İlim birşey gerçek olarak hangi sıfatta ise onu o şekilde idrak etmektir. Ayrıca zihnin gerçeğe mutabık olarak hükmetmesine de bazen ilim denir. Nitekim belli kaidelere, açıklanmış fenlere de ilim denilmektedir.

Feraiz kelimesi, fârize kelimesinin çoğuludur ve farzedilmiş anlamına gelir; yani Allah tarafından takdir edilmiştir. Çünkü burada şer'an takdir edilmiş şeyler vardır. Farz kelimesi lügatte takdir etmek anlamına gelir. Şu ayette bu mânâda kullanılmıştır:

Onlara farzettiğimizin (takdir ettiğimiz mehirin) yansı vardır. (Bakara/237)

Farz, şer'an varis olanlar için şeriatta takdir edilen pay demektir. Feraiz ilmi şer'an mirasların fıkhı ve her hak sahibine terekeden ne kadar -pay düşeceğini bildiren ilim demektir. Bazıları feraiz ilmini şöyle tarif etmişlerdir: 'Fıkhî ve hesabî kaidelerle mirasçının terekedeki hakkının ne kadar olduğunu gösLeren bir ilimdir'. Feraiz ilmine, mirasların ilmi de denir. Çünkü terekeden varise düşen paya miras denir. Bu isim şu sözden alınmıştır: 'Falan başkasına mirasçı oldu'; yani 'onun terekesinden bir pay elde etti veya adam onu vefatından sonra bir iş hususunda varis kıldı' demektir. Şu ayet-i kerîmede böyledir:

Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır.

(Âlu İmran/180)

Varis ölen bir kişinin mülkünde ona halef olmaktır.

Mirasçı Olmanın Meşruiyeti

Mirasçı olmanın, miras almanın İslâm'da meşru olduğunda hiçbir şüphe yoktur. Bu Kur'an, Sünnet ve İcma ile sabittir. Mirasın meşruiyetini inkâr eden bir kimse kâfir olur.

Ana, baba ve yakınların bıraktıkları terekede erkeklerin hissesi vardır. Ana, baba ve yakınların bıraktıklarından kadınlara da pay vardır. O terekenin az veya çoğundan, bu, farz kılınmış bir paydır. (Nisa/7)

Miras hususundaki ayetler hem mâruf, hem de mirasın meşrûyetini takrir hususunda açıktır

Bu hususta Hz. Peygamber'den birçok hadîs nakledilmiştir. Onlardan bazılarını zikredelim:

Miras paylarını (Kur'an'da bildirildiği gibi) ehline veriniz. Bu paylardan geri kalan herhangibir şey de hyha iarafından en yakın ofan erkeğe aittir.[1]

Feraiz (ilmini) öğrenin ve halka öğretin...[2]

Mirasın meşru olduğu hususunda, ümmet icma etmiştir, hiçbir müslüman buna muhalefet etmemiştir.

Feraiz İlminin Dindeki Yeri *

İslâm şeriatında miras hükümleri önemli bir yer tutmaktadır. Çünkü miras meselesi, İslâm nizamının mal hususundaki bir parçasıdır. Neredeyse bunlar Kur'an'da varid olan hükümlerin hepsinden daha fazladır. Hatta bazıları şöyle demişlerdir: 'UsuVid-Din (=akaid ilmi) hariç, feraiz ilmi diğer ilimlerin hepsinden üstündür'.

Feraiz İlmini öğrenmek ve Öğretmekle İlgili Teşvikler

Hz. Peygamber, müslümanlan miras ilmini öğrenmeye teşvik etmiş, onu ihmal edip ondan yüz çevirmekten de sakındirmıştır. Bu hususta şöyle buyurmuştur:

Feraiz ilmini öğrenin ve halka öğretin. Ben ölümlü bir kişiyim. Bu ilim gelecekte ortadan kalkacak, fitneler başgösterecektir. Hatta feraiz hakkında iki kişi ihtilafa düşecek, aralarında bu ihtilafı halledecek bir kişi bulamayacaklardır.[3]

Feraizi öğrenin. Çünkü feraiz ilmi dininizdendir, ilmin yarısıdır ve ümmetimden kaldırılacak ilk ilimdir[4]

Bazıları 'Feraiz ilmi, ilmin yansıdır' demişlerdir; yani insanın biri hayat, diğeri de ölüm olmak üzere iki hali vardır. Hayat hali namaz, zekât gibi hususlarla, ölüm hali ise miras, vasiyet ve benzeri hususlarla ilgilidir.

Sahabe ve Fakihlerin Feraiz İlmine Verdikleri Önem

Ashab-ı kiram feraiz ilmine çok büyük önem vererek hem öğrenmiş, hem de öğretmişlerdir.

Hz. Ömer 'Feraiz ilmini öğrenin, zira o dininizdendir' demiştir. Sahabîler arasında Ali b.Ebî Talib, Abdullah b- Abbas, Abdullah b. Mes'ud, Zeyd b. Sabit gibi zatlar feraiz ilmini iyi bilmekle tanınmışlardır.

Hz. Peygamber, Zeyd b. Sabit'in feraiz ilmindeki bilgisine şahitlik etmiş ve onu bu ilimde herkesin önüne geçirerek şöyle buyurmuştur:

İçinizde feraizi en iyi bilen Zeyd b. Sabit'tir.[5]

Hz. Ömer 'Kim feraiz ilmini öğrenmek istiyorsa Zeyd b. Sabite başvursun1 demiştir.

Zeyd b. Sabit vefat ettiğinde Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: 'Bugün Medine'nin âlimi vefat etti'.

Tâbiin-i kiram da bu hususla ashabın izini takip ederek feraiz ilmine önem verip onu hem öğrenmiş, hem de öğretmişlerdir. Tabiin arasında meşhur olan yedi fakih vardır: Said h. Müseyyeb, Urve b. Zübeyr, Kasım b. Muhammed, Harice b. Zeyd, Ebubekir b. Haris b. Hişam, Süleyman b. Yesar, Ubeydullah b. Abdullah b. Mcs'ud. Bunlar Medine'nin yedi fakihi olarak bilinmektedir. Bunların arkasından da birçok fakih yetişmiştir. Allah hepsinden razı olup geniş cennetlere yerleştirsin. Bizi de onların yolundan gitmeye, hidayetlerinden faydalanmaya müyesser eylesin.

Mirasın Meşruiyetinin Hikmeti

Mirasın meşru kılınmasının birçok hikrru-i' vardır ve bunlar apaçıktır. Onlardan bazılarını şöyle zikredebiliriz:

A. Miras, insan fıtratını mutmain eunek içjn meşru kılınmıştır.

Çünkü Allah Teâlâ insanda çocuk sevgisi yaratmıştır. Bu nedenle insan, çocuğunu hayatının zîneti, neslinin devamı olarak görür ve onun için bütün gücüyle çalışır yorulur, her türlü meşakkate katlanır. Bu çalışma neticesinde hayat gelişir ve birçok hayır meydana gelir. Eğer din, mirası haram kılsaydı, insanın çalışma isteği yok olur, ruhu daralır, hayatı kararır, çalışmasının anlamsız olduğunu ve çalışmasından sevdiklerinin değil belki sevmediklerinin faydalanacağını düşünerek çalışmaktan vazgeçerdi. Oysa bu durum fıtrata aykırıdır. Miras haram kıltnsaydı ve insanlar bu durumda olsalardı, dinin fıtrata aykırı davranarak insanın saadetini yok ettiği söylenirdi.

Mal ve oğullar dünya hayatının zînetidir.

(Kehf/46)

Nitekim Kur'an'ın ifade ettiği gibi; kadınlardan, oğullardan, yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüşlerden, salma ve güzel atlardan, hayvanlar ve ekinlerden meydana gelen arzulara karşı aşırı sevgi beslemek insana gü/el gösterilmiştir.

B. Ailede sosyal dayanışmayı güçlendirmek için meşru kılınmıştır.

Bunun en etkili sebeplerinden biri de mirastır, yardımlaşmadır. Bundaki maslahatlar şayan-i takdirdir.

C. Akrabalık bağlarını güçlendirmek için meş'û kılınmıştır.

Miras sayesinde akrabalık bağlan güçlenir, aralarındaki sevgi ve saygı artar.

Feraiz İlminin Kaynağı

Feraiz ilminin kaynağı; Kur'an, Sünnet, İcma-ı ümmet ve ashabın ictihadlarıdir.

Feraiz İlminin Gayesi

Feraiz ilminin gayesi, her mirasçıya terekeden ne kadar pay düşeceğini belirtmektir.

Feraiz İlminin Konusu Feraiz ilminin konusu terekedir. Terekenin Tarifi

Vefat eden kişinin geride bıraktığı menkul gayr-ı menkul mallar, altın, gümüş ve diğer paralar, eşyalar ve benzeri şeylerin tümüne tereke denir. Bunları hak sahiplerine paylaştırmak farzdır.

Miras Hükümleriyle Amel Etmek Farzdır

Miras hükümleri; Kur'an, Sünnet ve İcma-ı ümmetle sabit olmuştur. Miras hükümleriyle amel etmek, tıpkı namaz, zekât ve benzeri emirler gibi farzdır. Bunlar Allah'ın kanunlarıdır. Allah bu kanunlarla hem havassın, hem de avamın maslahatını gözetmiştir. İnsanlar kendi, başlarına düşündükleri şeylerde hayır murad etseler de Allah'ın koyduğu hükümler onlar için daha hayırlıdır, daha yararlıdır.

İşte bunlar Allah'ın hududlandır. Kim Allah'a ve Rasûlü'ne itaat ederse, Allah o kimseyi (ağaçlarının) altından nehirler akan cennetlere yerleştirir. O cennetlerde ebedî kalıcıdırlar. Bu, büyük kurtuluşun ta kendisidir. Kim Allah'a ve Rasûlü'ne isyan eder, Allah'ın hududunu (koyduğu yasaları) çiğnerse, Allah, ebedi kalmak üzere onu cehenneme sokar ve onun için alçaltıcı bir azap vardır. (Nisa/13-14)

Allah ve Kasûlü bir işe ruıkiım verdikleri zaman mü'min erkekle mü'min kadın için kendi işlerinden "dolayı Allah'ın, ve Rasûlü'nün hükmüne aykırı olanı seçme hakkı yoktur. Kim Allah'a ve Rasûlü'ne isyan ederse şüphesiz o apaçık bir sapıklıkla yolunu sapıtmıştır.

(Ahzab/36)

Tereke'ye Bağlı Olan Haklar

Tereke'ye bağlı olan hakların bazıları diğerinden önce gelir. Bu haklan şöyle sıralayabiliriz:

1. Ölen kişinin borçlan

Alacaklı isterse teçhiz ve tekfinden önce alacağını tahsil edebilir. .

2. Ölen kişinin teçhiz ve tekfin masraftan

Ölen kişinin teçhiz ve tekfini, vasiyetini yerine getirmeden ve miras paylaşımından önce gelir. Zira ölünün teçhiz ve tekfini farzdır. Ancak bu hususta cimrilik ve israftan kaçınmak gerekir. Ölen kişinin hanımı veya çocuğu ondan birkaç dakika önce ölürse onların teçhiz ve tekfin masrafları da terekeden karşılanır. Ölen kişi fakir olur da malı teçhiz ve tekfin masraflarına yetmezse, hayatta iken nafakası kimin üzerine ise teçhiz ve tekfin masrafları da onun üzerinedir. Fiu da olmazsa, onun teçhiz ve tekfin masrafı beyt'ul-mal'dan karşılanır, eğer beytu'î-mal'dan da karışilanamazsa, onun teçhiz ve tekfin masrafları zenginlerden alınarak karşılanır.

Ölen Kişinin Zimmetine Bağlı Olan Borçlar

3. Ölen kişinin borçlan, teçhiz ve tekfinden sonra ödenir ve fakat vasiyetin yerine getirilmesinden ve miras dağıtımından önce gelir. Bu borçlar ister adak, kefaret gibi Allah hakkı olsun, ister para ve benzeri gibi kul hakkı olsun hüküm değişmez. Ancak AJlah hakkı, kul hakkından önce gelir.

4. Ölen kişinin vasiyetleri

Borçlar ödendikten sonra kalan malın üçte biriyle vasiyetler yerine getirilir. Vasiyet, Ümmet'in icmaına göre borçlardan sonra, miras dağıtımından önce yerine getirilir,

Kur'an-ı Kerim'de 'Ölünün yaptığı vasiyetten ve borcunun ödenmesinden sonra' buyurularak vasiyetin borçtan önce zikredilmesi, vasiyetin borçtan önce yerine getirilmesi gerektiğine delâlet etmez. Belki buna önem verilmesi gerektiğini gösterir. Çünkü mirasçıların' vasiyet konusunda gevşek davranmaları mümkündür.

Hz. Ali şöyle demiştir: 'Rasûlullah, borcun vasiyetten önce ödenmesine hükmetti, oysa siz (Kur'an'da), vasiyeti borçtan önce okumaktasınız'.[6]

5. Miras

Miras, terekeye bağlı olan hakların sonuncusudur, mirasçılar arasında paylaştırılması gerekir.

Mirası Paylaşmanın Şartları

Mirası paylaşmanın dört şartı vardır:

1. Mirası bırakan kişinin öldüğü kesin olarak bilinmeli veya hükmen ölü olduğuna karar verilmeli veya takdiren ölü olduğuna hükmedilmeli-dir.

Bir kişinin takdiren ölümüne hükmetmek şudur: Annesinden ölü doğmuş veya annesi hamile iken öldürülmüş çocuk da ölü olarak çıkarılmış olursa, çocuğun cinayetten önce diri olduğuna hükmedilir, bu da kadını öldürenin bir köle vermesini gerektirir.

Bir kişinin hükmen ölü kabul edilmesi de şudur: Hâkimin, kaybolan bir kişinin öldüğüne hükmetmesi, onun kesin olarak ölmesi gibidir.

2. Miras bırakan kişi öldükten sonra mirasçının bir an için olsa da hayatta olduğunun kesin olarak bilinmesi gerekir.

3. Mirasçının, ölen kişiye akrabalık yoluyla mı, nikâh yoluyla mı, velâ yoluyla mı bağlandığını bilmek gerekir.

4. Mirasa hak kazandıran durumların ayrıntılı olarak bilinmesi gerekir. •

Bu, kadı'nm bilmesi gereken bir husustur. Kadı 'Falan adam mirasçıdır' şeklindeki bir şahitliği kabul etmemeli, mirasçı olduğu söylenen kişinin, ölüye yakınlık derecesini tam olarak bilmelidir.

Mirasın Hükümleri Mirasın üç hükmü vardır:

A. Miras bırakan kişi

Başkasının kendisinden miras almaya hakkı olan ölü.

B. Varis - '

Bu da mirasın sebeplerinden biriyle ölüye bağlanan.

C. Tereke ,

Ölen kişinin bıraktığı tereke.

Mirasın Sebepleri Sebebin Tarifi

Sebebin lügat mânâsı, kendisi vasıtasıyla başka birşeye yetişmektir. Istılahı mânâsı ise varlığından varlık, yokluğundan ötürü de yokluk lâzım gelen şeydir.

Miras Kelimesinin Tarifi

Miras ve irs kelimeleri aynı mânâyı ifade ederler. Miras kelimesinin lügat mânâsı 'baki kalan mal' demektir. Masdar mânâsı 'birşeyin bir kavimden başka bir kavme intikal etmesi' demektir. Bu, varise fiilinin mas-darıdır. İrs bazen mevrus yani 'miras olarak elde edilen şey' mânasına da kullanılır. Turas mânâsında da kullanılır. Bunun lügat mânâsı 'geri kalan' demektir.

Siz turası (^mirası) helâl-haram ayırmadan yer-yutarsmız. (Fecr/19) Hz. Peygamber de şöyle buyurmuştur:

Bulunduğunuz meşairde vakfelerinizi yapınız. Siz babanız İbrahim'in irs'i (=mİrası, âdeti, dininden bir bakiye) üzerinde bulunuyorsunuz.[7]

irs (miras) şer'î bir haktır ve tecezzi etmeye (bölünmeye, parçalanmaya) kabiliyeti vardır. Bu hakkın sahibi öldüğünde, onun hakkı başka . hak sahiplerine geçer.

Mirasın sebepleri dörttür.

1. Neseb (Soy)

Neseb vasıtasıyla anne-baba mirasçı oldukları gibi erkek ve kızkardeşler, ana-bababir kardeşlerin çocukları, bababir olan kardeşlerin çocukları gibi anne ve baba vasıtasıyla ölüye yakın olanlar da mirasçı olurlar.

2. Nikâh

Nikâh 'sahih olan evlilik akdi' demektir. Bu evlilikte cinsî münasebet gerçekleşmese dahi eşler birbirleriyle evli sayılırlar. Ric'î talakla boşanan ve iddet bekleyen eşler de birbirine mirasçı olurlar. Fasid bir nikâhla evlenen eşler ise cinsî münasebette bulunmuş olsalar da birbirlerine mirasçı olamazlar. Buna binaen velisiz yapılan nikâh, şahiLs' yapılan nikâh ve muta nikâhı fasid nikâhlardandır, mirasa sebep olmazlar.

3. Velâ

Velâ lugatta yakınlık anlamına gelir. Burada köle âzad etmekten. gelen velâ kasdedilmektedir. Zira bir köleyi âzad eden kişi onun velisi

olur, yani köle ile onun arasında velâ vardır. Bu, bir asabe'dir, sebebi de âzad edenin, âzad ettiği kişi üzerindeki hakkıdır. Âzad eden kişi bu haktan, âzad ettiği kişiye bağışladığı nimetten ötürü, âzad ettiği köleye -İster erkek, İster kadın olsun- mirasçı olur. Ayrıca âzad eden kişinin asabeleri de âzad edilen köleye mirasçı olabilirler.

Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:

Ve/â nedeniyle olan yakınlık, neseb nedeniyle olan yakınlık gibidir.[8] Fakat âzad edilen köle, hiçbir durumda âzad edenin mirasçısı olamaz.

4. İslâm

Bir müslüman ölür de yukarıda zikredilen şartlan haiz bir mirasçısı da olmazsa, onun terekesi beyt'ut-mal'a kalır. Bunun deiili şu hadîstir:

Kim bir yük (çocuk, borç) bırakırsa, o bana aittir. Kim bir mal bırakırsa, o mirasçilannındır. Ben mirasçısı olmayanın mirasçısıyım ve diyetini de ben veririm.[9] .

Yani onun borçlarını öder, diyetini veririm. I iz. Peygamber'in bu mirası şahsı için almadığı malumdur. Hz. Peygamber, mirasçısı olmayanın mirasını alıp onu müslümanların maslahatı için sarfederdi. Halife, mirasçısı olmayanın terekesini beyt'ul-mal'a koyabileceği gibi, uygun gördüğü bir kişiye de verebilir; ancak beyt'ul-rnal mukaddemdir.

Şafii Mezhebinin Müteahhir Uleması'nın Beyt'ul-Mal Hakkındaki Görüşleri

Şafii mezhebinin müteahhir uleması, mirasçısı olmayan kişinin terekesinin beyt'ul-mal'a devredilemeyeceği görüşündedir. Beyt'ul-mal'ın mirasçı olarak kabul edilebilmesi için muntazam olması, yani beyt'ul-

mal'da bulunan malların şer'î ölçülere uygun olarak sarfedilmesi gerekir. Oysa bugün beyt'ul-mal muntazam değildir. Hatta onun Hz. İsa gelinceye kadar intizama sokulacağından da ümitsizdirler. Bu nedenle ölen kişinin terekesinin uzak akrabalara verilmesi ve beyt'ul-mal'a devredil-memesi gerektiğini söylemişlerdir.

İmam Abdullah b. Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Hüseyin er-Râhi -ki İbn Muvaffakuddin diye şöhret bulmuştur- Rahabiyye isimli . manzumesinde şöyle diyor: 'Mirasın sebebi üçtür: Nikâh, velâ ve neseb. Bunların üçünden başka mirasın sebebi yoktur'.

Dikkat edilirse Beyt'ul-MaJ o zaman bile mirasçı olarak sayılmamıştır. Mirasın Mânileri

Lugatta mâni iki şeyin arasına giren duvar, perde gibi engele denir. Istılahı mânâsı İse 'varlığı yokluğu gerektiren, fakat yokluğu ne varlık, ne de yokluk gerektirmeyen şey' demektir. Bunun misali köleliktir. Bir kişide kölelik varsa, köleliğin varlığından ötürü mifasçihğın olmaması gerekir. Fakat kölelik yoksa, mutlaka miras verilmesi veya verilmemesi diye birşey sözkonusu olmaz.

Mirasın mânileri üçtür.

A. Köleliğin her çeşidi

Bu, hükmî bir aczdir; zira kişi küfrü sebebiyle bu duruma düşmektedir.1 Nitekim bu durum mirasçı olmaya iki taraftan da engeldir; yani köle hiç kimseye mirasçı olamaz. Çünkü mirasçı olması halinde aldığı miras efendisinin olacaktır. Oysa efendisi mirası bırakan kişinin ya-bancisidır. Diğer taraftan başkası da köleye mirasçı olamaz, çünkü kölenin malı olmaz. Onun malı efendisinindir. Ancak kısmen hür, kısmen de köle olan kişi bu hükümden istisna edilmiştir, çünkü o hür olduğu zamandaki çalışmasıyla mülk edinebilir ve bu tür köleye mirasçı olunduğu gibi, o da mirasçı olabilir.

B. Katil

Birisini öldüren kişi -ister kasden, ister kazaen öldürmüş olsun- öldürdüğü şahsa mirasçı olamaz. Hatta onun ölümü için emir (hüküm) vermiş, ölümüne sebep olan bir konuda şahitlik etmiş veya onun aleyhine şahitlik yapanı tesviye etmiş olsa da o kişiye mirasçı olamaz. Çünkü

kati, nesebi (akrabalığı, yakınlığı) keser, yok eder. Muvalat ise irs'in sebebidir, o kesildi mi mirasçılık ortadan kalkar.

Kâfirler savaş esnasında esir düştüklerinde köle edilirlerdi. (Yayıncm.n notu)

Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:

Akrabasını öldüren kişiye (mirastan) birşey yoktur.[10]

Yakınını öldüren katil vâris olamaz.[11]

Fakat maktul (öldürülen kişi) katile mirasçı olabilir. Meselâ çocuk babasını yaralasa, bu yara da babasının ölümüne sebep olsa, fakat çocuk babasından önce ölse, babası kendisini öldüren evladına mirasçı olabilir. Çünkü babayı mirastan menedecek bir durum sözkonusü değildir.

C. İslâm ve küfür olmak üzere ayrı dinlere mensup olmak

Bir kâfir bir müslümana, bir müslüman da bir kâfire mirasçı olamaz. Çünkü aralarındaki velâ kesilmiştir. Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:

Müslüman kâfire, kâfir de müslümana mirasçı olmaz.[12]

İslâm'dan irüdî.t eden kişi, hiçbir müslümandan miras alamaz, hiçbir müslüman da ondan miras alamaz. Onun malı -ister mürted olduktan sonra kazanmış olsun- ganimet sayılır ve beyt'ul-mal'a aktarılır. Kâfirler ise dinleri değişik de olsa birbirlerine mirasçı olabilirler. Meselâ bir hristiyan bir yahudiye, bir yahudi bir mecusiye, bir mecusi bir putpereste mirasçı olabilir. Zira küfür tek millettir.

Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne var? O halde nasıl döndürülüyorsunuz?

(Yunus/32)

Fakat fakihler, bu hükümden zımmî kâfiri istisna etmişlerdir; yani zımmî kâfir harbî kâfirden, harbî kâfir de zımmî kâfirden miras alamaz, isterse ikisi de yahudi veya hristiyan olsun. Çünkü aralarındaki yakınlık kesilmiştir.

Erkeklerden Mirasçı Olanlar

Erkeklerden nikâh, ncseb ve velâ yoluyla mirasçı olanlar on kısımdır:

1. Ölen kişinin oğlu

2. Ölen kişinin -ne kadar aşağı inerse insin- oğlunun oğlu

3. Ölen kişirnn-babası

4. Ölen kişinin -ne kadar yukarı çıkarsa çıksın- baba tarafından dedesi

5. Ölen kişinin -ana-bababir veya bababir veya anabir- kardeşi

Her ne kadar paylan değişik olsa da Allah Teâlâ kardeşleri mirasçı kılmıştır. -

6. Ölen kişinin ana-bababir olan kardeşinin ve bababir olan kardeşinin oğlu

Ölen kişinin anabir kardeşinin oğlu ise zevi'l-erham (uzak akraba) olduğundan miras payı yoktur.

7. Ana-baba bir olan ve bababir olan amca Anne tarafından olan amca ise uzak akraba sayılır.

8. Ana-bababir olan amcanın ve bababir olan amcanın oğlu

Ana tarafından olan amcadğlu uzak akraba sayıldığından mirastan pay alamaz.

9. Öien kişi kadınsa, onun kocası

10. Köleyi âzad eden efendi ve onun asabeleri Maddelerdeki sınıflar aynhrsa onbeş sınıf olur.

Kadınlardan Mirasçı Olanlar

Kadınlardan nikâh, neseb ve velâ sebebiyle mirasçı olanlar yedi sınıftır. Maddelerdeki sınıflar ayrılırsa on sınıf olur. Bunları da şöyle sıralayabiliriz:

1. Ölenin kızı

2. Ölenin -ne kadar aşağı inerse insin- kızının kızı

3. Ölenin annesi

4. Ölenin -baba veya anne tarafından- nineleri

6. Ölenin hanımı veya hanımlan .

7. Öleni âzad eden kadın.

Tüm Erkek Mirasçıların Birarada Bulunması

Sözkonusu tüm erkek mirasçılar birarada iseler onlardan ancak üç sınıf mirasçı olur. Çünkü bu üç sınıf hiçbir zaman terekeden tamamen mahrum olacak şekilde hacbedilemezler. Bu üç sınıf olduğunda, diğer mirasçılar icma-ı ümmetle sakıt olurlar, çünkü onlar hacbolurlar. Bu üç sınıf ise baba, oğul ve kocadır.

Tüm Kadın Mirasçıların Birarada Bulunması

Mirasçı olan kadınların tümü birarada iseler, onlardan ancak beş sınıf mirasçı olabilir. Bunlar ölenin kızı, oğlunun kızı, annesi, ana-bababir kızkardeşi ve hanımıdır.

Erkek ve Kadın Mirasçıların Tümünün Biraradâ Bulunması

ölen kişinin erkek ve kadın mirasçılarının tamamı birarada iseler, onlardan yalnız beş sınıf mirasçı olur, diğerleri miras alamazlar. Mirasçı olan beş sınıf işe ölenin oğlu, kızı, babası, annesi ve ölen erkekse hanımı, ölen kadınsa kocasıdır.

Bir Mülâhaza

Fakihler Şöyle demişlerdir: Erkeklerden tek bir mirasçı olursa, mirasın tamamını alır, fakat koca ye anabir olan kardeş bundan istisnadır (ölen kişiyi âzad eden kadın tek başına mirasın tamamınralır),

İrs'in Çeşitleri

İrs farz ve asabe yoluyla olmak üzere iki çeşittir.

Farz'ın Lügat ve Istılahı Mânâsı

Farz lugatta kesmek, takdir etmek anlamına gelir. Farz'ın ıstılahı mânâsı ise mirasçı için şer'an takdir edilen paydır. Bu pay ancak reâ ile yani geride kalan mirası tekrar vermek suretiyle artar, avl ile de eksilir.

Mirasçı İçin Allah'ın Kitabı'nda Takdir Edilen Paylar.

Allah'ın Kitabı'nda takdir edilen pay; terekenin yarısı (1/2), 1/4'i, 1/8'i, 2/3'si, 1/3'i ve 1/6'i olmak üzere altı tanedir. Şöyle de denebilir: 'Terekenin yansı, 2/3'si, onların yarısı, onların yarısının yarısı'. Şöyle de denilebilir: 'Terekenin 1/4'i, 1/3'i ve bunların herbirisinin iki misli ve her-birisinin yarısı'. Başka şekilde de ifade edilebilir.

İctihad ile Takdir Edilen Pay

Âlimler, Kur'an'da bildirilen bu altı paya bir pay daha eklemişlerdir. Geri kalan rhaiın 1/3'ine, dede ölen kişinin kardeşleriyle, anasıyla, babasıyla, eşlerden birisiyle beraber mirasçı olur. Bunun izahı -Allah'ın izniyle- ileride gelecektir.

Ta'sib'in (-Asebe'nin) Mânâsı

Asebe'nin lügat mânası 'baba tarafından gelen akraba1 demektir. Bu akrabalara asabe denilmiştir, çünkü bunlar ölen kişinin etrafını çevirenlerdir. Birşeyin etrafını çeviren herşey için bu tabir kullanılır. Meselâ başın etrafım saran, çeviren sarığa asabe denir. Bazıları 'Baba tarafından gelen akrabalara asabe denilmesinin sebebi, onların birbirleriyle takviye edilmesidir' demişlerdir.

Asabe'nin ıstılahı mânâsı ise tek olduğunda terekenin tümünü alan, tek olmadığında ise pay sahiplerinden geri kalanların paylarını alan akrabadır. Ancak pay sahipleri paylarını aldıktan sonra geriye birşey kalmazsa kendisi sakıt olur.

Pay Sahipleri Mirasta Öne Alınır

Mirasta asabeler ve pay sahipleri olmak üzere iki sınıf vardır. Pay sahipleri diğerlerine takdim edilir. Çünkü Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur:

Miras paylarını (Kur.'an'da bildirilen) sahiplerine veriniz. Bu paylardan geri kalan herhangibir şey de baba tarafından en yakın olan erkeğe aittir.[13]

Terekenin Yarısını Alan Kişiler ve Onlarda Bulunması Gereken Şartlar

Terekenin yarısını alan kişiler ve onlarda bulunması gereken şartlar şunlardır: Kadın ölürse kocası onun terekesinin yarısını alır. Ancak ölen karısının -ne kendisinden, ne bir başkasından, hatta ne de zinadan-çocuğu olmaması şartıyla malının yansını alabilir. Bu hükmün delili şu ayettir:

Eğer çocukları da yoksa hanımlarınızın bıraktığı maiın yarışı (sizindir).

(Nisa/12.

1. Oğulun oğlu -icma-ı ulema'ya göre- oğul gibidir.

Veled kelimesi, hem öz oğulu, hem de torunu kapsar. Lafız burada hem hakikî hem de mecazî mânâda kullanılmıştır.

2. Öİen kişinin kızı

Ölenin kızının terekenin yarısını alması için iki şart vardır:

a. Tek kız olmalıdır.

b. Beraberinde onu asabe yapacak kardeşi bulunmamalıdır.

Bu şartlara sahip olan kız, terekenin yarısını alır. Bunun delili şu ayettir:

Eğer (kız çocuk) bir tane ise ona (terekenin) yarısı düşer. (Nisa/11)

3. Ölenin oğlunun kızı

Bu da üç şartla terekenin yarısını alır:

a. Tek olmalıdır.

b. Beraberinde onu asabe yapacak kardeşi bulunmamalıdır.

c. Onunla beraber ölen kişinin -erkek veya kız- çocuğu olmamalıdır.

Ölen kişinin oğlunun kızı bu şartlara sahip olduğunda icma ile terekenin yansını alır.

Şöyle denmiştir: 'Oğulun evladı ister erkek, ister kız olsun, mirasta babalarının yerine kaim olurlar'.

4. Ölenin ana^bababir olan kızkardeşi Bu da dört şartla terekenin yarısını alır:

a. Ölenin oğlu, kızı, oğlunun oğlu veya kızının kızı gibi çocukları olmamalıdır.

b. Ölenin, babası ve dedesi gibi mirasçısı olmamalıdır.

c. Tek olmalıdır.

d. Beraberinde onu asabe yapacak kardeşi olmamalıdır. Ölenin kızkardeşinin terekenin yarısını alacağının delili şu ayettir:

Eğer bir erkek çocuksuz olarak vefat ederse, yalnız (ana-bababir veya sadece bababir olan) bir kızkardeşi varsa, ona, bıraktığı malın (terekenin) yarısı verilir. (Nisa/176)

5. Ölenin bababir olan kızkardeşi

Ölenin bababir olan kızkardeşinin terekenin yarısını alabilmesi için şu beş şarta sahip olması gerekir: Bu beş şartın dördü yukanda (ana-bababir olan kızkardeşin şartlarında) geçmişti. Beşinci şart ise ölenin anabababir erkek veya ana-bababir kizkardeşi olmamasıdır. Ölenin bababir kızkardeşinin bu şartlara sahip olduğunda terekenin yarısını alacağının delili, yukarıda ana-bababir olan kızkardeşin terekenin yansını alacağına dair zikrettiğimiz ayettir. Çünkü ayette geçen kızkardeş, icma-ı ulema ile hem ana-bababir olan, hem de bababir olan kızkardeşe delâlet eder.

Terekenin 1/4'ini Alan Kişiler ve Bunlarda Bulunması Gereken Şartlar

Terekenin 1/4'ini -gerekli şartlara sahip olduktan sonra- alan iki sınıf şunlardır:

1. Ölenin kocası .

Kocanın, ölen hanımının terekesinin 1/4'ini alabilmesi için, ölen hanımının, kendisinden veya bir başkasından erkek veya kız çocuğu olmalı veya erkek çocuğunun evladı olmalıdır. Bunun delili şu ayettir: .

Eğer (hanımlarınızın) çocukları varsa, (bıraktığı terekenin) 1/4'i sizindir.

(Nisa/12) '

Daha önce miras ve hacb meselesinde, oğulun evladının oğul gibi olduğunu belirtmiştik,

2. Ölenin karısı veya karılan .

Ölenin karısı veya kanlan, kocaları çocuksuz olarak öldüğünde terekenin 1/4'ini alırlar. Bunun delili de şu ayettir:

.. Eğer çocuğunuz yoksa bıraktığınız malın 1/4'i eşinizindir.

(Nisa/12)

Terekenin l/8ini Alan Kişiler ve Bunun Şartlan

Ölen kişinin terekesinin 1/8'ini sadece hanımı veya hanımları alabilir. Bunun şartı da ölen, kişinin erkek veya kız çocuğunun olması veya çocuğunun evladı olmasıdır. Bunun delili de şu ayettir:

Eğer çocuğunuz varsa (bıraktığınız malın) sekizde biri eşinizindir. (Nisa/12)

Terekenin 2/3'sini Alacak Kişiler ve Bunun Şartları

Terekenin 2/3'sini alacak olanlar dört sınıftır. Her sınıfın da birtakım şartları vardır:

1. Ölen kişinin iki veya daha fazla kızı

Ölenin iki veya daha fazla olan kızlarının terekenin 2/3'sini almalarının şartı, onları asabe yapacak kimsenin, yani ölenin oğlunun olmamasıdır. Bu şarta sahip olan. kızların terekenin 2/3'sini alacaklarının delili şu ayettir:

Eğer kız çocukları ikiden fazlaysa terekenin 2/3'si onlarındır. (Nisa/İl)

Kızlar, iki de olsa, ikiden fazla da olsa terekenin 2/3'sini alırlar. Hz. peygamber, Sa'd'ın iki kızına babalarının terekesinin 2/3'sini vermiştir.[14]

2. Ölenin oğlunun iki veya daha fazla kızı Bunlar iki şartla malın 2/3'sini alırlar:

a. Onları asabe yapacak bir kardeşleri olmamalıdır.

b. Ölenin erkek veya kız çocuğu olmamalıdır.

Ölenin oğlunun iki veya daha fazla kızlarının terekenin 2/3'sini alacaklarının delili kıyastır; yani ölenin kız torunları, ölenin kızlarına kıyas edilmiştir veya bunlar benat kelimesinin kapsamına girerler. Çünkü bu lafız hem hakikî hem de mecazîmânâda kullanılmaktadır.

3. Ölenin ana-baba bir olan iki veya daha fazla kızkardeşi Bunlar üç şartla terekenin 2/3'sini alırlar:

a. Onları asabe yapacak bir kardeşleri olmamalıdır,

b.'Ölenin erkek veya kız çocuğu olmamalıdır.

c. Ölenin baba veya dede gibi bir mirasçısı olmamalıdır.

Ölenin ana-bababir olan iki veya daha fazla kızkardeşlerinin, terekenin 2/3'sini alacaklarının delili şu ayettir:

Eğer kızkardeşleri iki ise, onlara, bıraktığı malın 2/3'si düşer. <Nisa/176)

4. Ölenin bababir olan iki veya daha fazla kızkardeşi

Bunlar da dört şartla terekenin 2/3'sini alırlar: Üç şartı, yukarıda ana-bababir olan kız&ardeşler hakkında geçmişti. Dördüncü şart işe ölenin ana-bababir olan erkek, kardeşinin veya ana-bababir olan bir kızkardeşinin olmamasıdır. Ölenin bababir olan iki veya daha fazla kızkardeşinin, terekenin 2/3'sini alacağının delili icma'dır; zira icma'ya göre sözkonusu ayet sadece ana-hababir ve bababir olan kızkardeşler hakkındadır, anabir olan kızkardeşler hakkında değildir.

Cabir b. Abdullah şöyle anlatıyor: "Ben hastalanmıştım, Rasûlullah ziyaretime geldiğinde beni baygın vaziyette buldu. Sonra beraberinde Ebubekir olduğu halde yaya olarak (tekrar) bana geldiler. Rasûlullah ab-dest aldı ve abdestinin suyundan (bir miktar) benim baştma döktü. Hemen ayıldım. Sonra 'Ey Allah'ın Rasûlü! Malım hakkında ne karar vereyim veya servetimi ne yapayım?' dedim. Bana hiç cevap vermedi". Cabir'in dokuz tane kızkardeşi vardı. Nihayet miras ayeti denilen şu ayet nazil oldu;

Senden (kelâle hakkında) fetva isterler. Onlara de ki: 'Allah size kel-âle hakkında fetva veriyor: Eğer bir erkek çocuksuz olarak vefat ederse, yalnız (ana-bababir veya sadece bababir olan) bir kızkardeş varsa, ona, bıraktığı malın yarısı verilir. Kızkardeşi çocuksuz ölürse, erkek kardeş onun mirasçısı olur (malın hepsini alır). Eğer kızkardeşleri iki tane ise, onlara, bıraktığı malın 2/3'si düşer. Eğer erkek ve kızkardeşler mirasçı kalmış ise, erkek, kadının iki hissesi kadar alır. Allah sapıtmamanız için size hükümleri açıklıyor. Allah herşeyi bilendir.

(Nisa/176)

Cabir b. Abdullah 'Bu ayet benim hakkımda nazil oldu' demiştir.[15]

Terekenin 1/3'ini Alacak Olanlar ve Bunun Şartları

Terekenin 1/3'ini alacak olanlar iki sınıftır:

1. Ölenin annesi

ölenin annesi iki şartla terekenin 1/3'ine sahip olur:

a. Ölen kişinin erkek veya kız çocuğu olmamalı, erkek veya kız çocuğa torunlar da dahildir.

b. Ölenin ana-bababir veya bababir veya anabir kardeşi olmamalıdır.

Ölenin annesinin, zikredilen şartlara sahip olduğunda terekenin 1/3'ini alacağının delili şu ayettir:

Eğer (ölenin öz) çocuğu yoksa ve ana-baba mirasçı olursa, annesine 1/3 vardır. (Nisa/11)

. 2. Ölenin birden fazla olan anabir kardeşleri

Ölenin birden fazla olan anabir kardeşleri -ister erkek, ister kız olsun- terekenin 1/3'ini eşit şekilde paylaşırlar. Burada erkek ile kız arasında fark yoktur. Ölenin birden fazla olan ana bir kardeşlerinin, terekenin 1/3'ini alabilmeleri için şu şartların bulunması gerekir:

a. Ölenin oğlu, kızı, oğlunun oğlu, oğlunun kızı gibi bir mirasçısı olmamalıdır.

b. Ölenin baba ve dede gibi mirasçı olacak kimsesi olmamalıdır.

Ölenin birden fazla olan anabir kardeşlerinin, terekenin 1/3'ini alacaklarının delili şu ayettir:

Eğer kardeşler birden fazla iseler, hepsi vasiyet ve borç çıktıktan sonra zarara uğratılmış olmaksızın terekenin 1/3'inde ortaktırlar.

(Nisa/12)

Ayette geçen '1/3'inde ortaktırlar' ibaresinin zahirinden, 1/3'in aralarında eşit bir şekilde paylaştırılması gerektiği anlaşılmaktadır.

Ölenin kardeşleri bulunduğu halde dede bazen terekenin 1/3'ini alır. Bunun tafsilatı dede ve kardeşler bahsinde -Allah'ın izniyle- beyan edilecektir.

Terekenin 1/6'ini Alacak Olanlar ve Bunun Şartları

Terekenin 1/6'ini alacak olanlar yedi sınıftır ve herbirinin şartlan vardır:

1. Ölenin babası

Ölenin babası, ölenin oğlu veya kızı veya oğlunun oğlu veya oğlunun kızı gibi mirasçıları olduğunda terekenin 1/6'ini alır. Eğer pay sahiplerinden birşey artarsa onun tamamını alır. Bu hususu -Allah'ın izniyle- ileride açıklayacağız.

2. Ölenin annesi

Ölenin annesi iki şartla terekenin 1/6'ini alır:

a. Ölenin varis olacak dalı (çocukları veya torunları) olmalıdır. (Bunu daha önce de belirtmiştik.)

b. Ölenin kardeşleri olmalıdır.

Ölenin annesi ile babasının -zikredilen şartlar olduğunda- terekenin 1/6'İni alacaklarının delili şu ayettir:

(Ölenin) ana ve babasından herbirine, eğer ölenin çocuğu varsa, terekenin 1/6'i vardır. • (Nisa/11)

Annenin terekenin 1/6'ini alabilmesinin şartlarından biri de şu ayette zikredilmiştir:

Eğer (ölenin) kardeşleri varsa, terekenin 1/6'i annesinindir. (Nisa/İl)

3. Ölenin baba tarafından dedesi

Ölenin baba tarafından dedesi, şu şartla terekenin l/6rine sahip olur:

a. Ölenin çocuğu olmalıdır.

b. Ölenin babası olmamalıdır.

Çünkü baba olursa, dedeyi mirastan mahrum eder. Çünkü ölen kişiye baba dededen daha yakındır. Dedenin terekenin 1/6'ini alacağının delili, icma ve 'Ölenin ana ve babasından herbirine, eğer ölenin çocuğu varsa, terekenin 1/6'i vardır' (Nisa/l 1) ayetidir. Çünkü bazen dedeye de 1/6 verilir. ,

4. Ölenin ninesi veya nineleri

Nine, ister baba, ister ana tarafından olsun, bir şartla terekenin 1/6'ini alır. O şart ise hine ile beraber, ölenin annesinin bulunmamasıdır. Eğer birisi ölür de nineleri (babasının annesi ve annesinin annesi) hayatta olursa, terekenin 1/6'ini eşit şekilde paylaşırlar. Ancak baba tarafından olan nine, oğlu (öienin babası) hayattayken mirastan pay alamaz. Zira 'Ölüye bir vasıta ile bağlanan kişi, o vasıta ortada oldukça mirastan mahrum kalır' kaidesi vardır.

Ölenin ninesinin veya ninelerinin, şartlar bulunduğunda terekenin 1/6'İni alacaklarının delili şu hadîstir: 'Hz. Peygamber, (ölenin) iki ninesine terekenin 1/6'ini verdi'.[16]

Kabisa b. Züveyb şöyle rivayet etmektedir: "Bir nine Ebubekir'e gelerek ondan mirasını istedi. Ebubekir ona 'Allah'ın Kitabı'nda sana hiçbir hisse yok, Rasûlullah'ın Sünneti'nde de sana hiçbir hisse yok; maamafih sen dön de ben (meseleyi) bazı kişilerden soruşturayım' dedi. Ebubekir, (meseleyi) bazılarına sorunca Mugire b. Şube, 'Rasûlullah'ın yanında bulundum; nineye 1/6 hisse verdi' dedi. Ebubekir 'Seninle beraber (bunu duyan) başkası var mı?' diye sordu. Bunun üzerine Muhammed b. Mesleme ayağa kalkarak Mugire b. Şübe'nin sözlerini tekrarladı. Bunun üzerine Ebubekir nineye terekeden 1/6 hisse verdi.

Sonra başka bir nine, Ömer b. Hattab'a gelerek ondan mirasını İstedi. Hz. Ömer ona şöyle dedi: 'Allah'ın Kitabı'nda sana hiçbir hisse yok. Fakat (senin alacağın) işte o altıda birdir. Eğer ikiniz bir araya gelirseniz aranızda müşterektir ve hanginiz tek başına bulunursa onundur".[17]

Evet âlimler, bir nineye 1/6 hisse verileceği, eğer nine iki tane olursa l/S hissenin ikisine paylaştırılacağı hususunda icma etmişlerdir.

5. Ölenin oğlunun kızı veya kızları

Ölen kişinin oğlunun kızı veya kızları, üç şart mevcut olduğunda terekenin İ/6'ini alırlar:

a. Ölen kişinin oğlunun kızı veya kızları, ölenin kızıyla beraber olmalıdır (ölen kişinin kızı olmamalıdır).

b. Ölen kişinin erkek çocuğu olmamalıdır.

c. Ölen kişinin oğlunun kızını veya kızlarını asabe yapacak biri, meselâ oğlunun oğlu olmamalıdır.

Bu ş/artlar bulunduğunda oğulun kızı veya kızları terekenin 1/6'ini alırlar. Rivayet edildiğine göre Ebu Musa'ya Ölünün kızına, oğlunun kızına ve kızkardeşine ait miras hisseleri sorulduğunda Ebu Musa şöyle demiştir: 'Terekenin yarısı ölünün kızına, diğer yarısı da kızkardeşine aittir. Abdullah b. Mes'ud'a git (bu meseleyi ona da sor), sanırım o da benim gibi hüküm verecektir!'

Mesele İbn Mes'ud'a sorulup, Ebu Musa'nın cevabı ve onun tarafından gönderildiği haberi verilince, Abdullah b. Mes'ud 'Eğer ben oğulun kızını mirastan mahrum edersem, elbette dalâlete düşmüş olurum, hidayete erenlerden olmam!' (diye bir mukaddime ile söze başlayıp şöyle devam etti): 'Bu meselede ben Peygamber'in hükmettiği şekilde hükmederim (ki o da şudur): Ölünün kızı terekenin yansını alır, oğulun kızı da iki 1/3'i tamamlamak için 1/3 alır. Geri kalan (1/3) de kızkardeşin payı olur!'

Ravi Huzeyl şöyle dedi: "Biz Ebu Musa'ya gelip İbn Mes'ud'un fetvasını kendisine haber verince 'Aranızda bu hıbr (=büyuk âlim) bulunduğu sürece bana birşey sormayınız' dedi".[18] /

6. Ölen kişinin bababir olan bir veya daha fazla kızkardeşleri

Ölenin bababir olan bir veya daha fazla kızkardeşleri şu şartlar bulunduğunda terekenin 1/6'ini alırlar:

a. Ölen kişinin oğlu, oğlunun oğlu, oğlunun kızı gibi mirasçısı olmamalıdır.

b. Ölen kişinin babası, babasının babası gibi mirasçısı olmamalıdır.

c. Ölen kişinin ana-bababir olan erkek kardeşi olmamalıdır.

d. Ölen kişinin ana-bababir olan bir kızkardeşi olmamalıdır.

e. Ölen kişinin bababir olan erkek bir kardı *si olmamalıdır.

Bu şartlar bulunduğunda ölen kişinin bababir olan bir veya daha fazla kızkardeşleri terekenin 1/6'ini alırlar. Bu hükmün delili icma ve kıyastır. Ölen kişinin tek kızıyla beraber, oğlunun kızlarının da miras almalarına kıyas edilmiştir.

7. Ölen kişinin anabir erkek kardeşi veya kızkardeşi

Ölen kişinin anabir erkek veya kızkardeşinin terekeden 1/6 hisse alabilmeleri için şu iki şartın bulunması gerekir:

a. Ölen kişinin, anabir erkek veya kızkardeşini hacbedecek bir yakını olmamalıdır.

b. Ölen kişinin anabir erkek veya kızkardeşi tek olmalıdır.

Eğer birden fazla -iki, üç, dört- olurlarsa, daha önce de belirttiğimiz gibi terekenin 1/3'ini alırlar. Bunun delili şu ayettir:

Babası, annesi ve evladı olmadığı halde vefat eden bir erkek veya kadının erkek veya kızkardeşi varsa, vasiyeti ve borcu çıktıktan sonra onların herbirine terekenin 1/6'i düşer. Eğer kardeşler birden fazla iseler; hepsi vasiyet ve borç çıktıktan sonra zarara uğratılmış olmaksızın terekenin 1/3'inde ortaktırlar. (Nisa/12)

Mirasçılardan Terekenin 1/3'inin Sahipleri ve Terekeden Artan Malın 1/3'ini Alacak Olanlar

Terekeden artan malın 1/3'ini şu iki sınıf alır:

I. Ölenin baba tarafından dedesi

Dede, ölenin ana-bababir olan veya bababir olan erkek veya kizkardeşleriyle beraber olduğunda, terekeden artan malın 1/3'ini alır.

II. Ölenin annesi

Ölenin annesinin, terekeden artan malın 1/3'ini alması, umeriyyeteyn ve ğareviyyeteyn isimli iki meselede olur. Bu iki meseleye umeriyyeteyn denmesinin sebebi, Hz. Ömer'in terekeden artan malın 1/3'ini ölenin annesine vermiş olmasıdır. Buna ğareviyyeteyn denmiştir, çünkü bu meselese-Ager denilen yıldız gibi parlak ve meşhur olmuştur. Umeriyyeteyn denen İki mesele şudur:

a) Bir kadının geride kocasını, annesini ve babasını bırakarak ölmesi,

b) Bir erkeğin geride karısını, annesini ve babasını bırakarak ölmesi.

Birinci mesele'de koca terekenin yarısını, anne kalan yarının 1/3'ini alır. Geriye kalan ise babanın olur. Meselâ terekenin tamamı 6 lira olsa, 3 lirasını koca, 1 lirasını anne, 2 lirasını da baba alır.

İkinci mesele'de ise hanım terekenin 1/4'ini, anne geriye kalanın 1/3'ini, baba da geri kalanı alır. Meselâ terekenin tamamı 12 lira olsa, 3 lirasını hanım alır, 3 lirasını da anne alır, geriye kalan 6 lirayı da baba alır.

Anne, birinci meselede 1/6, ikinci meselede 1/4 almaktadır. Fakat fakihler 1/6, 1/4 yerine, Kur'an'in ibaresine ters düzmemesi için "geriye kalanın 1/3'i" ifadesini kullanmışlardır.

Eğer (ölenin öz) çocuğu yoksa, ana ve babası mirasçı olursa, annesine 1/3 vardır. (Nisa/11)

Bu iki meselede anneye, geri kalan malın 1/3'inin verilmesinin sebebi şudur: Anneye terekenin 1/3'i verilirse, ölen kişinin ilk nesebi olan babadan fazla almış olur; yani baba bir pay alırken anne iki pay almış olur.

İkinci meselede ise baba fazla alır; anne 4 pay alır ki bu terekenin, üçte biridir, baba ise 5 pay alır, bu da terekenin geri kalanıdır.

Erkek ile kadın aynı derecede eşit olurlarsa, şeriatta esas olan kadına erkeğin payının yarısı kadar verilmesidir. Meselâ ölen kişinin hem oğlu, hem de kızı olursa erkek 2, kız ise 1 hisse alır. İşte bu kaideye binaen anneye, baki kalanın 1/3'i verilmiştir. Nitekim Hz. Ömer böyle hükmetmiş, ashabın cumhuru da ona muvafakat etmiştir.

Ta'sib'le (Asabe'de) Miras

Daha önce asabe'nin, kişinin erkek akrabaları olduğunu, onlara bu ismin verilmesinin kişiyi çepeçevre sarmış olmalarından, ona kuvvet yerip destek olmalarından kaynaklandığını söylemiştik. Yine asabe tek olduğunda terekenin tümünü, pay sahipleriyle beraber olursa pay sahiplerinin paylarından geri kalanı alacağını söylemiştik.

Asabe çoğuldur, tekili ise asib'diT. Fakat fakihler çoğul olan asabe kelimesini tekil yerine kullanmışlardır. Çünkü asabe tek olduğunda, bir topluluk gibi terekenin tamamını alır.

Asabe Yoluyla Mirasın Meşruiyeti

Asabe yoluyla mirasın meşru olduğuna hem Kur'an, hem de Sünnet delâlet etmektedir.

Allah çocuklarınız hakkında, erkeğejki kadının payı kadar pay vermenizi tavsiye eder (emreder). (Nisa/11)

. Eğer erkek ve kadın kardeşler mirasçı kalmış ise erkek kadının iki hissesi kadar alır. (Nisa/176)

Bu iki ayet ölen kişinin oğlunun ve kardeşinin asabe yoluyla mirasçı olduğuna ve bunlardan birinin bulunması halinde ölenin kızkardeşini de asabe yapacağına delâlet eder.

Asabe yoluyla mirasın meşruiyetinin Sünnet'ten delili ise şu-hadîstir:

Mirası (Kur'an'da bildirildiği gibi) sahiplerine dağıtın. Geriye kalanı da ölenin en yakın erkek akrabasına verin.1

Asabe'nin Kısımları

Asabe biri ncseb'den, diğeri de sebeb'den olmak üzere iki kısımdır. Sebep nedeniyle asabe olmak, köleyi âzad etmekle olur. Köleyi âzad eden kişi veya kişiler ortada olmadığı zaman onların asabeleri köleye asabe olurlar. Fakat bunlarla köleyi âzad eden kişinin arasındaki nesebe bir kadın girmemelidir. Ancak burada bu konuya dalmayacağız; zira bu" hususun hemen hemen hiçbir örneği mevcut değildir. Bu, geçmiş tarihlerde kalmış bir meseledir ve insanların çoğu bu mesele hakkında bilgiye ' muhtaç değildir.

Neseb'den Gelen Asabeler

, .

Neseb'den gelen asabeler, erkek varisler bahsinde saydığımız kişilerdir. Ancak onlardan ölen kadın ise kocası ve ölenin anabir olan kızkardeşi istisna edilmiştir. Bunlar pay sahibidirler. Bu bakımdan ölen kişinin babası, dedesi, oğlu, oğlunun oğlu, ana-bababir olan kardeşi, ba-babir olan kardeşi, ana-bababir olan kardeşinin oğlu, bababir olan kardeşinin oğlu, ana-bababir olan amcası, bababir olan amcası, ana-ba-

Daha önce geçmişti. Bababir olan amcasının oğlu, bababir olan amcasının oğlu o kişinin asa-besi'dir. Ölen kişinin mirasçısı olmaz da asabelerinden biri olursa, terekenin tümünü alır. Eğer ölen kişinin mirasçıları olur, bir de asabesi olursa, asabe terekeden artan malı alır. Asebelerden bir kısmının ise -baba, dede gibi- miras paylan vardır.

Neseb'den Gelen Asabe'nin Kısımları

Neseb'den gelen asabe üç kısımdır:

I. Bizzat asabe olan

II. Başkası vasıtasıyla asabe olan

III. Başkasıyla beraber asabe olan Şimdi bunları teker teker inceleyelim.

î. Bizzat Asabe Olan

Bizzat asabe olan, ölünün nesebinden gelen, fakat ölü ile arasında herhangibir kadın bulunmayan kişidir. Bunların bahsi daha önce geçmişti.

Bizzat Asabe Olan Kişinin Neseb Cihetleri

A. Oğulluk ciheti

Bunlar Ölen kişinin dallarıdır (evlatlarıdır). Ölen kişinin oğlu, oğlunun oğlu gibi ne kadar aşağı inerse insin erkek soyu onun asabesidir.

B. Babalık ciheti

Bunlar da ölen kişinin babası, dedesi, dedesinin dedesi gibi asıllarıdır.

C. Kardeşlik ciheti

Bunlar da ölünün babasının dallarıdır. Fakat bunlarla ölen kişi arasındaki nesebe- bir kadın girmez. Meselâ ana-bababir olan kardeş, bababir olan kardeş, ana-bababir olan kardeşin oğlu, bababir olan kardeşin oğlu gibi.

D. Amcalık ciheti

Bunlar ölen kişinin dedesinin dallandır. Yine onlarla ölen kişi arasında herhangibir kadın yoktur. Meselâ ana-bababir olan amca, bababir olan amca, ana-bababir olan amcanın oğlu, bababir olan amcanın oğlu gibi.

Bizzat Asabe Olan Kişinin Mirasçı Olması Şu Temeller Üzerine Bina Edilir

a. Geride kalan cihetin herhangibir ferdi, kendisinden önceki cihetin bir ferdi olursa mirasçı olamaz.

Çocuklar ve çocukların çocukları varken baba ve dede, babaları varken erkek ve kızkardeşler, erkek kardeş varken amcalar asabe yoluyla mirasçı olamazlar.

b. Akrabaların tümü baba ve dede, oğul ve oğulun oğlu, kardeş ve kardeşin oğlu, amca ve amcanın oğlu gibi aynı cihetten olursa asabe yoluyla mirasçı olamazlar.

Meselâ ölen kişinin dedesi ve babası hayatta ise dede torunun mirasından asabe yoluyla pay alamaz. Oğulun oğlu, oğulla beraber olursa asabe yoluyla birşey alamaz. Diğer asabeler de bunlara kıyas edilir. Diğer bir ifadeyle ölen kişiye bir vasıta ile yetişen kişi, o vasıta mevcut oldukça asabe yoluyla mirasçı olamaz.

c. Asabeler, akrabalık yönünden aynı olur da akrabalığın kuvvet derecesinde değişik olurlarsa, miras hususunda en kuvvetlisi diğerlerine takdim edilir.

Meselâ ana-bababir olan kardeş, bababir olan kardeşten, ana-bababir olan amca, bababir olan amcadan önce gelir.

Câberî, bu kaideyi şöyle ifade etmiştir: 'Önce takdim edilen cihet yoluyla, sonra akrabalık yoluyla, sonra akrabalığın kuvvet derecesiyle, sonra asabe yoluyla mirasçı olur1.

d. Mirasçılar hem cihet, hem derece, hem de derecenin kuvveti açısından eşit olurlarsa, hepsi asabe yoluyla mirasçı olur.

Bu durumda asabelerin tümü -ölen kişinin geride.kalan üç oğlu veya ölen kişinin geride kalan dört erkek kardeşi gibi- terekeyi aralarında eşit bir şekilde paylaşırlar.

II. Başkası Vasıtasıyla Asabe Olmak

Mira.sıan payı olup da kendisiyle beraber bir erkek kardeşi olan ;adın asabe olur ve pay sahipliğinden asabeliğe geçer. Meselâ ölen İşinin kızı, erkek kardeşiyle beraber olursa veya Ölen kişinin ana--ababir olan kızkardeşi, ana-bababir olan erkek kardeşiyle beraber »lursa asabe olur. Anabir olan kızkardeşler bu kaideden istisnadır, onlarla beraber olan erkek kardeş bizzat asabe olmadığı için kızkardeşlerini de asabe yapamaz. Başkası vasıtasıyla asabe olanların akrabalık derecesi, akrabalık kuvveti açısından eşit olmalıdır. Bu bakımdan ana-bababir olan kızkardeş bababir olan kızkardeşiyle beraber olursa asabe olmaz, yalnız mirasta pay sahibi olur. Çünkü o, bababir olan kardeşinden akrabalık bakımından daha kuvvetlidir. Ölen kişinin kızı, oğlunun oğluyla beraber olursa asabe olmaz, çünkü onun derecesi torundan daha kuvvetlidir.

Ancak derecenin eşit olması kaidesinden şu durumda olan kişi istisna edilmiştir: Ölen kişinin oğlunun kızları, oğlunun oğlunun' oğluyla (erkek torunun oğluyla) beraber olursa, her ne kadar bu torunun akrabalık derecesi onlardan daha zayıfsa da torunun oğlu onları asabe yapar. Ayrıca ölen kişinin iki tane kızı ve oğlunun kızları varsa, iki kız terekenin 2/3'sini alır, oğulun kızlarına terekeden birşey verilmez. Bu durumdayken ölen kişinin oğlunun oğlunun oğlu olursa, oğlunun kızlarını (yani halalarını) asabe yapar; onlarla beraber terekeden geri kalanı paylaşırlar.

Başkası vasıtasıyla asabe olmanın şartı, terekenin 2/3'sini ve yarısını alan erkek kardeşleriyle beraber olmaktır. Bunları da şöyle sıralayabiliriz:

A. Ölen kişinin oğluyla beraber kalan kızları asabe olurlar.

B. Ölen kişinin kızlarıyla beraber, oğlunun oğlu olması halinde halalarını asabe yapar.

C. Ölen kişinin ana-bababir olan kızkardeşleriyle beraber ana-bababir olan erkek kardeşi bulunduğunda, kızkardeşlerini asabe yapar.

D. Ölen kişinin bababir olan kızkardeşleri, ölen kişinin bababir olan erkek kardeşiyle bulunursa asabe olurlar.

Başkası Vasıtasıyla Asabe Olmanın Delili

Başkası vasıtasıyla asabe olunabileceğinin delili şu ayetlerdir:

Allah çocuklarınız hakkında erkeğe iki kadının payı kadar pay vermenizi tavsiye eder (emreder). , (Nisa/11)

Eğer erkek ve kadın kardeşler mirasçı kalmışsa erkek kadının iki hissesi kadar alır. (Nisa/176)

Ölen kişinin oğlunun kızları, ölenin kızlarına kıyas edilmiştir. Erkek ve kızkardeşler ibaresi, hem ana-bababir, hem de bababir kardeşleri kapsamaktadır.

III. Başkasıyla Beraber Âsabe Olmak

Başkasıyla asabe, kişinin anabir kızkardeşleri veya kızıyla birlikte ba-babir kızkardeşleri veya oğlunun kızıdır (kız torunudur).

Ölen kişinin geride iki kızı ve onlarla beraber ana-bababif veya ba-babir olan kizkardeşi kalırsa, iki kız terekenin 2/3'sini pay olarak alırlar, . ana-bababir veya bababir olan kızkardeş ise geriye kalan malın 1/3'ini asabe yoluyla alır. Bunlar gibi ölen kişinin ana-bababir olan kızkardeşleri veya bababir olan kızkardeşleri, oğlunun kızıyla veya kendi kızlarıyla beraber kalırlarsa onlar da terekeyi aynı şekilde paylaşırlar.

Başkasıyla beraber asabe olmanın delili, ölen kişinin kızının, oğlunun kızının ve kızkardeşinin miras payları sorulduğunda İbn Mes'ud'un verdiği cevaptır.- 'Bu meselede ben Peygamber'in hükmettiği şekilde hükmederim (ki o da şudur): Ölünün kızı terekenin yansını alır, oğlunun kızı da iki 1/3'i tamamlamak için 1/3 alır. Geri kalan (1/3) de kızkardeşin payı olur'.[19]

" . .

Babanın Mirastaki Durumları

Babayı, miras hususunda pay sahipleri ve asabeler arasında zikretmiştik. Babanın mirastaki durumlarını şöyle özetleyebiliriz:

1. Babanın mirastaki birinci durumu, mirastan pay sahibi olmasıdır.

Ölen kişinin oğlu, oğlunun oğlu gibi erkek çocuğu olmadığında babası mirasta pay sahibi olur.

2. Babanın mirastaki ikinci durumu ise asabe yoluyla mirastan istifade etmesidir.

Ölen kişinin oğlu, kızı, oğlunun oğlu veya oğlunun kızı gibi evlatlan olduğunda babası asabe yoluyla mirastan istifade eder.

Birinci durumun delili şu ayettir:

Eğer (ölenin öz) çocuğu yoksa ve ana-babası mirasçısı olursa, annesine 1/3 vardır, (geri kalan da babanındır). (Nisa/11)

İkinci durumun delili ise şu ayettir:

Ölen kişinin) ana ve babasından herbirine, ölenin eğer çocuğu varsa, terekenin l/6(i vardır. (Nisa/11)

Anneye 1/3 hisse verildikten sonra, geriye kalan mal babaya aittir. Çünkü Kur'an-ı Kerim anneye 1/3 hisse verdikten sonra, babanın hissesi hususunda sükût etmiştir. Bundan anlaşılır ki geriye kalan malı, baba asabe yoluyla elde eder.

3- Babanın mirastaki üçüncü durumu ise, mirastan hem pay alması, hem de asabe yoluyla istifade etmesidir.

Meselâ ölen kişinin geride-kızı veya oğlunun kızıyla babası da kalırsa, baba mirastan 1/6 pay alır, terekeden artanı da asabe yoluyla alır. Bunun delili şu hadîstir:

M i ras% paylarını (Kur'an'da bildirilen) sahiplerine veriniz. Bu paylardan geri kalan birşey de baba tarafından en yakın olan erkeğe aittir.[20]

Yukarıda zikrettiğimiz meselede baba, ölen kişiye en yakın erkek olduğundan terekeden 1/6 hisse alır, ölen kişinin kızı da payını aldıktan sonra geriye kalan mal asabe nedeniyle babaya ait olur.

Dedenin Mirastaki Durumları

Dedeyi de hem pay sahipleri, hem de asabeler arasında zikretmiştik. Dedenin de tıpkı baba gibi üç durumu vardır. Dede de bazen mirastan sadece pay alır, bazen sadece asabe nedeniyle mirastan istifade eder, bazen de mirastan hem payı olur, hem de asabe nedeniyle istifade eder. Dede, bu hususlarda aynen baba gibidir. Ancak bazı durumlarda babadan ayrılır,

Dedenin Babadan Ayrıldığı Durumlar

Dede, miıoa h\icu<;ıında babadan üç durumda ayrılır:

1. Ölen kişinin, dedesiyle beiabcr ana-bababir veya bababir olan erkek veya kızkardeşi varsa dedenin durumu babadan ayrılır. Baba aynı durumda olduğunda onları hacbeder (mirastan mahrum eder), dede ise onlarla beraber -ileride geleceği gibi- mirasa ortak olur.

2. Dede, Hz. Ömer'e nisbet edilen ve umeriyyeteyn diye bilinen iki meselede babadan ayrılır.

Bu meselelerde anneyle beraber dede mirasçı olursa, anne malın 1/3'ini alır, fakat anneyle beraber baba mirasçı olursa, anne malın tümünün değil, geriye kalanın 1/3'ini alır.

3. Baba anneyi hacbeder, fakat dede anneyi hacbedemez.

Ölen kişinin babası ve babaannesi kalırsa, babaanne oğlu (baba) tarafından hacbolunur, fakat dede onu hacbedemez. Çünkü babaanne ölüye dede vasıtasıyla bağlı değildir. Nitekim dedenin durumu da kendi annesini hacbetmek hususunda baba (=oğlu) gibidir. Çünkü onun (dedenin) annesi de -babaannenin babaya bağlı olduğu gibi- kendisine bağlıdır.

En doğrusunu Allah bilir.

FERAİZDE HESAP İLMİ 2

Hesab'ın Tarifi 2

Meselelerin Asılları 2

Avi'ın Tarifi 6

Avi'ın Meşruiyetinin Delili 6

Avledilen Mirasların Pay Miktarlarının Ne Kadar Olacağı 6

12 Paya Ayrılan Mirasın Avledilmesi 7

24 Paya Ayrılan Mirasın Avledilmesi 8

Meselelerin Asıllarını Tesbit Etmenin Kaidesi 8

FERAİZDE HESAP İLMİ

Ferziz bahsinin başında feraiz'in ıstılahî anlamının, payların (hisselerin) fıkhı ve her mirasçının tereke'den ne kadar pay alacağını bildiren bir ilim olduğunu söylemiştik. Mirasçıların terekeden ne kadar pay alacaklarının bilinmesi de ancak hesap ilmiyle mümkün olur. Feraiz ilmiyle- ilgili şimdiye kadar söylediğimiz şeyler, sadece mirasçıların paylarının bilinmesi hususundadır. Meselâ pay sahiplerinin kaç kişi, asabelerin kaç kişi olduğundan,- hacb'ın ne demek olduğundan ve benzeri hususlardan bahsettik. Şimdi ise hak sahiplerinin tereke'den ne kadar pay alacaklarını bildiren hesab ilmini beyan edeceğiz.

Hesab'ın Tarifi

Hesab kelimesinin lügat mânâsı, saymaktır. Hasebe, yahsebu kökünden gelir. Mastarı ise hüsban vezninde gelir.

Güneş de ay da hüsban (=hesap) iledir. (Rahman/5)

Sayan kişiye hasib, sayılan şeye de mahsub denir. Hasibe-yahsibu maddesi ise zan mânâsındadır. Hesabın ıstılahı mânâsı ise, birtakım kaide ve kurallar üzerine bina edilmiş bir ilimdir. O kaide ve kurallar üzerine bina edilmiş ilim vasıtasıyla sayısı belli olmayan şeylerin sayıları ortaya çıkarılır. Feraiz İlmindeki ftesabdan maksat, meselelerin asıllarının, mirasçıların paylarının en azının net olarak belirlenmesidir.

Meselelerin Asılları

Daha önceki bahislerden Allah'ın Kitabı'nda takdir edilmiş (tayin edilmiş/belirlenmiş) payların/hisselerin iki kısım olduğu anlaşılmıştır:

1. Nısf(l/2)

2. Rub(l/4) '

3. Sümün (1/8)

4. Sülüsan (2/3)

5. Sülüs (1/3)

6. Südüs (1/6)

Bu payların herbirinin mahreci, ismini aldığı sayıdır. Meselâ sülüs'ün (1/3'in) mahreci 3 rakamı, südüs'ün (1/6'in) mahreci 6-rakamı, rub'un (1/4'in) mahreci 4 rakamı, sümün'ün (1/8'in) mahreci 8 rakamıdır. Fakat nısfın (yarımın) mahreci 2 rakamıdır.

Bu girişten sonra mirasçıların terekeden kesirsiz (net) olarak paylarının ne kadar olduğunu Öğrenmek için meselenin asıllarını inceleyelim. Daha önce her meselenin aslının, kendisinden bir payın veya payların sahih olduğu en az sayısı olduğunu söylemiştik. Ancak bu, meselede bir veya birkaç pay sahibi olduğu zaman böyledir. Eğer mirasçıların tamamı erkek ve asabe ise tereke onların arasında eşit şekilde taksim edilir. Meselenin aslı, onların sayısı kadardır; yani onlar beş kişi ise 5, on kişi ise 10'dur.

Mirasçılar erkek ve kadınlardan oluşuyorsa, meselâ ölen kişiden geriye iki erkek çocuk, iki de kız çocuk kalmışsa, erkek çocukların herbiri iki kız gibi kabul edilir ve meselenin aslı ortaya çıkar. Buna binaen tereke onların arasında erkeğe 2, kadına 1 hisse veriierek paylaştırılır; yani erkek çocukların herbiri iki kız gibi kabui edildiğinden İki kız kadar pay alır. Bu da şu ayetin hükmüyle amel etmektir:

Aliah çocuklarınız hakkında, erkeğe, iki kadının payı kadar pay vermenizi tavsiye eder (emreder). (Nisa/11)

Feraiz ilminde üzerinde ittifak edilen meselenin asılları yedi tanedir. Bunlar-2-3-4-6-8-12 ve 24'tür.

Kendisinde südüs (1/6) bulunan.her meselenin aslı 6'dan gelir.

6 ■
1	Anne	■ 1/6
5	Oğul	Asabe (0)

(Tablo 1)

Bunun misali (Tablo 1) ölen kişinin geride annesini ve oğlunu bh rakmasıdır. Burada annenin payı 1/6'dir, çünkü mirasçı olarak bir de oğul vardır. Oğul ise asabe olduğundan geriye kalanın tamamını, yani 5 payı alır.

Feraiz ilminde âlim olanların, asabelere ayın harfi ile işaret ettikleri malumdur.1

Başka bir misal:

6
1	Anne	1/6
1	Baba	1/6
4"	Oğul	Asabe

(Tablo 2) Bu misalin açıklaması da önceki misalin açıklaması gibidir.

Südüs (1/6) ile nısf (1/2) veya sülüs (1/3) veya sülüsan (2/3) birlikte olduğunda ise, bunun aslı -aşağıda gösterildiği gibi- 6'dır.

6
1	Ann'e	1/6
3	Kız	1/2
2	Amca	Asabe

(Tablo 3)

Bu misalde, ölen kişinin geride annesi, kızı ve amcası kalmıştır. Burada anne 1/6, kız malın yansını alır ki bu 3/6 demektir. Amca ise asabe olduğundan geriye kalan 2 payı alır.

- Başka bir misal:

6
1	Anne	1/6
2	Anabir iki kızkardeş	1/3.
3	Amca	Asabe

(Tablo 4)

Metinde asabe kelimesini temsilen ayn ( £ ) harfi ile gösterilen yerler, çeviri metninde doğrudan asabe kelimesiyle gösterilmiştir. ^Yayıncının notu)

Burada ölenin annesi, anabir olan iki kizkardeşi ve bir amcası kalmıştır.

Başka bir misal:

6
1	Anne	1/6
4	İki kız	2/3
1	Amca	Asabe

(Tablo 5) Burada ölenin geride annesi, iki kızı ve bir amcası kalmıştır.

Bir meselede nısf (1/2) ve sülüs.(1/3) varsa, meselenin aslı -aşağıda görüldüğü gibi- yine 6'dan gelir.

6
3	Koca	1/2
2	Anne	1/3
1	Amca	Asabe

(Tablo 6)

Bu altı . meselenin tümünün aslı -görüldüğü gibi- yine 6'dır. Kendisinde südüs (1/6) olan veya nısf (1/2) ile südüs'ün (1/6) beraber olduğu veya sülüs (1/3) ile sülüsan'ın (2/3) beraber olduğu veya südüs (1/6) ile nısfın (1/2) ve sülüs'ün (1/3) beraber olduğu her meselenin aslı 6'dır.

Kendisinde rub (1/4) ve südüs (1/6) olan her meselenin aslı -aşağıda görüldüğü gibi- 12'dir.

12
3 -	Koca	1/4
2	Anne	1/6
7	Oğul	Asabe

(Tablo/7)

Burada, ölen kişinin arkasında kocası, annesi ve oğlu kalmıştır. Koca, karısının oğlu bulunduğundan ötürü terekenin 1/4'ini alır. Bu 3 pay demektir. Geriye 9 pay kalır. Anne 1/6 alır, bu da 2 paydır. Geriye kalan 7 payı ise asabe olduğu için kadının oğlu alır.

Eğer rub (1/4) ile beraber sülüs (1/3) veya sülüsan (2/3) varsa, onun da aslı 12'dendir.

Rub ile beraber sülüs'ün misali şöyledir:

12
3	Zevce	1/4
4	Anne	1/3
5	Amca	Asabe

(Tablo 8) Rub (1/4) ile beraber sülüseyn (2/3) varsa, onun misali şudur:

12
3	Koca	1/4 ■.
8	■ İki kız	2/3
1	Amca	Asabe

(Tablo 9) ■ • "

Burada, ölenin gerisinde kocası, iki kızı ve amcası kalmıştır. İki kız olduğundan dolayı kocanın payı 1/4, iki kızın payı 2/3, geriye kalan mal ise asabe yoluyla amcanındır.

Kendisinde 1/8 ile 1/6 hisse aiacak olanların bulunduğu her miras -aşağıdn görüldüğü üzere- 24 paya göre taksim edilir.

24
3	Zevce	1/8
4	Anne	1/6
17	Oğul	Asabe

(Tablo 10)

Kendisinde nısf (1/2) ve geriye kalan payların bulunduğu her miras -aşağıda görüldüğü gibi- 2 pay üzerinden taksim edilir.

2
1	Koca	1/2 ■
1	Amca	Asabe

(Tablo 11)

Kendisinde iki tane nısf (1/2) pay bulunan miras da -aşağıda görüldüğü gibi- 2 pay üzerinden taksim edilir. .

2
1	Koca	1/2
1	Ana-bababir kızkardeş	1/2

(Tablo 12)

Burada, ölen kişi geride kocasını ve. ana-bababir olan kizkardeşini bırakmıştır. Koca 1/2 alır ki bu 1 paydır, ana-bababir olan kızkardeş de 1/2 alır ki bu da 1 paydır; yani malı eşit şekilde paylaşırlar.

Kendisinde sülüs (1/3) ve diğer payların bulunduğu miras -aşağıda görüldüğü üzere- 3 pay üzerinden taksim edilir.

3
1	Anne	1/3
2	Amca	Asabe

(Tablo 13)

Kendisinde sülüsan (2/3) ve diğer payların bulunduğu miras ,da -aşağıda görüldüğü gibi- 3 pay üzerinden taksim edilir.

3
2	İki kız	2/3
1	Amca	Asabe

(Tablo 14)

Burada ölen kişinin geride iki kızı ve amcası kalmıştır. Terekenin 2/3'si kızlara verilir_._ki bu 2 paydır, geriye kalan 1 pay da asabe olarak amcaya verilir.

Kendisinde sülüs (1/3) ve sülüsan (2/3) bulunan miras da -aşağıda görüldüğü üzere- 3 pay üzerinden taksim edilir.

3
1	Annebir iki kızkardeş	1/3
2	Bababir iki kizkardeş	2/3

(Tablo 15)

Kendisinde rub (1/4) ve başka payların bulunduğu miras da -aşağıda görüldüğü gibi- 4 pay üzerinden taksim edilir.

4
1	Koca	1/4
3	Oğul	Asabe

(Tablo 16)

Kendisinde rub (1/4) ve nısfın (1/2) bulunduğu miras da -aşağıda görüldüğü üzere- 4 pay üzerinden taksim edilir.

4
1	Koca	1/4
2	Kız	1/2
1	Amca	Asabe

(Tablo 17)

Kendisinde sünıün (1/8), ve diğer payların bulunduğu miras da -aşağıda görüldüğü gibi- 8 pay üzerinden paylaştırılır.

8
1	Zevce	1/8
?	Oğul	Asabe

(Tablo 18)

Kendisinde sümün (1/8), nısf (1/2) ve diğer payların bulunduğu miras da -aşağıda görüldüğü üzere- 8 pay üzerinden paylaştırılır..

8
1	Zevce	1/8
4	Kız	V2
3	Amca	Asabe

(Tablo 19) Meselelerin Asıllarının Kısımları

Malum olduğu üzere yedi asıl mesele vardır ve bunlar iki kısma ayrılır:

1. Avl yapılan meseleler ki bunlar 6-12 ve 24 paya ayrılan miras meselelerinde sözkonusudur.

2. Ebediyyen avledilmeyen meselelerdir ki bunlar da 2-3-4 ve 8 pay üzerinden taksim edilen miras meseleleridir.

Miras paylarının avledilecek kısımlanyla, avledilemeyecek kısımlarının anlaşılması için meselelerin tümünü araştırıp İncelemek gerekir. Âlimler feraiz meselelerini iyice araştırdıktan sonra avledilecek ve avledilemeyecek kısımları açıklamışlardır.

Avi'ın Tarifi

Avlugal.ta yükselmek ve alçalmak mânâlarına gelir; bazen meyletmek, zulmetmek, haddi aşmak anlamlarında da kullanılır. Şu ayette bu şekilde kullanılmıştır:

Doğru yoldan sapmamanız için hakikate en yakın olanı budur.

(N'isa/3)

Yani bu. zulmetmemeniz için en uygun yoldur. .

Avi'ın ısuîahî mânâsı ise, 'miras paylarının toplam sayısını artırmak, miras paylarını inceltmek (azaltmak)' demektir. Böylece varislerin paylarında eksiklik meydana gelir.

Avi'ın Meşruiyetinin Delili

liz. Peygamber ve 1 iz. Ebubekir döneminde ferdiz meselelerinde avl yaoıimam-şLir. Miras paylarında ilk defa av! yapan kişi Hz. Ömer'dir. Onun dönerrunde bir mesele çıkmıştı, feraizde uygulanmakta olan pay sistemi bü meseleyi halletmekte yetersiz kalmıştı. Bu hususta Hz. Ömer ashab ile istişare ettiğinde Zeyd b. Sabit, avl yapmasını tavsiye etti. Bunun üzerine Hz. Ömer şöyle dedi: 'Allah'a yemin ederim ki ben, Allah Teâlâ'nın kimi takdim edip kimi tehir ettiğini bilmiyorum. Ben, malı hisselere ayırarak hepinize taksim etmekten daha uygun bir yol bulamıyorum'.

Hz. Ömer böylece mirasçıların paylarını avletti, sahabîler de bu hususta ona muvafakat ettiler. Sonra da İmam Şafii'nin de içlerinde bulunduğu âlimlerin cumhuru avl meselesini kabul ettiler. Daha ileride. -Allah'ın izniyle- içerisinde avi'ın bulunduğu örnekler verilecektir.

Avledilen Mirasların Pay Miktarlarının Ne Kadar Olacağı

Avledilen mirasların 6-12 ve 24 paya ayrılan miraslar olduğunu söylemiştik,

6 Paya Ayrılan Miras Malının Avledilmesi

• 6 paya ayrılan miras malı -aşağıda da görüleceği gibi- avledilerek 7, 8, 9 ve 10 paya çıkarılabilir. ' .

(Avl)

7 6
3	Koca
4	Ana-bababir iki kızkardeş	2/3

(Tablo 20)

Burada, ölenin kocası malın yarısını (1/2), ana-bababir olan iki kızkardeş ise 2/3'sini alırlar. Miras 6 pay, avlediidiği takdirde 7 pay üzerinden taksim edilir. (3/6'ü koca alırsa, geriye 3 pay kalır. Bunun sülüsan'ı

(2/3'si) ise 4 paydır.)

• 6 paya ayrılan mirasın, avledilerek 8 paya çıkarılmasının misali ise şu şekildedir:

(Avl)

8 6
3	Koca	1/2
4	İki kızkardeş	2/3
1	Anne	1/6

(Tablo 21)

Bu meselede koca terekenin yansını (msf) alır ki bu 3 paydır, iki kiz-kardeş de 2/3'sini (sülüsan) alırlar, bu da 4 paydır, anne ise 1/6 (südüs) alır, bu da 1 paydır. Burada 6 paya ayrılan miras avledilerek paylar 8'e çıkarılmıştır.

• 6 payın avledilerek 9 paya çıkarılmasının misali İse şöyledir:

(Avl)

9 6
3	Koca	1/2
4	Bababir iki kızkardeş	2/3
2	Anabir iki kızkardeş	V3

(Tablo 22)

Burada koca nısf (1/2) alır ki bu 3 paydır, bababir olan iki kızkardeş sülüsan (2/3) alır, bu da 4 pay eder, anabir olan iki kızkardeş de sülüs (1/3) alır, bu da 2 paydır. Bu paylar 6 payı aştığından, 6 paya ayrılan miras avledilerek paylar 9'a çıkarılır.

6 paya ayrılan mirasın avledilerek 10 paya çıkarılmasının misali ise şudur:

(Avl)

10 6
3	Koca	1/2
4	İki kızkardeş	■ 2/3
2	Anabir iki kızkardeş	1/3
1	Anne	1/6

(Tablo 23)

Burada koca, nısf (1/2), ana-bababir olan kızkardeşler sülüsan (2/3), anabir olan kızkardeşler sülüs (1/3), anne ise südüs (1/6) alır. Bu paylar 6 payı geçtiği için avlediierek 10 paya çıkarılır.

12 Paya Ayrılan Mirasın Avledilmesi

12 paya ayrılan miras avledilerek 13-14-15 ve 17 paya çıkarılır.

• 12 paya ayrılan mirasın avledilerek 13 paya çıkarılmasının misali

şöyledir:

(Avl)

13 12
3	Zevce	1/4
8	İki kızkardeş	2/3
2	Anabir kızkardeş	1/6

(Tablo 24)

Burada, ölenin karısı rub (1/4), ana-bababir olan iki kızkardeşi sülüsan (2/3) ve anabir olan kızkardeşi de südüs (1/6) alır. Bu paylar, 12 payı geçtiği için avledilerek miras 13 paya çıkarılır,

• 12 paya ayrılan mirasın avledilerek 15 paya çıkarılmasının misali de şöyledir:

(Avl)

15 12
3	Zevce	■1/4
8	İki kızkardeş	2/3
4	Anabir iki kızkardeş	1/3

(Tablo 25)

• 12 paya ayrılan mirasın avledilerek 17 paya çıkarılmasının misali şöyledir:

(Avl)

17 12 .
3	Zevce	1/4
8	İki kızkardeş	2/3
4	Anabir erkek kardeş	1/3
- 2	Anne	1/6

(Tablo 26)

Burada, ölenin hanımı 1/4 alır ki bu 3 paydır, ana-bababir olan kiz-kardeşleri 2/3 alır, bu da 8 paydır, anabir erkek kardeşi 1/3 alır, bu da 4 paydır, annesi ise 1/6 alır, bu da 2 paydır. Bu paylar 12 payı geçtiği için, paylar 17'ye çıkarılmıştır.

24 Paya Ayrılan Mirasın Avledilmesi

24 paya ayrılan miras, avledilerek. sadece 27 paya çıkarılabilir. Bunun misali ise şudur:

(Avl)

27 24
3	Zevce	1/8
16	iki kız	2/3
4	Baba	1/6
4	Anne	1/6

(Tablo 27)

Burada ölenin hanımı 1/8 ahr ki bu 3 paydır, İki kızı 2/3 alır, bu da 16 paydır, babası 1/6 aiır, bu da 4 paydır, annesi 1/6 alır, bu da 4 paydır. Bu paylar, 24 payı geçtiğinden, avl yapılarak paylar 27'ye çıkarılmıştır.

Meselelerin Asıllarını Tesbit Etmenin Kaidesi

Meselelerin asıllarının Lesbit edilmesi şu tertib ve kaidelere göre yapılmalıdır:

1. Meseledeki mahreçler birbirlerine benzemelidir. Meselâ iki tane 1/6 pay olmalıdır.

Ölenin, geride babası, annesi ve oğlu kalırsa, -aşağıda olduğu gibi-iki tane 1/6 pay olur, miras ise 6 paya ayrılır; zira iki tane birbirine benzer pay bulunmaktadır.

6
1	Baba	1/6
1	Anne	1/6
4	Oğul	Asa be

(Tablo 28)

2. Meseledeki mahreçler mütedahil olmalıdır.

Yani en büyük pay, en küçük paya taksim edilmelidir. Meseiâ paylar 1/3, 1/2 ve 1/6 şeklinde olursa, 2 ve 3 rakamının olduğu görülür, bunların ikisi de 6'ya dahildir. 3, 6'nın yarısı, 2 de 6'nın 1/3'idir. Payların içinde 1/2 ve 1/8 payın bulunması halinde de durum aynı şekildedir. Burada 2 ile 8 vardır. 2 ise 8'e dahildir. Çünkü 2, 8'i dört kere böicr. Tedahül yapılırken en büyük mahreç hangisiyse o esas alınarak meseleye mahreç yapılır.

I. Misal

6
2	Anabir erkek kardeş	1/3
3	Bababir kızkardeş	1/2
1	' Anne	1/6

(Tablo 29)

II. Misal

8
1	Zevce	1/8
4	Kız	1/2
3	Amca	Asa be

' (Tablo 30) 3. Meseledeki mahrecier belli adetlere bölünebilir olmalıdır.

Meselâ 1/8 ve 1/6'de olduğu, gibi. Çünkü burada 8 ve 6 vardır ve bunlar yanda tevafuk ederler. İkisi de yarıya bölünebilir; sekizin yarısı dört, altının yansı üçtür. Ayrıca sekizde dört, altıda da üç tane iki vardır.

Tevafuk halinde bu iki mahreçten birinin yarısı alınır, yani ya 8'in, ya da 6'mn yarısı alınır ve diğer mahreç ile çarpılır ve çıkan sonuç o meselenin aslı kabul edilir. Meselâ 8'in yansı olan 4 alınarak 6 ile çarpılır (4x6=24) veya 6'nın yarısı olan 3 alınarak 8'le çarpılır (3x8=24) ve çıkan rakam (24) meselenin aslı kabul edilir. Bkz. Tablo 31

24
4	Anne	1/6
3	Zevce	1/8
12	Kız	. 1/2
5	Amca	Asabe

(Tablo 30

Öyleyse bu ikisinin mahreci hem 6'da, hem de 8'de vardır. Bunlar mütedahil olmadıkları (biri diğerinin içine girmediği) için 8'i meselenin aslı olarak kabul ederiz. Ancak mütevafık oldukları (ikisinin de yarısı bulunduğu) için. bir tanesinin yansım alarak diğeriyle çarparız ve çıkan sonucu meselenin aslı kabul ederiz. Nitekim daha önceki meselede bunu açıklamıştık.

4. Mahreçler mutebayin olmalıdır (birbirine benzememelidir).

Mahreçler mütedahil de, muvafık da olmamalıdır. Meselâ paylar 1/4 ve 1/3 şekiinde olduğunda buradaki 4 ile 3 arasında tebayün vardır. Çünkü bunların ikisi birbirine benzemez ve biri, diğerine bölünemez; yani belli adetlere bölünemezler. İşte böyle durumlarda biriyle diğerini çarpar, çıkan sonucu meselenin aslı kabul ederiz. Bkz. Tablo 32

12
3	Zevce	■ 1/4 '
4	Anne	1/3
5	Amca	asabe

(Tablo 32)

Hanımın payı olan 1/4 ile annenin payı olan 1/3'in arasında tebayün vardır; yani biri diğerine dahil olmaz ve belli adetlere bölünemezler. Bu durumda biri diğeri ile çarpılır, çıkan sonuç o meselenin aslı kabul edilir. Nitekim bu husus daha önceki şekilde (Tablo 32) açıkça görülmektedir..

Meselelerin Tashihi ve Tashih Etmenin Yolu

Daha önce, mirasçıların paylarının kesirsiz olarak verilebildiği sayının en azının o meselenin tashihi olduğunu söylemiştik. Eğer tereke, mirasçıların sayısına göre taksim edilebilirse, taksimde sadece meselenin ash üzerinde durulur, tashihe ihtiyaç kalmaz. Bu durumda -meselede avi yapılmamış ise- her mirasçının meselenin aslındaki payı ne ise o verilir.

12
3	Üç Zevce	1/4
4	Anne	1/3
5	Beş Amca	Asabe

(Tablo 33)

Meselâ ölenin gerisinde 3 kardeşi, onların anneleri, 5 tane de amcası kalmışsa, bu meselenin aslı 12'dir. Bu durumda 1/4'in mahreci olan 4'ü, 1/3'in mahreci olan 3 ile çarparız. Çünkü ikisi mutebayindirler. 4 İle 3 çarpıldığında çıkan sonuç, yani 12 meselenin aslı oiur (4x3=12). Bu mesele aslından tashih edilmiştir; zira mirasçıların her grubunun paylan kesirsiz (net) olarak tesbit edilebilmektedir. Meselâ üç hanım terekenin 1/4'ini alır ki bu 3 paydır; her kadına birer pay verilir. Anne-de terekenin 1/3'ini alır, bu da 4 paydır. Böylece payların toplamı 7'ye ulaşır. Terekenin geri kalanını ise amcalar alırlar, bu da 5 paydır; her amcaya 1 pay verilir. Böylece meseienin aslında tashihe ihtiyacı olmadığı görülür. Başka bir ifade ile mesele aslından tashih edilmiş olur. Çünkü meselenin aslından taksim olunması, tashih yapmaktan daha makbuldür. Meseleyi uzatmanın faydası da yoktur. Avl yapıldığı halde mirasçıiann payı kesirsiz (net) olarak tesbit- edilebiliyorsa, tashihe gerek yoktur. (Bkz. Tablo 33)

(Avl)

17 12
2	Ikİ Nine	1/6
3	Uç Zevce	1/4
4	Anabir dört kızkardeş	1/3.
8	Bababir sekiz kızkardeş	2/3

(Tablo 34)

Ash 12 olan meselenin 1/2'nin mahreci 1/4'dir. Bu da 2 eder. Onun 1/6'nin mahreci olan 6 ile çarpılması gerekir. Çünkü iki mahreç arasında muvafakat vardır, ikisi de net olarak ikiye bölünebilir. Böylece mesele 17'ye çıkar. İki nine terekenin 1/6'ini avl yapılmış olarak alırlar ki bu 12 eder (2 paydır), her nine 1 pay alır. Üç zevce de terekenin 1/4'ini avl yapılmış olarak alırlar, bu da 3 paydır, her hanıma 1 pay verilir. Kızkardeşler de (ana-bababir dört kızkardeş) avledilmiş olarak terekenin 1/3'ini alırlar, bu da 4 paydır, her kızkardeşe 1 pay verilir. Bababir olan kızkardeşler ise avledilmiş olarak malm 2/3'sinİ alırlar, bu da 8 paydır, herbirine birer pay verilir. Bu meseleye feraiz ilminde Ümmü'l-Eramil adı verilir.

Her grubun paylan, meselenin aslından veya avledilmesinden sonra onların adetierine göre net olarak taksim edilemezse, meselenin tashih edilmesi vacib olur. Meselenin aslı, her grubun paylarının net olarak verilebileceği en az sayıya bağlanır. Meselenin tashihi şu tertip üzere yapılır:

1. Meseledeki kesir, -aşağıda olduğu gibi- mirasçılardan bir grup üzerinde olmalıdır.

Tashih	Asi	Pay Miktarı
18 =	6x	3
3	1	Anne	1/6
3	1	Baba	1/6
12	4	Üç Oğul	Asabe

(Tablo 35)

Bu meselenin aslı 6'dır. Çünkü payların içinde iki tane 1/6 pay vardır, mahrecieri aynıdır ve en büyük rakam 6'dır. Burada baba 1/6, anne 1/6 alır, geriye kalan mal ise erkek çocuklara verilir, bu da 4 paydır. Oysa bu 4 payın üç erkek çocuğa net ve eşit olarak paylaştırılması mümkün değildir. Bu durumda mesele tashih edilir. Bu grubun paylan ve sayıları veya sayılan ve paylan arasında tebayün veya tevafuk vardır. Burada tedahül ve temasül'e itibar edilmez. Çünkü o zaman her pay taksim edilir. Grubun sayıları ile paylar arasında tebayün olduğu takdirde meselenin aslı grubun adedi ile çarpılır, çıkan netice meselenin tashihidir. Nitekim bu önceki meselede geçmişti. Meselenin aslı olan 6 rakamı, çocukların sayısı olan 3 ile çarpılır (3x6=18), böylece mesele tashih edilmiş olur. Payın yarısı, bu grubun fertlerine verilir, sonra payın cüz'ü mirasçıların her grubunun payı ile çarpılır. Böylece o grubun payı, fertlere taksim edilir. Yukarıda zikrettiğimiz meselede, üç erkek çocuğun paylarının sayısı dört olduğuna, dört de üçe bölüneme-yeceğine göre payın cüz'ü (3 pay) -ki grubun fertlerinin adedi üçtür- 4 ile çarpılır (3x4-12) ve çıkan sonuca göre onlar arasında taksim edilir.

Böylece her çocuğun payı 1/4 olur. Zira 12'nin 1/3'i 4ıtür. Eğer Gruptakilerin sayısı ile paylar arasında tevafuk varsa, fertlerin sayısı meselenin aslıyla çarpılır, böylece mesele .tashih" edilmiş olur. Sonra o payın yarısı, mirasçıların herbirinin payı ile çarpılır, çıkan netice mirasçıların sayısına göre taksim edilir. (Bkz. Tablo 36)

Tashih	Asi	Pay Miktarı
12 =	6x	2
6	3	Koca	1/2
2 ■	1	Nine	1/6
4	2	Dört Amca	Asabe

(Tablo 36)

Bu misalde meselenin aslı 6'dır. Çünkü 1/2 ile 6 arasında tedahül vardır. 1/6'in mahreci olan 6 alınır ve meselenin aslı yapılır. Kocanın payı malın yarısı olduğu için, bu 3 paydır. Ninenin payı 1/6'dir, bu da 1 paydır. Geriye kalan 2 pay da amcalarındır. Fakat 2 pay, dört amcaya kesirsiz olarak paylaştırılamayacağından, amcaların sayısı İle pay sayısı olan 2 çarpılır. Çünkü amcaların sayısı ile pay arasında yarım'ia tevafuk vardır, yani amcaların sayısı olan 4 ve payların sayısı olan 2, tam olarak ikiye bölünebilir; birinin yansı 2, diğerinin yarısı da 1 olur. Zira paylar arasında yarırn'da tevafuk vardır. Bu çarpımın neticesi ise meselenin taksimidir (2x6=12). Sonra payın yansı, mirasçıların herbirinin payı ile çarpılır ve çıkan netice fertlerin sayısına göre taksim edilir.

2. Bir grubun değil de iki, üç veya dört grubun payı kesirli oiursa (yani kesirsiz dağıtılması mümkün olmazsa), meselenin tashihi için her grubun fertlerinin sayısı ve payı dikkate alınır. Eğer mübayenet varsa, her grubun fertlerinin toplam sayısı alınır veya muvafakat varsa vufku alınır, bu dört nisbet arasında temasül, tedahül, tevafuk ve tebayün olup olmadığına bakılır. Eğer temasül varsa, bir misli alınarak meselenin aslıyla çarpılır. Tedahül varsa en büyük rakam alınarak meselenin aslıyla çarpılır. Tevafuk varsa vufku (yarısı) alınarak diğer paylarla çarpılır, bunun neü-cesiyle de meselenin aslı çarpılır. Tebayün varsa, fertlerin payları birbirleriyle çarpılır, çıkan sonuç da meselenin aslıyla çarpılır. Böylece mesele tashih edilmiş olur. Meselenin daha İyi anlaşılması için birkaç misal verelim:

I. Misal/Fertlerin Sayısının Temasülü

Tashih	Asi	Pay Miktarı
30-	. 6x	5
5	1	Anne	1/6
10	2	Anabir beş kardeş	1/3
15	3	Beş Amca	Asabe

(Tablo 37)

Bu meselede inkisar iki grup üzerinde olur: yani anabir olan beş kardeş ile beş amcanın paylan kesirli olur. Meselenin aslı 6'dır. Çünkü bu iki şeyin mahreci arasında tedahül vardır. (1/3, 1/6). Annenin payı 1/6'dir, bu 1 paydır. Anabir kardeşlerin payı 1/3'dir, bu da 2 paydır. Bu onlara taksim edilemez. Amcaların payı ise asabe olması bakımından 3'tür. Bu da kesirsiz olarak' taksim edilemez. Bu durumda anabir kardeşlerin sayısı. ile payları arasında tebayün olduğu görülür. Bu durumda fertlerin sayısı alınarak muhafaza edilir. Sonra amcaların sayısı ile payların sayısı arasında da tebayün olduğu görülür. Onların sayısı da muhafaza edilir. Sonra muhafaza edilen fertlerin toplam sayısı ile paylar arasında temasül olduğu görülür. Zira hem anabir olan kardeşlerin, hem de amcaların sayısı 5'tir. Bu durumda biri alınarak meselenin aslıyla (12 ile) çarpılır, çıkan sonuç meselenin tashihidir. Sonra misli alınarak, fertlerin sayısıyla çarpılır. Daha önce de belirttiğimiz gibi buna payın cüz'ü denir. Mirasçılardan her grubun sayısıyla, her grubun payı çarpılır. Böylece her grubun payı fertlerinin sayısına göre taksim edilir.

II. Misal/Fertlerin Sayısının Tedahülü

Tashih	Asi	Pay Miktarı	■
24 =	6x	4	■
4	1	Anne	1/6
8	2 .	Anabir dört kardeş	1/3
12 .	3	Dört Amca	Asabe

(Tablo 38)

Bu meselenin aslı 6'dır. Çünkü 1/6 ile 1/3 arasında tedahül vardır. Annenin payı 1/6'dir, geriye 5 pay kalır. Anabir olan kardeşlerin payı 1/3'dir, bu da 2 paydır. Fakat bu 2 pay onlara kesirsiz olarak taksim edi -lemez, çünkü kardeşler dört tanedir. Fakat pay sayısı ile kardeşlerin sayısı arasında tedahül vardır, yani hem 6, hem de 4 kesirsiz olarak ikiye bölünür. Bu durumda fertlerin, sayısının yarısı alınarak -ki bu 2'dir- muhafaza edilir. Amcaların payı ise -ki asabe yoluyla alırlar- 3'tür. Bu 3 pay da dört amca arasında kesirsiz olarak taksim edilemez. Ayrıca biri, kesirsiz olarak ikiye bölünür, diğeri ise bölünemez. Birinin 1/3'i vardır, diğerinin yoktur. Bu durumda amcaların sayısı da muhafaza edilir. Sonra amcaların sayısı olan 4 ile anabir olan kardeşlerin sayısı olan 2 arasında tedahül olduğunu görürüz. 2, 4'ün içinde bulunduğundan en büyük rakam olan 4 alınır ye meselenin aslı olan 6 ile çarpılır (4x6=24), çıkan sonuç meselenin tashihidir. Sonra bir payın cüz'ü amcaların.sayısı olan 4 ile çarpılır -kî her grubun payıdır- çıkan sonuç her grubun sayısının göre taksim edilir.

III. Misal/Fertlerin Sayısının Tevafuku

Tashih	Asi	Pay Miktarı
180 =	6x	30
30	1	Anne	1/6
60	2 '	Anabir onbeş kardeş	1/3
90	3	On Amca	Asabe

(Tablo 39)

Bu meselede 1/6 ve 1/3 pay sahibiyle beraber, asabe yardır. Meselenin aslı 6'dır. Burada annenin payı 1/6'dir, anabir olan onbeş kardeşin payı 1/3'dir, geriye kalan malı ise asabe yoluyla on amcaya alır. Anabir olan-onbeş kardeşin payı 2 olduğundan, 2 payın onbeş kardeşe kesirsiz olarak paylaştırılması mümkün değildir. Pay ile kardeşlerin sayısı arasında tebayün vardır. Bu durumda kardeşlerin sayısı muhafaza edilir. Terekenin geri kalanını asabe yoluyla alan amcaların payı ise 3'tür. Bu 3 payın on amcaya kesirsiz olarak taksim edilmesi imkânsızdır. Çünkü paylar ile sayıları arasında tebayün vardır. Amcaların sayısı olan on ile kardeşlerin sayısı olan onbeş arasında tevafuk olduğunu görüyoruz. Kardeşlerin sayısı olan onbeşin içinde üç tane beş, amcaların sayısı olan on'un içinde ise iki tane beş vardır. Amcaların sayısının yarısı olan 5 rakamı alınır, kardeşlerin sayısı olan 15 ile çarpılır, çıkan sonuç da meseienin aslıyla (6 ile) çarpılır, çıkarı sonuç meselenin tashihidir; yani meselenin aslı olan 6 ile neticede ortaya çıkan rakam çarpılır (15x2=30). Neticede ortaya çıkan rakam 180'dir. Bu, meselenin tashihidir. Sonra sehm'in parçası (30) alınarak her varisin payı ile çarpılır, ortaya çıkan sonuç her grubun payıdır ki fertlerin sayısına göre taksim edilir.

IV. Misal/Fertlerin Sayısının Tebayünü

Tashih	Asi	Pay Miktarı
36 =	6x	7
6	1	Anne	1/6
12	2	Anabir üç kardeş	1/3
18	3	İki Amca	Asa be

(Tablo 40)

Bu meselede 1/6 ve 1/3 pay sahibi vardır. Meselenin aslı 6'dır. Burada anabir olan üç kardeşin payının onlar arasında kesirsiz olarak taksim edilmesi mümkün değildir. Çünkü onların sayıları ile payları arasında tebayün vardır. Onların sayısı olan 3 ile amcaların sayısı olan 2'ye baktığımızda aralarında tebayün. olduğunu görürü?.. Bu durumda birinin sayısının yansı alınarak diğerinin sayısıyla çarpılır (3x2=6) bunun sonucunda çıkan 6 rakamı sehm'in parçasıdır. Onu meselenin aslı olan 6 İle (6x6=36) çarptığımızda 36 olduğunu görürüz ki bu, meselenin tashihidir. Sonra sehm'in cüz'ü (6) her grubun payı ile çarpılır, çıkan sonuç fertlerin sayısına göre taksim edilir.

TEREKE'NİN TAKSÎMİ 2

Mirasta Meşhur Olan Meseleler 3

1. el-Müşerreke Meselesi 3

2. el-Umeriyyeteyn Meselesi 3

4. el-Minberiyye Meselesi 4

5. el-Harka Meselesi 4

6. el-Ekderiyye Meselesi 5

7, el-Yetimetan Meselesi 5

8. Ümnü'l-Furûh Meselesi 5

9. Ümmü'l-Eramil Meselesi 6

10. el-Mervaniyye Meselesi 6

11. el-Hamziyye Meselesi 7

12. ed-Dinariyye Meselesi 7

13. el-İmtihan Meselesi 7

Feraiz'in Çeşitli Konularında Tahlil Edilmiş Meseleler 8

Feraiz Meselelerinin Hallinde Âlimlerin Umumiyetle Takip Ettikleri Yol 8

Pay Sahipleri ile Asabeler Hakkındaki Birtakım Meseleler 8

Dedenin Kardeşlerle Beraber Olan Meseleleri 17

TEREKE'NİN TAKSÎMİ

Terekenin mirasçılar arasında taksimi, fera-iz ilminin asü olan tek amacıdır. Daha önce bahsi geçen hususlar ise bunun vasıtalarıdır. Terekenin taksim edilmesinin birkaç yolu vardır. Bu yolların en basiti; terekenin meselenin aslı üzerine taksim edilmesi, sonra neticenin her mirasçının payı ile çarpılmasıdır.

Bunun misali -Tablo 58'de olduğu gibi- ölen kişinin geride karısının, iki kızının, annesinin ve ana-bababir olan kardeşinin kalmasıdır.

24
3	Zevce	1/8
16	İki kız	2/3
4	Anne	1/6
1	Ana-bababir erkek kardeş	Asa be

(Tablo 58)

Burada meselenin aslının 24 olduğu açıktır. Çünkü meselede 1/8 vardır, onun mahreci sekizdir, 1/6 vardır, onun mahreci de 6'dır. 6 ile 8 arasında da tevafuk vardır. Burada kadına 1/8 verilir, bu 3 paydır. İki kıza malın 2/3'si verilir, bu da 16 paydır (her kıza 8 pay verilir). Anneye 1/6 verilir, bu da 4 paydır. Ana-bababir olan kardeş ise asebe olması nedeniyle geriye kalan bir payı ahr.

Terekenin 4800 lira olduğu farzedilirse, yapılması gereken işlem şudur: Tereke, meselenin aslı üzerine taksim edilir, sonra çıkan netice her mirasçının payı ile çarpılır.

Örnek: 4800/24=200 lira, 1 pay 200 liradır. Bu durumda kadına 3x200-600 lira, iki kıza 16x200=32000 lira, anneye '4x200=800 lira, kardeşe 1x200=200 lira verilir. İşte bu payların toplamı olan 4800 lira terekenin kıymetidir.

Başka bir yol da'şudur: Her mirasçının payı terekenin tamamı ile) çarpılır, çıkan sonuç meselenin aslı üzerinden taksim edilir. Bunuri misali de Tablo 59'da olduğu gibidir.

12
4	Anne	1/3
3	Zevce	1/4
5	Amca	Asa be

(Tablo 59)

Burada meselenin aslı 12'dir. Çünkü meselede annenin payı ile zevcenin payı arasında tebayün vardır. Anne 1/3 alır, bu 4 pay eder. Zevce 1/4 alır, bu da 3. pay eder. Geriye kalan malı da asabe yoluyla amca alır, bu da 5 pay eder.

Terekenin 100 dinar olduğu farzedilirse, .

Annenin payr= 4x100=1/3-33

12 -Zevce'nin payı= 3/100=25 . .

12 Amcanın payi= 5x100=2/3-41

12 '

4
1 .	Koca	1/4
1	Ana-bababir kızkardeş	Asabe
2	Oğul'un kızı	1/2

(Tablo 60)

Burada ölenin geride kocası, ana-bababir olan kızkardeşi ve oğlunun kızı kalmıştır. Koca 1/4 alır, bu 1 paydır. Kız malın yarışını alır, bu da 2 paydır. Aha-bababir olan kızkardeş ise asabe yoluyla geriye kalan 1 payı alır. Çünkü o başkasıyla beraber bulunan asabedir. Meselenin aslı 4'tür. Kızın payının mahreci olan 1/2 ile kocanın payının mahreci arasında tedahül vardır. Terekenin 44 lira olduğunu farzedersek kocanın payı 1x44=44/4= 11 lira, kızın payı ise 2x44=88/4=22 lira olur.

Mirasta Meşhur Olan Meseleler

.Mirasta meşhur olan birtakım meşelere bazı lakablar verilmiştir. O meseleler feraiz âlimleri arasında bu lakablarla bilinmektedir. Bu meselelerin bu lakabları almalarının sebebi, ya orada ihtilaf olduğu için, ya sorulduğu âlime nisbet edildiği için, ya da o meselede hüküm veren âlimin lakabı olduğu içindir. Yukarıdaki bahislerde feraiz ilminin kaidelerini açıklarken bu meselelerin bir kısmı zikredilmişti. Burada ise bir başlık altında bu meselelerin en meşhurlarını beyan edeceğiz ki feraiz ilminin kaynak kitaplarını okuma imkânına sahip olmayanlar onları öğrenebilsinler.

1. el-Müşerreke Meselesi

Bu meseleye aynı zamanda eî-müştereke ve'I-himariyye ismi de veri -lir. Bu mesele, Kardeşler bahsinde geçmişti. Bunun misali Tablo 6l'de olduğu gibidir.

(3) .

18	6
9	3	Koca	1/2
3	1	Anne	1/6
4	2 '■■	Anabir erkek kardeşler	1/3
2	2 '■■	Ana-bababir kızkardeş oğulları	1/3

(Tablo 61)

Bilindiği gibi Hz. Ömer bu meselede önce hüküm vermiş: Asabe oldukları için ana-bababir olan kardeşleri iskat etmiş, paylar dağıtıldıktan sonra onlara birşey kalmamıştır. Sonra bu hükmünden vazgeçerek onları sanki hepsi anabir kardeşlermiş gibi kabul ederek anabir kardeşlerle ortak yapmış, babalarını ilga etmiştir.

2. el-Umeriyyeteyn Meselesi

Hz. Ömer bu iki meselede hüküm vermiş olduğundan bunlara umeriyyeteyn adı verilmiştir. Nitekim bunu daha önce söylemiştik. Burada eşlerin payından sona anneye 1/3 verilmiştir. Bu iki meselenin misalleri Tablo 62 ve 63'dedir.

6
3	Koca	1/2
1	Anne	1/3
2	Baba	Asa be

(Tablo 62)

12
3	Zevce	1/4
3	Anne	1/3
6	Baba	Asabe

(Tablo 63) 3. el-Mübahele Meselesi

Bunun misali Tablo 64'de olduğu gibidir.

(Avl)

8 - 6'
3	Koca	1/2
2	Anne	1/3
3	Anabababir kızkardeş	1/2

(Tablo 64)

Burada malın yarısı kocaya verilir, bu 3 paydır. Malın 1/3'i anneye verilir, bu 2 paydır. Malın yarısı da ana-bababir olan kızkardeşe verilir, bu da 3 paydır. Meselenin aslı 6 olduğundan ve mirasçılara paylaştınla-macağından, mesele 8fe avledilmiştir. Bu, İslâm'da avledilen ilk meseledir. Bunu daha önce söylemiştik. Bu meseleye mübahele isminin verilmesinin sebebi, Hz. Ömer'in hilafete geçtiği dönemin başında olmasıdır. Bu mesele hususunda Hz. Ömer sahabe ile istişare etmiş, Hz. Abbas da terekeyi paylarının oranı nisbetinde onlara taksim etmesini söylemiş, diğer sahabîler de buna muvafakat etmişlerdir.

Başka bir rivayete göre Hz. Ömer bu mirasçılara 'Ben Allah'ın Kitabı'nda sizin için bir pay göremiyorum. Allah Teâlâ'nın hanginizi takdim edip hanginizi tehir ettiğini de bilmiyorum ki ben de ona göre davranayım. Fakat bu konuda bir görüşüm vardır, eğer doğruysa Allah'tan, yanlışsa bendendir. Benim görüşüme göre her payın eksiltilmesi (avledilmesi) gerekir' diyerek paylarda avl yapmış ve terekeyi taksim etmiştir. Bu hususta ashabdan hiçbiri ona muhalefet etmemiştir. Hz.Osman halife olunca Abdullah b. Abbas bu hususta muhalefet ederek 'Eğer oniar Allah'ın takdim ettiğini takdim, tehir ettiğini de tehir etselerdi, payların avledilmesine gerek kalmazdı' dedi. Bunun üzerine İbn Abbas'a 'Allah kimi takdim, kimi tehir etti?' diye soruldu. İbn Abbas şöyle cevap verdi: 'Koca, zevce, anne ve nine takdim edilir. Oğulun kızları, ana-bababir olan ve bababir olan kızkardeşler de tehir edilir. Onlara bazen pay verilir, bazen de asabe olurlar. Avl ise ancak paylardan geriye kalan mal hakkında yapılır'. Bu hususta sahabîler İbn Abbas ile tartıştıklarında1 İbn Abbas 'Kim istiyorsa onunla mübahele edelim. Aliç çölünün kumlarını sayan kişi dahi malda iki yarım pay, bir de 1/3 pay çıkarmaz1 dedi. Bunun üzerine sahabîler 'O halde neden bunu Hz. Ömer zamanında söylemedin?' dediler. İbn Abbas [Hz. Ömer'den korktuğum için söylemedim' diye cevap verdi

Buradaki Aliç, çok meşhur bir çölün adıdır. İbn Abbas'm 'Kim istiyorsa onunla mübahele edelim' sözü şu ayete işarettir:

(Ey Muhammedi) Sana gelen ilimden sonra, seninle tartışacak olurlarsa, de ki: 'Gelin çocuklarımızı ve çocuklarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım. Sonra da lanetleşelim. Allah'ın lanetinin yalancıların üzerine olmasını dileyelim'. (Âlu İmran/6l) İşte bundan ötürü buna el-mü'hahele meselesi denilmiştir.

4. el-Minberiyye Meselesi

Bu mesele Tablo 65'de olduğu gibidir.

(Avl)

27 24
3 .	Zevce	1/8
4	Baba	1/6
4	Anne	1/6
16	iki kız	2/3

(Tablo 65)

Burada meselenin aslı 24'tür. Çünkü bu meselede' bulunan paylardan 1/8 ile 1/6'in mahreçleri arasında tevafuk vardır. Bu durumda mesele 27'ye avledilir. Zevce 1/8 ahr, bu 3 paydır. Anne 1/6 alır, bu da 4

paydır. Baba 1/6 alır, bu da 4 paydır. İki kız ise malın 2/3 alır, bu da 16 paydır. Bu meseleye el-minberiyye denmesinin sebebi, Hz. Ali'nin minberde hutbe irad ederken bu mesele hakkında hüküm vermesidir. Hz. Ali sözünü 'Hamd o Allah'a mahsustur ki her nefsi işledikleriyle cezalandırır' diye sürdürdü. Bu mesele kendisine sorulduğunda çok çabuk bir şekilde 'Zevcenin 1/8 olan hissesi burada 1/9 olmuştur. Bu nedenle mesele avledilir' dedikten sonra hutbesine devam etmiştir. Bu, Hz. Ali'nin ne kadar zeki ve bilgili olduğunu göstermektedir.

5. el-Harka Meselesi

Bu mesele Tablo 66rda olduğu gibidir.

(3)

9	3
3	1	Anne	1/3
4	2	Dede	Asabe
2	2	Anabababir kizkardeş	Asabe

(Tablo 66)

Burada anneye 1/3 verilir, geriye kalan mal ise dede ile kizkarde-şindir; dedeye 2, kızkardeşe 1 pay verilmek suretiyle paylaştırılır. Meselenin aslı 3 olduğundan tashih edilerek 9'a çıkarılması gerekir. Böylece anneye 3 pay, dedeye 4 pay, kızkardeşe de 2 pay düşer. Bu meseleye el-Harka adı verilmesinin sebebi, ashabın bu meseleyi yırtmış/parçalamış olduğunun düşünülmesi veya bu meselenin ashabın ittifaklarını parçalamasıdır. Çünkü ashab bu meselede yedi görüşe ayrılmıştır. Bizim zikrettiğimiz şekil ise Şafii mezhebinin kabul ettiği görüştür.

6. el-Ekderiyye Meselesi

el-Ekderiyye'nin mânâsını daha önce beyan etmiştik. Bu mesele Tablo 67'de olduğu gibidir.

		CAvl)		(3)
27		9 6
9		3		Koca		1/2
6		2		Anne		1/3		Tereke'nin Taksimi	77
	8		1		Dede		1/6
	4		3		Anabababir (veya ba-babir) kizkardeş		1/2

(Tablo 67) .

Burada avl yapılarak kocaya malın yarısı, anneye 1/3'i, dedeye 1/6'i, kızkardeşe malın yarısı verilir. Bu durumda meselenin aslı olan 6, avledi-lerek 9'a çıkarılmıştır. Avl yapıldıktan sonra dede ile kızkardeşin payları birleştirilerek erkeğe 2,' kadına 1 olmak üzere aralarında taksim edilir. Çünkü birinin payı olan 1/9 ile diğerinin payı olan 3/9, onlara -erkeğe 2, kadına 1 pay yerilmek suretiyle- taksim edilemezdi. Bu nedenle onların sayısı alınarak -çünkü paylan arasında mübayenet vardır- meselenin aslı ile çarpılmış ve mesele 27 ile tashih edilmiştir. Bu durumda kocaya 9 pay, anneye 6 pay, dedeye 8 pay, kızkardeşe de 4 pay verilir. Bu meseleye el-Ekderiyye denmesinin sebebi, bu meselenin Zeyd b. Sabit'in görüşünü üç yönden bulandırmış olmasıdır. Zira İbn Mes'ud, dededen ötürü avl yaparak kızkardeşe pay ayırmış, payların tamamını cemedip asabelere taksim etmiştir. Kızkardeşi pay sahiplerinden kabul ederek onu asabe'den saymamış, zira ona birşey kalmamıştır. Terekenin taksim edilmesine de imkân yoktur, çünkü o dedenin payı olan 1/6'de azaltma yoluna gidiyordu.

7, el-Yetimetan Meselesi

Bu meseleler Tablo 68 ve 69'da olduğu gibidir.

2
1	Koca	1/2
. 1	Ana-bababir kızkardeş	1/2

(Tablo 68)

2
1	Koca	1/2
1	Bababir kızkardeş	1/2

(Tablo 69)

Bu iki meselede koca malın yarısını alır, geri kalan yarıyı da kızkar-deşler alır. Feraiz ilminde bu iki mesele dışında hiçbir meselede tereke iki eşit paya ayrılmaz.

8. Ümnü'l-Furûh Meselesi

Bu mesele Tablo 70'de olduğu gibidir.

(Avl)

10 6
3	Koca	1/2
1	Anne	1/6
2	Annebir iki kızkardeş	1/3
4	Ana-bababir iki kızkardeş	2/3

(Tablo 70)

Burada koca malın yansını, anne 1/6'ini, anabir olan iki kızkardeş malın 1/3'ini, ana-bababir olan iki kızkardeş de 2/3'sini alır. Meselenin aslı olan 6, avl yapılarak 10'a çıkarılmıştır. Bu meseleye ümm'ül-furûh adı verilmesinin sebebi, bu meselede, avl yapılmış diğer meselelerden daha fazla alınmasıdır ve bu dört fazlalığın yavrulara benzet ilmesidir. (Çünkü furûh, ferh'in cem'idir, ferh ise yavru mânâsına gelir). Aynı zamanda bu meseleye eş-Şureyhiyye adı da verilir. Çünkü bu mesele hakkında ilk hüküm veren kişi Kadı Şureyh'Lir.

9. Ümmü'l-Eramil Meselesi

Bu mesele Tablo 71'de olduğu gibidir.

(Avl)

17 22
3	Üç Zevce	1/4
2	İki Nine	1/6
4	Anabir dört kızkardeş	1/3
8	Ana-bababir sekiz kızkardeş	2/3

(Tablo 71)

Burada hanımların herbirine birer pay olmak üzere 1/4 verilir-ki bu 3 paydır. İki nineye birer pay olmak üzere 1/6 verilir, bu da 2 paydır. Anabir olan kızkardeşlere birer pay olmak üzere 1/4 verilir. Ana-bababir olan kızkardeşlere de 2/3 verilir ki bu da 8 paydır. Meselenin aslı 12'den 17'ye avledilmiştir. Bu meseleye ümm'ül-eramil adı verilmesinin sebebi, mirasçıların tamamının kadın olmasıdır ve bu mesele şu şekildeki bir problemle ifade edilir: bir adam ölür ve geriye 17 dinar ve 17 zevce bırakırsa, her zevceye 1 dinar düşer.

10. el-Mervaniyye Meselesi

Bu mesele Tablo 72'de olduğu gibidir. , . : . .

(Avl)

9 6
3	Koca	1/2
4	Ana-bababir iki kızkardeş	2/3
	Bababir iki kızkardeş	M
2	Anabir iki kızkardeş	1/3

(Tablo 72)

Burada avl yapılarak malın yansı kocaya verilir ki bu 3 paydır. Ana-bababir olan iki kızkardeşe 2/3'si verilir, bu da 4 paydır. Bababir olan iki kızkardeş ise ana-bababir olan iki kızkardeşle hacbedilir, çünkü malın 2/3'sinden sonra geriye birşey kalmamaktadır. Anabir olan iki kızkardeşe 1/34 verilir, bu da 2 paydır. Meselenin aslı olan 6 avledilerek 9'a çıkarılır. Bu meseleye Mervanİye denilmesinin sebebi, Mervan b. Hakem zamanında vukûbulmasıdır. Bu meseleye el-Ğarra adı da verilir. Çünkü âlimler arasında meşhur olmuş bir meseledir.

11. el-Hamziyye Meselesi

Bu mesele Tablo 73'de olduğu gibidir.

(12)

72	6
12	1	Uç Nine	1/6
30		Dede	Asa be
30	5	Ana-bababir kızkardeş
0		Bababir kızkardeş
0		Anabir kızkardeş	M

(Tablo 73)

Bu mesele Şafii mezhebi üzerine avdet edilen meselelerdendir. Çünkü ana-bababir olan kızkardeş, bababir olan kızkardeşi dede üzerine sayarak dedeyi işin içinden çıkardıktan sonra, bababir kızkardeşin payını da alır. Bu meselenin aslı 6'dır. Nineler 1/6 alır ki bu 1 paydır. Dede ve iki kızkardeş ise geriye kalan 5 payı alır. Anabir olan kızkardeş dede ile hacbedilir (mirastan mahrum edilir). Ninelerin sayısı ile payları arasında mübayenet olduğu için onların payları aralarında kesirsiz olarak taksim edilemez. Bu durumda ninelerin sayısı alınır, dede ve iki kızkardeşin payları 5, sayılan ise 4'tür, çünkü dede iki kızkardeş gibi sayılır. Burada da payların sayısı ile fertlerin sayısı arasında tebayün vardır. Fertlerin sayısı hacbedilip ninelerin sayısı ile dede ve kızkardeşlerin sayısına -bu sayı 4'tür- bakıldığında onların mütebayin oldukları görülür. Bu durumda bir grubun sayısı Üe diğer grubun sayısı çarpılır (4x3=12) ve çıkan sonuç da meselenin aslı ile çarpılır (12x6=72). Ninelere 12x1=12 düşer, her nineye 4 pay verilir. Dede ve kızkardeşlere 12x5=60 düşerse, yarısını dede alır ki bu 30 paydır. Geriye kalan 30 pay da ana-bababir olan kızkardeşlere verilir. Bu meseleye el-Hamzİyye adı verilmesinin sebebi, bu meselenin Hamzatu'z-Zeyyad isimli bir kişiye sorulması ve onun da bu cevabı vermesidir.

12. ed-Dinariyye Meselesi

Bu mesele Tablo 74'de olduğu gibidir.

(25)

600	24
75	3	Zevce	1/8
100	4	Nine	1/6
400	16	iki kız	.2/3
24	1	Bababir oniki erkek kardeş *	Asabe
1	1	Bababir kızkardeş	Asabe

(Tablo 74)

Bu meselede tereke 600 dinar, meselenin aslı ise 24'ür. Bu meselede, erkek kardeşlerle kızkardeşin payları ile sayıları arasında tebayün olduğundan tashih yapılması gerekir. Bu durumda meselenin aslı ile fertlerin sayısı çarpılır (24x25=600), çıkan sonuç meselenin tashihidir. Böylece kadın 1/8 alır ki bu 75 dinardır, nine 1/6 alır, bu da 100 dinardır. İki kız malın 2/3'sini alırlar, bu da 400 dinardır. Bababir olan erkek kardeşlerle bababir olan kızkardeşler de geriye kalan 25 dinarı; erkeğe 2, kıza 1 dinar olmak üzere paylaşırlar. Bu yüzden meseleye ed-Dinariyye meselesi denilmiştir. Bu mesele şu şekildeki bir problemle ifade edilmiştir; bir adam 600 dinar bırakır ve 17 tane erkek ve kadın mirasçısı olursa, herbiri 1 dinar alır.

13. el-İmtihan Meselesi

Bu mesele Tablo 75'de olduğu gibidir.

	(1260)
Tashih 30.240	Asi 24
3780	3	Dört Zevce	1/8
5040	4	Beş Nine	1/6
20.160	16	Yedi Kız	2/3
1260	1	Bababir Dokuz Kızkardeş	Asabe

(Tablo 75)

Bu mesele 24 ile tashih edilir. Zevcelere 1/8 verilir, bu 3 paydır. Ninelere 1/6 verilir, bu da 4 paydır. Kızlara 2/3 verilir, bu da 16 paydır. Geriye kalan da asabe yoluyla kızkardeşlere verilir, bu da 1 paydır. Çünkü kızkardeşler başkasıyla beraber bulunduklarında -ki burada ölenin kızı ile beraberdirler- asabe olurlar. Grupların sayıları ile payları arasında tebayün olduğundan payları kesirsiz olarak taksim edilemez. Bu nedenle bir grubun fert sayısıyla diğer grubun fert sayısı çarpılır, çıkan sonuç -ki 1260'dır- ile de meselenin aslı olan 24 çarpılır (1260x24=30.240), çıkan sonuç meselenin tashihidir. Sonra her mirasçının payı, payın parçasıyla çarpılır:

Zevceler: 3x1260=3780 Nineler: 4x1260=5040 Kızlar: 16x1260=20160 Kızkardeşler: 1x1260=1260 Toplam: 30.240

Feraiz'in Çeşitli Konularında Tahlil Edilmiş Meseleler

Feraiz ilminin -hesap bahsine girmeden önce- hükümlerinin çoğunu serdetmiştik. Ancak bu hükümleri, feraiz âlimlerinin her konuda yaptıkları hesap şekilleriyle birlikte zikretmem iş tik. Miras meseleleriyle ilgili bu tablolar, hükümlerin daha iyi anlaşılıp terekenin mirasçılara nasıl dağıtılması gerektiğini göstermek için yapılmıştır. Bu meseleleri geciktirmemizin sebebi, hesap ilminin kaide ve kurallarını beyan etmeden önce çalışmamızı feraiz ilminde meçhul bulunan elliden fazla mesele üzerine bina etmekten korkmamızdı. Nitekim önce hesap meselelerini beyan etmekle makul bir yol tuttuğumuz anlaşılmıştır. Hatta bu yolun takip edilmesi zaruri idi. Şimdi daha önce beyan edilip halledilmiş meselelerden birtakım numuneler alacağız ki bu ümin kaide ve kuralları, öğrenmek isteyenlerin zihinlerinde iyice yerleşsin. Allah Teâlâ'dan dileğimiz bu meseleleri hepimiz için yararlı kılması ve bizi doğru yola iletmesidir. O bizim tek dayanağımızdır ve O ne güzel vekildir.

Feraiz Meselelerinin Hallinde Âlimlerin Umumiyetle Takip Ettikleri Yol

Meselelerin halledilmesinde bilinmesi gereken birtakım usûller bulunmaktadır. Bunları şöyle sıralayabiliriz:

1. Mirasçıları, doğru bir çizgi çizerek yazmak.

2. Her varisin farz veya asabe veya hacb yoluyia müstehak olduğu konumu verese'nin sağ yanına onlara mahsus bir çizgiyle belirtmek.

3- Meselenin aslını, çizginin üstüne ve sol tarafına yazmak.

Blinu daha önce meşelerin aslının istihracı konusunda görmüştük.

4. Mesele avledilmişse, onu aslın üstüne koymak.

5. Meselenin tashihini, meselenin asıl çizgisinin üst sol tarafına yazmak.

Meselelerin nasıl tashih edildiğini daha önce belirtmiştik.

6. Her mirasçının payı onun tam hizasına meselenin altına yazılmalı, ayrıca meselenin tashihinin de altına yazılmalıdır.

7. Sehmin parçası, meselenin aslının sağ üst tarafına konulmalıdır.

8. Feraiz âlimleri genellikle asabclere ayn harfiyle, hacbedilen kişiye de mira ( f ) harfiyle işaret etmişlerdir.

Pay Sahipleri ile Asabeler Hakkındaki Birtakım Meseleler

6
3	Koca	1/2
2	Anne	1/3
1	Anabababir erkek kardeş	Asabe

(Tablo 76)

Bu meselede koca tereke'nin yarısını (1/2) alır; zira karısının, miraç -sısı olacak bir çocuğu yoktur. Anne terekenin 1/3'ni alır. Çünkü mirasçı olacak bir evladı olmadığı gibi, ayrıca birkaç kardeş de bulunmamaktadır. Anabababir erkek kardeşe gelince, o terekenin geri kalanını asabe yoluyla alır. Çünkü o bu meselede zikredilen erkekler içerisinde onların en çok hak sahibi olanıdır, üstelik kendisini hacbedecek kimse de yoktur.

Bu meselenin aslı 6'dır. 1/2'in mahreci olan 2, 1/3'in mahreci olan 3 ile çarpılmıştır (2x3=6). Netice itibariyle terekenin bütün paylan 6'dır ve mesele yukarıda izah edildiği şekilde tevzi edilir.

23
12	Kız	1/2
4	Anne	1/6
3	Zevce	1/8
5	Anabababir erkek kardeş	Asabe

(Tablo 77)

Bu meselede kızın payı 1/2, yani terekenin yarısıdır. Çünkü kız burada tek basmadır ve onu asabe yapacak kimse yoktur. Annenin payı 1/3'dir. Çünkü ölenin mirasçı olan bir kızı bulunmaktadır. Hanımın payı 1/8'dir, zira mirasçı olan çocuğu vardır. Geriye kalan mal ise asabe yoluyla ana-bababir olan kardeşindir. Bu meselenin aslı 24'tür. Çünkü 1/8 ile 1/6'mn mahreçleri mütevafıktır, yani hem sekiz, hem de altı kesirsiz olarak ikiye bölünebilir. Birinin yarısı ile diğeri çarpıldığında, çıkan sonuç meselenin aslı olur. Yarının mahreci ise hem 1/8'in, hem de 1/6'in mahrecine dahildir; yani 6'da üç tane 2, 8'de ise dört tane 2 vardır. Bu bakımdan yarının mahreci bırakılır. Bu durumda terekenin paylarının toplamının 24 olduğu açıktır. Bunun nasıl taksim edileceği yukarıdaki meselede izah edilmişti.

Başka bir misal olarak da Tablo 78'deki meseleyi ele alalım:

12
6	Oğul'un Kızı	1/2
3-	Koca	1/4
2	Anne	1/6
1	Bababir erkek kardeş	Asabe

(Tablo 78)

Burada oğuiun kızma terekenin yansı, yani 1/2 verilir. Çünkü ölen kişinin çocuğu bulunmamaktadır. Ayrıca oğuiun kızı tek başına bulunmaktadır, onu asabe yapacak kimse yoktur. Kocaya malın 1/4'i verilir,, çünkü mirasçı olan bir dal (fer) vardır. Anneye 1/6 verilir, çünkü mirasçı olan varis vardır. Geriye kalan mal ise bababir olan erkek kardeşe asabe yoluyla verilir. Meselenin aslı 12'dir. Çünkü 1/4 ile 1/6'in mahreçleri arasında tevafuk vardır. 1/4'in mahreci 4, 1/6'in mahreci ise 6'dir. Her ikisi de kesirsiz olarak ikiye bölünebilir. Bunlardan birinin yarısı diğeriyle çarpıldığında (4x3=12), çıkan sonuç meselenin aslı olur.

Başka bir misal olarak da Tablo 79'daki meseleyi ele alalım:

12
6	Ana-bababir kızkardeş	1/2
3	Zevce	1/4
2	Anabir erkek kardeş	1/6
1	Ana-bababir erkek kardeşin oğlu	Asabe

(Tablo 79)

Burada ana-bababir olan kızkardeş terekenin yansını (1/2) alır. Çünkü tek basınadır, onu hacbeden ve asabe yapan kimse de yoktur. Zevce 1/4'ini alır, çünkü ölen kişinin oğlu yoktur. Anabir erkek kardeş 1/6'ini alır, çünkü' ölen kişinin kardeşi bulunmamaktadır. Geriye kalan malı ise ana-bababir olan kardeşin oğlu asabe yoluyla ahr. 1/4 iie 1/6'in mahreçleri arasında tevafuk olduğundan meselenin aslı 12'dir. Bu bakımdan 4 veya 6'mn yansı ile diğeri çarpılır, elde edilen sonuç meselenin aslı olur. Açıkça görüldüğü gibi burada terekenin paylarının toplamı 12'dir ve meselede açıklandığı gibi taksim edilir.

Başka bir misal olarak da Tablo 80'deki meseleyi ele alalım:

6
3	Bababir kızkardeş	1/2
1	Anne	1/6
1	Anabir kızkardeş	1/6
1	Anabababir Amca	Asabe

(Tablo 80) . .

Burada bababir olan kızkardeşe terekenin yansı (1/2) verilir, çünkü tek başına bulunmaktadır. Ayrıca onu hacbedecek ve asabe yapacak kimse de yoktur. Anneye 1/6 verilir, çünkü ölen kişinin erkek kardeşi yoktur. Anabir olan kızkardeşe de 1/6 verilir, çünkü o da tek basmadır ve onu hacbedecek kimse yoktur. Ana-bababir olan amcaya ise asabe yoluyla geriye kalan malın tamamı verilir. Meseleninn aslı 6'dır. Çünkü meseleçle iki tane 1/6 pay bulunmakta ve bunların mahreci mütemasildir, yarımın (1/2) mahreci olan 2, 6'ya dahildir ki bu kızkardeşin payıdır. Bu bakımdan bu meselede terekenin paylarının toplamı 6'dır ve bu paylar meselede belirtildiği gibi taksim edilir.

Başka bir misal olarak da Tablo 81'deki meseleyi ele alalım:

12
3	Koca	1/4
7	Oğul	Asabe
■ 2	Baba	1/6

(Tablo 81)

Bu meselede koca terekenin 1/4'ini, baba ise 1/6'ini alır; zira onlarla beraber ölenin fer'i bulunmaktadır. Geriye kalan mal ise asabe yoluyla oğula verilir. Bu meselenin aslı 12'dir, çünkü meselede bulunan 1/4 pay ile 1/6 payın mahreçleri birbirine muvafıktır; ikisi de kesirsiz olarak ikiye bölünebilir. Zira 4'ün yarısı 2, 6'nın yarısı ise 3'tür. Bu durumda birinin yarısı diğeriyle çarpıldığında meselenin aslı 12 olarak ortaya çıkarılır. Bu payların misasçilara nasıl paylaştırılacağı ise Tablo 81'de açıklanmıştır.

Başka bir misal olarak da Tablo 82'deki meseleyi ele alalım:

12
3	Zevce	1/4 ■
2	Anne	1/6
2	Anabir kızkardeş	1/6
5	Ana-bababir erkek kardeş	As a be

(Tablo 82)

Bu meselede kadın terekenin 1/4'ini alır, çünkü ölenin mirasçı olacak çocuğu yoktur. Anne 1/6 alır, çünkü onunla beraber ölenin kardeşleri bulunmaktadır. Anabir kızkardeş de 1/6 alır, zira o tek basınadır ve onu hacbedecek kimse yoktur. Ana-bababir olan kardeş-ise geriye kalan malı asabe yoluyla alır. Meselede 1/6 ve 1/4 pay bulunduğundan, bunların da mahreçleri mütevakıf olduklarından meselenin aslı 12'dir. Bu payların mirasçılara taksim edilmesi de yukarıda zikrettiğimiz gibidir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 83'deki meseleyi ele alalım:

12
3	Koca	1/4
6	Kız	1/2
2	Anne	1/6
1	Bababir erkek kardeş	Asabe

. (Tablo 83)

Bu meselede koca 1/4 alır, çünkü ölenin mirasçı olan kızı bulunmaktadır. Kız malın yarısını (1/2) alır, zira tek basınadır ve onu asabe yapacak kimse de yoktur. Anne 1/6 alır, çünkü ölenin mirasçı olan çocuğu vardır. Terekeden geriye kalanı ise asabe yoluyla bababir olan kardeş alır. ıMeselenin aslı 12'dir, çünkü 1/4 ile 1/6'in mahreçleri mütevakıftır. Banlardan birinin yarısı diğeri ile çarpıldığında, çıkan sonuç -ki bu 12'dir- meselenin aslı olur. Bu payların mirasçılara nasıl paylaşLırılacağı da açıklandığından başka bir izaha gerek yoktur.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 84'deki meseleyi ele alalım:

4
1	Koca			1/4
2	Oğul'un	kızı		1/2
1	Ana-bababir erkek	kardeşin	oğlu	Asabe

(Tablo 84)

Bu meselede koca 1/4 alır, çünkü ölenin mirasçısı (oğlunun kızı) vardır' Oğulun kızı terekenin yarısını (1/2) alır, zira onu asabe yapacak veya hacbedecek kimse yoktur. Ana-bababir olan kardeşin oğlu ise asabe yoluyla terekeden geriye kalanı alır. Meselenin aslı 4'ür, çünkü 1/4 ile yarımın (1/2) mahreçleri mütedahildir. Bu durumda büyük olan mahreç yani 4 esas kabul edilerek küçük olan mahreç dikkate alınmaz. Bu bakımdan meselenin payları 4'tür ve bunların taksimi de yukarıdaki gibidir.

Başka bir misal olarak Tablo 85'deki meseleyi ele alalım:

12
3	Koca	1/4
5	Oğul'un oğulu	Asabe
2	Anne	1/6
2	Baba	1/6

(Tablo 85)

Bu meselede koca 1/4 alır, çünkü ölenin mirasçısı olan dalı (oğlunun oğlu) vardır. Anne 1/6 alır. Baba da 1/6 alır. Geriye kalan malı ise asabe yoluyla oğulun oğlu alır. Meselenin aslı 12'dir, çünkü 1/6 ile 1/4'in mahreçleri mütevakıftır. Bu nedenle de birinin yarısı diğeri ile çarpılır, çıkan netice meselenin aslı olur.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 86'daki meseleyi ele alalım:


3	Zevce	1/8
13	Oğul	Asabe
4	Baba	1/6
4	Anne	1/6

(Tablo 86)

Bu meselede zevce 1/8 alır, çünkü ölenin mirasçı olan dalı vardır. Baba 1/6 alır. Anne de 1/6 alır. Geriye kalan malı ise asabe yoluyla oğlu alır. Burada meselenin aslı 24'ür, çünkü 1/8 ile 1/6'in mahreçleri arasında

Büyük Şafii Fıkhı

tevafuk vardır. Birinin yansı ile diğeri çarpılır (6x4=24), çıkan sonuç meselenin aslı olur.

Başka bir misal olarak Tablo 87'deki meseleyi ele alalım:

24
3	Zevce	1/8
12	Kız	1/2
4	Anne	1/6
5=1+4	Baba	Asabe+1/6

(Tablo 87)

Bu meselede zevce 1/8 alır, çünkü ölenin mirasçı olan dalı vardır. Kız terekenin yarısını (1/2) alır, bu da 12 paydır, çünkü o tek başına bulunmaktadır ve onu asabe yapacak kimse yoktur. Anne 1/6 alır, bu da 4 paydır. Baba ise pay olarak 1/6 aldıktan sonra, terekeden 'geriye kalanı da asabe yoluyla alır, çünkü öicnin kızıyla beraberdir. Onun payı l+4=5'tir. Meselenin aslı 24'ür, çünkü 1/8 ile 1/6'in mahreçleri arasında tevafuk vardır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 88'deki meseleyi ele alalım:

24
3	Üç Zevce	1/8
3	Oğul'un oğulu	Asabe
4	Baba	1/6
4	Anne	1/6

(Tablo 88)

Bu meselede üç hanıma 1/8 verilir, çünkü ölen kişinin mirasçı olan dah (oğulun oğlu) vardır. Babaya 1/6 verilir. Bunlardan geriye kalanı ise asâbe yoluyla oğulun oğlu alır. Burada meselenin aslı 24'ür. Meselenin aslının Lesbit edilmesi için 1/8'in mahreci olan 8 ile 1/6'in mahreci olan 6 çarpılır (8x6=24), böylece meselenin paylarının 24 olduğu anlaşılır. Bu payların nasıl taksim edileceği de şekilde açıkça görülmektedir.

Başka bir misal olarak Tablo 89'daki meseleyi ele alalım:

6
4	İki kız	2/3
1	Baba	1/6
1	Anne	1/6

(Tablo 89)

Bu meselede iki kız malın 2/3'sini alırlar, çünkü l'den fazladırlar.. Ayrıca onları asabe yapacak kimse de yoktur. Ölenin mirasçı olacak bir dalı olmadığı için anne ve babanın herbiri 1/6 alır. Burada meselenin paylan 6'dır, çünkü 2/3'nin mahreci olan 3 ile l/6fİn mahreci olan 6 mü-tedahildir, yani altının içinde iki tane 3 vardır. Bu durumda büyük olan rakam esas alınarak meselenin aslı yapılır. Payların mirasçılara nasıl paylaştırılacağı da yukarıdaki tabloda görü İm ektedir.

Başka bir m'isal olarak Tablo 90'daki meseleyi ele alalım:

24
16	Oğul'un iki kızı	2/3
4	Anne	1/6
3	Zevce	1/8
1	Bababir erkek kardeş	Asabe

(Tablo 90) •

Bu meselede oğulun iki kızı malın 2/3'sini alır, çünkü birden fazladırlar. Ayrıca onları asabe yapacak veya hacbedecek kimse de bulunmamaktadır. Ölenin mirasçı olan dalı olduğu için anne 1/6, zevce ise 1/8 alır. Tereke'den geriye kalan malı ise asabe yoluyla bababir olan kardeş alır, zira onu hacbedecek (mirastan mahrum bırakacak) kimse yoktur. Burada meselenin aslı 24'tür, çünkü 6 ile 8 arasında her ikisinin de kesirsiz olarak ikiye bölünmesi sebebiyle tevafuk vardır. Bu nedenle birinin yansı diğeri ile çarpılır (3x8=24) veya (6x4=24), çıkan netice meselenin aslı olur. Bu da terekenin paylarının toplamıdır. Bu payların mirasçılara nasıl dağıtılacağı da yukarıdaki tabloda görülmektedir.

Başka bir misal olarak Tablo 91 'deki meseleyi ele alalım:

6
4	Ana-bababir iki kızkardeş	2/3
1	■ Anne	1/6
1	Anabir kızkardeş	1/6

(Tablo 91)

Bu meselede ana-bababir olan iki kizkardeş terekenin 2/3'sini alırlar, çünkü birden fazladırlar. Aynca onları hacbedecek veya asabe yapacak kimse de yoktur. Birkaç kardeş olduğundan anne 1/6 alır. Anabir kızkar-deş de 1/6 aiır, çünkü kendisine benzer birisi olmadığı gibi onu hacbedecek kimse de bulunmamaktadır. Meselenin aslı. 6'dır, çünkü 2/3'nin mahreci olan 3, 1/6'in mahreci olan 6'ya dahildir. Anabir olan kızkardeşin payının mahreci 6 olduğu için o, meselenin paylarının toplamını teşkil eder. Böylece ana-bababir olan kızkardeşlere malın 2/3'si, anabir olan kızkardeşe de 1/6'i verilir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 92'deki meseleyi ele alalım:

6
4	Bababir ikikızkardeş	2/3
1 .	Nine	1 T7S~~
1	Anabir erkök kardeş	1/6

(Tablo .92)

Bu meselenin aslı 6'dır, çünkü nine ile anabir olan kardeşin paylarının mahreci mütemasildir. Burada bababir olan iki kızkardeş 2/3 alır ki bu 4 pay eder. Nine 1/6 ahr, bu da 1 pay eder. Anabir olan kardeş de 1/6 alır, bu da 1 pay eder; bu payların toplamı 6 olur.

Başka bir misal olarak Tablo 93'deki meseleyi ele alalım:

12
4	Anne	1/3
3	Zevce	1/4
5	Ana-bababir erkek kardeş	Asabe

(Tablo 93)

Bu meselenin aslı 12'dir. Bu, 1/3'in mahreci olan 3 ve 1/4'in mahreci olan 4 çarpılarak (3x4=12) elde edilir, çünkü bunların arasında mübaye-net vardır; yani 4 kesirsiz olarak ikiye bölünebilirken, 3 bölünemez. Bu durumda ölenin mirasçı olan bir dalı ve birden fazla kardeşi oi-madığmdan anne 1/3 alır ki bu 4 pay eder. Zevce 1/4 alır, bu da 3 pay eder. Ana-bababir erkek kardeş ise asabe yoluyla geriye kalan kısmı ahi, bu da 5 pay eder.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 94'deki meseleyi ele alalım;

12
2	Anabir iki kızkardeş	1/3
2	Anabir iki erkek kardeş	1/3
2	Anne	1/6
3	Zevce	1/4
3	Ana-bababir erkek kardeş	Asabe

(Tablo 94')

Bu meselenin aslı 12'dir. Bu da, 1/4'in mahreci olan 4'ün yarısı olan 2 ile 1/6'in mahreci olan 6(nm çarpılmasıyla (2x6=12) elde edilir. 1/6'in mahreci oian 6 ile 1/4'in mahreci olan 4 arasında, ikisinin de kesirsiz olarak ikiye bölünebilmesi itibariyle tevafuk vardır. 1/3'in mahreci olan 3, 1/6'in mahreci olan 6'ya dahildir, çünkü 6'nın içinde iki tane 3 vardır. Burada anabir olan iki kardeş ile anabir olan iki kızkardeş terekenin 1/3'ini alırlar ki bu 4 pay eder. Bu 4 pay onlara eşit bir şekilde, yani birer pay verilmek suretiyle paylaştırılır, çünkü bunlar mirasta eşittirler. Ölenin kızkardeşi olduğundan anne 1/6 alır, bu da 2 pay eder. Ölenin mirasçı olacak bir dalı (fer'i) bulunmadığından kadın 1/4 alır, bu da 3 pay eder. Bunlardan geriye kalan malı da asabe yoluyla ana-bababir olan erkek kardeş alır, bu da 3 pay eder.

Başka bir misal olarak Tablo 95'teki meseleyi ele alalım:

6
1	Dede	1/6
1	Nine	1/6
3	Kız	1/2
1	Oğul'un kızı	1/6.

(Tablo 95)

Bu meselenin aslı 6'dır, çünkü 1/6'in mahreci olan 6 ile 1/2'nin mahreci olan 2 arasında temasül vardır; iki altıya dahildir, yani 6'nın içinde üç tane 2 vardır. Burada ölenin mirasçı olan dalı bulunduğundan dede 1/6 alır ki bu 1 paydır. Nine de 1/6 alır, bu da 1 paydır. Kız terekenin yansını (1/2) alır, bu da 3 paydır. Çünkü kız tek basınadır ve onu asabe yapacak kimse de yoktur. Ölünün kızıyla beraber olduğu ve kendisini asebe yapacak kimse de bulunmadığı için oğulun kızı 1/6 alır, bu da 1 paydır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 96'daki meseleyi ele alalım:

6-
1	.Anne	1/6
3	A-na-bababir kızkardeş	1/2
1	Bababir kızkardeş	1/6
1	Anabir kızkardeş	1/6

(Tablo 96)

Meselenin asiı 6'dır, çünkü annenin, bababir olan kızkardeşin ve anabir olan kızkardeşin paylarının mahreci eşittir. Ayrıca 1/2'in mahreci 1/6'in mahrecine dahildir. Bu nedenle anne 1/6 alır ki 1 pay eder, çünkü ölenin birden fazla kızkardeşi bulunmaktadır. Tek başına olduğu için ana-bababir olan kızkardeş terekenin yansını alır, bu da 3 pay eder. Kendisini hacbedecek veya asabe yapacak kimse olmadığından bababir olan kızkardeş de 1/6 alır, bu da 1 pay eder. Tek başına olduğu ve kendisini hacbedecek kimse de bulunmadığından anabir olan kızkardeş 1/6 alır.

Başka bir misal olarak Tablo 97'deki meseleyi ele alalım:

24
4 .	Baba	1/6
0	Dede	•M
17	Oğul	Asabe
0	Oğui'un oğulu	M
0	Nine (Babaanne)	M
3	Zevce	l/S

(Tablo 97)

Meselenin aslı 24'tür, çünkü 1/6'in mahreci olan 6 ile 1/8'in mahreci olan 8 arasında tevafuk vardır; her ikisi de kesirsiz olarak ikiye bölünebilir. Bu nedenle de meselenin aslını tesbit etmek için 1/6'in mahreci 6'nin yarısı olan 3 alınarak, 1/8'in mahreci olan 8 ile çarpılır (3x8-24), çıkan netice meselenin aslı olur. Burada ölenin mirasçı olan dalı olduğundan baba 1/6 alır ki bu 4 pay eder. Kadın 1/8 alır, bu da 3 pay eder. Geriye kalan 17 payı da asabe yoluyla oğul alır. Dede ise, baba tarafından hacbedilir, çünkü baba ölen kişiye dededen daha yakındır. Ayrıca dede, ölen kişiye baba vasıtasıyla bağlanır; ölene bir kişi vasıtasıyla bağlanan şahıs, o vasıta hayatta bulundukça o vasıta ile hacbedilir. Oğulun oğlu ise oğul ile hacbedilmiştir, çünkü oğul ölene daha yakındır. Baba tarafından olan nine de baba vasıtasıyla hacbedilmiştir, çünkü o da baba vasıtasıyla ölene bağlanmaktır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 98'deki meseleyi ele alalım:

6
1	Baba	1/6
1	Anne	1/6
4	iki kız	2/3
0	Oğul'un iki kızı	M

(Tablo 98)

Burada meselenin aslı 6'dır, çünkü baba ile annenin paylarının mahreci mütemasüdir, yani her ikisi de 1/6 alır. İki kızın payının mahreci ise bunlara dahildir, zira kızın payı 2/3'dir. Baba 1/6 alır, bu 1 paydır. Anne de 1/6 alır, bu da 1 pay eder. İki kız 2/3 alırlar, bu da 4 pay eder; her ki.-' za 2 pay düşer. Çünkü onları asabe. yapacak kimse bulunmamaktadır. Oğulun iki kızı ise hacbolmuştur, zira iki kızın aldığı 2/3'den sonra geriye birşey kalmamıştır, Eğer terekeden geriye birşey kalsaydı, oğulun çocukları alırdı.

Başka bir misal olarak Tablo 99'daki meseleyi ele alalım:

2
1	Ana-bababir erkek kardeş	Asabe
0	Bababir erkek kardeş	M
0	Anabir erkek kardeş	M
1	Kız	1/2

(Tablo 99)

Burada meselenin aslı 2'dir. Bu da kızın payının mahrecidir, çünkü o terekenin yarısını (1/2) alıyor. Burada kız 1/2 alır, çünkü onu asabe yapacak kimse yoktur. Terekenin diğer yarısını da asabe yoluyla ana-bababir olan kardeş alır. Bababir olan kardeş ise ana-bababir olan kardeş ile hacbedüir, çünkü ana-bababir olan kardeş ölene daha yakındır. Anabir olan kardeş ise, kız ile hacbedilir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 100'deki meseleyi ele alalım:

2
1	Kız	1/2
1	Ana-bababir kızkardeş	Asabe
0	Bababir erkek kardeş	M

(Tablo 100)

Burada meselenin aslı 2'dîr. Bu da kızın payının mahrecidir. Kız terekenin yarısını (1/2) alır ki bu 1 paydır, çünkü kızı asabe yapacak kimse yoktur. Ana-bababir olan kızkardeş başkasıyla asabe olduğundan terekenin geri kalan yarısını alır, bu da 1 paydır. Bu da 'Kızkardeşin kızlarla beraber olması halinde asabe olur' kaidesine göre bu şekilde taksim edilir. Bababir olan kardeş ise, ana-bababir. olan kızkardeşle hacbedilir, çünkü ana-bababir olan kızkardeş, başkasıyla beraber olup da asabe olunca ana-bababir olan erkek kardeş hükmünde olur ve bababir olan erkek kardeşi hacbeder.

. Başka bir misal olarak Tablo 101'deki meseleyi ele alalım:

6
2	Anabababir erkek kardeşin oğlu	Asabe
1	Anabir erkek kardeş	1/6,
0	Amca	M
3	Anabababir kızkardeş	.1/2

(Tablo 101)

Burada meselenin aslı 6'dır, çünkü terekenin yarısının (1/2) mahreci, 1/6'in mahrecine mütedahildir, yani 6'nın içinde üç tane 2 vardır. Anabir olan kardeş 1/6 alır ki bu 1 pay eder.,Ana-bababir olan kızkardeş terekenin yarısını (1/2) alır, bu da 3 pay eder. Geriye kalan ise ana-bababir olan kardeşin oğluna verilir, çünkü ölen kişiye en yakın erkek odur. Amca ise, ana-bababir olan kardeşin oğlu tarafından hacbedilir, çünkü -daha önce de belirtliğimiz gibi- miras meselesinde kardeşlik ciheti, dayılık cihetine takdim edilir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 102'deki meseleyi ele alalım:

6
1	Nine	■1/6
4	Ana-bababir iki kızkardeş	2/3
0	Bababir kızkardeş	M
1	Anabir kızkardeş	1/6

(Tablo 102)

Burada meselenin aslı, 1/6'in mahreci olan 6'dır. Bu meselede nine 1/6 alır ki bu 1 paydır. Ana-bababir olan iki kızkardeş 2/3 alır, bu da 4 paydır. Anabir olan kızkardeş de 1/6 alır, bu da 1 paydır. Bababir olan kızkardeş ise. ana-bababir olan iki kızkardeş tarafından hacbedilir.

Başka bir misal olarak Tablo 103'deki meseleyi ele alalım:

6
3 .	Kız	1/2
/ 1	Oğul'un kızı	1/6
2	Ana-bababir kızkardeş	Asabe
0	Bababir erkek kardeş	M
0	Amca	M

(Tabio 103)

Burada meselenin aslı 6'dır, çünkü kız ile oğulun kızının paylarının mahreçleri birbirine mütedahildir; zira kız terekenin yarısını (1/2) alır ki bu 3 pay eder. Oğulun kızı terekenin 1/6'ini alır, bu da 1 pay eder. Bunların ikisi böylece terekenin 2/3'sini alırlar. Geri kalan malı da anabababir olan kızkardeş alır, çünkü o şu meşhur kaideye göre asabe olmuştur: 'Kız.kardeşier, kızlarla beraber olduklarında asabe olurlar'. Bababir olan kardeş ile amca ise ana-bababir olan kızkardeş tarafından hacbedilirler, çünkü ana-bababir olan kızkardeş başkasıyla beraber olup asabe olduğunda ana-bababir oîan erkek kardeş hükmünde olur.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 104'deki meseleyi ele alalım:

6
1	Anne	1/6
1	Baba	1/6
0	Ana-bababir erkek kardeş	M
4	iki kız	2/3
0	Oğul'un kızı	Asa be
0	Oğul'un oğulu	Asa be

(Tablo 104)

Burada meselenin aslı 6'dır, çünkü baba ile annenin paylarının mahreçleri rnütemasildir; ikisi de 1/6 alır. Ayrıca meselede bulunan 2/3 payın mahreci olan 3 de 6'ya dahildir, 6'da iki tane 3 vardır. Bu durumda ölenin mirasçı oian dalı bulunduğundan baba 1/6 alır ki bu 1 paydır. Anne de 1/6 alır, bu da 1 paydır. Ana-bababir olan kardeş ve oğulun oğlu baba tarafından hacbedilir. İki kız malın 2/3'sini alır, bu da 4 pay eder, çünkü kızlar birden fazladır ve onları asabe yapacak kimse de yoktur. Oğulun oğlu ve kızı ise asabedir, ancak pay sahipleri paylarını aldıktan sonra terekeden geriye birşey kalmadığı için bunlar mirastan istifade edemezler. İşte bu, asabenin hükmüdür.

Başka bir misal olarak Tablo 105'deki meseleyi ele alalım:

24	,
16	iki kız	2/3
3	Oğul'un üç kızı	Asabe
2	Oğul'un oğulunun oğulu	Asabe
3	Zevce	1/8
0	Ana-bababir erkek kardeş	M

(Tablo 105)

Burada meselenin aslı 24'tür. Meselenin aslının tesbit edilmesi için paylardan 1/3'in mahreci olan 3 ile 1/8'in mahreci olan 8 çarpılmış (3x8=24) ve meselenin aslı meydana çıkmıştır, çünkü payların mahreçleri arasında mübayenet vardır. Bu durumda iki kız 2/3 alır ki bu 16 pay eder, çünkü kızlar birden fazladır ve onları asabe yapacak kimse de yoktur. Ölenin mirasçı olan çocuğu olduğu için zevce 1/8 alır, bu da 3 pay eder. Oğulun kızları, oğulun oğlunun oğlu ile beraber olduklarından asabe olmuşlardır, her ne kadar oğulun oğlunun oğlu (torunu) derece bakımından kızlardan daha düşük olsa da onları asabe yapar. Eğer onları asabe yapmasaydı, onlar mirastan istifade edemezlerdi, çünkü iki kız malın 2/3'sini alınca geriye birşey kalmaz. Oğulun oğlunun oğlu (torunu) bulunduğundan ana-bababir olan kardeş hacbedilmiştir, çünkü miras meselesinde oğulluk ciheti, kardeşlik cihetinden daha önce gelir.

Başka bir misal üzere Tablo 106'daki meseleyi ele alalım:

7
3	Koca	1/2
1	Anne	1/3
2	Baba	Asabe

* (Tablo 106) :

Bu mesele Umeriyyeteyn adı verilen meselelerden biridir. Bu meselenin aslı 6'dır. Bu paylar şu şekilde dağıtılır: Terekenin yarısını koca alır ki bu 3 pay eder. Geri kalanın 1/3'ini anne alır, bu da 1 pay eder. Geriye kalan 2 payı da asabe yoluyla baba alır.

Başka bir misal olarak Tablo 107'deki meseleyi ele alalım:

12
3	Zevce	1/3
3	Anne	1/3
9	Baba	Asabe

(Tablo 107)

Burada meselenin aslı 12'dir. Meselenin aslının tesbit edilmesi için zevcenin payı olan 1/4'in mahreci olan 4, annenin payı olan 1/3'in mahreci olan 3 ile çarpılır (4x3=12), çünkü iki payın mahreçleri arasında tebayün vardır. Bu meselede zevce 1/4 alır ki bu 3 pay eder. Geri kalanın 1/3'ini anne alır, bu da 3 pay eder. Geriye kalan 6 payı da asabe yoluyla baba alır. İşte bu da Umeriyyctcyn meselelerinin ikincisidir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 108'deki meseieyi ele alalım: (3)

18	6
9	3 •	Koca	1/2
3	1	Anne	1/6
4		Anabir İki erkek kardeş	1/3
2		Ana-bababir erkek kardeş

(Tablo 108)

Bu mesele, el-Müşerreke diye isimlendirilen meseledir. Burada meselenin aslı 6'dır, çünkü annenin payı 1/6'İn mahreci ile kocanın payı olan yarının (İ/2) mahreci arasında tedahül vardır, yani 6'nın içinde iki tane 3 vardır. Bu durumda anne 1/6 alır ki bu 1 paydır. Asabelik kaidelerinin gereğine göre anabir iki erkek kardeşe 1/3 ve yine aynı kaidelerin gereği olarak ana-bababir olan erkek kardeşe de 1/3 düşmesi gerekir. Fakat Hz. Ömer, bu meselede ana-bababir olan kardeşi bababir olan kardeşlere ortak yaparak malın 1/3'ini aralarında eşit şekilde paylaştırmıştır. Burada terekenin 1/3'i iki paya eşit olduğundan, pay sahiplerinin sayısı da 3 olduğundan meselenin tashih edilmesi gerekir. Meselenin tashih edilmesi için fertlerin sayısı payların sayısı ile çarpılır (3x6=18), çıkan sonuç meselenin tashihi olur. Sonra payın parçası olarak isimlendirdiğimiz 3, her mirasçının payı ile çarpılır. Böylece koca 9, anne 3, anabir olan kardeşler 4, ana-bababir olan kardeş de 2 pay alır.'

Dedenin Kardeşlerle Beraber Olan Meseleleri

Burada kardeşlerden maksat, ana-bababir olan veya bababir olan erkek ve kızkardeşlerdir. Onlar dede ile beraber bulundukları zaman mirasçı olamazlar, çünkü dede onları hacbeder (mirastan mahrum eder). Dedenin kardeşlerle beraber bulunması halinde miras durumunu daha önce izah etmiş, birtakım misaller de vermiştik. Fakat bunlar ayrıntılı olarak açıklanmıştı. Şimdi onları ikinci kez ayrıntılı olarak tahlil edeceğiz. Bu meselelerin daha iyi anlaşılmasını sağlamak için daha fazla bilgi vereceğiz.

Önce dede ve kardeşlerle beraber pay sahibi birinin bulunmadığı 109, 110, 111, 112 ve 113 no'lu tablolardaki meseleleri ele alalım:

2
1	Dede	Asa be
1	Ana-bababir erkek kardeş	Asa be

(Tablo 109)

3
2	Dede	■ Asabe
1	Ana-bababir kizkardeş	■ Asabe

(Tablo 110)

4
2	Dede	Asabe
2	Ana-bababir iki kızkardeş	Asabe

(Tablo 111)

	Tereke'nin Taksimi		99
5
2	Dede	Asabe
3	Uç kızkardeş	Asabe

(Tablo 112)

5
2	Dede	Asabe
2	Ana-bababir erkek kardeş
1	Ana-bababir kıskardeş

(Tablo 113)

Bu beş meselede dede, kız ve erkek kardeşlerle terekeyi paylaşır. Çünkü burada terekeyi paylaşmak dede için daha kârlıdır. Dede, erkek kardeş gibi miras* alır, yani iki kızkardeşin payı kadar alır. Bu meselelerin tümünde meselenin aslı, fertlerin sayısı kadardır; her erkek de iki kız gibi sayılır.

Başka bir misal olarak da Tablo 114, 115 ve llö'daki meseleleri ele alalım:

(3)

9	3
3	1	Dede	1/3
6	2.	Uç kızkardeş	Asabe

(Tablo 114) (5)

15	3
5	1	Dede	1/3
4	2	Kardeş	Asabe
6	2	Uç kızkardeş	Asabe

(Tablo 115) (5)

15	3
5	1	Dede	1/3
10	2	Beş kızkardeş	2/3

(Tablo 116)

Bu üç meselede de dede terekenin 1/3'ini alır, çünkü bu, onun için paylaşmaktan daha kârlıdır. Kardeşler ise geriye kalanı alırlar. Dedenin payının mahreci üç olduğu için bu meselelerin aslı da 3'tür. Ancak kardeşlerin paylarının kardeşlere kesirsiz olarak paylaştırılması mümkün olmadığından kardeşlerin sayısı meselenin aslıyla çarpılır, çıkan sonuç meselenin tashihi olur. Sonra sehm'in cüzü her varisin payıyla çarpılır ve netice mirasçılar ürerine taksim edilir.

Başka bir misal olarak Tablo 117, 118, ye 119'daki meseleleri ele alalım:

3
1	Dede	1/3
2	iki erkek kardeş	Asabe

(Tablo 117) (2)

6	3
2	1	Dede	■ 1/3
4	2	Dört kızkardeş	2/3

(Tablo 118) (2)

6	3
2	1	Dede	1/3
2	2	Kardeş	Asabe
2	2	İki kızkardeş	Asabe

(Tablo 119)

Bu üç meselede, dedenin 1/3 almasıyla paylaşması eşittir. Bu durumda dede 1/3 alır, geriye kalan malı ise erkek ve kizkardeşler erkeğe 2, kıza 1 pay olmak üzere paylaşırlar. Dedenin payının mahreci 3 olduğundan meselenin aslı da 3'tür. Dede 1/3 alır, geriye kalan mal ise kardeşler arasında taksim edilir. Ancak ikinci ve üçüncü meselede kardeşlerin paylarının onlar arasında paylaştırılamayacağı açık olduğundan meselenin tashih edilmesi gerekir. Ayrıca fertlerin sayısıyla paylar arasında tevâfuk vardır. Bu nedenle meselenin aslı fertlerin sayısının yarısıyla çarpılır, sonra her varisin payı payın parçasıyla (2) çarpılır, çıkan sonuca göre taksimat yapılır. Nitekim bu husus meselelerde açıkça görülmektedir.

İkinci olarak dede ve kardeşlerle beraber pay sahibi birinin bulunduğu 120 ve 121 no'lu tablolardaki meseleleri ele alalım:

(2)

4	2
2	1	Koca	1/2
1	1	Dede	Asabe
1	1	Kardeş	Asabe

(Tablo 120)

		(4)
16	4
4	1	Zevce	1/2
6	3	Dede	Asabe
6	3	İki kızkardeş	Asabe

sim

. (Tablo 121)

Bu iki meselede dede, payını taksim suretiyle alır, çünkü burada tak-_im, dede için daha kârlıdır. Birinci meselenin aslı 2'dir, çünkü orada pay sahibi olan koca vardır ve malın yarısını (1/2) alır ki bu 1 paydır. Geriye kalan 1 pay ise dede ve kardeşlere taksim edilemeyeceğinden meselenin tashih edilmesi gerekir. Meselenin tashih edilmesi için meselenin aslı ile fertlerin sayısı çarpılır (2x2=4), çıkan sonuç meselenin tashihi olur. Sonra her varisin payı, pay miktarıyla çarpılır ve çıkan netice mirasçılara taksim edilir.

İkinci meselenin aslı ise 4'tür. Burada zevcenin payının mahreci alınmıştır, çünkü zevce 1/4 alır, bu bir paydır. Geri kalan 3 pay ise dede ve kardeşler arasında taksim edilmeyeceğinden mesele 16 ile tashih edilir^ Bu da meselenin aslı fertlerin sayısıyla çarpılarak elde edilir. Dede ile ıkı kardeşin paylan 6 olmuştur. Çünkü fertlerin sayısıyla paylar arasında mu-bayenet vardır. Sonra her mirasçının payı sehm'in cüzüyle çarpılır, çıkan sonuç -iki misalde de görüldüğü gibi- mirasçılara taksim edilir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 122'deki meseleyi ele alalım:

18
3	Anne	1/6
5	Dede	1/3
10	Beş kardeş	Asabe

(Tablo 122)

Burada meselenin aslı 18fdir. Bu, 1/6'in mahreci olan 6 ile 1/3'in mahreci olan 3 çarpılarak (6x3=18) elde edilmiştir. Bu durumda anne 1/6 alır ki bu 3 pay eder. Dede geri kalanın 1/3'ini alır, bu da 5 pay eder. Çünkü bu, dede için taksim ederek almaktan daha kârlıdır. Geri kalan mal ise asabe yoluyla her kardeşe iki pay olmak üzere paylaştırılır, bu da toplam 10 pay eder.

Başka bir misal olarak Tablo 123'deki meseleyi ele alalım:

18
3	Anne	1/6
5	Dede	1/3
10	iki kardeş	Asabe

(Tablo 123)

Bu meselede de dedenin, kalanın 1/3'ini almasıyla, taksim şeklinde alması eşittir. Bu durumda dede kalanın 1/3'ini alır. Meselenin aslı 18'dir. Bu da 1/6'in mahreci olan 6 ile 1/3'in mahreci olan 3'ün çarpılmasıyla (6x3=18) elde edilmiştir. Burada anne 1/6 alır ki bu 3 pay eder. Dede geri kalanın 1/3'ini alır, bu da 5 pay eder. Geri kalan malı da iki kardeş alır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 124'deki meseleyi ele alalım:

6
3	Koca	1/2
1	Nine	1/6
1	Dede	1/6
1	Kardeş	Asabe

(Tablo 124)

Bu meselede de dedenin 1/6 almasıyla, taksim şeklinde alması eşittir. Bu durumda dede 1/6 alır. 1/6'in mahreci 6 olduğundan meselenin aslı 6'dır. Burada terekenin yansını (1/2) koca alır. Nine 1/6 alır, bu 1 paydır. Dede de 1/6 alır, bu da 1 paydır. Geriye kalan 1 payı da asabe yoluyla kardeş alır. 4

Başka bir misal olarak Tablo 125'deki meseleyi ele alalım:

(3)

18	6
9	3	Koca	1/2
3	1	Dede	1/6
6	2	Üç kızkardeş	Asabe

(Tablo 125)

Bu meselede de dedenin, geri kalanın 1/3'ini almasıyla, taksim yoluyla alması eşittir. Bu durumda dede 1/6 alır. Dedenin payının mahreci 6 olduğundan meselenin aslı 6'dır ve 18 ile tashih edilir. Meselenin 18 ile tashih edilmesi şu şekilde olur: Meselenin aslı olan 6 ile fertlerin sayısı arasında tebayün olduğundan meselenin aslı ile fertlerin sayısı çarpılır (6x3=18), çıkan sonuç meselenin tashihi olur. Sonra tereke -misalde görüldüğü gibi- taksim edilir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 126'daki meseleyi ele alalım:

6
3	Koca	1/2
1	Dede	1/6
2	İki kardeş	Asabe

(Tablo 126)

Bu meselede de dedenin geri kalanın -koca 1/6 olan payını aldıktan sonra- 1/3'ini almasıyla taksim yoluyla alması eşittir. Bu durumda dede geri kalanın 1/3'ini alır. Meselenin aslı, dedenin payı olan 1/6'in mahreci olan 6'dır. Ayrıca kocanın payının mahreci olan 2 de 6'ya dahildir. Bu durumda koca terekenin yarısını alır ki bu 3 pay eder. Dede 1/6 alır, bu da 1 paydır. Geriye kalan 2 payı ise asabe yoluyla iki kardeş alır.

Başka bir misal olarak Tablo 127'deki meseleyi ele alalım:

6
4	iki kız	2/3
1	Anne	1/6
1	Dede	1/6
0	Kardeş	Asabe

(Tablo 127)

Annenin veya dedenin payının mahreci 6 olduğu için bu meselenin aslı 6'dır, çünkü bu paylar arasında temasül vardır ve iki kızın payının mahreci de onlara dahildir. Burada kızlara 2/3 verilir ki bu 4 pay. eder. Anneye 1/6 verilir, bu da 1 paydır. Dedeye de 1/6 verilir, bu da 1 paydır.

Kardeşe ise birşey kalmaz, çünkü dede, kardeşle beraber bulunduğunda -ismen de olsa- 1/6 alır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 128'deki meseleyi ele alalım:

CAvl)

13 12
3	Koca	1/4
8	iki kız	2/3
2	Dede	1/6
0	Kardeş	Asabe

(Tablo 128)

Bu meselenin aslı olan 12, avledilerek 13'e çıkarılmıştır. Burada pay sahiplerinden ve dedenin avledilmiş olarak 1/6 almasından sonra geriye birşey kalmadığından kardeş mirastan istifade edemez.

Başka bir misal olarak Tablo 129ıdaki meseleyi ele alalım: (Avl)

15 12
8	iki kız	2/3
3	Koca	1/4
2	Anne	1/6
2	Dede	1/6
0	Kardeş	Asabe

(Tablo 129)

Bu meselenin aslı da -önceki meseledeki gibi- 12'dir ve paylarıyla 15'e avledilmiştir. Burada da pay sahipleri paylarını aldıktan ve dede de avledilmiş olarak 1/6 aldıktan sonra kardeşe birşey kalmamıştır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 130'daki meseleyi ele alalım:

6
3	Koca	1/2
2	Anne	1/3
1	Dede	1/6
0	Kardeş	Asabe

(Tablo 130)

Bu meselede de kardeş mirastan istifade edemeyerek sakıt olmuştur, çünkü pay sahipleri paylarını aldıktan sonra ona birşey kalmamıştır. Bu mesele, önceki meseleden şu noktada ayrılır: Dede burada da kardeşle beraberdir. Anneyi terekenin 1/3'inden 1/6'ine hacbetmemiş, aksine anne onlarla beraber tam olarak 1/3 almıştır.

Başka bir misal olarak Tablo 131'deki meseleyi ele alalım:

3
1	Dede	1/3
2	Ana-bababir erkek kardeş	Asabe
0	Bababir erkek kardeş	M

(Tablo 130

Bu meselede ana-bababir olan kardeş, bababir olan kardeşle beraberdir. Bunlar birlikte dedeyi hacbederek onun payını alırlar. Bundan ötürü dedenin payı terekenin yarısından 1/3'e iner. Meselenin aslı, dedenin payının mahreci olan 3'tür. Bu durumda dede 1 pay, ana-bababir olan kardeş 2 pay alır. Bababir olan kardeş ise hacbediidiğinden birşey alamaz.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 132'deki meseleyi ele alalım:

12
3	Dede	1/3
3	Zevce	1/4
6	Ana-bababir erkek kardeş	Asabe
0	Bababir erkek kardeş	M

(Tablo 132)

Bu meselenin aslı olan 12, dedenin payı olan 1/3'in mahreci olan 3 ile kadının payı olan 1/4'in mahreci olan 4 çarpılarak (3x4=12) elde edilmiştir. Zevce payını aldıktan sonra dede terekenin l/3rini alır ki bu 3 pay eder. Taksim yoluyla alsaydı, yine 3 pay alırdı. Zevce 1/4 alır, bu da 3 pay eder. Geriye kalan malı ise ana-bababir olan kardeş alır; ana-baba-bir olan kardeş, bababir olan kardeşi dedeye karşı kullanır, sonra onu hacbeder (mirastan mahrum bırakır), çünkü ana-bababir olan kardeş ölen kişiye daha yakındır. .

Başka bir misal olarak Tablo 133'deki meseleyi ele alalım:

3
1	Dede	1/3
2	Ana-bababir iki kızkardeş	2/3
0	Bababir erkek kardeş	M

Oablo 133)

Bu meselenin aslı, dedenin payının mahreci olan 3'tür. Dede 1/3 alır" ki bu 1 paydır; bu, ana-bababir olan kızkardeşlere verilen geri kalan mala eşittir, ana-bababir olan kızkardeşler 2/3 alırlar, geriye birşey kalmadığı için bababir olan kardeş mirastan istifade edemez. Ana-bababir olan iki kızkardeş, bababir olan kardeşi dedeye karşı saymış, dedenin payınr yandan 1/3'e düşürmüşlerdir.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 134'deki meseleyi ele alalım:

6
3	Koca	1/2
1	Dede	1/6
2	Ana-bababir kızkardeş	1/2
0	Bababir iki kardeş	Asabe

(Tablo 134)

Bu meselenin aslı, dedenin payının mahreci olan 6'dır. Çünkü dede 1/6 alır, 1/6'in mahreci ise 6'dır. Ayrıca yarının (1/2) mahreci de 6'ya dahildir. Burada koca terekenin yarısını (1/2) alır ki bu 3 pay eder. Ana-bababir olan kızkardeş bababir olan iki kardeşi dedeye karşı sayacağından dede için en kârlı yol terekenin 1/6'ini almasıdır. Bu, koca payını aldıktan sonra geriye kalanın 1/3'ine eşittir. Terekenin yarısı ve 1/3'i çıktıktan sonra geriye 3 pay kalır. Onu da ana-bababir olan kızkardeş ' alır. Bu, terekenin yarısından biraz daha azdır. Bababir olan iki kardeş ise, terekeden geriye birşey kalmadığından mirastan istifade edemezler.

Başka bir misal olarak Tablo 135'deki meseleyi ele alalım: (5)

10	2
4	2	Dede	Asabe
5		Ana-bababir kızkardeş
1		Bababir erkek kardeş

(Tablo 135)

Bu meseleye Aşeriyyetu'z-Zeyd adı verilmiştir, çünkü bu mesele on ile tashih edilir. Burada dede için en kârlı olanı, kardeşlerle beraber taksim yoluyla almasıdır. Ana-bababir olan kızkardeş bababir olan kardeşi dedeye karşı pay sahihi olarak sayar, dedenin payından sonra bababir olan kardeşin payını alır, geriye kalan da kardeşindir. Bu meselenin aslı, ana-bababir olan kızkardeşin payının mahreci ile ona takdir edilen payın mahreci olan ikidir. Bu payların mirasçılara taksim edilmesi mümkün olmadığından meselenin tashih edilmesi gerekir, ki bu da şöyle olur:

(2)

20	10
8 .	4	Dede	Asabe
10	5	Ana-bababir kızkardeş
2	1	Bababir iki kızkardeş

(Tablo 136)

Her erkek iki kadın gibi sayılarak fertlerin sayısı, meselenin aslı olan 2 ile çarpılır (5x2=10), çıkan sonuç meselenin aslı olur. Böylece dede 4 pay, ana-bababir olan kızkardeş 5 pay, bababir olan kardeş de 1 pay alır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 137'deki meseleyi ele alalım: (3)

54	18
9	3	Anne	1/6
15	5	Dede	1/3
27	9	Ana-bababir kızkardeş	1/2
2	1	Bababir erkek kardeş	Geriye kalan
1	1	Bababir kızkardeş

(Tablo 137)

Bu meseleye Muhtasaru'z-Zeyd adı verilir. Bu meselenin aslı 18rdir. Bu da 1/6'in mahreci olan 6 ile geriye kalan 1/3'in mahreci olan 3 çarpılarak (6x3=18) elde edilmiştir. Burada kardeşler bulunduğundan anne 1/6 alır ki bu 3 pay eder. Dede geri kalanın 1/3'ini alır, bu da 5 pay eder ki bu, taksim yoluyla alacağına eşittir. Ana-bababir olan kızkardeş, bababir olan erkek ve kızkardeşini dedeye karşı sayarak terekenin yarısını (1/2) alır, bu da 9 pay eder. Geriye kalan 1 pay, bababir olan erkek ve kizkardeşe paylaştırılamayacağı için -çünkü fertler ile pay arasında tebayün vardır- mesele tashih edilir: Fertlerin sayısı ile meselenin aslı çarpılır (3x6=18), çıkan sonuç meselenin tashihi olur. Sonra sehmin parçası (3), her mirasçının payı ile çarpılır ve meselede görüldüğü gibi paylar ortaya çıkmış olur.

Başka bir misal olarak Tablo 138'deki meseleyi ele alalım: (5)

90.	18
15	6	Anne	1/6
25	5	Dede	.1/3 ■
4}	y	Ana-bababir kızkardeş	1/2
4	1	Bababir iki kardeş	Geriye kalan
1		Bababir kızkardeş

(tablo 138)

Bu meselenin aslı 18'dir ve 90 ile tashih edilir ve bu, meselenin çözüm şeklinden de açıkça anlaşılmaktadır. Tevfik Allah'tandır.

Başka bir misal olmak üzere Tablo 139'daki meseleyi ele alalım:

(Avl)

27	9 6
9	3.	Koca	1/2
6	2	Anne	1/3
8	4	Dede	1/6
4	4	Kızkardeş	1/2

(Tablo 139)

Bu meseleye d-Ekderiyye adı verilmiştir. Nitekim bu, dede ve kardeşler bahsinde geçmişti. Meselenin aslı paylarda 1/6'in mahreci olan o dır, diğer payların mahreçleri de 6'ya dahildir. Paylar avledilerek 9'a çıkarılır. Ölen kişinin mirasçı olan bir dalı olmadığından anne 2/3 alır, bu da 2 pay eder. Dede 1/6 alır, bu da 1 paydır. Kızkardeşe ise malın yarısı takdir edilir, bu da 3 pay eder. Fakat âlimler dedenin kızkardeşe dönerek kendi payı ile onun payını karıştıracağını ve erkeğe 2, kadına 1 pay kaidesine göre taksim edileceğini söylemişlerdir. Dedenin payı ile kızkarde-şin payı 4 olduğundan onlara taksim edilmesi mümkün değildir, çünkü dede iki kız sayılır..Bu durumda fertlerin sayısı olan 3 alınır -çünkü payların sayısı olan 4 ile payların sayısı olan 3 mütebayindir- ve meselenin aslı olan 6 ile çarpılır, çıkan sonuç meselenin tashihi olur. Sonra payın parçası olan 3, her mirasçının payı ile çarpılır, ortaya çıkan rakam fertlere göre taksim edilir. Nitekim bu, yukarıdaki tabloda açıkça görülmektedir.

[1] Buhari/6351, Müslim/l6l5, (İbn Abbas'tan)

[2] Hâkim, IV/333, (İbn Mes'ud'dan)

[3] Hâkim, IV/333. (Hâkim hadîsin sahih olduğunu söylemiştir.)

[4] İbn Mâce/2719, (Ebu Hüreyre'den hasen senedle)

[5] Tirmizî/3794, İbn Mâce/154, İmam Ahmed, Müsned, 111/241

[6] Tirmizî/2123

[7] Ebu Dâvud/1919, Tirmizî/883, İbn Mâce/3011, Neseî, V/255

[8] İmam Ahmcd, Müsned, 1/191, 194

[9] Ebu Dâvud/2956, (Mikdarn b. Mâdikcrb'den sahih senedle)

[10] Ebu Dâvud/4564

[11] Ebu Dâvud/4564

[12] Buharî/6383, Müslim/l6l4

[13] Buharî/6351, Müslim/1615, (İbn Abbas'tan)

[14] Tirmizî/2093, Hâkim, İV/334

[15] Tirmizî/2098

[16] Hâkim, Müstedrek, IV/340

[17] Tirmizî/2102

[18] Buharî/6355

[19] Buharî/6355

[20] Buhari 351 Müslim/l6l5

Feraiz - Fıkıh - 060Miras - 9. Sayfa

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder