Fikih - 81. Sayfa - Ilmihalhilmidonduren

I- İSLÂMÎ HÜKÜMLERİN GE­NEL ÇER­ÇE­VE­Sİ

İslâmî hü­küm­ler inanç ve amel­le il­gi­li ol­mak üze­re iki­ye ay­rı­lır. Te­mel fı­kıh kay­nak­la­rın­da amel hü­küm­le­ri de “ibâdetler, muâmeleler ve ukûbât” di­ye üç bö­lüm­de in­ce­le­nir.

Aşa­ğı­da İslâm fık­hı­nın ana ko­nu­la­rı­nı içi­ne alan ve bin yı­la ya­kın bir sü­re­dir çok­ca oku­nan “el-Kudûrî” isim­li muh­ta­sar fı­kıh ese­ri­nin ko­nu baş­lık­la­rı­nı ör­nek ola­rak ve­ri­yo­ruz. Böy­le­ce İslâm’ın gün­lük ha­yat­la il­gi­li ola­rak ele al­dı­ğı ko­nu­la­rı top­lu­ca gör­müş ola­ca­ğız.

Ese­rin İçi­ne al­dı­ğı ko­nu­lar:

A) İbâdetler: Ta­ha­ret, te­yem­müm, mesh, ha­yız, ne­ca­set­ler, na­maz, ezan, na­ma­zın şart­la­rı, na­ma­zın sı­fa­tı, na­maz­la­rın ka­za­sı, va­kit­ler, na­fi­le­ler, se­hiv sec­de­le­ri, has­ta­nın na­ma­zı, tilâvet sec­de­si, mü­sa­fi­rin na­ma­zı, cu­ma na­ma­zı, bay­ram na­maz­la­rı, kü­suf na­ma­zı, yağ­mur du­a­sı, ra­ma­zan­da ge­ce na­maz­la­rı, kor­ku na­ma­zı, ce­na­ze na­ma­zı, şe­hid, Kâbe’de na­maz, zekât, de­ve­nin zekâtı, sı­ğı­rın zekâtı, ko­yu­nun zekâtı, at­la­rın zekâtı, gü­mü­şün zekâtı, al­tı­nın zekâtı, ti­ca­ret mal­la­rı­nın zekâtı, hu­bu­ba­tın ve mey­ve­le­rin zekâtı, zekât ver­mek ca­iz olup ol­ma­yan kim­se­ler, fı­tır sa­da­ka­sı, oruç, itikâf, hacc, kı­ran hac­cı, te­met­tu hac­cı, ih­ram ya­sak­la­rı­nın ce­za­la­rı, ih­sar, ih­ram­lı­nın hac­cı ka­çır­ma­sı, hedy kur­ba­nı.

B) Muâmeleler: Alış-ve­riş­ler, şart mu­hay­yer­li­ği, gör­me mu­hay­yer­li­ği, ayıp mu­hay­yer­li­ği, fa­sit alış­ve­riş, ikâle, murâbaha ve tev­li­ye, ri­ba, se­lem, sarf, rehn, hacr, ik­rar, icâre, şü­fa, şir­ket, mudârabe, vekâlet, kefâlet, ha­va­le, sulh, hi­be, vakf, gasb, vedîa, âriyet, lakît, lukâta, hun­sa, mef­kud, ibak, ölü top­ra­ğın ih­ya­sı, izin­li kıl­ma, mü­za­raa, müsâkat, nikâh, süt hı­sım­lı­ğı, bo­şan­ma, ric’a, i’lâ, hul, zi­har, li­an, id­det, na­fa­ka, hıdâne, ıtak, ted­bir, istilâd, mekâtib, velâ.

C) Ukûbât: Ce­za­lar, di­yet­ler, kasâme, meâkıl, had­ler, şürb had­di, kazf had­di, sir­kat had­di, eş­ri­be, av­cı­lık ve hay­van ke­si­mi, kur­ban, ye­min­ler, da­va, şe­ha­det, şa­hit­lik­ten dön­mek, ede­bü’l-ka­di, kıs­met, ik­rah, si­yer, bu­ğat, hazr ve ibâha, va­si­yet­ler, ferâiz, ferâizin he­sap­lan­ma­sı.1

Bun­lar ara­sın­da “si­yer” dev­let­ler hu­ku­ku­nu, “ferâiz” de İslâm mi­ras hu­ku­ku­nu in­ce­le­yen bi­lim alan­la­rı­dır.

Gü­nü­müz İslâm hu­ku­ku araş­tır­ma­la­rın­da mu­a­me­lat; me­de­ni hu­ku­ku ve borç­lar hu­ku­ku­nu kap­sa­mak­ta­dır. Bun­dan baş­ka ah­kam-ı sul­ta­niy­ye ve­ya si­ya­set-i şe­riy­ye adı ile “ana­ya­sa, ida­re ve kıs­men ce­za hu­ku­ku”; si­yer adı ile de “dev­let­ler umu­mi ve­ya hu­su­si hu­ku­ku” ile il­gi­li hü­küm­ler in­ce­len­mek­te­dir.

Âdâb ile de ahlâk, muâşeret ve edep ko­nu­la­rı in­ce­len­mek­te­dir. Di­ğer yan­dan İslâm’ın sün­net­le­ri ya­nın­da müs­te­hap ve fa­zi­let­li amel­le­ri­ni ya­şa­ma­ya teş­vik ede­rek takvâ ve ihlâs yö­nü­nü güç­len­di­ren “ta­sav­vuf” da top­lum ha­ya­tı­nı et­ki­le­yen önem­li bir di­sip­lin­dir.

İş­te eli­niz­de­ki eser inanç ve iba­det hü­küm­le­ri­ni müs­te­hap ve ada­bı ile kap­sa­mak­la bir­lik­te di­ğer hü­küm­le­ri içi­ne al­ma­mak­ta­dır. Çün­kü bun­la­rı da ay­rın­tı­sıy­la açık­la­mak bu ese­rin sı­nı­rı­nı aşar.

Bu yüz­den biz aşa­ğı­da inanç ve iba­det ko­nu­la­rı dı­şın­da gün­lük ha­yat­ta en çok kar­şı­la­şı­lan pra­ti­ğe yö­ne­lik önem­li hü­küm­le­ri ay­rı bir bö­lüm ve özet ha­lin­de sun­ma­ya ça­lı­şa­ca­ğız. An­cak yi­ne de çok ge­niş olan “muamelât ve ukûbât” ala­nı bun­lar­dan iba­ret de sa­nıl­ma­ma­lı­dır. Bu ko­nu­lar­da da­ha ge­niş bil­gi edin­mek is­te­yen­ler da­ha ge­niş eser­le­re baş vur­ma­lı ve me­se­le­le­ri eh­lin­den sor­ma­lı­dır.