Vekalet; «tasarruf ve idareyi devretme» manasmadır. «İşime Allah'ı vekil yaptım.» denir. «O'na bıraktım.» denmiş olur. «Koruma»ya da denir. Allah Teâlâ'nın; «Allah'a güvendik. O ne güzel vekil (muhafız) dir.» (Al-i İmrân : 173)âyeti bu manadadır.

Buradan bununla, niyabetin mümkün olduğu şeyde kişinin başkasını naib yapması kastedilmiştir.

34.2. Meşruluğu

İslâm, vekaleti, ona ihtiyaç duyulduğu için meşru kılmıştır. Herkes işlerini kendisi takibe kadir değildir ve kendisine niya-beten işlerini görmesi için başkasını vekil yapmaya ihtiyaç duyar.

Allah Teâlâ, Kur'an-ı Kerim'de Kehf ashabı hakkında şöyle buyuruyor: «Birbirine sorsunlar diye onları dirilttik. İçlerinden biri: «Ne kadar kaldınız?» diye sordu. «Bir gün veya daha az bîr müddet kaldık.» dediler. «Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir. Paranızla birinizi şehre gönderin, en iyi yiyeceklere baksın ve size getirsin. Orada nazik davransın. Sakın sizi kimseye duyurmasın.» dedi.» (Kehf : 19)

Allah Teâlâ; Yusuf aleyhisselam'm Melik'e «Beni yeryüzünün hazinelerine vekil yap. Ben bilgin bir vekil (hafiz)im» (Yusuf : 55) dediğini naklediyor.

Vekaletin caiz olduğunu ifade eden pek çok hadis gelmiştir. İşte bazıları: Nebi aleyhissslam Ebû Rafi'i ve ensardan birini, Meymune'yi kendisine nikahlamaları için vekil tayin etti. Nebi aleyhisselam'ın dini işlerde, hadlerin isbatı ve tatbikinde vekil tayin ettiği, yine hayvanlar üzerine onların bakımını ve derilerini paylaştırma işini yerine getirmek için vekil tayin ettiği sabittr.

Müslümanlar vekaletin caiz, hatta müstehab olduğunda ic-ma etmişlerdir. Çünkü bu, Kur'ân'in çağırdığı ve sünnetin teşvik ettiği; «Birr ve takva hususunda yardımlaşma» çeşitlerinden biridir.

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor: «Birr ve takva hususunda yardımlasın. Günah ve düşmanlık üzerinde yardımlasın ayın.» (Mal-de: 2)

Allah Rasûlü sallallahu aleyhi ve sellem; «Kul, kardeşinin yardımına koştuğu sürece, Allah da kulunun yardımındadır.» buyuruyor.

«Bahr» kitabının yazan, vekaletin meşru olduğunda müslümanların icma ettiklerini nakletmiştir.

Vekaletin «niyabet» mi yoksa «velayet» mi olduğuna dair iki görüş vardır: Birincisine göre, «Sahibine (müvekkiline) muhalefet haram olduğu için niyabettir.» İkincisine göre ise; «Veresiye ile satması emredildiği halde peşin satması gibi sahibine muhalefeti caiz olduğu için velayettir.» denilmiştir.

34.3. Rükûnları

Vekalet; «icab ve kabul» rükûnlarını yerine getirmeden sahih olmayan akidlerden biridir. îcab ve kabulde muayyen lafızlar şart değildir. Aksine icab ve kabule delalet eden her söz ile vekalet gerçekleşir.

Akid yapanlardan herbirinin vekaletten vaz geçme hakkı vardır. Bu akid, bağlayıcı olmayan caiz akidlerden olduğu için, her halükarda bozulabilir

id, bağlayıcı her halükarda bozulabilir.

34.4. Şartlı ve Şartsız Vekâlet

Vekâlet akdinin, bir vakit veya muayyen bir işle «sınırlı» olması sahih olduğu gibi, «münciz» veya bir şartla «muallak* (bağlı) ya da «istikbale muzaf» olması da sahihtir.

Münciz'e misal: -Seni falan şeyi satın almaya vekil yaptım.» Şartla muallak'a misal: «Şu tamamlanırsa, sen benim veki-îimsin.-

Geleceğe muzaf vekâlete misal: -Ramazan ayı gelince benim vekilimsin.»

Sınırh vekalete misal s «Seni bir seneliğine veya şu işi yapmak için vekil yaptım.» gibi...

Hanefi ve Hanbeliler bu görüştedir. Şafiiler ise; şarta bağlı (mullak) vekâletin caiz olmadığı görüşündedirler.

Vekâlette, vekillik ya ücretsiz veya ücret karşılığı olur. Çünkü vekâlet, şart olmadığı halde başkası adına tasarrufta bulunmaktır. Bu iş için ücret alınması caizdir. Bu durumda müvekkil, vekile belirli bir müddet geçmeden vekaletten vazgeçmesini şart koşabilir.

Eğer akidde, vekile ücret tayin edilirse, vekil ücretli (ecir) sayılır ve vekil için «ecirdin hükümleri geçerli olur.

34.5. Şartlar

Vekâlet, şartları tamamlanmadıkça sahih olmaz. Bu şartların bir kısmı müvekkile, bir kısmı vekile, bir kısmı da vekalet edilen şeye aittir.

34.5.1. Müvekkilinin Şartları

Müvekkilin, vekil tayin ettiği şeyde mutlak tasarrufa malik olması şarttır. Eğer tasarrufa malik değilse — deli, mümeyyiz olmayan çocuk ise vekil tayin edilmesi sahih değildir. Müların, bizzat kendileri tasarrufa malik olmadıkları ve ehliyetleri bulunmadığı için başkalarını vekil tayin etmeleri sahih değildir. Mümeyyiz olan çocuğun, —hibenin, sadakanın, vasiyetin kabulü için vekil tayini gibi — kendisine yalnızca faydası olan tasarruflarda vekil tayin etmesi sahih olur.

Talak, hibe ve sadaka verme gibi kendisine sırf zaran bulunan tasarruflarda vekil tayin etmesi ise sahih olmaz.

34.5.2. Vekilin Şartları

Vekilin akıllı olması şarttır. Eğer deli, hasta ya da mümeyyiz olmayan çocuk ise vekil tayin edilmesi sahih değildir. Mümeyyiz olan çocuğun vekil tayin edilmesi ise, — dünya işlerini bütün yönleriyle bilen baliğ kimse gibi olduğu için — Hanefile-re göre caizdir. Ümmü Seleme'nin oğlu Amr henüz baliğ olmamış iken, annesini Allah Rasûlü aleyhisselam ile nikahlamıştır.

34.5.3. Vekil Tayin Edilen Şeyin Şartları

Vekil tayin edilen şeyin, vekil tarafından bilinmesi veya meç-kullüğünün aşırı olmaması şarttır. Ancak müvekkilin «Bana is-

tediğin şeyi satın al.» demesi gibi vekaleti mutlak tutması bunun dışındadır. Vekil tutulan şeyin niyabete müsait olması da şarttır.

Vekalet; kişinin kendisi adına akid yapması caiz olan (alış -veriş, satış, icare, borç isbatı, mal, husumet, kaza, sulh, şuf'a hakkını isteme ,hibe, sadaka, rehin alma, emanet verme ve alma, evlenme, boşanma, malları idare etme, gibi akidlerin tümünde geçerlidir. Müvekkilin, hazır olup olmaması, kadın veya erkek olması birşey değiştirmez.

Buharî'nin rivayetine göre; Ebû Hüreyre tr.a.) şöyle demiştir: Bir adamın Nebi aleyhisselâm'dan bir yaşında bir deve alacağı vardı. Onu istemeye geîdi. Nebi aleyhisselam; «Onu verin.» buyurdu. Vermek için bir yaşında deve aradılar, fakat iki yaşında bir deve buldular. Nebi aleyhisselam; «Onu verin.» buyurdu. Adam : «Bana fazlasıyla Ödedin Allah da sana fazlasıyla versin.» dedi. Nebi aleyhisselam şöyle buyurdu : «Sizin en hayırlınız, ödemede en güzel davrananızdır.»

Kurtubi şöyle demiştir: «Bu hadis, sahih olmakla, sıhhatli ve hazır olan kimsenin vekil tayin etmesinin cevazına delalet eder. Nebi aleyhisselam, ashabına, borcu olan bir yaşındaki devenin ona verilmesini emretmiştir. Bu olay, Nebi aleyhisselem'ın ne hasta ne de seyahatte olmadığı haîde onları vekil tayin ettiğini gösterir. Yine bu, Ebû Hanife ve Şehnun'un «hazır olan ve sıhhatli bulunan kimsenin, hasmının rızası olmadan vekil tayin etmesi caiz değildir.» sözlerini reddeder. Hadis, ikisinin bu görüşünün hilafınadır.»

34.6. Vekaletin Caiz Olmadığı Şeyler

Fakihler, vekaletin caiz olduğu şeyleri belirleyerek şöyle demişlerdir : «Kişinin kendisinin akid yapmasının caiz olduğu tüm akidlerde, başkasını vekil tutması caizdir.»

Vekaletin caiz olmadığı şeyler ise, namaz, yemin, temizlik gibi niyabete dahil olmayan tüm amellerdir. Bu hallerde kişinin başkasını vekil tayin etmesi caiz değildir. Çünkü bunların amacı, deneme ve imtihandır ve bu amaç başkasının yapmasıyla hasıl olmaz.

34.7. Vekil Emindir

Vekalet tamam olunca ,vekil vekil yapıldığı şeyde «emin. olur. ihmal ve kastı bulunmadıkça o şeyi tazmin etmez. Diğer eminlerde olduğu gibi, onun telef olması hakkındaki vekilin sözü kabul edilir.

Davalar İçin Vekil Tayini

Borç, mallar ve diğer kul haklarının isbatı için hasımların vekil tayini sahihtir. Müvekkilin davalı veya davacı olması eşittir. Erkek veya kadın olması, hasmının razı olup olmaması da aynıdır. Çünkü davada bulunmak (muhâseme) müvekkilin halis hakkıdır. Onun bu işi kendisinin yüklenmesi hakkı olduğu gibi, başkasını vekil tayin etmesi de hakkıdır.

Vekilin, mahkemede müvekkili lehine hüküm verilen malı kabza (teslim almaya) hakla var mıdır? Yine vekil, müvekkili aleyhine ikrara malik midir? Bu soruların cevabı aşağıda gelecektir :

34.7.1. Vekilin Müvekkili Aleyhine İkrarı

Vekilin, hadler ve kısas konusunda müvekkili aleyhine ikrarda bulunması mutlak olarak kabul edilmez. Bunun kaza (hüküm) meclisinde veya başka bir yerde olması aynıdır.

Hadler ve kısas dışında yapılan ikrara gelince, imamlar bunun kaza meclisi (duruşma) dışında kabul edilmeyeceğinde ii-tifak etmişlerdir. Kaza meclisinde ikrarı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. Üç imam : «Bunun sahih olmayacağını, çünkü malik olmadığı (yetkisi bulunmadığı) bir şeyde ikrarda bulunduğunu» söylemiştir. Ebû Hanife ise : «Müvekkilin kendi aleyhinde ikrarda bulunmamasını şart koşması dışmda, sahih olur» demiştir.

34.7.2. Dâvalar İçin Tayin Edilen Vekil, Malı Teslim Almaya Vekil Değildir

Davalar için tayin edilen vekil, yalnız, davada bulunmaya ve muhakeme olmaya yetkili olup, hakların teslim alınmasında «emin» olmadığı için malı teslim almaya yetkili değildir.

Bu, müvekkilin lehine hükmedilen malı vekilin teslim alma yetkisinin bulunduğu görüşünde olan Hanefilerin aksine üç imanım görüşüdür. Hanefiler, bunun muhakemeleşmenin tamamına dahil olduğunu ve onsuz muhakemenin sona ermediğini söylemişler, bu konuda da müvekkil gibi değerlendirileceği görüşüne sahip olmuşlardır.

34.7.3. Kısasların Yerine Getirilmesi İrin Vekil Tayini

Kısasların yerine getirilmesi için vekil tayini, alimlerin ihtilaf ettiği konulardandır.

Ebû Hanife; «Müvekkil hazır bulunmadıkça sahih olmaz. Hazır bulunmadığı zaman, hak sahibinin o olması ve şayet hazır bulunursa affetmesinin muhtemel olması sebebiyle şüphe bulunduğundan dolayı kısas yerine getirilemeyeceği için, vekil tayini caiz değildir.» demiştir.

Mâlik ise şöyle demiştir: «Müvekkil hazır bulunmasa bile caizdir.»

Bu aynı zamanda Şafii'den nakledilen görüşlerin en sahihi ve Ahmed'den yapılan iki rivayetin de zahir olanıdır.

34.8. Alış - Veriş İçin Tayin Edilen Vekil

Birisi başkasını, bir şeyini satması için (muayyen bir fiatla, peşin veya veresiye olması için kayıtlandırmadan) mutlak olarak vekil tayin ederse, vekilin o malı, piyasa fiatı ile ve peşin satması gerekir. Eğer onu halkın benzerlerine verdiği fiattan eksik olarak, ya da veresiye satarsa, bu satış müvekkilin rızası olmadıkça caiz olmaz. Çünkü bu, müvekkilin maslahatına aykırıdır. Bu satıştan dönebilir. Mutlak vekaletin manası, vekilin dilediği şeyi yapması demek değildir. Aksine bunun anlamı, tüccarlar arasında ma'ruf oiana uyarak müvekkile en kârlı olacak şekilde satış yapması demektir.

Ebû Hanife şöyle demiştir:«Vekilin, malı dilediği gibi peşin veya veresiye, piyasa fiatı altında, halkın benzerlerine verdiği fiattan daha aşağı, şehrin parası ile veya başka paraya karşılık satması caizdir. Çünkü mutlak (sınırsız) vekaletin anlamı budur ve insan malik olduğu şeylerin bir kısmını satmada ihlasa teşvik edilmiştir. İsterse bu çok düşük fiatla olsun.» Bu hükümler, vekalet mutlak olduğu zamandır. Vekalet şartlı tmukayyedJ olduğunda ise; vekilin, müvekkilin kayıd koyduğu hususlara riayet etmesi gereklidir. Müvekkil için daha hayırlı olanı sağlamada muhalefet etmesi dışında, vekilin müvekkile muhalefeti caiz değildir. Vekil, muayyen bir fiatla kayıtlandığı zaman, ondan daha fazlaya satarsa veya onu veresiye satmasını söylediği halde peşin satarsa, bu satış sahih olur. Şartlara muhalefeti, müvekkilin yararına olmadığı zaman; Şafiilere göre tasarrufu batıl olur. Hanefiler ise, bu tasarrufun müvekkilin rızasına bağlı olduğunu ve eğer onaylarsa sahih, aksi takdirde batıl olacağını söylemişlerdir.

34.8.1. Vekilin Alalı Kendisine Salması

Kişi, birşeyi satmaya vekil tayin edildiği zaman, onu satın alması caiz midir?

Malik; vekilin, vekil olduğu malı, fiatının fazlasıyla satın almasının (kendisine satmasının) caiz olduğunu söylemiştir. Ebû Hanife, Şafii ve kendisinden yapılan iki rivayetin en zahir olanına göre Ahmed; vekilin kendisine satm almasının sahih olmadığım, çünkü kişinin tabiatının ucuz olarak satın almaya haris olduğunu, müvekkilin arzusunun ise daha fazla fiata satmaya gayret sarfetmesi olduğunu ve dolayısıyla bu iki arzunun birbirine zıt bulunduğunu söylemişlerdir.

34.8.2. Satın Alma İrin Vekil Tayini

Satın alma için tayin edilen vekilin, eğer müvekkilin koştuğu şartlar ile sınırlandırılmış ise, bu şartlara riayet etmesi vacibtir. Şartların, satın alınan mala veya fiata ilişkin olması eşittir. Eğer bunlara aykırı davranır ve satın, almasını istediği maldan başkasını satın alır veya müvekkilin ta'yin ettiği fiattan fazlasıyla satın alırsa, aldığı mal kendisinin olur, müvekkilin değil. Eğer muhalefeti müvekkile daha faydalı ise, caizdir.

Urve el-Bâriki (r.a.)'dan rivayete göre: Nebi aleyhisselam ona kurbanlık, bir koyun satın alması için bir dinar verdi. O da bununla iki koyun alıp, birini bir dinara sattım. Bir koyun ve bir dinarı Nebi aleyhisselam'a getirdi. Nebi aleyhisselam onun alış-verişinin bereketli olması için duada bulundu. Artık, toprak satın alsa, onda kâr ederdi.» (Hadisi Buharı, Ebû Dâvûd ve Tirmizi kaydetmşitir.)

Bu hadise göre; vekilin, mal sahibi kendisine «Bu bir dinarla bir koyun al» dediği ve onu vasıflandırdığı zaman, onunla anılan sıfata sahip iki koyun satın alması caizdir. Çünkü müvekkilin amacı gerçekleşmiş ve vekil onun faydasına olarak ilavede de bulunmuştur. Eğer müvekkil vekile bir dirheme bir koyun satmasını emretse, o da bunu iki dirheme satsa veya bir dirheme satın almasını istese o da onu yarım dirheme satın alsa, bu (Nevevî'nin «Ziyade'ür-Ravza da naklettiği gibi» Şafiilere göre sahihtir.

Vekalet mutlak ise, vekilin, malı piyasa fiatından daha fazlasıyla veya fahiş zararla satın alması caiz değildir. Buna aykırı davrandığı zaman, tasarrufu müvekkili bağlamaz ve aldığı malı vekil kendisine almış olur.

34.9. Vekalet Akdinin Sona Ermesi

Vekalet akdi aşağıdaki sebeplerle sona erer:

1) Akid yapanlardan birinin ölmesi veya delirmesi: Çünkü vekalette «hayat» ve «akıl» şarttır. Ölüm veya delilik meydana geldiği zaman, vekaletin sıhhat şartı ortadan kalkmış olur.

2) Vekalet ile amaçlanan işin sona ermesi:

Çünkü amaçlanan iş sona erince, bu durumda vekalet manasız olur. (Artık ona ihtiyaç kalmaz.)

3) Müvekkilin vekili azletmesi:

Habersiz bile olsa böyledir. Hanefiler; «Vekilin azledildiğini bilmesi gerektiği» görüşündedirler. Öğrenmeden önceki tasarrufları, — bütün hükümlerde — azlinden önceki tasarrufları gibidir.

4) Vekilin kendisini azletmesi:

Müvekkilin, vekilin kendisini azlettiğini bilmesi veya bunun, onun huzurunda olması şart değildir. Hanefîler bunu, müvekkil zarara uğramasın diye şart koşmuşlardır.

5) Vekil tayin edilen malın, müvekkilin mülkünden çıkması.

Fikih - 2. Sayfa - 052Vekalet

34.3. Rükûnları

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder