1- İSLAM’DA İŞÇİ VE İŞVEREN MÜNASEBETLERİ 2

ÖNSÖZ. 2

GİRİŞ. 3

A- Çalışmanın Önemi: 3

B- Çalışma Hürriyeti: 4

C- Zorla Çalıştırma: 5

Ç- Gayri Meşru İşler: 5

D- Gayri Müslimlerin Yanında Çalışmak: 7

E- Gayri Müslimleri Çalıştırmak: 7

1- İŞÇİNİN VAZİFELERİ 7

1- İşçi İşini Kendisi Yapacaktır: 7

2- Mesai Süresinde Devamlı Çalışacaktır: 8

3- İşini Sağlam ve Güzel Yapacaktır: 8

4- Kendine Emanet Edilen Mal ve Âletleri Muhafaza Edecektir: 9

5- Telef Olanı Tazmin Edecektir: 10

2- İŞÇİNİN HAKLARI 11

1- Ücret: 11

a) Ücretin Miktarı: 11

b) Ücretin İşe Nisbeti (İyi İse İyi Ücret): 12

c- Ücrete Hak Kazanma: 12

ç- Ücret Konusunda İhtilâf: 12

2- Aile ve Çocuk Yardımı: 13

3- Dinlenme ve Namaz: 13

4- İzin: 14

3- ÇEŞİTLİ KONULAR.. 14

1- İş Ahlâkı: 14

2- Grev: 15

3- Emeklilik: 16

SONUÇ.. 17

1- Müzakerecilerin Görüşleri 17

a- İbrahim Ural'ın Görüşü: 17

a- Genel Tenkitler: 17

b- Özel Tenkitler: 18

b- Dr. Osman Eskicioğlu'nun Görüşü: 18

c- Dr. Yunus Vehbi Yavuz'nn Görüşü : 18

2- Tebliğ Sahibinin Görüşlere Cevabı: 20

1- İSLAM’DA İŞÇİ VE İŞVEREN MÜNASEBETLERİ

ÖNSÖZ

 

Ensar Vakfı, İslâm'da Emek işçi ve İşverenler konusunda bir seminer düzenliyeceğini ve bizim de ka­tılmamızı teklif ettiği zaman, bu seminere katılmayı uy­gun buldum. Konular belli idi. Ben bunlardan ikinci şıkkı seçtim ve İslâm'da İşçi ve İşveren Münasebetleri üzerinde çalışmaya başladım. İlk önce konu üzerinde düşündüm; konunun İslâm açısından ele alınması iste­niyordu ve bu da tabiî idi. Konu İslâm dininin verileri ile işleneceğinden, neyin İslâm olduğunu tesbit gereki­yordu. Bu münasebetle malzemenin İslâmî olması icap ediyordu. Şimdi akla şöyle bir soru geliyor: Acaba İş­çi ve İşveren Münasebetleri de İslâm'da var mıdır? Ol­mazsa İslâm'a zulmü gelir?

Önce şunu kabul etmelidir ki, konu yemdir. Günü­müzde, veyahut günümüzden az önce ortaya çıkmıştır. Zira işçi hakları deyince, aklımıza fabrika v.b. yerler­de kalabalık işçi çalıştıran müesseseler gelmektedir. Muhakkak ki İslâm'ın ortaya çıktığı zamanlarda da işçiler çalışıyorlardı. Bunların içinde, kendi işlerinde çalışanlar olduğu gibi, başkalarının işinde ücretle ça­lışanlar da vardı:

Hz. Aişe (r. anha) diyor ki: Ashab-ı Kiram, kendi işlerinde çalışırlardı. Cuma namazına iş elbiseleri İle gelirlerdi. Onlara “keşke gusül etseydiniz!”derler­di”.[1]

Resulullah (s.a.s.) şöyle buyuruyor:

“Mirasçılarım-ne altın, ne de gümüş bölüşürler. Ailemin nafakasından? ve işçilerimin masraflarından başka ne bırakmış isem sadakadır. [2]

Ancak az önce dediğimiz gibi geniş kitleler ha­linde işçi çalıştırılması sanayi ve tekniğin gelişmesin­den sonra ortaya çıkmıştır. Buna paralel olarak da işçi hakları gündeme gelmiştir.

Bu böyle olmakla beraber, ileride de görüleceği gibi, İslâm'da kısmen de olsa konuya temas edilmiş­tir. Ancak o kısa temaslar, günümüzün sorunlarını çöz­meye yetecek midir?

Yine şunu da kabul etmeliyiz ki, her şeyin cevabı nass'da yoktur. Bunun böyle olduğunu Peygamberimiz de kabul buyurmuşlardır; şöyle ki:

Muaz b. Cebel'i Yemen'e vali ve kadı olarak gön­dermek istediği zaman ona: “Karşına bir mesele çı­karsa ne ile hükmedeceksin?”dedi.

Muaz: Allah'ın kitabı ile, cevabını verdi.

Peygamberimiz: Ya aradığın cevabı Allah'ın kitapta bulamazsan ne yapacaksın?

Muaz: O zaman Resulullah'ın sünneti ile cevap ve­ririm.

Peygamberimiz: Ya orada da bulamazsan?

Muaz: Rey ve içtihadımla çözerim. Muaz'ın bu son cevabı Peygamberimizi çok memnun etmişti.[3]

Hadisten de anlaşılacağı üzere nasslar mahdut, hâ­diseler sonsuzdur. Şimdi mahdut ile sonsuzu nasıl halledeceğiz? Muhakkak kî biz de en son çare olarak aklımızı kullanacağız. Fakat bu, üçüncü sıradadır. İlk ön­ce cevabı İslâm'da arayacağız. Zira belki de sorunu­muzun cevabı islâm'da vardır; olması da çok muhte­meldir. Zira İslâm dini sonsuza dek geçerlidir. O, bu­na hazırlıklı gelmiştir. Ancak hangi fikir İslâmî sayılacaktır? İşte konumuzla ilgili bir risale yazan Prof. Dr. Hüseyin Atay da bu soruyu soruyor ve şöyle cevap­landırmağa çalışıyor:

İslâmiyet namına konuşanlar bu soruya ne kadar isabetli cevap verirlerse, İslâm dini hakkında o kadar doğru fikir ve görüş beyan etmiş olurlar. Elbetteki bu sorunun ilk bakışta cevabını, İslâm'ın ana disiplini ha­lini alan Usul-ı Fıkh, İslâm Hukuk Felsefesi ile kelâm ilmi ve bunların dayandığı İslâm dininin iki kaynağı, Kur'an ve Hadis verir. Ancak en önemli olan, dinin bu iki kaynağının anlaşılması metodudur. Bu hususta ileri sürülecek anlama metod ve kıstaslarını en az sa­yıya ve ihtilafsız kaidelere şöylece irca edebiliriz:

a) Kur'an'ın ve hadisin lafzî mânalarına,

b) Kur'an ve hadisin cümle ve ifadelerinin söyle­niş gaye ve maksatlarına,

c) Kur'an ve hadiste lafız ve söz olarak açıkça bildirilmediği halde, onların getirdikleri ilke ve gayenin ruhuna uygun olan bir fikir ve görüş, İslâm'ın görüşü ve İslâm'ın kendisi olarak ileri sürülebilir. [4]

Gerçekten, İslâm'ın emirleri bu anlayışa uygundur. Zira onun emirleri katı değil, seyyaldir. Bunu bir mi­salle izah edebiliriz:

Hz. Peygamberin Medine'deki hayatı sırasında müslümanların cihad için muhtaç oldukları atlardan çok azına sahip oldukları bilinmektedir. Kur'an, Hz. Peygamberin az olduğundan cihad için kendilerine at verilemiyeceğini bazı kimselere söylediği zaman ciha­da iştirak edemiyeceklerinden dolayı onların ağladık­larını söylüyor [5]Yetiştirilmesini teşvik için Hz. Peygamber atları sadece zekâttan muaf tut­mamış; cihaddan sonra askere ganimetten bir verirken ata iki vermiştir. Böylece kendi atına sahip olan mücahid üç hisse, devlet tarafından at verilen kimseye bir tek hisse ve iki hisse de at sahiplerine veriliyordu. Maamafih Hz. Ömer devrinde atlar bollaşınca Halife bunlara zekât vazetti. Daha sonra Ebu Hanife Hz. Peygamber'in ganimet hakkındaki kararına aykırı hare­ket etti ve savaşana iki, ata da bir hisse verilmesini tavsiye etti (şu makaleme bkz. İslâmic Methodology in History, Islâmic Research înstute, İslâmabad, 1965, s. 39) .[6]

Böyle olmakla beraber, fıkıh kitapları tafsilâtlı şer'î kaidelerden fakir olsa da iş problemini ele almak­ta, İslâm'daki umumî kaidelere uygun olarak halletmek­te herhangi bir mani yoktur. Çünkü umumî îslâm kai­deleri bütün hayatı tanzim eder; içtimaî, iktisadî ve siyasî cihetleri; kendi imkânları ile halletmeğe çalışır.[7]

Biz de aynı yolu takip ederek, başta Kur'an-ı Kerim olmak üzere, Sıhah-ı Sitte'yi, diğer hadis kitaplarını ve fıkhın buyu, muzaraa, musakat v.s. gibi bölümlerini gözden geçirdik. Buralardan istifade ettiğimiz yerleri gösterdik, lüzumlu görüldüğü takdirde Arapça metinlerini verdik. Bu çalışmamızda şunu gördük: Günümü­zün bazı aktüel meseleleri fıkıh kitaplarında yoksa da yüzlerce sene sonra ortaya çıkacak bazı meselelerin izahı vardı. Şimdilik onların üzerinde durmayacağız.

Çalışmalarımızda daha çok Hanefî fıkıh kitaplarını kullandık. Mezahib-i Erbaa kitabı gibi eserlerin yardı­mı ile de diğer mezheplerin görüşlerini belirtmeğe ça­lıştık.

Burada şunu söyleyeyim ki, İslâm'da İşçi - İşveren Münasebetleri konusunda bazı çalışmalar yapılmışsa da, Hüseyin Atay'ın da dediği gibi, bu iş henüz başlan­gıç safhasındadır. O yüzden bizim de çok ileri bir adım attığımız söylenemez ve hiç bir zaman da bunu iddia etmiyoruz. Muhakkak ki bundan daha iyisini ortaya koymak mümkündür. Ancak bunun için daha uzun ça­lışmak gereklidir. Daire işlerinin yanı sıra, vaktin dar oluşu da çalışmalarımızı menfi yönde etkilemiştir. Mü­zakerecilerin yapıcı tenkitleri ile noksanlarımızın asga­riye ineceğine inanıyoruz. Bu münasebetle semineri tertip edenleri tebrik ederken, seminere katılan mes­lektaşlarımı peşinen kutlar ve seminerin sonuçlarım halkımıza ve bütün müslüman kardeşlerimize hayırla­ra vesile kılmasını Yüce Mevlâdan niyaz ederim.

Not: Okuyucularımız, tebliğin fihristine baktıkları zaman, işverenin vazife ve hakları ile ilgili başlıklar göremiyecekler ve bunu büyük bir eksiklik sayacaklar­dır. Aslında böyle bir şey yoktur. Zira işçinin vazifele­ri, aynı zamanda işverenin haklarıdır. İşçinin hakları da işverenin vazifeleridir. Konuların bu gözle mütalaa edilmesini sayın okuyucularımızdan rica ederim.[8]

Dr. Abdülvehhab Öztürk

Din İşleri Yüksek Kurulu Uzmanı

 

GİRİŞ

 

A- Çalışmanın Önemi:

 

Cenab'ı Allah, insanı dünyaya salmadan önce dün­yayı insana uygun gelecek tarzda hazırlamıştır. Yeme­si için çeşitli gıda maddeleri, içmesi için su, teneffüs etmesi için hava nimetlerini ortaya koymuştur. İleride­ki ihtiyaçlarını temin için de yerin altına birçok ma­deni depo etmiştir. Ancak bunları yerlerinden alıp işe yarar hale getirmeyi insanın kendisine bırakmıştır. Bu­nun da biricik yolu çalışmadır. Çalışma da iki türlüdür: İnsanın kendi çalışması, veya bir başkasının çalışma­sı. Başkasının çalışması insana dilencilik aracılığı ile ulaşmaktadır ki, insanlarca kötü kabul edilen bu huy, Peygamberimiz (s.a.s.) tarafından da şiddetle takbih edilmiştir; ezcümle şöyle buyurmuştur:

“Bir insan dilencilik ede ede Allah'ın huzuruna çık­tığı zaman yüzünde bir dirhem et kalmaz.»[9]

“Allah'a yemin ederim ki, bir insanın, ip alıp sırtın­da odun taşıması, herhangi bir kimseye gelip de sa­daka istemesinden daha hayırlıdır; istediği kimse ister versin, ister vermesin.”[10]

Çalışanların sırtından geçinmek demek olan dilen­cilik kapısı kapanınca, geriye insanın kendi çalışması kalmaktadır. İşte bu çalışma, başta Cenab-ı Allah ol­mak üzere, Peygamberimiz ve bütün mü'minler tara­fından methedilmiştir:

“De k : Çalışın; yaptığınız işleri Allah, Resulü ve mü'minler görecektir.” [11]

Az önce de temas ettiğimiz gibi, Allah'ın, kendisi­ne ihsan ettiği bütün nimetleri insan çalışarak kazana­caktır. Bu, sonucu yüzde yüz müsbet olan bir şeydir. Bu, Cenab-ı Allah tarafından tekeffül edilmiştir:

“İnsan için çalışmasından başka bir şey yoktur. Ça­lışması da yakında görülecektir.”[12]

Çalışma da çeşit çeşittir; meselâ bedenen çalışma ve fikren çalışma gibi. İkincisi birincisinden daha az önemli değildir. Bir şeye fikir yorarak çalışmak bir iş­tir ve manevî bir emektir. Esasen çalışmayı bedenen ve fikren çalışma diye ikiye ayırmak tamamen teknik bir meseledir. Aslında bütün çalışmalar istihsale, is­tihsalin kolaylaştırılmasına, seviye ve kalitesinin yük­seltilmesine matuftur. Bunun İçin Kur'an iki kelime olan “amel”(çalışmak, iş, emek) ile “kesb”(kazanmay)ı ister el emeği, ister fikir veya manevî emek ol­sun, bütün çalışmalar için birbirinin yerine kullanır. Kur'an'a göre her iş manevî bir muhtevaya sahip oldu­ğu için manevî cephe Kur'an'da daha yaygın olarak zikredilmektedir. Kur'an'a göre gerek amel ve gerekse kesbin her ikisi de mukaddes kelimelerdir, yani bun­lar ayrı ayrı hareketlerden çok, bir insanın ve cemi­yetin icraatının tamamına atıfta bulunur.[13] Gerçekten Kur'an'da defalarca (en az 100 yerde) geçen “amel”ve “amel-i salih”kelimeleri, yukarıdaki mânaya olduğu halde akla hemen manevî amel gelir. Bunun sebebi de yukarıda izah edildiği gibi, işlerin manevî cepheleri­nin maddî cephelerine nisbetle ağır basmasıdır.

Bütün çalışmalar böyle olduğu halde, zaman olmuş, insanlar bazı işlere hor bakmışlardır. Halbuki insanlar yiyecek yemeğe, giyecek elbiseye ve oturacak meske­ne muhtaçtırlar. Yiyecek ve giyecek maddeleri ya insanların yaşadığı memlekette üretilir, yahutta dışarı­dan getirilir. Netekim Resulullah (s.a.s.) zamanında giyecek malzemeleri Yemen, Mısır ve Suriye'den getiri­lirdi. Binaenaleyh İmam Şafiî, Ahmed b. Hanbel, İmam Gazalî, Ebu'l-Ferec Isbahanî v.b. gibi büyük İslâm âlimleri, bu tip sanayi kollarının farz-ı kifaye olduğu­nu söylemişlerdir. Bu sanatları, belli kişilerin yapması gerekirse, o zaman bu sanatlar onların üzerine farz-ı ayn olur.[14]Aliyyülkarî gibi hadis otoriteleri, ziraî iş de dahil olmak üzere, bütün çalışmaların medenî bir cemiyette ana bir organizasyon olan ticaretin bir şekli olduğunu düşünürler. İnsanlar emeklerini hizmete sunmaz, veya mahsullerini satmazlarsa, ya bir kısım insanların zor­la başkalarının mallarını aldığı bir anarşi doğacak, ve­ya dilencilik çoğalacak ki, bunların her ikisi de cemi­yeti mahvedecektir. İslâmiyetin ticareti dinî bir vecibe kabul etmesi bundan dolayıdır (bkz. Aliyyülkarî, Mişkât, s. 285, 86) .[15]

Mikdad b. Madikerb, süt satıyordu. Biri kendisine “adiliğe tenezzül mü ediyorsun?”deyince o “bu, adilik değildir; zira Hz. Peygamberin, ileride herkesin para kazanma zorunda olacağını; çünkü paradan başka hiç bir şeyin değeri olmayacağını”söyledi, dedi (Mişkât, Ticarette İnsanî Usûller Babı, Fasıl, 2'den). Yine bir sahabî olan Kays b. Ebi Gareze, gerek kendisine ve gerekse adamlarına, aracı veya simsar o devirde bir hakaret kelimesi dendiğini, fakat Hz. Peygam­berin, kendilerine “tüccar”dediğini söylüyor.[16] Kays b. Ebi Gareze, Peygamberin bu iltifatının, çok hoşlarına gittiğini ve kendilerini onore ettiğini ifadeden geri kal­mıyor.[17]

Ortaçağ devrinin sonlarına doğru işe ve ziraata ba­zı rnüslümanlar tarafından aşağı bir şey diye bakılmış­tır. Bundan da garpta İslâmiyetin, hususiyle ziraate ve umumen çalışmaya karşı olduğu tarzında yanlış telak­kiler doğmuştur. Bu görüş hakikatten uzaktır. Medine'deki ashabın çoğunun çifçi olduklarını çok iyi biliyo­ruz. Hz. Peygamber onların hayat şartlarını nasıl kötüleyebilir? Mekke'den çok az sonra müslümanların eline geçen ve sakinleri İslâmiyeti kabul eden Taif, üzüm dahil, meyve yetiştiriyordu.[18]

Peygamberimizin, eli nasırlaşan bir çiftçi asha­bının elini okşayarak “Allah'ın ve Resulünün sevdiği el budur”dediğini kaynağını bilmiyorsak da kitaplar­da okuyoruz. Yine Peygamberimiz, şu hadisleri ile ziraati teşvik etmiştir:

“Ziraatle uğraşın. Zira ziraat mübarek (bereketli) bir meslektir. Tarlalarınıza çokça korkuluk dikiniz.”[19]

“Herhangi bir müslüman ağaç diker, veya ekin eker de ondan bir kuş, bir insan veya bir hayvan yerse, muhakkak ki, onun için sadaka olur.” [20]

Uzun söze ne hacet, Peygamberimiz, kendisinin ve bütün Peygamberlerin çobanlık ettiğini medh sadedin­de zikrederek şöyle buyurmuştur:

“Allah Tealâ, çobanlık etmemiş hiç bir peygamber göndermemiştir.

Ashab “sen de mi ya Resulallah?”dediklerinde,

“evet, Ben de, Mekke'nin Kararit mevkiin­de koyun güderdim”demiştir”.[21]

Hz. Ali'nin, Hz. Fatıme ile evlenme arefesinde dağ­dan odun getirerek sattığı ve düğün masarifinin bir kısmına harcadığı Buharî'de mevcuttur.[22]

 

B- Çalışma Hürriyeti:

 

İnsanın şahsiyetinin gelişmesi, huzur ve mutluluğa ermesi, büyük ölçüde istediği işte, kabiliyetlerini geliştirebileceği sahada çalışma imkân ve hürriyetine bağ­lıdır. İslâm kişinin herhangi bir sosyal kesim veya sınıfa mensub olduğuna bakmaksızın ona, güç ve kabili­yetine uygun her işte çalışma hürriyetini tanımıştır. Hiç bir kimsenin, Örf - âdete veya iktidara dayanarak belli bir işe öncelikle veya münhasıran girme imtiyazı yoktur; iş ve çalışmada tam fırsat eşitliği vardır; Ön­celik hakkı ehliyet ve kabiliyete bağlıdır. Resulullah Efendimiz:

“İş ehline değil de, ehil olmayana yerilince kıyametin kopmasını bekle”demiştir. [23]

İş, meşru olmakta devam ettiği müddetçe hukuken muteber ve saygıya değerdir. İslâm devletinde ferd, iş hürriyetine sahip olduğu gibi, aynı zamanda devlet ta­rafından faizli muameleler gibi dinin haram kıldığı İş­leri yapmamak şartıyle ziraat, sanaat ve ticaret gibi sahalarda çalışmaya teşvik edilir.[24]

İslâm'da devletin en mühim vazifelerinden biri de toplumu ıslâh etmek ve Allah'ın, insanların hizmetine verdiği bütün tabiî ve diğer gelirlerden faydalanmak şartı ile toplumu takviye etmektir. Bu da çalışana iş-bulmak ve fakirlik ve mahrumiyetle daima irtibatı olan işsizliği tamamen önlemekle olur.

Çalışmak, içtimaî vazife olarak devletin tanzimine muhtaçtır. Devlet işsizliği önlemeğe çalışır, çalışmaya gücü yetenlerin topluma yük olmalarına müsaade et­mez. Güçlü insanların halkın artığı ile yaşamasına göz yummaz.[25]

İş ve çalışma herkesin hakkıdır ve devletin herke­se iş temin etmesi gerektiğine sünnetten delil mevcut­tur. Bu şu hadisten çıkarılmıştır:

“İşi olmadığı şikâ­yetinde bulunan birine Hz. Peygamber âletler temin et­miş ve kendisine odun kesip satmasını söylemiştir. [26]

Anayasamız da çalışma hürriyetini kabul etmiş ve buna paralel olarak devlete bazı görevler vermiştir:

Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürri­yetine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir. [27] Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanla­rın hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını geliş­tirmek için çalışanları korumak, çalışmayı desteklemek ve işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam ya­ratmak için gerekli tedbirleri alır.

Devlet, işçi-işveren ilişkilerinde çalışma barışının sağlanmasını kolaylaştırıcı ve koruyucu tedbirler alır.[28]

Kimse, yaşma, cinsiyetine ve gücüne uymayan iş­lerde çalış tınlamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedenî ve ruhî yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar.[29]

Ancak özel bir durum vardır ki, burada çalışma devlet tarafından önlenir. O da devlet memurlarının kendi işlerinde çalışmalarıdır. Aslında devlet memur­ları ecir-i hâs (özel işçi) oldukları için bu caiz değildir. Bir de bunda memurun ticaret yaparak kudretini aş­maması düşünülmüştür. Netekim Hz. Ömer, kendi me­murlarının mallarını hesaplar ve onlardan biri kendi­sine “ben ticaret yaptım ve kazandım,”derse, ona “biz seni ticaret yapman için göndermedik,”diye cevap ve­rirdi.[30]

 

C- Zorla Çalıştırma:

 

Herkes istediği işi yapma hakkına sahip olduğuna göre, zorla çalıştırma sözkonusu olamaz. Rıza icare ak­dinin sıhhati için şarttır. Taraflardan biri akdi kabul etmeye zorlansa, bu akid sahih olmaz. Zira Cenab-ı Al­lah:

“Mallarınızı aranızda haksızlıkla değil, karşılıklı rıza ile yapılan ticaretle yeyin.” [31] buyuru­yor.[32]

Anayasamız da:

“Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır,”der.[33]

Ancak bazı özel durumlar vardır ki, bu durumlar­da zorla çalıştırma mevzubahs olabilir, meselâ; çiftçi­ler, dokumacılar ve yapıcılar gibi kimselerin işlerine ihtiyaç duyulur, bunlar da çalışmak istemiyecek olur­larsa, yetki sahipleri bunları ecr-i misil (değer ücret)le çalışmaya zorlar. Bunların daha çok ücret istemeleri­ne imkân vermez. Bu arada haklarının yenmemesi için gerekli tedbirleri de alır. Keza kendilerini yurt savun­masına hasretmekle tarlalarını işleme fırsatı bulama­yan askerlerin toprakları, çiftçilere ecr-i misille sürdü­rülür. Bu arada, çiftçilere zulüm edilmesi de önlenir. Savaş araç ve gereçleri yapan, köprü kuran ustaları da bu kategoriye dahil etmek mümkündür. Bunlar, değer ücretleri verilerek, sanatlarını halk yararına yapma­ğa zorlanırlar.[34]

 

Ç- Gayri Meşru İşler:

 

Çalışmak, insan için kutsal bir hak ve görev oldu­ğundan, bu kutsallığı zedeliyecek şeylerden sakınmalı­dır. Bunun için, yapılan iş meşru, fıkhı tabiri ile şer'an yararlanılmasına müsaade edilmiş olmalıdır. Binaena­leyh günah şeyleri şahsen yapmağa müsaade edilme­diği gibi, bunları ücret karşılığında bir başkası adına yapmak da caiz değildir. Meselâ, ücret mukabilinde birine şarkı söylemek, ölüsü için ağlamak ve oyun oy­namak caiz değildir.[35]

Başkası için birini haksız yere öldürmek, içkisini taşımak v.b. şeyler de böyledir. Çünkü bunlar aslında günahtır; günahtan ise kaçınmak vaciptir.[36] İnsan, bir iş yaparken ahlâkî değerleri de göz önünde bulundur­mak ve bu işler sebebiyle başkasına İslâm'ın men ettiği bir zarar vermemekle de yükümlüdür.[37]

Bir de insanlar tarafından horlanan, aşağılık ka­bul edilen işler vardır. Bunları gayri meşru işlerle bir­birine kar ıştır manalıdır. Gayri meşru, yani zararlı ve haram işleri zaruret hali dışında- yapmak kesinlik­le yasak olduğu halde, hor işlere bu şekilde bakılmamıştır. Peygamberimizin çobanlık[38] ve odunculuk [39] hak­kındaki sitayişkâr sözleri az önce geçmiş idi. Şimdi hor işlerden bazılarını görelim; meselâ, bir yerden bîr yere ölü, necaset ve leş gibi şeyleri ücretle taşımak caizdir. Çünkü bunlar insanlar için zararlı şeylerdir. Bunları insanlardan uzaklaştırmak lâzımdır. Eğer buna cevaz verilmiyecek olursa, insanlar zarara uğrar. İbn Rüstem'in rivayetine göre, İmam Muhammed süpürgecilik yapmakta bir beis görmemiştir. Bunu insanlara zararı olan şeyleri izaleye kıyas etmiştir.[40] İslâm'da zararlı iş yapanları muhtesipler işlerinden men ederler. Bunu yapmakta ısrar edenleri cezalan­dırırlar. Meselâ, üfürükçülük, hokkabazlık ve falcılık bu kabil şeylerdendir. Bunları yapan ve yaptıranlar ce­zalandırılırlar.[41]

Geriye, geçimini temin etmek için bu gibi iş ve iş­yerlerinde çalışma konusu kalıyor ki, Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu buna şu fetvayı vermiştir:

Dinimizin yasakladığı şeyleri yapmak haram ve günah olduğu gibi, zaruret bulunmadıkça, dinen yasak­lanmış şeylerin yapıldığı işyerlerinde çalışmak da gü­nahtır. Geçimini temin için, başka bir iş bulamaması sebebiyle böyle işyerlerinde çalışmak zorunda kalan kimseler, daima meşru bir iş ve helâl kazanç arayışı içinde olmalıdırlar.[42]

Ücret mukabilinde kan almak (hacamet), Kur'an öğretmek, namaz kıldırmak, müezzinlik etmek v.b. gibi konular üzerinde münakaşa edilmiş; cevazına ve adem-i cevazına kail olanlar olmuştur. Bunları burada uzun uzadıya münakaşa etmeye vaktimiz müsait değil­dir. Ancak bunlardan kanalıcılıkla ilgili enteresan bir hadisi zikrettikten sonra, diğerlerinin yerlerine işaret­le mevzuu kapatmak istiyorum:

“Muhayyısa b. Mes'ud el-Ensarî'nin kanahcı (hacametçi) bir kölesi vardı. Adına Nafi Ebu Taybe, der­lerdi. Muhayyısa, Resulullah'a (s.a.s.); bunun kazan­cının caiz olup olmadığını sordu. Resulullah:

 “Onun ka­zancını kendine yaklaştırma.”dedi. Muhayyısa'nm ıs­rarı üzerine, Resulullah:

“Onun kazancını develerine yedir.”buyurdu. Diğer iki rivayette de:

 Kölenin kanaIıcılıktan temin ettiği kazancı sadaka etmeyi ve yetim­lere yedirmeyi de yasaklamış, develere yedirmeye mü­saade etmiştir.[43]

İmam Ahmed'in, Enes'den yaptığı bir rivayette ise:

“Peygamberimizin kanahcıya ücretim verdiği, za­ten hiç kimseye ücret hususunda haksızlık etmediği,”bildiriliyor.[44]

Bu hadisi özellikle zikretmekten maksadımız şu idi: Buradan şöyle önemli bir sonuç çıkıyor: Helâl olma­yan kazanç yenmiyor, sadaka edilemiyor; ancak hay­vana yediriliyor.

Kur'an öğretmek için: Buharı, İcare, 16; Tecrid-i Sarih, V111/45-53 (bilhassa burada geniş bilgi vardır); İbn Mace, Ticarat, 8; namaz kıldırmak için: Ebu Davud, 1/363 (Kitabu's-Salât); Neseî, 1/362 (Kitabu's-Salât); Tirmizî, 1/411 (Ebvabu's-Salât, dipnot önemli) bu­ralara bakılabilir.

Bir de, haddi zatında meşru olduğu halde, belli iş­çiye ve işverenlere nisbetle caiz olmayan işler vardır; meselâ, hanımın, evine hizmet karşılığında kocasından ücret istemesi gibi. Bu, caiz değildir. Çünkü hanımın, evine hizmeti zaten görevidir. Örfen nikâhın içinde var­dır.

Bununla beraber, kadın, kocasının diğer karısın­dan olan çocuklarını emzirmeğe, veya davarını yay­mağa, veyahut ev işinden başka bir işe karşılık olarak ücret isteyecek olsa bu, caizdir. Çünkü kocanın ondan böyle bir iş istemeğe hakkı yoktur.

Ama kadın, kocasını ücretle çalıştıracak, olsa bu, caizdir; zira nikâhta kocanın, karısına hizmetini ge­rektiren bir mâna yoktur.

Evlâdın, babaya hizmet karşılığı ücret istemesi de caiz değildir. Çünkü evlâdın babaya hizmeti, dinen ve örfen üzerine lâzım gelen bir görevdir. Bu durumda babasından ücret istemesi babaya isyandır. Ana için de durum aynıdır. Belki ananın hakkı daha da büyüktür.

Ana, baba. çocuklarım, davar yaymak, veya baş­ka bir iş için ücretle tutacak olsalar bu, caizdir. [45]

Evlâdın, babayı ücretle çalıştırması da böyledir. Bu durumda baba ücret almağa hak kazanır. Bunda evlâd veya babadan birinin müslüman veya gayri müslim olması arasında bir fark yoktur.[46]

 

D- Gayri Müslimlerin Yanında Çalışmak:

 

Bir müslümanm gayri müslimlerin yanında çalış­ması, fakihler arasında ihtilâf konusu olmakla beraber, caizdir. Bunu şu hadisten kolayca anlıyabiliriz:

“İbn Abbas (r.a.) diyor ki: Bir ara Peygamber (s.a.s.) aç kalmıştı. Durum Hz. Ali'ye ulaşınca iş ara­mağa çıktı. Bir Yahudiye geldi. Yahudi hurma bahçe­sini suluyordu. Hz. Ali ona, bahçesini sulamayı teklif etti. Yahudi kabul edince, kova basma iyi cins bir adet hurma üzerine anlaştılar. Hz. Ali, 17 kovaya karşılık 17 adet hurma alarak Peygamberimize getirdi.[47]

Habbab b. Erett de, bir müşrik olan As b. Vail için, sanatının gereği olarak bazı süs eşyaları yapmıştı.[48]

Gayri müslime hizmet, caiz olmakla beraber, kera­hetten hali değildir. Zira hizmette bir nevi zillet mâna­sı vardır. Bir müslümanm ise gayri müslim karşısında hor duruma düşmesi hoş bir şey değildir.[49]

 

E- Gayri Müslimleri Çalıştırmak:

 

Gayri müslimleri çalıştırma hususunda da çelişik rivayetler vardır. Bu rivayetlerden bazısı bunu redde­der; ancak zaruret halinde ve müslüman işçinin bu­lunmaması ile kayıtlarken, bazıları da her halu kârda bunun caiz olduğunu belirtir.

Buna cevaz vermeyenler, Peygamberimizin:

 “Biz, müşriklerden yardım istemeyiz.” [50] hadisini delil getiriyorlar. İmam Buharî de, bunun, ancak zaruret halinde mümkün olacağım kaydeder ve Peygamberimiz (s.a.s.) ile Hz. Ebu Bekr'in, hicret esnasında, bir müşrik olan Abdullah b. Uraykıt'ı bu şartlar altında rehber edin­diklerini söyler.[51]

İmam Serahsî ise, gayri müslimleri istihdam et­menin cevazına kail olmakla beraber, onları abdest, namaz gibi dînî konularda istihdam etmenin uygun ol­mayacağı; çünkü onlara güvenilemiyeceği mütalaasına varır ve delil olarak şu ayeti getirir:

“Sizden olmayanları sırdaş edinmeyin; onlar, sizi şaşırtmaktan geri durmazlar.”[52]

İmam Şafiî, gayri müslim'in ileri görüşlü ve müslümanların da buna ihtiyacı olması halinde gayri müslimi çalıştırmayı caiz görür; çünkü Peygamberimiz, bir müşrik olan Safvan b. Ümeyye'den yararlanmıştı. [53]

İbn Battal ise, zaruret olsa da olmasa da gayri müslimi çalıştırmanın caiz olduğunu söyler.[54]

 

1- İŞÇİNİN VAZİFELERİ

 

İşçinin, ücret v.b. gibi haklarına karşılık bazı va­zifeleri vardır. Vazife haktan önce geldiği, daha doğ­rusu hakkı gerektirdiği için, önce işçinin vazifelerin­den bahs edeceğiz. Bu vazifeler birkaç madde halinde sıralanmıştır. Biz de bunlarıkonu üzerinde daha ön­ce çalışanlara bakarak- aynı sıra ile açıklıyacağız. Bu vazifeler şöyle sıralanmaktadır:

1- İşçi İşini Kendisi Yapacaktır.

2- Mesaî Süresinde Devamlı Çalışacaktır.

3- İşini Güzel ve Sağlam Yapacaktır.

4- Kendisine Emanet Edilen Mal ve Âletleri muhafaza Edecektir.

5- Telef Olanı Tazmin Edecektir.

Şimdi bunları sırasıyla izah edelim: [55]

 

1- İşçi İşini Kendisi Yapacaktır:

 

Zira her işçi, hususî sıfatlar, muayyen kalite, tec­rübe ve maharetlere sahiptir. Bazen çalışma akdinin sebebi bu olabilir. Meselâ, bir şahıs, meşhur bir res­samla, bir yağlı boya tablo yapmak üzere anlaşsa, res­sam bunu talebesine, yardımcısına veyahut başka bir ressama yaptıramaz. Yaptırırsa ücrete hak kazanamaz. Zira ressamın üstünlüğü ve mahareti bu işte bizzat maksuddur. Ancak iş sahibi bu vekâlete muvafakat ederse, işçi ücrete hak kazanır.

Eğer iş sahibi ferd ise durum böyledir. Eğer iş sa­hibi kollektif şirket ise, bütün ortakların, anonim şir­ket ise bütün hissedarların muvafakati lâzımdır. An­cak zaruret halinde idare meclisinin muvafakati ile ik­tifa edilir. Eğer iş sahibi devlet ise vekâlete müsaade verilmesi' doğru olmaz. Ancak zaruri hallerde ve mu­vakkat olarak vekâlete izin verme hakkı olabilir.[56]

Müşterek işçi denilen zanaatkarlar ve benzerleri ile iş anlaşması yapılırken, “işi bizzat kendisi yapma­sı”söylenmiş ise, veya örf bunu böyle kabul etmiş ise işçi, aldığı işi bizzat kendisi yapacaktır; işverenin rı­zasını almadan başkasına yaptıramaz. Mecelle bu esa­sı şöyle ifade etmektedir:

“Binnefs amel etmek yani kendi işlemek üzere isticar olunan ecir (işçi) kendi ye­rinde başkasını kullanamaz”(mad. 571).

Eğer böyle bir şart yoksa müşterek işçi kendi kal­fa veya işçisini kullanabilir.

Hususi işçi, yani yalnızca bir şahsa veya müesse­seye çalışmak üzere akit yapılarak alman işçi, işve­renin izin ve rızası olmadan, kendi yerine başkasını kullanamaz, işi bizzat yapmakla görevlidir.[57]

Borçlar kanunu da, bu görüşleri şöyle maddeleştirmektedir:

Hilafı, mukaveleden veya hal icabından anlaşılma­dıkça işçi teahhüt ettiği şeyi kendisi yapmağa mecbur olup başkasına devredemez.[58]

 

2- Mesai Süresinde Devamlı Çalışacaktır:

 

İşçiler ya iş veya zaman üzerinde anlaşma yapıla­rak alınırlar. Eğer iş üzerinde anlaşma yapılmış ise işin belli zaman içinde bitirilmesi gerekir. Eğer işçinin ihmali yüzünden iş gecikir ve işveren bundan zarar gö­rürse, zararı işçi ödeyecektir.

Saat, gün, hafta ve ay gibi zaman üzerinde anlaşma yapılmış ise işçinin vazifesi, mesai süresi içinde iş­yerinde ve işinin başında olmak ve iş verildiği müddet­çe devamlı çalışmaktır, işinin başında olduğu halde kendisine iş verilmezse, veya yapacak iş bulunmazsa işçi bundan sorumlu değildir ve ücrete hak kazanır (Mecelle, mad. 425). Ancak işi olduğu müddetçe de­vamlı çalışacaktır. Kaytarma, işi yavaşlatma, kendi işi veya başkasının işi ile meşgul olma gibi davranış­lar caiz değildir. Bu sebeple işveren aleyhine kaybolan saatlerin ücretine hak kazanamaz. Mesai içinde çalış­madığı, kaytardığı zamanların ücreti işçiye helâl ol­maz; çünkü anlaşma şartlarına riayet Allah emridir. Allah emrine riayetsizlik ise hıyanettir.[59]

îmam Serahsî, bir günlüğüne çalışan işçinin sabah namazından itibaren güneşin batmasına kadar çalış­ması gerektiğini beyan ediyor. Çünkü gün, fecr-i sadı­ğın doğmasından güneşin batmasına kadar geçen zama­na denir; orucun bu süre içerisinde tutulması da buna delildir, diyor ve Kufe'de işçilerin ikindiye kadar ça­lışmalarım doğru bulmuyor. Ancak bunun anlaşmada gösterilmesi kaydı ile caiz olacağını; çünkü günün sü­resi nass ile sabit olduğunu ve örfün nassa muhalif olamıyacağım mütalaa ediyor.[60]

İşçinin günde kaç saat çalışacağı akitle sınırlan­dırılmamış ise, işçi örfde maruf olan zaman kadar ça­lışır. Kanun şimdi örf yerine geçer. Kanun günlük iş zamanını sekiz saat olarak sınırlandırmış ise, bu müd­det zarfında işçinin tam olarak çalışması lâzımdır. Bu müddetin içine işçinin, elbise değiştirmesi, yemek ye­mesi ve istirahatini temin etmesi için geçirdiği vakit­ler girmez.[61]

İşçinin dinlenmesi gerektiğini ve namaz kılmasını “İşçinin Hakları”bölümünde anlatacağız. [62]

 

3- İşini Sağlam ve Güzel Yapacaktır:

 

İşçi, elinden geldiği, gücü yettiği kadar iyi çalışacak, elindeki işi en iyi şekilde yapmaya gayret edecek­tir. Bütün işlerimizin Allah, Resulü ve mü'minlerin kontrolü altında yürüdüğü, iyi kötü yaptığımızın neti­cesini göreceğimiz ve her yaptığımızdan sorumlu tutu­lacağımız birçok ayette[63] ifade edilmiştir.[64]

Peygamberimiz (s.a.s.) de çeşitli hadislerinde bu konuya temas etmiş ve şöyle buyurmuştur:

“Allah Tealâ, bir işçinin işini sağlam yapmasını sever.” [65]

“Allah Tealâ, bir işçinin, işini güzel yapmasını se­ver.” [66]

Hadisin Sarihi Azizî, işini sağlam yapanlara Al­lah'ın yardım edeceğini, iş ne kadar sağlam ve mükem­mel yapılırsa, sevabı da o kadar bol olacağım ifade eder.

Şeyh Hafnî de bunu şöyle talil ediyor: Çünkü işçi işini sağlam yapmazsa insanları aldatmış olur. Bu yüz­den Allah onun elinden sanatını çeker alır. Bir sanat­kâr, birine iş yapmıştı. Fakat dikkatsiz yaptığı için gön­lü razı olmamış; gece uyuyamamıştı. Sabahleyin işi adamdan geri aldı ve daha iyisini yaparak iade etti. Adam, sebebim sorunca, işimi sağlam yapmamıştım. Cenabı Allah'ın, mesleğimi elimden almasından kork­tum, diye cevap verdi.[67]Peygamberimiz (s.a.s.), başka bir hadislerinde de, iş üzerinde gösterilen ihmalin insanı sıkıntıya sokaca­ğına işaret ederek şöyle buyuruyor:

“insan işinde kusur ederse, Allah onu sıkıntıya du­çar eder.” [68]

îşin bu manevî cephesinin yam sıra, bir de maddî cephesi vardır ki, insanı çeşitli cezalarla karşı karşıya getirir; ücret alamamak, verdiği zararı tazmin etmek, işten el çektirilmek bunlar arasındadır.

İslâm cemiyetinde sanatkârların işleri muhtesib ta­rafından kontrol edilir. Herhangi bir şikâyet olmasa da muhtesib, âmmeyi ilgilendiren bozuk, çürük işleri tesbit eder; bunları yapanları yasaklar. Özel işlerde, sa­natkâr hile ve fesadı âdet haline getirmiş, zarara ma­ruz kalan durumunu, muhtesibe bildirmiş ve şikâyet et­miş ise, muhtesib, sanatkârın hareketinin kötülüğüne, işten men edilmesine karar verir. Eğer yapılan hain­lik; fesad ve zarara yol açıyorsa duruma bakılır. Za­rarın ve borcun tesbiti gerekiyorsa, o zaman bu işe muhtesib bakamaz; hâkim bakar. İhtilâf küçük ise muhtesib işe el kor; sanatkâra yapmış olduğu zararı ödettirir. Yapmış olduğu haksızlıktan ötürü meslek ce­zası verir. Sırasına göre icray-ı sanattan men eder. [69]

Borçlar kanunu da hemen hemen meseleyi aynı neticeye bağlar ve işçi teahhüt ettiği şeyi ihtimam ile ifaya mecburdur.

Kasıt veya ihmal ve dikkatsizlik ile iş sahibine iras ettiği zarardan mes'uldür. İşçiye terettüp eden İhtima­mın derecesi, akde göre tayin olunur ve işçinin o iş için muktezi olup iş sahibinin malumu olan veya olma­sı İcap eden malumatı derecesi ve meslekî vukufu, kezalik istidat ve evsafı gözetilir, der.[70]

İşçinin ehil olması onu birçok kötü sonuçlardan kur­tarır. Bunu ve işçinin tazmini meselesini bu bölümün “Telef Olanı Tazmin”maddesinde açıklıyacağız. [71]

 

4- Kendine Emanet Edilen Mal ve Âletleri Muha­faza Edecektir:

 

İslâm umumî olarak emanet mefhumuna ve duygusuna, hususi olarak da işçi ve memurların rızık vası­talarını ve is yuvalarını emanet bilmelerine itina gös­termiş, bu duygu ve düşünceyi telkin etmiştir.

“İki kadından biri:  “Babacığım,    onu ücretli tut; ücretli tuttuklarının en iyisi bu güçlü ve güvenilir' (emin) adamdır.”dedi” [72] mealindeki ayet, işçinin iki vasfına dikkat çekmektedir:

a) Güçlü, kuvvetli, işe yatkın ve becerikli olması,

b) Emanet duygusuna sahip olması;   elindeki isi, malı ve malzemeyi emanet bilmesidir.

Emanet duygusu içinde, gönlünden gelerek, en iyi bir şekilde işini yapan işçi ve memuru, Resulullah (s.a.s.), sanki işverenmiş gibi hayırlarda manevî ecre, sevap ve şerefe iştirak ettirerek şöyle buyurmuştur:

“Gönül hoşluğu ile vazifesini yerine getiren vezne­dar, Allah rızası için sadaka verenlerin ecrini alır.”(Buharı, 37 İcare)

Herkesin kendi işinden ve eli altında bulunanlardan sorumlu olduğunu ifade eden bir hadiste,

“işçi, işve­renin malının çobanıdır ve bundan sorumludur”buyurulmuştur”. [73]

Şu hadis de konumuza açıklık getirmesi bakımın­dan enteresandır:

“Sebeiân lakabı ile anılan Ebu Abdillah Salim di­yor ki: Hz. Aişe bana güvenir ve iş verirdi. Bir gün bana, Resulullah (s.a.s.)'in nasıl abdest aldığını göster­di. Ben henüz kölelikten kurtulmamışken yanına gelir­dim; benden kaçmazdı. Yanımda oturur, benimle ko­nuşurdu. Bir gün ona geldim ve “ey mü'minlerin anası, bana dua et,”dedim.

 O da “hayırdır inşaallah, ne var?” dedi.

 Ben de kölelikten kurtulduğumu söyledim. O da beni tebrik etti; bir daha da bana görünmedi.” [74]

İşçi, işverenin malinin muhafazasından, teçhizatın korunmasından, âlet ve edevatın kullanılmasından mes'uldür. Bunları kirlendiği vakit temizler, ihtiyaç hasıl ol­duğu vakit yağlar. Bozulduğu vakit tamir eder. Ona gücünün üstünde yük yüklemez. Onu ancak tahsis edi­len işte kullanır. Bunları aşarsa Allah huzurunda ve iş sahibi karşısında mes'ul olur. Buna binaen biletçi, iş sahibinin malından ikram edemez. Çünkü bu kendisine emanet edilen mala kötülüktür. Ona riayetsizliktir. Dos­tuna, yahut akrabasına ikram etmek isterse, ona bir bilet keser; kıymetini kendi kesesinden öder.

Maliye memurunun, vergi ile mükellef dostundan vergi borcunu talebi ihmal etmesi helâl olmaz.

Devlet memurunun, veya bir müessese memuru­nun, iş telefonunu hususi ihtiyaçları veya arkadaşları ile konuşmak için kullanması da helâl değildir.

Yine, iş arabasını, ailesinin, çocuklarının nakli, evi­ne ait ihtiyaçları temin için kullanması da helâl olmaz. Ancak iş sahibi ferd ise müsaade etmesiyle helâl olur. İş sahibi devlet ise kanunî mümessillerin müsaade et­mesi de yetmez. Çünkü, millet temsilcilerinin tasarruf­ları, âmme menfaati ile mukayyeddir. İş sahibi, işti­rakçileri bilinmeyen hayır cemiyeti ise, cemiyet reisi veya idare heyeti bu müsaadeyi vermeye mâlik değil­dir. Çünkü onların tasarrufları, cemiyetin kuruluş ga­yesi ile sınırlıdır.

İşçi kendine bırakılan malı, iş sahibinin beyan et­tiği hududun dışında kullanamaz, israf edemez, döküp saçamaz. Müslüman işçi, iş sahibinin malına bakmada, kendini yetimin malına bakan vasi yerine koymalıdır. Netekim Hz. Ömer: “Kendi nefsimi müslümanlarm bey-tülmali hususunda yetimin vasisi mevkiine koydum.”buyurmuştur.[75]

 

5- Telef Olanı Tazmin Edecektir:

 

Daha önce de dediğimiz gibi, işçi kendisine teslim edilen malzeme ve işi emanet bilecektir. İslâm nazarında, kişinin kendi malı nasıl kıymetli ise, başkaları­nın malları da o şekilde kıymetlidir. İş böyle olmakla beraber, mesele biraz izaha muhtaçtır; şöyle ki:

Malum olduğu üzere İslâm'da işçiler; ecir-i hâs/ ecir-i müşterek diye ikiye ayrılır. Emanet hususunda birinciye daha çok hak tanınmıştır. Mecelle bunu şöyle ifade etmektedir:

Ecir-i hâs emindir. Hattâ yedinde (elinde) bigayri sunihi (tesiri olmaksızın) telef olan malı zâmin olmaz (ödemez). Keza bilâ teaddin (tecavüz kaseli olmaksı­zın) kendi ameliyle telef olan malı dahi zâmin olmaz (mad. 610).

Maddeden de anlaşıldığı gibi, ecir-i hâssın zâmin olması için, teaddi (tecavüz kasdı) yahut taksiri bulun­malıdır. Yine Mecelle'nin tabiri ile, ecirin teaddisü müste'cirin sarahaten (açık olarak) ya delâleten (dolayısıyle) emrine muhalif amel ve hareket etmesidir (mad. 608).

Mecelle'nin, teaddi için gösterdiği misal şöyledir: Meselâ bir kimse ecir-i hâs olan çobana: Şu hayvan­ları falan mahalde otlat; başka yere götürme, demiş­ken çoban ol mahalde otlatmıyarak başka mahalle gö­türüp otlatsa, teaddi etmiş olur. Ve orada otlatırken hayvanlar telef olsa çobana zaman (ödemek) lâzım gelir.

Ecirin taksiri ise müste'cerün fih'in (yani işin) mu­hafazasında bilâözür kusur etmesidir. Meselâ sürüden bir hayvan kaçtığı zaman, çoban sırf tembellik ve ih­malinden ötürü hayvanı yakalamaz da hayvan yiterse çoban kusur işlemiş olduğundan zâmin olur. Ama hay­vanın arkası sıra gittiği takdirde diğer hayvanların za­yi olma ihtimali galip olduğu için tutmamış ise -ma­zur olmakla- zaman (ödemek) lâzım gelmez, (mad. 609).

Tazmin hususunda ecir-i müştereke daha az hak tanınmıştır. İmam-ı Âzam ile Zahirîlerin dışında hemen hemen bütün fakihler tazmini cihetine gitmişlerdir. Ezcümle şunları sayabiliriz: Hz. Ömer, Hz. Ali, Kadı Şurayh, İmam Ebu Yusuf, İmam Muhammed ve bü­tün Malikîler...

Bunlar,, ecir-i müştereki tazmin etmeyi halkın mal­ları için daha yararlı kabul etmişlerdir. Meselâ bir kassar, evi yandığı için yanan malları tazmin etmek iste­meyince, Kadı Şurayh ona: “Müşterinin evi yansa idi, ücretini almıyacak mıydın?”diye cevap vermiştir.[76]

Böyle olmakla beraber, ecir-i müşterekin tazmini üç kayda bağlanmıştır:

1- Tehlike, ecir-i müşterekin Önleyebileceği cins­ten olmak.

2- İş yeri tahliye edilerek kendisine teslim edil­miş olmak.

3- Telef olan, insan olmamak; binaenaleyh insan telefi akitle değil, cinayetle tazmin edilir.[77]

Ecir-i müşterek, ister kendi evinde, ister işverenin evinde çalışsın, verdiği zararı yine öder. Çünkü onun­la yapılan akid, iş üzerine yapılmıştır. İşin de ayıptan salim olması lâzımdır. Ama bir terziyi bir günlüğüne evine çağırarak iş yaptırdığı takdirde terzinin verdiği zarar tazmin edilmez. Çünkü onunla yapılan akid, men­faat üzerine yapılmıştır.[78]

Doktor, sünnetçi ve kuyumcu gibi nazik işlerle uğ­raşanlar da, işlerinin ehli ve ellerinden gelen ihtiyatı gösterdikleri takdirde, işlerinde verdikleri zararı öde­mezler.[79]

Yardımcısının ve çırağının fiili ustaya nisbet edi­lir. Bu yüzden zararları kendileri değil, ustaları çeker. Ancak kasıtlı hareketlerinden kendileri mes'uldurlar.[80]

İşçi ile işveren anlaşmazlığa düşecek olurlarsa, iş­verenin sözü dinlenir. Hanefîlerin görüşü budur. İmam Malik ile İbn Ebi Leylâ işçinin sözü dinlenir, demişler­dir.[81]

İslâm hukukunda iş anlaşmazlıklarına muhtesib değil, hâkim bakar.[82]

 

2- İŞÇİNİN HAKLARI

 

1- Ücret:

 

İşçi kendini işverene teslim edip de onun adına -yukarıda beş madde halinde sıralanan şartlar dahi­linde- çalışınca bazı haklar elde eder. Bunların ba­şında ücret gelir. Ücret, çalışmanın gayesi ve tabiî neticesidir. Cenab-ı Allah:

Herkese işlediklerinin karşılığı ödenir. Kendilerine haksızlık yapılmaz.” [83] buyuruyor.

Başka bir ayette de şöyle buyurmaktadır:

“Dünya hayatını ve güzelliklerini isteyenlere, ora­da işlediklerinin karşılığını tastamam veririz; onlar orada bir eksikliğe de uğratılmazlar.” [84]

Peygamberimiz (s.a.s.) de:

“İşçiye ücretini teri kurumadan veriniz.” [85] buyuru­yor.

Ücretin kapsamı geniş olduğundan bunu birkaç madde halinde inceliyeceğiz; meselâ:

a) Ücretin Miktarı.

b) Ücretin İşe Nisbeti.

c) Ücrete Hak Kazanma.

ç) Ücret Konusunda İhtilâf v.s. gibi. [86]

 

a) Ücretin Miktarı:

 

Çalışmanın temel taşını oluşturan ücret, malum ol­malıdır. Aksi takdirde sonunda münakaşa ve mücadele kaçınılmazdır. İşte bunun için Peygamberimiz (s.a.s.):

Ücretini belirtmedikçe işçi tutmayı men etmiştir. [87]

Acaba ücretin miktarı ne kadar ve neye göre tayin edilecektir? Şurası takdir edilmelidir ki, paraya dayalı olan şeyler sık sık değişmektedir. Bu, Peygamberimi­zin zamanında da oluyordu.[88] İşte bunun içindir ki İslâ­miyet ücreti tayin etmemiş; zamana, yani Örfe bırak­mıştır. Bu esası hem Kur'an-ı Kerim'de hem de sün­nette rahatlıkla görebiliriz:

“Boşanmış anneleri çocuğu sizin için emzirirlerse, onlara ücretlerini ödeyin; aranızda uygun bir şekilde (maruf “Örfe göre) anlaşın.” [89] Suveyd b. Kays de şöyle anlatıyor:

“Ortağım Mahreme b. el-Abdî ile Hecer'den kumaş-getirmiştik. Resulullah (s.a.s.) yanımıza geldi. Şalvarlık bir kumaş almak için bizimle pazarlık etti. Pazarlık sonunda kumaşı kendilerine sattık.” İşte Peygamberi­miz burada örfe, yani pazarlık usûlüne göre ücret ver­mişti.[90]

Tabiîdir ki ücreti önceden tayin etmek de mümkün­dür. Ücret tayin edilmediği takdirde örf ve âdete göre hareket edilir.[91]

Ücret önceden veya örfe göre tesbit edilse de bun­da işçinin durumu gözönüne alınır. Kendisine ve aile­sine yetecek kadar bir ücret tesbit edilir. Netekim Hz. Ebu Bekir de Halifeliğe getirildiği zaman, geçim için ücrete ihtiyacı olacağını belirtmişti. Bunun üzerine as­hab, istişare ederek ona ve ailesine yetecek kadar bir ücret tesbit etmişlerdi.

Her işçinin masrafı ve ücretini harcama tarzı de­ğişik olacağından, bazıları, işçiye yetecek miktarın -ortalama- ne kadar olacağı hususunda tereddüd gös­terebilirler. Şurası kafidir ki, verilecek ücret, asgarî geçim seviyesinden yüksek olacaktır. Zira kıt kanaat geçinmek cazip bir şey değildir. Memur ve işçileri gö­revlerinde tutabilmek ve rüşvet ve irtikâp gibi kötülük­lerden kurtarabilmek için buna şiddetle ihtiyaç vardır. Bu hususta daha geniş bilgi için, bundan sonraki “Aile ve Çocuk Yardımı”maddesine bakınız.

Anayasamız da bunu kabul etmekte ve şöyle de­mektedir:

Ücret emeğin karşılığıdır.

Devlet, çalışanların yaptıkları işe uygun adaletli bir ücret elde etmeleri ve diğer sosyal yardımlardan yararlanmaları için gerekli tedbirleri alır.

Asgarî ücretin tesbitinde ülkenin ekonomik ve sos­yal durumu gözönünde bulundurulur.[92]

 

b) Ücretin İşe Nisbeti (İyi İse İyi Ücret):

 

Eşit işe eşit ücret vermek ne kadar âdil ise, eşit olmayan işe ve emeğe eşit ücret vermek de o kadar haksızlıktır. Adalet herkese hak ettiğini ve lâyık olduğu­nu vermektir. Gerek emek ve gerekse değer bakımın­dan her iş ve her hizmet aynı değildir; verimin arttı­rılması ve teşvik faktörünün varlığı “farklı işe ve eme­ğe farklı ücret ve karşılık”esasına bağlıdır. Kur'an-ı Kerim:

“İşlediklerinden ötürü herkesin bir derecesi var­dır.” [93] buyuruyor.[94]

İslâmiyet insanların kabiliyet ve maharetlerindeki farklılıklara gerekli ehemmiyeti vermiştir. Kur'an:

 “Herkes için emeğinin karşılığı vardır.” [95]der.

 insanlar kabiliyetlerinde eşit yaratılmamıştır. Ba­zıları diğerlerinden daha kabiliyetlidir; bazıları başka­larından daha iyi çalışır. Normal şartlar içinde bunu kabul etmemek ve iyi bir işçinin hakkını vermemek in­sanların tabiatlarını tanımamak ve iç kuvvetlerini in­citmek olur. Klasik komünist prensip “herkesten kabi­liyetine göre ve herkese de kabiliyetine göre”şeklin­dedir. Bu çeşit idealizm, anormal millî ve içtimaî buh­ranlarda ve krizlerde geçerli olursa da normal durum­larda kabil-i tatbik bir prensip değildir...

İslâmiyet insanların kabiliyet ve maharetlerindeki farkları kabul edip âdil karşılıklarının verilmesini açık­ça kabul ederken, o aynı zamanda muayyen işlerin ve­ya cemiyetin muayyen kesiminin desteklenmesi gerek­tiğini de kabul eder. Buharı, Hz. Peygamberin para da­ğıtırken bekâra bir, evliye iki hisse verdiğini rivayet eder. Ayrıca Buharî, Hz. Peygamberin “eğer biri bizim adımıza (devletimizin adına) iş yapacak olursa, eğer kendisinin evi yoksa ona ev temin edilecektir”dediğini de kayd eder. [96]

 

c- Ücrete Hak Kazanma:

 

İş akdi yapılır yapılmaz ücreti ödemek lâzım gel­mez.[97] Burada işçiye de, işverene de bazı genişlikler ta­nınmıştır. Anlaşma neticesinde ücretin tümünü veya bir kısmını peşinen vermek caiz olduğu gibi, tümünü veya bir kısmını veresiye bırakmak da caizdir. Çünkü Peygamberimiz:

“Müslümanlar şartlarını yerine getirirler.[98] buyur­muştur. Eğer böyle bir şart ileri sürülmemişse bakılır; işin belli bir zamanda bitirilmesi belirtilmişse, o zaman gelince ücretin ödenmesi gerekir. Eğer akid, iş üzerine yapılmışsa, iş biter bitmez ücret ödenmelidir.[99] Peygam­berimiz:

“İşçiye ücretini teri kurumadan veriniz.”der[100] ve kendileri de:

“Kimseye ücret hususunda haksızlık etmezlerdi.”[101]

Husûsî ücretli, çahşmasa bile kendisini iş sahibine teslim etmekle ücrete hak kazanır.

Müşterek ücretli ise, bunun aksine, işi yapmadıkça ücrete hak kazanamaz.[102] Ancak işveren ücreti peşinen teslim edecek olursa, işçi ücrete hak kazanır; işveren sonradan ücreti geri isteyemez.[103]

Borçlar kanununda ise durum biraz daha farklı­dır:

Mukavele yahut âdet ile daha kısa mehiller tayin edilmemiş ise ücret, aşağıdaki dairede verilir:

1- Amele ve iş sahibi ile birlikte yaşamayan hiz­metçilere haftada bir.

2- İdarehane memurlarına ve müstahdemlerine ve iş sahibi ile birlikte yaşıyan hizmetçilere her ay.

Hizmet akdinin hitamiyle ücret her halde muacce îiyet kesbeder.[104]

 

ç- Ücret Konusunda İhtilâf:

 

Ücretle adam çalıştıran bir şahıs, çalıştırdığı adam­ların ücretini noksan verir, kararlaştırılan ücrete kar­şılık daha fazla çalıştırırsa, muhtesib bu nevi hakka tecavüzlere mani olur. Duruma göre yasaklar konulur, işi tenkid edilir.

Çalışan kimse de çalıştığı şahsın hakkını kısar, ge­rekli şekilde iş yapmaz ve haksız yere ücretinin arttı­rılmasını isterse, onun da bu hareketine engel olunur. İyi bir hareket tarzı olmadığı kendisine bildirilir. Muhtesibe bu gibi durumlar aksedince, gerekli tedbirleri alır. Olay hakkında hükmünü verir.

İşçi ile işveren, çalışanla çalıştıran, iş ve ücret ko­nusunda anlaşamazlarsa, iş çıkmaza girerse, bu du­rumda ihtilâfa muhtesib değil, hâkim bakar. [105]

 

2- Aile ve Çocuk Yardımı:

 

İslâm devleti, genel olarak bütün fakir yurttaşla­rına yardım ederken, bazı özel durumlarından dolayı işçilere daha fazla yardım etmektedir; meselâ evli ve ailelerinin kalabalık olması gibi...

Ebu Befcr el-Hassaf ve Ebu Davud'un rivayet et­tikleri bir hadiste Peygamberimiz (s.a.s.) şöyle buyur­maktadır:

“Kim bizim işimizde (devlet işinde) çalışır da aile­si olmazsa evlensin, hizmetçisi yoksa hizmetçi tutsun, evi yoksa ev edinsin.” [106]

Bu hadisin, Ahmed b. Hanbel rivayetinde ise,

 “Bineği yoksa binek edinsin.” [107] ilâvesi vardır.

Ebu Davud Sarihi Hattabî: “Bu hadisi iki türlü an­lamak mümkündür, der:

1- İşçinin, bu sayılan şeyleri ücretinden alması mubahtır. Bunların dışında bir şeyden istifade etmesi caiz değildir.

2- İşçinin ev ve hizmetçi edinme hakkı vardır. Eğer evi ve hizmetçisi yoksa, devlet bunları kira ile tutar; işçi işine devam ettiği sürece bunlardan yarar­lanır.

Birbirinden farklı gibi görünen bu iki izah tarzı, aslında birbirine çok yakındır. Zira birinci izaha göre işçiye bu sayılanları temin edecek kadar maaş verile­cektir. İkinci izaha göre ise, devlet bunları temin ede­cektir. Buradan aynı zamanda, İslâm'da memur ve işçi maaşlarının miktarı hakkında bir fikir edinmek de mümkündür. Ayrıca bugün memur ve işçilere yapılan aile yardımı ve lojman tahsisi gibi meselelerin İslâm'­da ne zamandan beri mevcut olduğu da görülüyor.

Burada devlet hizmetinden bahs ediliyorsa da, hük­mü özel sektöre teşmil etmek de mümkündür. Maksat, işçinin verimli çalışmasına engel olan maniaları orta­dan kaldırmaktır.[108]

Yine Ebu Davud'un rivayet ettiği şu hadis, genel mânada evlilere öncelik tanındığını andırmaktadır:

“Avf b. Mâlik diyor ki: Resulullah (s.a.s.)'e gani­met malı geldiği zaman aynı gün taksim ederdi. Evliye iki, bekâra bir hisse verirdi. İbn Musaffa rivayetinde şu ilâve vardır: Bir seferinde ganimet gelmişti. Be­ni Ammâr b. Yasir'den önce çağırdılar. Evli olduğum için bana iki hisse verdiler. Ammâr'a ise bir hisse ver­diler. Çünkü o, evli değildi.”[109]

 

3- Dinlenme ve Namaz:                

 

İşçi de bir insan olduğuna göre, onun da gücü ve kuvveti sınırlıdır. Bir müddet çalıştıktan sonra usanır; randımanlı çalışamaz hale gelir. Gücünü yeniden ka­zanması ve kendini toparlaması için dinlenmesi, ibadet etmesi gerekir.

Hz. Ali: “Beden yorulduğu gibi kalb de yorulur; za­man zaman dinleniniz. Zira kalb zorlanacak olursa kör­lenir.”demiştir.

Ebu'd-Derdâ da şöyle diyor: “Bazen boş şeylerle kendimi oyalarım; o zaman görevimi daha dinç olarak yaparım.”[110]

Anayasamız da: Dinlenmek çalışanın hakkıdır, der.[111]

Müslüman bir işçinin çalışırken namaz kılması ço­ğu zaman sorun olmaktadır. İşverenler buna bir türlü yanaşmamakta; bunu vakit öldürmek mânasına almak­tadırlar. Gerçek şudur ki, eğer insanlar, dine hurafe karıştırarak dini zorlaştırmazlarsa umumiyetle dinler­deki ibadetler insanların çok. vaktini almaz. Sonra iba­dete sarf edilen bu vakit, hayat ve üretim için zayi ol­muş sayılmaz. Hayır bu, güce enerji sağlar, azmi bi­ler ve ruhu canlandırır; ta ki hayatla mücadele saha­sına daha kuvvetli ve daha etkili olarak dönsün. Dr. Alexis Carrel namaz için şöyle diyor:

“Namaz radyum madeni gibi ışık ve hareket kay­nağıdır. İnsanlar namaz sayesinde Yüce Kuvvete hitap etmekle sınırlı neşe ve hareketlerini artırmış olurlar.»

Bütün namazlar böyle etkili ise de, özellikle îslâm namazı daha da etkilidir. Çünkü o, sırf ibadet veya ha­yat mânası taşımayan bir yakarış değildir. O yakarış ve ibadet olmakla beraber temizliktir, kültürdür, spor­dur ve ahlâk terbiyesidir.[112]

İslâm'a göre işçi namaz kılmak için işverenden izin almaya mecbur değilse de iş esnasında namaz kılarken yalnız farzla yetinmeli; sünnet ve nafile kılmamalıdır. Bu şartlar altında namazda geçen süre, ücretten düşürülmez.

Cuma namazı da böyledir. Ancak Cuma kılman yer, günün dörtte birini alacak kadar uzak olursa, geçen süre ücretten düşürülür.[113]

Bugün işçilerin her gün birkaç kez karşılaştığı ve Diyanet İşleri Başkanlığına sık sık sorulan bu soruya, Din İşleri Yüksek Kurulu şu fetvayı vermiştir:

Bir işçinin farz namazları kılmak için, işverenden izin alması gerekmez. Ancak, vakti çıkmadığı takdir­de, namazların iş saatleri dışında, istirahat ve tatil za­manlarında kılınması uygun olur.

Namaz kılmak bahanesiyle işi gereğinden fazla ak­satmak ise caiz değildir.[114]

İşveren, dinen tanınan bu müsaadeyi kabul etmiyecek olursa, Hanbelî mezhebinde buna şöyle bir ko­laylık gösterilmiştir:

Vaktinde namaz kılmakla işlerini kaybetmekten korkan işçiler, namazı kazaya bırakmaktansa, öğle ile ikindiyi, akşamla yatsıyı cem ederek birlikte kılarlar. Bunun takdim ve tehiri mümkün ise de tehir daha iyi­dir.[115]

İş, bir görev ve emanet olduğu için bunun üzerin­de titiz durmalı, işe herhangi bir zarar vermemelidir. Kur'an okuyarak da olsa, işçi, bu sebeple verdiği zara­rı tazmin eder.[116]

 

4- İzin:

 

Bundan önceki maddede geçtiği üzere, devamlı ça­lışmak işçiyi sıkacağı gibi randımanı da düşürür. Bu yüzden işçiye izin verilmesi gerekmektedir. Ancak me­sele şudur: Bu izin ücretlimi olacaktır, yoksa ücretsiz mi olacaktır? Sonra izin verilecekse süresi ne kadar­dır?

Bu soruya, bir üst devlet görevlisi olan kadı'nm durumunu ele alarak cevap verelim:

İbn Maze (Mace değil), şöyle diyor: Kadı haftada, bir gün istirahat etmelidir; aksi takdirde usanır; ken­di işlerine bakacak vakit bulamaz. Ebu Hanife zama­nında (hicrî 2. asır) Cumartesi günleri tatil idî. Hassaf zamamnda ise (h. 3. asır) kadılar bazen Pazar­tesi, bazen de Salı günü tatil yapıyorlardı. Bizim za­manımızda ise (h. 6. asır) Salı günleri tatil yapıyor­lar. Çünkü Salı günü devlet daireleri de kapalı olu­yor.[117]

Kadı, devlet hazinesinden maaş aldığına göre, ça­lışmadığı gün için de maaş alacak mıdır? Belhli fakihler buna menfi cevap veriyorlar. Buharalı fakihler ise tatil günü de maaş alacağı kanaatlidedirler. Bu görüş daha doğrudur. Çünkü kadı, bir gün tatil yaparak din­lenecek olursa, mesai günlerinde görevini daha iyi ya­par. Demek ki tatil günü, diğer günlerde daha iyi gö­rev yapmaya yardımcı oluyor. Meselâ kadı, geceleri görev yapmadığı halde, gece ihtiyaç duyacağı şeylere de hak kazanır. Buna şöyle bir misal de verebiliriz:

Biri hurmalığının çıplak mülkiyetini birine, meyve­sini de birine vasiyet etse ve hurma da iki yılda bir meyve verse, hurmanın her iki yıllık bakımı ve sula­ması, meyveyi alacak olana düşer. Çünkü boş senede hurmaya yapılan hizmet, gelecek sene meyvenin daha bol olmasını sağlar. Bundan da meyveyi alacak kimse yararlanır. Kadı için de durum aynıdır. [118]

Muhammed Fehr Şakfe de daha ayrıntılı olarak şu bilgiyi veriyor:

Eğer çalışma günlük ise işçiye ücretli izin veril­mez. Eğer iş haftalık ise haftanın bir günü ücretli tatil olarak hesap edilir. Eğer iş akdi senelik yapılmış ise, senelik izin verilir.[119]

 

3- ÇEŞİTLİ KONULAR

 

1- İş Ahlâkı:

 

Bundan sonra, toplu sözleşme ve grev gibi şeyler­den bahs edeceğiz. Bunlar, ne kadar ılımlı geçerse geç­sin, ihtilâf konusu olacağından, hem işçi hem de işve­ren iki tarafın da dikkat etmesi gereken bir konu üze­rinde duracağız. Bu konu da îş Ahlâkıdır. Böylece bel­ki çıkması muhtemel ihtilâfın dozajını asgariye indi­rebiliriz.

İslâmiyetin esas itibarı ile arzu ettiği şey, hem iş­verene hem de işçiye uygun düşecek bir iş ahlâkının tesbitidir. Böyle bir ahlâkîliği tesis etmek müslüman cemiyetin bir vazifesidir. Bu ahlâkî sistemin ya mev­cut olmadığı veya çalışmadığı cemiyetlerde devlet, iş­çilerin ve işverenlerin hak ve vazifelerini kanunlaştır­mak ve sarahatla tesbit etmek hususlarında serbesttir. İşlediği müddetçe bu tam sağlıklı bir ameliyedir. Güç­lük ahlâkî bir temel olmadığı zaman kanunların ve kai­delerin sadece sınıf kavgasına yol açmasındadır. Bu halde işverenler haksız kazanç için çareler bulurlar, işçiler grevlere ve işi toplu halde terklere ve böylece de uzun vadede milleti zayıflatmağa baş vururlar. [120]

Maamafih bütün kanunlara rağmen münasip bir iş ahlâkının yerini tutacak hiç bir şeyin mevcut olmadı­ğını söylersek aşırı gitmiş olmayız. Sabit bir ahlâkî esas olmayınca sınıf ve hizip mücadeleleri kaçınılmazdır ve bu mücadeleler millet, işçi ve işverenden her üçüne bazan çok ağır bir şekilde zarar verecektir. îslâmın en önce tesisini arzu ettiği şey, işçilerle sanayiciler ve tüc­carlar arasındaki sabit ahlâkî esas ve güvendir. Bir cemiyet için sınıf mücadelesinden daha kötü bir şey yoktur. Komünistler bu mücadeleyi tesise çalışmakta ve garplı kapitalist cemiyetler de bertaraf edememek­tedir. Bununla beraber mucizevî sanayi kalkınmasına rağmen kendisini bu felâketten hemen hemen uzakta tutan Japonya tamamen değişik bir misal teşkil etmek­tedir. İslâmın ruhuna kulak verip cemiyeti içinden çö­kertmeden gelişmelerini istemek, lüzumundan fazla bir şey mi olur? [121]

Bütün bunları gerçekleştirecek fonksiyonlar İslâm'­da mevcuttur. O, işçi olsun, işveren olsun bütün müslümanları kardeş kabul eder. Hattâ müslüman kölelere bile aynı gözle bakar. [122]

 

2- Grev:

 

Grev, bir teşebbüsün bir kısım işçilerinin, bütün iş­çilerinin yahut bir bölge veya memleket işçilerinin; iş­verenler, âmme makamları ve âmme efkârı üzerinde baskı yapmak, arzularını kabul ettirmek üzere anlaşa­rak işi bırakmaları demektir. Grevde işi bırakmak, iş­ten ayrılmak mânasına değildir. Grevin sonunda işe de­vam fikri mevcuttur.

Grev sebepleri çeşitlidir. Çoğu işçi hakları ve menfatleri ile ilgili olmakla beraber bazen bu sınırın asıl­dığı da görülür. Greve vücut veren âmiller, liberalist ve kapitalist sistemlerin bünyesinde mevcuttur. Ko­münizmde devlet, işverenin ve patronun yerini aldığı için, işçilerin hak aramak maksadıyla sendikalaşması ve greve gitmesi mümkün değildir. İşyerini ve ücreti takdir hakkı yalnızca devlete aittir.

İslâm'ın getirdiği hukukî, sosyal ve iktisadî düzende greve ihtiyaç duyulmaz. İşçi, ücretinden memnun değilse ilgili mercilere başvurarak arttırılmasını ister. Bu merciler tarafsızdır. Ücret uygun görüldüğü halde işçi razı olmazsa işi bırakır. İşçi işsizliğe karşı devle­tin sigortası altındadır. Ama, hem işi bırakmamak, hem çalışmamak, hem de ücret almak İslâm hukukuna uygun düşmez. Baskıyla akit yapmak ise “karşılıklı rı­za prensibine aykırıdır. [123]

Fert, istediği işi yapma hakkına sahip olunca, di­lediği zaman işi bırakma hakkına da sahip olacaktır. Ancak bu, umumî menfaate zararlı olmamakla kayıtlı­dır. Bunun için hukukçular: “Halkın, zanaat ve işleri­ne ihtiyacı olduğu halde iş erbabı işten çekinecek olur­larsa, yetki sahiplerinin onlara, ecr-i misil ile iş yükle­mesi caizdir.”derler.

Bu bakımdan İslâm devletinde işçiler yönünden tam ve genel bir grev, netice olarak tembellik ve umu­mî menfaate zarardan başka bir şey getirmez. Burada iş sahiplerinin böyle durumdan faydalanarak İşçilere yüklenmelerine ve ücretlerini kısmalarına bir yol açıla­cağı soylenebilirse de buna İslâm devletinde yer yok­tur. Çünkü devlet adaleti sağlamakla görevlidir.[124]

İslâm'da iş adaleti hisbe teşkilâtı ile sağlanır. Eğer çalışan kimse çahştığı şahsın hakkını kısar, gerekli şe­kilde iş yapmaz ve haksız olarak ücretinin arttırılma­sını isterse, bu hareketine engel olunur. Bunun iyi bir hareket tarzı olmadığı kendisine bildirilir. Muhtesib bu durumda gerekli tedbirleri alır ve olay hakkında ka­rarını verir.[125]

Pakistanlı Profesör Fazlurrahman da İslâm ülke­lerinde görülebilecek grevlere şöyle ılımlı bir çözüm teklif etmektedir:

İşçilerin grev yapmamaları ve müzakere esnasın­da işe devam etmeleri İslâm nazarında daha iyidir ve memleket yararınadır. Ancak işçilerin şikâyetleri hak­lı bulunduğunda şikâyet anından beri geçmiş bulunan geriye doğru müddet için tediyede bulunulması bir za­rurettir. Müzakere esnasında işçiler işe devam ederler­ken, işveren firmanın gelirinin bu müddet için tevkifata tabi tutulması ve bu meselede ancak başarılı bir neticeye varıldıktan sonra şirkete verilmesi de icap eder. [126]

Ne olursa olsun, grev ülkeye ve işverene zarar ver­mek maksadıyla yapılamaz. Bu, her yerde böyle oldu­ğu gibi, ülkemizde de böyledir. Anayasamız grev ve lokavtın sınırlarım şöyle çizmiştir:

Toplu iş sözleşmesinin yapılması sırasında, uyuş­mazlık çıkması halinde işçiler grev hakkına sahiptir­ler.

Grev hakkı ve lokavt iyi niyet kurallarına aykırı tarzda, toplum zararına ve millî serveti tahrip edecek şekilde kullanılamaz.

Grev esnasında greve katılan işçilerin ve sendika­nın kasıtlı veya kusurlu hareketleri sonucu, grev uy­gulanan işyerinde sebep oldukları maddî zarardan sen­dika sorumludur.

Siyasî amaçlı grev ve lokavt, dayanışma grev ve lokavtı, genel grev ve lokavt, işyeri işgali, işi yavaşlat­ma, verim düşürme ve diğer direnişler yapılamaz.[127]

 

3- Emeklilik:

 

İşçi ve memurları yakından ilgilendiren konulardan biri de emekliliktir. Emeklilik işten ayrıldıktan sonra söz konusu olduğu için bazı kimselerde tereddüt uyan­dırmış; emekli maaşının helâl olup olmadığı sık sık sorulur olmuştur.

Belki İslâm'da bugünkü mânada bir emeklilik yok­tur. Onun kendine has bir sistemi vardır; bunun da adı emeklilik tabirinden çok sosyal güvencedir. İslâmınki bir nevi işsizlik ve yaşlılık maaşına benzemek­tedir.

Bugün batıda olduğu gibi, ülkemizde de gelişmiş bir emeklilik sistemi vardır. Kapsamı da gittikçe genişlemektedir. Emeklilik meselesi Osmanlılarda da vardı. Onlarda biraz daha farklı idi. Onlarda emeklilik maaşı devlet hizmetinde çalışan herkese değil, vezirlerle büyük memurlara ve herhangi bir suretle hizmeti görülenlere ihtiyarlık ve maluliyetleri sebebiyle verilirdi. Bu, Yeniçerilikte nizam gereği idi. Ocağa hizmet eden bir Yeniçeri, ihtiyarlar ve iş göremez hale gelmedikçe ve sefere gitmeğe kuvvet ve kudreti kalmadıkça tekaüt edilmezdi. Tekaüt olabilmek için silâh altında saç ağartmış, aldığı yaralardan hizmete iktidarı kalma­mış olmak lâzımdı. [128]

Bu sistemde emekli olabilmek için ya devlete iyi bir hizmette bulunmak, ya da çalışamiyacak hale gel­mek şart koşulmuştu. Bunun zamanımızdaki emeklilik­ten farkı, işçi ve memurdan herhangi bir prim kesil­memesi ve bütün işçi ve memurlara şamil olmaması­dır.

Şimdi memleketimizde ve günümüzdeki sistem ile emekli maaşı almak helâl mıdır? Buna Hayreddîn Ka­raman Bey -bu Haliyle- hayır, diyor. Ve İslâm'ın kabul etmesi için bazı şartlar ileri sürüyor; meselâ şöyle:

İşçi; karşılıklı rıza ve anlaşmaya göre belirlenen ücretinden kesilerek ve işverenin de ilâvesiyle biriken parasını -kısmen ayrılırken ve kısmen de üç aylıklar halinde- alır. Bu hakkının tamamını aldıktan sonra iktisadî durumuna bakar; eğer başka bir kaynaktan gelirini temin edemiyorsa emekli maaşını almaya de­vam eder. Başka bir kaynaktan geçimini sağlıyabiliyorsa, meselâ birikmiş parası, serveti, akar v.b. varsa, bu takdirde emekli maaşını almaya devam edemez. Çün­kü bundan sonra alacağı, kendi parası değildir; ya ver­gilerden biriken veya başkalarından (zengin, fakir iş­çilerden) cebren kesilen paradır. Yapması gereken şey, bu maaşı alıp fakirlere ve dar gelirlilere vermektir.

İslâm'ın kendi sistemi içinde emeklilik, ya sandığa, dahil olanların karşılıklı rızalarıyla kuracakları bir yardımlaşma ve dayanışma müessesesi ile olur, yahut da -bu olmadığı takdirde- zaten bütün vatandaşla­rın, geçimden âciz oldukları zaman ihtiyaçlarını karşı­lamak devletin vazifesidir; bu mânada bütün vatan­daşlar îslâm devletinin sigortası altındadır. [129]

Hayreddin Karaman'ın, bu sistemde sakıncalı gör­düğü taraflar; işçilerden primin zorla kesilmesi, zen­gin ve fakir bütün işçilerden kesilmesi, bazı işçilerin zengin olmaları ihtimali ve biriken paraların, gayri meşru yerlerde kullanılabilmesidir. Bunlardan işçiyi ilgilendiren sadece üçüncü şıktır, yani bazı işçilerin zengin olmaları ihtimalidir. Diğer hususlar devleti il­gilendirmektedir. İşçinin zengin olma ihtimalini Muhammed Fehr Şakfe şöyle cevaplandırmaktadır:

İşinden salıverildiği vakit, işçiye verilen ücret, ka­ça baliğ olursa olsun, işçinin uzun seneler kaplayan hayatını korumasına imkân yoktur. Muhtemeldir ki bu, aldığı paranın büyük bir kısmını hemen sarf eder. Öm­rünün geri kalan senelerini hesaba katmaz. Mümkün­dür ki bu seneler sıkıntılı ve meşakkatli olur.   

İslâm'da şer'î siyasetten birisi de devlet reisinin umumî hazine yüklerini hafifletmek için hususî mü­esseseler kurmaktır. Emekli olanlara daimî maaş ver­mek boynunun borcudur. Bunu da işçilerin çalıştıkları zamanlar esnasında ücretlerinden basit bir miktar kes­mek suretiyle yapar; tıpkı bugün devlet memurlarına yapıldığı gibi.

Şu da unutulmamalıdır ki, emekli maaşı işçinin da­ha önce aldığı maaştan eksik olmamalıdır. Bu, işçi için bir haktır. Çünkü hizmetinin sonunda aldığı maaş bir örf olmuştur. Ücretinin mütemmimi durumundadır.[130]

Şimdi de bu mevzu ile ilgili olarak diğer ilim adam iarı ve ilim müesseselerinin görüşlerini beyan edelim: Halil Günenç, Günün Meselelerine Fetvalar adlı kita­bında şöyle diyor:

Maaş ile emeklilik maaşı arasında fark yoktur. Devlet, memuriyet veya başka bir işte çalıştırdığı kim­selere maaş verebildiği gibi, maslahata binaen çalış­tırmadığı kimselere de maaş verebilir.[131]

Bu hususta Din İşleri Yüksek Kurulunun Fetvaları da şöyledir:

Fertlerin can ve mal güvenliğinin sağlanması, ya­şayışlarının garanti altına alınması devletin görevlerin­dendir. Bu itibarla kanunla belirlenen şartlara uygun olarak, devletin yurttaşlara bağladığı emeklilik maaşı­nın alınmasında dinen bir sakınca yoktur.[132]

Bağkur, Emekli Sandığı ve Sosyal Sigortalar Ku­rumu gibi devletçe kurulmuş olan kurumların mensup­larına ödedikleri maaş, ikramiye ve tazminatlar, ister karşılıklı anlaşmaya dayansın, ister kanunla takdir edilsin, genellikle îslâm bilginlerince caiz görülmüş­tür.[133]

 

SONUÇ

 

Bu tebliğde İslâm'ın, İşçi ve İşveren Münasebet­lerine kısa bir atıfta bulunulmuştur. Önce İslâm'da Ça­lışmanın Önemi v.s. konular üzerinde durulmuş; böy­lece konuya giriş imkânı sağlanmıştır.

İslâm, bütün hükümlerinde olduğu gibi, İşçi ve İş­veren Münasebetlerinde de sağlam temeller üzerine oturmuştur. Bunun için işin ve ücretin malum olmasını şart koşmuş; ücret hususunda tarafların anlaşmaları­nı, bu olmazsa ecr-i misli kabul etmiştir.

Son olarak grev ve emeklilik gibi, yeni meseleler üzerinde ilim adamlarının çeşitli görüşlerine temas edilmiştir. Bütün bu çalışmalar, konunun neler içerdi­ğine kısa bir temastan ibarettir. [134]

 

1- Müzakerecilerin Görüşleri

 

a- İbrahim Ural'ın Görüşü:

 

Enflâsyonla ilgili çalışmadan sonra, yine onun gibi önemli ve hattâ toplum hayatımızla daha yakından il­gili bir konuyu gündeme getirdiği ve bu ilmî toplantı­yı tertiplediği için, Ensar Vakfının yöneticilerini teb­rik eder, kendilerine başarılar dilerim.

Emek, İşçi-İşveren meseleleri ve içtimaî adalet ko­nusu iki asırdan beri sanayileşmiş toplumların en mü­him meselelerinden biridir. Bu meselenin ihmali, top­lumlarda büyük patlamalara ve reaksiyonlara sebep ol­muştur. Özellikle 19. asır Avrupa Tarihi bunun acı Ör­nekleriyle doludur. Devletler bu konuyla yakinen ilgi­lenmektedir. “Sosyal Siyaset”ismiyle yeni bir sosyal bilim dalı gelişmiştir. Bin yıldan beri Türk toplum ha­yatını etkileyen İslâm Fıkhının ve İslâm-Türk tarihi­nin bu konudaki müesseselerinin Öğrenilmesi, ilim me­raklıları için de çok faydalı olacaktır... Tesbit ettiğim noktaları: (genel tenkitler) ve (Özel tenkitler) olmak üzere iki kısım halinde arzedeceğim.[135]

 

a- Genel Tenkitler:

 

Seminerimize sekiz adet tebliğ sunulmuş olup, her tebliğ sahibi, konunun çeşitli yönlerine temas etmiştir. Neticede, ortaya, geniş bir bilgi mecmuası çıkmıştır.

Benim tesbit ettiğim genel tenkit noktaları şunlar­dır:

1- Tebliğlerde İşçi-İşveren akdinin sona ermesi ve, feshi ile ilgili yeterli, ayrıntılı ve gerekli bilgi mevcut değildir.

2- İslâm fıkhındaki (âmil) kelimesi dar anlamda zekât toplama memurunu, geniş anlamda bütün devlet personelini şâmildir. Hal böyle olunca, İslâm fıkhında personel ve istihdam politikasına dair temel konulara da temas edilmeliydi, özellikle Hz. Ömer'in hilafeti dev­rinde başlayan idâri teşkilâtlanma konusu işlenmeli ve bu husustaki tarihî bilgilerden faydalamlmalıydı.

3- Çalışma konusu işlenirken, kazanç için çalışma. (kesb) konusu ele alınmalı,  (kesb)   (veya iktisab) ile ilgili müstakil eserlere veya fıkıh kitaplarındaki (kesb) bahislerine temas edilmeliydi.

4- Şafü mezhebi hâriç, diğer üç mezhep tarafın­dan caiz olduğu kabul edilen bir şirket çeşidi de (Şirket-i amel) dir. Fıkıh literatüründe (şirket-i sanayi, şirket-i ebdân) şeklinde de geçen bu şirket, sırf emeğe dayanması ve emeğin İslâmda sermayesel bir teşkilat­lanma içinde yer alan bir unsur olduğunun isbatı ol­ması bakımından üzerinde durulmasında fayda olan bir konuydu.

5- Sırf emeğe dayanan mülkiyet şekilleri ve eme­ğin oluşturacağı haklar konusu ele alınmalı, ve (ihya-i mevât),  (ihticâr yani sahipsiz araziyi taşla çevirme) ve avcılık v.b. gibi konular, bu açıdan yorumlanmalıydı.

6- Meslekî iş bölümü konusu “İçtimai Mukavele”tabiri ile birlikte ele alınarak işlenmeli ve konunun top­lum içindeki önemi belirtilmeliydi.

7- (İşbilir olmak) ve (güvenilir olmak) personel­de aranılan iki temel şarttır. Çağımız istihdam ve ka­mu idaresi anlayışı da bunu benimser. Kur'an'da bu, Hz. Musa ve Hz. Yusuf hakkında “kuvvet”ve “emniyet”lafzıyla geçmektedir. Bu iki önemli kavramın, Kur'an'da, 15 asır önce ifade edilmiş olması konusu işlenmeliydi.[136]

 

b- Özel Tenkitler:

 

1 - Tebliğ sahibinin -bildiri metnindeki- bazı İfa­delerine takıldım:

“Nasslar mahdut, hâdiseler sonsuz­dur. Şimdi mahdut ile sonsuzu nasıl halledeceğiz? Mu­hakkak ki, bizde en son çâre olarak aklımızı kullana­cağız..” [137]

Yazar, burada “aklımızı kullanacağız”ifadesi ile İslâm'daki hüküm çıkarma yollarından “kıyas”ve ictihadı”kastetmiş olmalıdır. Yoksa felsefi anlamda (akıl) ve (akıl yürütme) bu konuda söz konusu olamaz. Yine son bölümdeki: “İlk önce cevabı İslâm'da araya­cağız”cümlesinde de bazı ifade noksanlığı olduğu ka­naatindeyim:

Bu cümlede (İslâm'da) kelimesi ile kastedilen, İs­lâm'ın ana kaynakları yani (Kur'an ve Sünnet) olması lâzım, zira diğer deliller de İslâm'ın içinde dâhildir. Ona aykırı, ona zıt kaynaklar değildir. (İslâm) tabirinin sadece (Kur'an) ve (Sünnet) için kullanılıp, diğer de­lillerin terki hatalıdır.

2- Fazlurrahman'ın eserinden alınarak nakledilen bilgide, Ebu Hanife ile ilgili ifadeler hatalıdır. (Sh. 3). Zira O, süvariye iki, ata bir hisse vermiş değildir. (İl­gili hadisde ata iki ve sahibine bir hisse verildiği riva­yet ediliyor.) Ebu Hanife hem ata ve hem de sahibine birer hisse, verilmesini kabul etmiştir. Kaldı ki, O, bu konudaki hadise de muhalefet etmiş değildir. Kendisi­nin de dayandığı bazı rivayetler vardır.

3- İş hayatı ile ilgili ihtilaflara, kimin bakacağı konusunda, iki yerde değişik ifâde kullanılmıştır, (sh. 47'de) bu konuya muhtesibin değil, hâkimin bakacağı belirtilmiş iken, (Sh. 61'de) Muhtesibin Bu. konularla il­gili karar, verme durumundan bahsedilmektedir. Halbuki muhtesibin bu konuda yetkisi sınırlıdır. Yanlış an­lamayı ve kapalılığı gidermek için kimin, ne ölçüde yet­kili olduğu açıklanmalıydı, (sh. 61.) [138]

 

b- Dr. Osman Eskicioğlu'nun Görüşü: [139]

 

s. 41”P- 3: “Kanun şimdi örf yerine geçer”cümle­sindeki örften maksat nedir? Bu konuda böyle genel mana ifade eden bir hüküm getirmek mümkün müdür? İslam hukukundaki örfün bir takım şart ve kayıtları yok mudur?

“İslâm hukukunda iş anlaşmazlıklarına muhtesip değil, hakim bakar.”(s. 47, p. 10), “muhtesip bu durumda.... kararını verir.”(s. 61, p. 4). Bu iki cümlede çeliş­ki var gibi gözüküyor.

s. 51, p. 2: “Şurası katidir ki, verilecek Ücret asga­ri geçim seviyesinden yüksek olacaktır.”denirken delil zikredilmesinde fayda var­dır. Ayrıca asgari geçim seviyesi nasıl tesbit edilecek açıklanmalıdır.

s. 54, p. 3: “İslâm devleti... işçilere daha fazla yar­dım etmektedir». İşçi sınıfı diye bir sı­nıf varmıdır, devletin fakirlik yardımın­dan başka bir de işçi yardımı diye bir yardım hangi delile dayanır.

s. 55, p. 3: Evlilere öncelik mi tanınıyor, yoksa da­ha fazla hak mı tanınıyor?

s. 56, p. 1:   Dilenmek herhalde dinlenmek olacak.

s, 64, p. 4: Emeklilik için maaştan bir miktar ke­sinti yapmada mükellefin rızası şart de­ğil midir? Onun rızasını almadan bu ha­reketi yapmak caiz olur mu? [140]

 

c- Dr. Yunus Vehbi Yavuz'nn Görüşü : [141]

 

Bir önsöz ve giriş ile başlayıp konu üç bölüm halin­de incelenmiştir. Birinci bolüm; işçinin vazifeleri, ikin­ci bölüm; işçinin hakları, üçüncü bölüm; çeşitli konu­ları kapsar.

Giriş kısmında çalışmanın önemi üzerinde bir neb­ze durulduktan sonra, konuya çalışma açısından bakılı­yor. Diğer tebliğcilerin temas etmedikleri gayr-i müslim işçi ve işveren münasebeti, zorla çalıştırma, gayri meş­ru işlerde çalışma, gibi önemli noktalara temas edil­miştir. Plân itibarıyla H. Döndüren beye benzer bir yol izlemiştir.  Bu özetlemeden sonra esas tesbitlerimizi belirtmek isterim,

S. 33, par. 3'de “...Çiftçiler, dokumacılar ve yapı­cılar”deniliyor. Bu yapıcılardan neyin kasd edildiği açık olarak anlaşılmıyor. Bu noktanın daha fasîh bir lafızla ifade edilmesinde fayda vardır.

S. 33'de 4-5: paragraflarda yasak çalışma sahala­rı gösterilmiş; üfürükçülük, hokkabazlık ve şarkıcılık gibi sahaların kazanca ve çalışmaya konu olamıyacağı ifade edilmiş; ayrıca helal olmayan kazancın yenme­sinin helâl olmadığı, böyle kazançların tasadduk edilemiyeceği, sadece hayvanlara yedirilebileceği ifade edi­liyor. Kadının ev dışı çalışmalarından ötürü kocasından ücret isteyebileceği, kadının kocasını her işte ücretle çalıştırabileceği zikr ediliyor. Bu tesbitleri önemli bu­luyor, tebliğciyi tebrik ediyorum.

S. 31'de par. 5'de devletin herkese iş bulma yüküm­lülüğü ile ilgili olarak tesbit edilen hadis-i şerif önem­li. Ayrıca devlet memurlarının ticaretle meşgul olmalarımn, iş görmelerine engel olduğu hususundaki tesbit de dikkatimizi çekmektedir.

S. 42'de Birinci bölüm; işçinin vazifelerini konu al­mış olup işçinin işi bizzat yapması, işinde devamlı ça­lışması ve mesaîye riayet etmesine yer veriliyor. İşçi­nin işini sağlam ve güzel yapması ile ilgili olarak şeyh Hafnî'den nakl edilen rivayet konuya açıklık getirici­dir. Ayrıca, devlet işlerinde çalışanlarla hayır işlerinde çalışanlara gerek devlet yetkililerinin, gerekse hayır cemiyetleri yetkinlerinin izin verme yetkisine sahip ol­madığı konusundaki tesbit üzerinde durulması gereken hususlardan biridir. Bu konuda önerilen husus, kanunî yetkililerin değil bu izin verme yetkisinin bütün üye­lere ait olduğu hususudur. Bu, da bir referandumu gerektirir.

Umuma ait bir aracın özel işlerde kullanılması, is­raf, bir aracı ait olduğu sahanın dışında kullanmak gi­bi, günümüzde ve yalan tarihimizde ihmal edilmiş önem­li meseleleri de burada zikr etmeliyiz.

S. 47, 1. paragrafta “kassar”kelimesinin Türkçe ifade ettiği anlam belirtilmeli. Kuru temizleyici gibi.

S. 51 Par. 7'de ortaya konan eşit işe eşit ücret pren­sibi, Hz. Peygamber (s.a.v), Hz. Ömer, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ali'nin aldıkları ücretle nasıl telif edilecek? Hz. Peygamber görevinden dolayı hiç maaş almıyor, Hz.

Ebû Bekir ihtiyaca binaen bir rivayete göre,2. 2/3 dirhem, başka bir rivayete göre,3.2/3 dirhem yevmiye alıyor; Hz. Alîde bütçeden hergüne karşılık iki çanak Tirid yemeği alıyordu. Hz. Ömer ise kifayet miktarı maaş alıyordu. Bunun ölçüsü de her gün bir deve ke­siliyor, bu devenin boynu Hz. Ömer'in ailesine tahsis ediliyordu, (bkz. Serahsî, el-Mebsût, 3/19) Oysa bun­lardan herbirinin diğerine nisbetle yaptığı ile, halka nisbetle yaptıkları iş arasında bir eşitlik yoktur. Burada özellikle Hz. Peygamber'in bizlere güzel bir örnekliği sözkonusu olduğu için, devletten yaptığı işler karşılı­ğında herhangi bir Ücret almamıştır. Ancak, geçinebil­mek için savaşlarda elde edilen ganimetlerden kendi­sine diğer müslümanların hisselerine eşit olacak şekil­de sadece bir hisse almıştır. Ayrıca devlet bütçesinden bir maaş almamıştır [142].

Teblîğci ayni sayfada Hz. Peygamber (s.a.v.)'in ganimetleri taksim ederken, bekâra bir hisse, evliye iki hisse vermiş olması gördüğü iş ve kabiliyetine göre değil, savaşa iştirak edenlere ihtiyaç ve kifayet esası­na göre ücret verilmesi gerektiğinin örneği olabilir.

S. 54'de Ebû Dâvud ile Ebû Bekr el-Hassaf'tan ri­vayet edilen hadis-i şerif aile ve çocuk yardımı müna­sebetiyle delil olarak getirilmiştir. Ancak, hadisin za­hirinden anlaşıldığına göre, aile ve çocuk yardımından bahs edilmemektedir. Hadis-i şerif devlete ait bir göre­vi ifa eden memurun, edinebileceği ve yadırganmaya­cak mal varlığı ortaya konuyor. Bir devlet memurunun aslî ihtiyaçlarından bahs edilerek, bundan fazlasının ya hile yoluyla, yahut rüşvetle edinildiği ifade buyuruluyor. Olsa olsa bu hadis aslî ihtiyaçlara işareten dela­let edebilir. Çocuk ve aile yardımı mânasının nasıl çı­karıldığını açık olarak anlamak mümkün olmadı.

S. 55'de işçinin ibadet hakkına değinilmiş; ancak dinen tanınan bu ibadet hakkının işveren tarafından gasb edilmesi halinde, Hanbelî Mezhebinde tanınan ko­laylıktan yararlanılması yolunu benimsemiştir. İşçinin hakkı olan ibadetten bahs edilirken, bu hakkın alınma­sı hususunda ağırlık gösterilmesi, buna" itina gösteril­mesi gerektiğini daha detaylı bir şekilde vurgulamak yerine, istisnaî halleri esas alarak hemen bu kolaylık kapısını açmak, kanaatimce isabetli olmasa gerektir. Müslümamn en önemli ibadetlerinden biri olan namaz konusunda, ilk bakışta ülkemizdeki çoğunluğa bakarak, veya çoğunluğun böyle olduğunu var sayarak bu hakkın işverenler tarafından gasb edildiği gerekçesiyle mey­danı gasrplara bırakmamız doğru değildir. İşverenlerin böyle bir ibadeti engellemeleri halinde, işçilerin ne gibi hakları buhinduğu, nasıl hareket etmeleri gerektiği üze­rinde uzun uzun durulmalı idi. Çünkü, okuyacak olan işçi ve müslüman kardeşlerimizde ilk bakışta uyanacak intiba, işçiler için böyle bir cevazın fetva ve hüküm haline gelmiş olmasıdır. Oysa bu cevazdan, zaruret za­manlarında faydalanmak daha isabetli olur. Hangi şartlar altında olursa olsun, zaruret varsa cem-i salât yapmanın cevazı konusunda acizane ayni düşüncede olduğumu da buna ilâve etmek isterim,

S. 57'de haftalık izin konusundaki görüş ve uygula­maları Önemli bir tesbit olarak kayd etmek gerekir.

S. 60'da gerek Öztürk bey, gerek Döndüren bey ve gerekse Ahmet Tabakoğlu bey ile Ali Şafak beyler grev konusuna yer verdiler. İslâmî mânada bir iş hayatın­da grevin yeri olabilir mi? Kelime ve terim olarak îslâmî olmayan bir mefhumun İslâm'da var olduğunu na­sıl düşünebiliriz? İslâm'a göre, işçilerin kendilerine gosterdiği işi, akd edilen ücret karşılığında yapmaları esas­tır. İşi yaptıkları vakit işçiler ücrete hak kazanırlar. Ancak, varılan anlaşmada konuşulan ücret, çeşitli se­beplerle yıpramrsa, o takdirde konu ile ilgili müzakere mahkemeye intikal ettirilebilir, yahut hakemler neza­retinde duruma bir çözüm getirilebilir. Devlet, asgarî geçim ölçüsünde ücret adaletini sağlamak zorundadır. İşveren bunu vermiyorsa, yahut işçiler bunu yeterli bul­muyorsa, işverenle yaptığı akdi bozmak hakkına sahip­tir. Fakat, grev yapma hakkına sahip değildir. İşini de­ğiştirme, Allah'm rızkını başka işkollarında, yahut sa­natta veya geçim sahalarında aramalıdır. İşçiler bu konuda müstağni davranmalı, ille de tatminkâr bulun­mayan işte zillet içinde çalışmaktan sakınmalı ve bu­nun için grev gibi İslâmî olmayan yollardan rızık ar­tırma yollarına başvurmamalıdır. Çalışan insanlardaki tenbellik alışkanlığı böylece yok edilmeli, yeni rızık imkânları araştırılarak aranan bir kıymet olduğu orta­ya konulmalıdır. Kendini zorla kabul ettirmek, aksi ne­tice verir.

S. 62'de emeklilik konusu işlenerek; şartlı olarak caiz olduğuna hükm edenlere temas edildikten sonra, bunun caiz olduğu yönünde fikir ve mütalâa yürütül­müştür.

Zengin - fakir ayırımı yapılmaksızın pirim kesilme­si, kesilen pirimlerin çahşanlarm rızası hilâfına kesil­mesi ve biriken paraların meşru olmayan yerlere sarf edilmesi gibi sebeplere dayalı olarak, Hayreddin Kara­man tarafından emekliliğin ancak şartlı olarak caiz gö­rülmesi günümüz Türkiyesi şartlarına göre Kıyasen doğrudur. Ancak, örfe göre istihsanen caiz görülmesi gerekir. Devlet, memuruna ve işe giren işçilere böyle bir sözleşmeyi kabul etme esasını getirmiştir. Buna göre, fertler böyle bir hakka örfen sahip olmalıdırlar. Ancak, bu hakkı kabul etmeyenler ondan feragat ede­bilirler. Gayr-i meşru' yollarda sarf edilme meselesine gelince, ülkemiz dışında bazı memleketleri hesaba ka­tarsak, bu noktayı mutlak manada ele almamız müm­kün görünmemektedir. Ayrıca, meşru'un hilâfına sarf edilmesini ele aldığımız ve meseleye bu açıdan baktı­ğımız takdirde, ayni konuda alınan maaş ve ücretlere de bu gözle bakmamız gerekir. O zaman bugün ülke­mizde çalışanların ve memurların aldıkları maaş caiz midir? konusu gündeme gelmektedir.

Sonuç: Tebliğ sahibi meseleleri güzel bir şekilde işlemiş, görüşlerden faydalanmasını bilmiş, körü körü­ne bazı düşünceleri kabul etmekten uzak kalmıştır. İl­mî çalışmanın gereğini yerine getirip meseleye yeni bo­yutlar kazandırmıştır. Kendisini tebrik eder Cenabı Hak'tan diğer çalışmalarında da başarılar ihsan etme­sini niyaz ederim. [143]

 

2- Tebliğ Sahibinin Görüşlere Cevabı:

 

“İslâm'da İşçi ve İşveren Münasebetleri”mevzulu tebliğim hakkında görüş beyan edip, mevzuun olgunlaş­masına yardımcı olan arkadaşlarıma teşekkür eder, görüşlerine katıldığımı beyan ederim.[144]

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!