eşek ve bütün döl veren hayvanlar için durum aynıdır. Hz. Peygamber bu­nun için ücret almayı yasaklamıştır.

[21] * Rehin: Lügâtta haps etmek demektir. Allah Teâlâ "Her nefis kazandığı şey mukabilinde bir rehindir" (Müddessir, a: 38) buyurur. İslâm hukukunda rehin: "Bir malı onunla alınabilmesi mümkün olan bir hak karşılığında haps etmek"tir. Rehin, borcu almanın bir garantisi olarak meşru kılınmıştır. Rehin veren, malının haps edilmesi yüzünden rahatsız olur. Bunu kaldırmak için borcunu vermede acele eder ve malının faydasına kavuşur. Rehin alan da hakkını almış olur. Rehinin meşru olduğu kitap sün­net ve icma ile sabittir.

Kuranda "Eğer bir sefer üzerinde iseniz, bir yazıcı da bulamaz­sanız o vakit (borçludan) alınmış rehinler (de yeter)" (Bakara, a: 283) denilir. Müfessirler bu ayeti şöyle açıklamışlardır: Yolcusunuz, alacağınıza mukabil senet yazacak bir kâtip de bulamadıysanız, mallarınızın güveni ve alacağınızın teminatı olarak bir rehin alakoyunuz.

Sünnete gelince: "Hz. Muhammed (SA.V) Medine'deyken Ebî Şahmi'l-Yahudi isminde birinin yanında zırhını rehin olarak bıraktı" (Buharî, Cihad, 89) Hz. Muhammed'e peygamberlik geldiği zaman insanlar rehin muamelesi yapıyorlardı. Peygamber onlan bundan vaz geçirmedi. Icma da bu yönde olmuştur.

Râhin =: Rehin veren kimsedir.

Mürtelıin =Rehin alan..

Merhûn = Rehin olarak verilen maldır ki, buna rehin de denilir.

Adi = Râhin ve mürtehinin emniyet edip de merhûnu kendisine teslim ettikleri kimsedir.

[22] Tahliye: Mürtehinin rehine verilen malı ele geçirmesini mümkün kılmak, malı alınacak durumda bırakmak demektir. .

[23] Hayvanın yavrulaması, sütü, rehin olan malın getirdiği para, bağ-bahçeden çıkan meyveler v.s. gibi.

Rehin bırakılan hayvanların çoban ücreti ve yiyeceği, bahçe ise ağaçla­rının ıslâh ve sulanması, meyvelerin toplanması, akarın onarılması gibi re­hinde olan malın faydasına olan ve devamını sağhyan her iş, sahibi olan borç­luya aittir.

[24]  Kısmet = (taksim) ortaklığa son vermek, birden fazla kimsenin bir

maldaki karışık ve orantılı hisselerini birbirinden ayırd etmek demektir. Kuranda "Bir de suyun herhalde aralarında taksimli olduğunu ken­dilerine haber ver. Her su nöbetinde (sahibi) hazır (bulunsun) dedik."

(El-Kamer, a: 28) buyumluyor. Yâni hisseler birbirine karışmış ve ortak de­ğil, bilâkis bir gün halkın bir gün de devenin olmak üzere birbirinden ayırd edilmiştir.

Hz. Muhammed (S.A.V)'in ganimetleri taksimi; hisselere bölüp onlar­daki ortaklığı kaldırması şeklinde olmuştur. Bir şeyi bağışlamada da taksi­min bu mânası mer'î olur.

Taksim bazan hisseleri birbirinden ayırd etmek ve sahiplerine tahsis etmek şeklinde bazan da karşılıklı mübadele ve bedel vermek şeklinde olur. Taksimin meşruiyyeti kitap, sünnet ve icma ile sabit olmuştur. Kur an'da da şöyle denilir: "Biliniz ki ganimet olarak aldığınız herhangi bir şeyin mutlaka beşte biri Alla hin, Resulünün, hısımların, yetimlerin, yok­sulların, yolcunundur. Allah her şeye hakkı ile kadirdir" (El-Enfâl, a: 41) Bu ayet hisseleri açıklamaktadır ki, bu da taksimden ibarettir.

Hz. Muhammed (SA.V) de ganimet ve mirasları taksim etmişti. Hayber arazisini Sahabe arasında paylaştırdı. Hz. Ali (R.A.), Abdullah b. Yahya'yı ha­ne ve arazileri taksim etmekle vazİfelendirmişti. Abdullah bu işinin karşılı­ğında bir ücret de alıyordu.

Taksim hakkında icma da vardır. Müşterek maldan faydalanmak zor olur. Taraflardan herbirinin mallarındaki faydaya kavuşabilmeleri için tak­sime ihtiyaç duyulmuştur. Yahut faydalanmak ortak malın menfaatlarını bö­lüşmekle olur. Bazan da hiç fayda sağlanamaz. Taksim ise malın menfaat ve faydasını tamamlar.

[25] Taksim, söylendiği gibi bir yönden ifraz diğer yönden mübadele şeklinde olur. 18 -Mübadele şeklinde olan taksim için daha geniş malûmat (bak. Mecelle mad. 1116. Ö. N. Bilmen islâm Hukuku c. 7, s. 143-144)

[26] Taksiminde zarar bulunan herşey böyledir. Ortak olan küçük bir ev, kapı, bir tek ağaç ve gömlek gibi. Taksim denkleştirmeyi gerektirir. Bazı şeylerde ise denkleştirmeğe gitmek mümkün değildir. Mücevher ve köle gibi.

[27] -imam Muhammed'e göre bir konağın taksiminde bir hisseye düşen bina di-

ğer hisseye düşen binadan daha kıymetli olduğu takdirde, mümkün ise kıy­meti az olana arsadan, kıymeti ötekine

denk gelecek kadar yer verilir. Müm­kün değilse bu denklik para karşılığında sağlanır. Çünkü şekil olarak muade­

let; denklik sağlanamazsa manevî denkleştirme yoluna gidilir. Bu İmam Mu­hammed'e göredir ki, fetva buna

göre verilmiştir.

imam Ebû Hanife'ye göre arsa mesaha ile taksim edilir. Hissedarlardan birinin hissesi daha iyi veya bina o hisse

içinde bulunuyorsa diğerine denkliği temin edecek kadar para verilir. Bu durumda para taksime zarureten dahil

Her ev ki, bu tek bir kattan ibaret olması gerekir, ayrı bir hisse olur. Zira bunun ortaklara bölünmesinde zarar

edilir. (Bak. ihtiyar. Ö. N. Bilmen, islâm Hukuku c. 7, s. 138-139. Mecelle mad. 1138).

vardır. Asıl metinde "dâr" olarak geçen kelime konak ve saray manasınadır. Bu da birkaç bina ve arsadan

meydana gelen geniş bir yerdir (Mütercim).

[28] Ebû Yusuf a göre alt ve üst katlar eşit hisse olarak nazara alınır, imam Muhammed'e göre alt ve üst katlar ayrı ayrı kıymetlendirilir ve kıymetlerine göre bölme yapılır. Fetva buna göre verilmiştir. Alt ve üst katlardan sağlanan faydalar değişik olduğundan, bunlar ayrı cins olarak nazara alınmıştır.

[29] Çünkü binmek binenlere göre değişir. Fakat iki ortak aralarında anlaşarak nöbetleşe binebilirler. Bu, imam Ebû Hanife'ye göredir.

Imameyne göre ise ister mahkeme karan ile olsun isterse de rıza ile ol­sun her iki durumda da nöbetleşe binmek caiz olur. (Bak. ihtiyar. Ö. N. Bil­men, islâm Hukuku, c. 7, s. 156).

[30] ilk zamanlarda camiler aynı zamanda mahkeme olarak kullanılırdı. Hz. Pey­gamber davalara mescitte bakıyordu. Râşit halifeler de öyle yaptılar.

[31] -Bir kimse başka birinin elinde bulunan evin kendisinin olduğunu iddia etse o da inkâr edip evi orada bulunmıyan falandan satm aldığına delil getirse bu de­lil ile orada olan ile olmıyanın aleyhine hüküm verilir.

[32] îmam Ebû Yusuf ve Muhamnıed'e göre Allah katında geçerli olmaz ve o şeyin haram veya helâl oluşu olduğ gibi kalır. Çünkü hâkim şahitlerin yalancı oldu­ğunu bilseydi öyle hüküm vermiyecekti.

[33] Kısas ve had cezalan şüphe ile düşen cezalardır.

[34]  Hacr: Lügâtta mani olmak demektir. Harama da hacr denilir; çünkü onda tasarruf etmek yasaklanmıştır. .

Isİâm hukukunda hacr: "Muayyen bir kimseyi sözle olan tasarruf­larından men etmektir."

Hacr altına alman yanı sözle olan tasarruflarından men edilen kimseye mahcur denilir.

izin: Hacr altında olan mahcurun tasarrufda bulunmasına müsaade etmek, yâni hacri kaldırmakdır. izin verilen şahsa mezun denilir.

[35] Bulûğa ermiyen çocuk iki kısımdır: 1- Mümeyyiz olmıyan: Ahş-verişin ne ol­duğunu bilmiyen, kâr ve zararı ayırd edemiyen çocuktur. 2- Mümeyyiz olan: Ahş-verişi kâr ve zararı bilen çocuktur. (Bak. Mecelle Mad. 943).

[36] -Sefih: Malını boş yere sarf eden ve masraflarında israf ve tebzire = (uygun olmıyan yerlere harcamak) giderek malını telef ve zayi eden kimsedir. (Bak. Mecelle, mad. 946)

Reşîd: Malım korumak hususunda itina göstererek sefahattan ve is-rafdan kaçman kimsedir.

[37] İmam Ebû Yusuf ve imam Muhammed'e göre reşîd oluncaya kadar malları kendisine teslim edilmez. Mecellede de bu görüşe yer verilmiştir.

[38] * İzin: Lügâtta bildirmek anlamındadır. Namaz vaktini bildirdiği için

"ezan" kelimesi de buradan gelmektedir. Hukukî ıstılah olarak izin, "hacri kaldırmak ve hukuk bakımından tasarrufdan men edilmiş olan kimseye bu hakkım vermek" demektir.

izin sebebiyle tüccar, mezun ile muamelede, akitlerde bulunabileceğini öğrenir, izin ile çocuk ve köle tasarruflarda bulunmak, mal kazanmak ve kâr sağlamak yollarını elde eder. Allah Teâlâ: 'Yetimleri nikâh (çağına) erdik­leri zamana kadar (gözetip) deneyin. O vakit kendilerinde bir akıl ve salah gördünüz mü mallarını onlara teslim edin..." (Nisa, a: 6) ayeti ile izin vermeğe davette bulunuyor.

Mezun: Kendisine izin verilen, hacri kaldırılan kimsedir.

[39] Bu ona hizmet ettirmektir, ticaret değildir. Çünkü ticarette kâr istenir.

[40] Ortaklıklar için şirketler bahsine bak.

[41] Ikrâh: Yaradılış itibarı ile ve dinî ve hukukî bakımdan insanın çekindi­ği şeye karşı zorlanması demektir. Mecelle raad. 948'de ikrahı şöyle tarif eder: "Bir kimseyi korkutarak rızası olmaksızın bir iş işlemek üzere haksız yere icbar etmektir."

Mükrih: Mücbir; zorlıyan.                                              .< ,

Mükrih: Mücbir; zorlıyan. İkrah iki kısımdır:

1- İkrâh-ı mülcî: insan öldürmek veya bir a'zayı kesmek, yağhut bu ikisinden birine sebep olan şiddetli dövmek ile yapılan ikrâh"tır.

2- îkrâh-ı gayr-ı mülcî: "Yalnız keder ve elemi gerektirir. Dövmek ve haps etmek gibi şeylerle olan ikrâh"tır. (Bak. Mecelle Mad. 949).

[42] Dâva: Duâ kelimesinden gelir ki, istek demektir.

Istılah da dâva: "Bir sözdür ki, insan onunla başkası üzerinde olup inkâr edilen hakkını isbat etmek ister."

Beyyine; beyan kelimesinden türemiştir. Beyan, açmak, açıklamak ve izhar etmek dernektir.

Hukuk dilinde beyan: "Davacının iddiasının doğruluğunu gösteren ve hakkım ortaya koyan delil" manasınadır.

Dava konusunda kaide Hz. Muhammed (S.A.V)'in şu sözüdür: "Eğer insanlara mücerred davalarından dolayı

istedikleri verilse onlardan bir toplum diğer toplumun kan ve malını ister. Lâkin davacıya beyyi­ne getirmek,

davalıya da yemin etmek düşer." Diğer bir rivayette: " inkâr edene yemin düşer denilir. (Bak. Buharî, Rehin, 6

Ibni Mâce Ahkâm, 7).

Müddei: Bir şeyi dava eden, bir hakkın kendisine ait olduğunu hâkim huzurunda taleb eden kimsedir ki, bugün

buna "davacı" deniliyor. Müddea aleyh = Davalı. Kendisinden hâkimin huzurunda bir hakisteMen kimsedirt          

Muhakeme: D avalinin davacıyı hâkimin huzuruna çağırıp onunla mahkeme olması, hasımlaşmasıdır.

Tenakuz: Davacının kendi davasına aykırı ve davasını iptal eden bir söz söylemesi, iş yapması veya susmas'ıdır.

[43] Malı para karşılığında değil de yine bir mal karşılığında satmaya aynî müba­dele denilir. Paranın diğer cins para karşılığındaki satışının hükmü de aynı­dır.

[44] Kitabet: Kölenin para veya muayyen bir hizmet karşılığında hürriyetini efendisinden satın almasıdır.

[45] Efendisinden çocuk yapan cariyeye "Ümm-ü veled" denilir. Bu cariye artık sa­tılamaz. Bağışlanamaz, her hangi bir yere vakf edilemez. Efendisi ölünce hür olur.

[46] Ikrar: Lügâtta hareket halinde olan bir şeyi durdurmak ve sabit kıl­mak mânalarına gelir. Karar, sükûn ve sebat demektir. Bir duada da "Allah onun gözünü ikrar etsin" denilir. Yâni Allah ona yetecek şeyi versin de nefsi sakin olsun, başka şeye tamah etmesin, anlamına söylenir.

Hukuk tabiri olarak ikrar: "Başkasının kendi üzerinde bulunan bir hakkını haber vermek ve itirafda bulunmak"dır.

ikrar, hukukî bir delildir. Kitab, sünnet, icma buna delâlet eder ve akıl bunu gerekli kılar. Allah Kur'an'da "Ey iman edenler, adaleti titizlikle ayakta tutan (hâkim)ler ve Allah için şahitlik eden (insan)lar olun. (O) hükmünüz veya şahitliğiniz) velev ki kendinizin veya ana ve ba­balarınızın ve yakın hısımlarınızın aleyhinde olsun..." (Nisa, a: 135). Bir insanın kendi aleyhine şehadeti ikrar demektir, ikrar bir delil olmasaydı emredilir miydi? Diğer bir ayette de: "Üzerinde hak olan (borçlu)da yaz­dırsın (borcunu ikrar etsin) Rabbı oîan Allahdan korksun. Borcun­dan hiç bir şeyi eksik bırakmasın..." (Bakara, a: 282) buyuruluyor. Bu bir insanın kendi aleyhine ikrarıdır.

[47] Şehâdet = (Şahitlik yapmak); esas mânası bir yerde hazır olmaktır. Hz. Muhammed (S.A.V.) şöyle demişti: "Ganimet vak'aya şahit olanındır" yâni harpte hazır olanın demektir. Bir kimse harbe katılınca "falan harbe şâhid oldu" denilir. Davaya şahit olmak da onda hazır bulunmaktır.

Şehit: Savaşda kendisine Ölüm gelen kimsedir. Hatta muharebede ya­ralandıktan sonra oradan alınıp üzerinden bir namaz vakti geçinceye kadar yaşasa şehit adını alamaz. Çünkü ölüm muharebede gelmemiş olur. ,

Hukukda şahitlik: Şahitlerin hazır bulunup gördükleri bir olayı haber vermeleri demektir. Bu şahitlik zina ve adam öldürme gibi fiillerde olduğu üzere; ya görerek olur veya akit ve ikrarlardaki gibi işiterek olur. Hazır bulu­nup iyice görmeden veya işitmeden şahitlik yapmak olmaz. Hâdise iyice ha-tırlanıncaya kadar da şahitlikte bulunmak caiz değildir. Hz. Peygamber (S.A.V.): "Güneş kadar açık biliyorsan şahitlik yap, yoksa bırak" diyor­lar. (Selâmet Yollan, A. Davudoğlu, c. 4, s. 277. H. No. 1433/1206).

Şahitlik, hakkı ortaya koyan meşru bir delildir. Allah Kur'an"da: "Er­keklerinizden iki kişiyi de şahit tutun" (Bakara, a: 282) buyurur. Diğer bir ayette de: 'Ve içinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahit yapın. (Ey şahitler siz de) şahitliği Allah için eda edin..." (Talak, a: 2) buyurulur. Hz. Muhammed (S.A.V.) de: "Senin iki şahit getirmen gerekir, yahut da­valıya yemin etmek düşer. Sana gereken ancak budur" derler. (Selâmet Yollan, A.D.C. 4, s. 280, İst. 1967). Bir hadiste de: "Beyyine davacıya düşer" denilir. (Selâmet Yollan, C. 4, s. 280, H. No. 1436/1209). Beyyine, şâhît getir­mek anlammadır. Bunda icma vardır.

Şahitlik, insanların haklarını ihya etmek, akitleri inkârdan kurtarmak ,ve mallan sahiplerinin olmak üzere devam

ettirmeyi sağlar. Hz. Peygamber (S.A.V.): "Şahitlere saygılı davranın. Çünkü Allah, hukuku onlar vası­tası ile

Şâhid: Bir hâdise ve bir işi olurken gören kimsedir. Şahidin çoğulu şuhûd gelir. Lehine şahitlik yapılan kimseye

ortaya çıkarıyor" der. (Suyutî, Cami'u-s-Sağîr. Münavî Şerhi, Bu­lak 1286, H. C. 1, s. 204).

"Meşhûdünleh", aleyhine şahitlik yapılana "Meşhûdünaleyh" ve şahitlik yapılan hususa da "Meşhudun bih"

denilir.

Işhâd: Şahit tutmak demektir.

[48] imam Ebû Yusuf ve Muhammed'e göre bunlar hapse atılır ve dövülürler de.

Rivayete göre Hz. Ömer yalancı şahide 40 sopa atar ve yüzünü de siyaha bo­yattırır. Ebû Hanife'ye göre; onu teşhir etmekle azarlama işi meydana gelmiş olur. Dövmekde daha fazla azarlama vardır. Fakat bu onun yapmış olduğu ya­lancı şahitlikden dönmesine mani olur. Hz. Ömer'in (R.A) işi ise siyasî idi. Teş­hir işi şöyle olur: Hâkim ailesine veya herkesi toplıyan çarşısına onu gönderir ve onlara selâmını ilettikden sonra "Biz bunu yalancı şahit olarak bulduk. Bundan sakının" der, halk da ondan sakınır.

[49] imam Züfer'e göre duyduğuna şahitlik yapmanın geçerli olduğu davalarda

kabul edilir, imam Ebû Yusuf a göre hâdiseye şahit nlduğu zaman görüyorsa sonradan amâ olması şahitliğine zarar vermez.

[50] ihsan kelimesi, müslüman olmak, hür olmak ve sahih bir-nikâhla evli bulun­mak mânalarına gelir. İslâm hukukunda ihsan "had cezasını yetine getire­bilmek için hukuk yönünden bulunması gereken bir takım sıfatların bir in­sanda toplanması"dır. Daha geniş bilgi için bak., Ö. N. Bilmen İslâm Huku­ku, c. 3, s. 16.

[51] Vekâlet:Bir işi başkasına havale etmek, dayanmak ve itimat etmek de­mektir. Allah Teâlâ 'Kim Allaha güvenip dayanırsa O, kendisine yeti­şir" (Talak, a: 3) buyurur.

Vekâlet korumak mânasına da gelir. Kur'an'da: "Allah bize yeter. O, ne gü­zel bir vekildir" (Âl-i Imran, a: .173)

denilir. Burada "vekîl" koruyucu manasınadır.

istilanda vekâlet: "Bir kimsenin kendisinin yapabileceği bir işini muh­telif sebeplerle başkasına yaptırması ve onu

Vekâlet kitab ile meşru kılınmıştır: Kur'an'da: 'Şimdi siz bu paranızla birinizi şehre gönderin de baksın, hangi

o işte kendi yerine koymasıdır."

b. Ummiyyeti'd-Damrî'lyi vekîl yapmıştı. Örf olarak da ilk zamanlardan günümüze kadar inkâr edilmeden  yiyecek daha temiz ise on­dan size bir rızık getirsin." (Kehf, a: 19) buyurulur. Hz. Muhammed (S.A.V.) de satın alma işine Urvetu'l-Bârıkî, diğer bir rivayette de Hakîm b. Huzzam'ı vekil tayin etmişti. Bir nikâh işine de Amr ihtiyacı olur. ihtiyacı gider­mek için kanun koymak ve bir yol bulmak gereklidir.

vekâlet işi devam ede gelmiştir. Çünkü insan oğlu bazı işleri­ne bizzat kendisi bakamayıp vekîl tayin etmeye

Müvekkil: Kendi yerine başkasını vekîl eden.

Vekîl: Kendisine başkası tarafindan bir iş verilen müvekkilin işini üze­rine alan, müvekkil adına iş gören kimsedir. Vekile gördürülen işe müvekke-lün bih denilir.

Tevkil: Vekîl tayin etmek.

[52] -îmam Ebû Yusuf ve Muhammed'e göre vekil tayin etmek için hasmın rızası şart değildir.

[53] Kefalet: Lügâtta, birleştirmek ve ilâve etmek demektir Ayette Zaka-riyyayı da ona (baknuya) memur etti" (Al-i Imran a: 375 denilir. Ayette geçen "keffele" kendisine kattı, himayesine verdi demektir Bir hadiste_de Hz. Muhammed (S.A.V.) "Ben ve yetime kefîl olan cennette beraberiz der­ler. Burada kefilden maksat onun terbiyesini, yetiştirilmesini üzerine alan kimsedir.                                                        

Sahibi nasibini kendisine kattığı için nasibe  kili  dener.

Kefîl: Kendi zimmetini başkasının zimmetine katan, yanı başkasının üzerine lâzım gelen veya gelmeyen bir isteği kendi üzerine alan kimsedir.

Mekfûlün anlı: Asıl, borçlu.                                      .  .                 ,

Mekfûlün leh: Alacaklı, bir malın kendisine verilmesini veya bir şah­sın teslimini kefilinden istemeye ve kefilini dava etmeğe hakkı û ™ tamsedff.

Nefee kefalet: Bir kimseyi mahkemeye veya herhangi belh bir yere ge­tirmeğe, orada hazır bulundurmaya kefil  olmak demektir.