BAŞLANGIÇTAN GÜNÜMÜZE. 7

HADİS ESERLERİ7

ESERLER.. 7

1.  Ei-Müsned, et-Tayâlisî7

2.  el-Müsned, el-Humeydî7

3. el-Müsned, Ahmed b. Hanbel7

4. el-Meâcim'üs-selâse, et-Taberânî8

a.  el-Mu'cemVl-Kebîr8

b.  el-Mu 'cem 'ul-evsat8

c.  el-Mu ‘cem 'us-sağîr8

5. el-Muvatta, İmam Mâük. 8

6.  el-Musannef, Abdurezzâk b. Hemmâm.. 9

7.  Sahih, el-Buhâri9

8. Sahih, İmam Müslim.. 10

9. Sünen'ut-Tirmizî, et-Tirmizî11

10. Sünen, Ebu Dâvud. 11

11. Sünen, en-Neseî11

12. Sünen, İbn Mâce. 12

13. Sünen ed-Dârîmî12

14.  Sünen, ed-Dârekuinî12

15. es-Sünen'ül-Kübrâ, el-Beyhakî13

16. el-Müstedrek, el-Hâkim.. 13

17. Mesâbîh'us-SLnne, el-Beğa î14

18. Mişkâfut-Mesâbih, et-Tebrizî14

19. Câmi'ul-Usûl li Ehâdis'ir-Rasül, Mecdü'd-dîn Eb'us-Saadât Mübarek b. Muhammed tbn'ul-Esîr el-Cezerî14

20. Kenz'ul-Ummâl, Ali el-Muttekî15

21. et-Tâc'ul-Camİ", M. Ali Nâsif15

22. Mecme'uz-Zevâid, el-Heysemî16

23.  el-Metâlib'ul-Âliye, İbn Hâcer16

24.  Edeb'ul-Müfred, el-Buhârî16

25. et-Terğib ve'(-Terhîb, el-Münzirî16

26. el-Ezkâr, en-Nevevî17

27. el-Câmi'us-Sagîr, es-Suyûtî17

RİYÂZ'ÜS-SÂLİHÎN'DE. 17

İSİMLERİ GEÇEN HAVİLERİN.. 17

ALFABETİK SIRAYA GÖRE. 17

KISACA HAYATI17

- A -. 17

Abbas b. Abdulmuttalib. 17

Abdullah b. Abbas. 18

Abdullah b. Abdurrahman b. Ebu Sa'saa. 18

Abdullah b. Amr b. As. 18

Abdullah b. Büsr18

Abdullah b. Cafer18

Abdullah b. Ebu Evfa. 18

Abdullah b. Hubeyb. 18

Abdullah b. Kâ’b b. Mâlik. 18

Abdullah b. Mes'ûd. 18

Abdullah b. Muğaffel18

Abdullah b. Ömer19

Abdullah b. Saib. 19

Abdullah b. Selâm.. 19

Abdullah b. Sercis. 19

Abdullah b. Şihhîr19

Abdullah b. U'kbc b. Mes'ûd. 19

Abdullah b. Yezid el-Haimi19

Abdullah b. Zem'a. 19

Abdullah b. Zeyd. 19

Abdullah b. Zübeyr19

Abdurrahman b. Sa'ad b. es-Sâidî20

Abdullah İbni Ümm-i Mektum.. 20

Abdurrahman b. Semure. 20

Abis b. Rabîa. 20

Adiy Âmire. 20

Adîy b. Hâlim et-Tâî20

Ağarr İbn Yesâr'ul-Müzenî20

Hazreti Âişe. 20

Âîz b. Amr el-Müzenî20

Hz. Ali20

Ali b. Rabîa. 21

Ammar b. Yâsir21

Amr b. Abese. 21

Amr b. Avf el-Ensarî21

Amr b. el-Ahvas el-Cuşemî21

Amr b. el-Âs. 21

Amr b. el-Hâris. 21

Amr b. Hu rey s. 21

Amr b. Şuayb. 21

Amr b. Taglibe. 21

Âsim el-Ahvel22

Ata b. Ebî Rabah. 22

Atıyye b. Urve es-Sa'di22

Avf b. Mâlik el-Eşcaî22

Avf b. Mâlik b. Tufeyi22

— B —... 22

Berâ b. Âzîb. 22

Bilâl b. Rabah. 22

Bü reyde. 22

— C —... 22

Câbir b. Abdullah el-Ensari22

Câbir b. Semure. 23

Cebele b. Suheym.. 23

Cerir b. Abdullah. 23

Cübeyr b. Mut'im.. 23

Cündüb b. Abdullah. 23

Cüveyriye binti el-Hâris. 23

-E-. 23

Ebu Abdullah Osman b. Ebu'l-Âs. 23

Ebu Abdullah Târik b. Eşyem.. 23

Ebu Abdullah Târik b. Şihâb el-Becelî el-Ahmesî23

Ebu Abdullah Ziibeyr b. Avvâm.. 23

Ebu Abdurrahman Bilâl b. Hârİs. 24

Ebu Abs Abdurra'iman b. Cebr24

Ebu Ali Siiveyd b. Mukarnn. 24

Ebu Ali Talk b. Ali24

Ebu Amr Numân b. Mukarrin. 24

Ebu Alıyye. 24

Ebu Bekir b. Ebu Musa el-Eş'ari24

Ebu Bekir es-Sıddîk. 24

Ebu Berze b. tîbeyd el-Eslemî24

Ebu Bürde. 24

Ebu Cüheym Abdullah b. Haris b. es-Sımme el-Ensârî25

Ebu Cürcyy el-Hüceymî25

Ebu Derdâ Uveymir25

Ebu Firâs Rabîa b. Kâ'b el-Eslemî25

Ebu'l-Hattab Katâde. 25

Ebu Hirâş Hadrad b. Ebî Hadrad el-Eslemî25

Ebu Hüneyde Vâil b. Hucr25

Ebu Hüreyre. 25

Ebu Katâde el-Hâris b. Rib'î25

Ebu Kebşe Ömer b. Sa'd el-Enmarî26

Ebu'l-Esved. 26

Ebu'l-Melih. 26

Ebu Lübâbe Beşîr b. Abdii'l-Münzir26

Ebu Mâlik el-Hâris b. Âsim el-Eş'ari26

Ebu Mersed Kennâz b. Husayn. 26

Ebu Meryem el-Ezdî26

Ebu Mes'ûd el-Bedri26

Ebu Muhammed Kâ'b b. Ucre. 26

Ebu Muhammed Sehl b. Ebi Hasme el-Ensâri26

Ebu Ma'bed Mikdfid b. el-Esved. 26

Ebu Musa Abdullah b. Kays el-Eş'arî27

Ebu Râfî Eşlem.. 27

Ebu Rifaa Temim b. Üseyd. 27

Ebu Rimse Rifa'a el-Teymî27

Ebu Rukayye Temim b. Evs ed-Dârî27

Ebu Said el-Hudrî27

Ebu Saîd el-Makburî27

Ebu Said Râfi' b. Mualla. 27

Ebu Safvan Süveyd b. Kays. 27

Ebu Sa'Iebe el-Huşenî28

Ebu Sirvea Ukbe b. Haris. 28

Ebu Süfyan Sahr b. Harb. 28

Ebu Süleyman Mâlik b. Huveyris. 28

Ebu Süreyye Sebre b. Mâ'bede'l-Cühenî28

Ebu'ş-Şâ'sâ1. 28

Ebu Şureyh el-Huzâî28

Ebu Talha Zeyd b. Sefil28

Ebu't-Teyyâh Hayvan b. Husayii28

Ebu Umâme Sudayy İbn Aclân el-Bâhili28

Ebu Useyd Mâlik b. Rabîa es-Sâidî28

Ebu Ümame tyas b. Sâ'lebe el-Hârisî29

Ebu Vâü Şekîk b. Seleme. 29

Ebu Vâkid Haris b. Avf29

Ebu Yahya Hureym b. Fâtik. 29

Ebu Yahya Useyd b. Hudayr29

Ebu Yezîd Ma'n b. Yezîd b. el-Ahnes. 29

Ebu Ya'la Şeddâd b. Evs. 29

Ebu Zerr29

Ebu Zeyd Amr b, Ahtab ei-Ensâri29

Ebu Züheyr Umâre b. Ru-eybe. 30

Esma binti Ebî Bekir30

Esma binti Yezîd. 30

Enes b. Mâlik. 30

Enes b. Şîrîn. 30

Evs b. Evs. 30

— F —... 30

Falıma binti Kays. 30

Fedâle b. Lbeyd el-Ensârî30

— H —... 30

Habbâb b. Eret30

Hafsa (Ümmü'Mü'minîn)30

Hakim b. Hizam.. 31

Hâlid b. Velid (Ebu Süleyman Hâlid b. Velid)31

Hâlid b. Zeyd el-Ensârî31

Hâlid b. Ömer el-Adevî31

Hanzala b. er-Rabi el-Üseydî31

Harise b. Vehb. 31

Hz. Hasan b. Ali (Ebu Muhammed el-Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib)31

Hasan-ı Basri31

Havle binti Hakim.. 32

Havle binli Sâmir el-Ensârîye. 32

Hemmâm b. Haris. 32

Hişâm b. Hakim b. Hizam.. 32

Humeyd b. Abdurrahmân. 32

Husayn b. Vahvah. 32

Huzeyfe b. Yemân. 32

— i —... 32

İbn Şemmâst:32

İbrahim b. Abdurrahmân b. Avf32

İmran b. Husayn. 32

İrbâd b. Sâriye. 33

İtban b. Mâlik. 33

İyas b. Abdullah b. Ebu Zühâb. 33

İyâz b. Himâr33

-K-. 33

Kâ'b b. İyâz. 33

Kâ'b b. Mâlik. 33

Kâ'b b. Ucre. 33

Kabîsa b. el-Muharik. 33

Kasım b. Muhammed. 33

Katâde b. Milhan. 33

Kayle binti Mahreme. 34

Kays b. Ebî Hazım.. 34

Kilde b. Hanbel34

Lakit b. Sabire. 34

— M —... 34

Mâ'kil b. Yesâr34

Ma'rur b. Süveyd. 34

Muâviye b. Hayde. 35

Muâz b. Enes. 35

Muâz b. Cebel35

Muâzet'ül-Adevİyle. 35

Mucîbel'ül-Bâhilîvve. 35

Muhammed b. Abbâd. 35

Muhammed b. Şîrîn. 35

Muhammed b. Zeyd. 35

Mugîre b. Şu'be. 36

Mus'ab b. Sâ'd b. Ebî Vakkâs. 36

Mersed b. Abdullah el-Yezenî36

Müstevrid b. Şeddad. 36

-N-. 36

Nâfi36

Nevvâs b. Sem'ân. 36

Nezzâl b. Sebre. 36

Nu'mân b. Beşir36

Nüfey* b. Haris es-Sakafî36

— O —... 37

Hz. Osman b. Affan. 37

— Ö —... 37

Ömer b. Ebu Seleme. 37

Hz. Ömer b. Hatlab. 37

— R —... 37

Rib'î İbn Hirâş. 37

Rifâ'a b. RafV ez-Zürakî37

-S-. 37

Sa'd b. Ebi Vakkas. 37

Safvân b. Assâl38

Safiy\e binti Huyey  Ümm'ül-Mü'minîn. 38

Safi\ ye binti Ebî Ubeyd. 38

Sahr b. Vedâa el-Gamîdî es-Sahabî38

Sâib b. Yezid. 38

Saîd b. Abd'ul-Azîz. 38

Sehl b. Huneyf38

Sehl b. Sâ'd Sâidî39

Seleme b. Amr b. el-Ekvâ'39

Selmân b. Âmir-ed-Dabbîyy. 39

Selmân-ı Ferisi39

Semure b. Cündüb. 39

Sevbân b. Bücdüd. 39

Suheyb b. Sinan. 39

Süfyan b. Abdullah. 39

Süleyman b. Sured. 39

-Ş-. 40

Şedîd b. Süveyd. 40

Şekîk b. Abdullah. 40

-T-. 40

Tanla b. Ubeydullah. 40

Tufeyl b. Ubeyy İbn Kâ'b. 40

— U —... 40

Ubâde b. es-Sâmit40

Ubeydullah b. Mıhsan el-En sâri el-Hatmî40

Ukbe b. Amir40

— Ü —... 41

Übeyy b. Kâ'b. 41

Ümeyye b. Mahşî es-Sahabî41

Ümmü Atıyye. 41

Ümm'ül-Hâkem Zeyneb binli Cahş. 41

Ümmü Hân! Ffihite binti Ebu Tâlib. 42

Ümmü Sabit Kebşe binti Sabit42

Ümmü Seleme Hİnd bintî Ebu Ümeyye. 42

Ümmü Şerik. 42

Ümmü Umâre. 42

Üsâme b. Zeyd. 42

Üsîd ve b. Ebî Üsîd el-Tâbiî42

-V-. 42

Vâbisa b. Mâ'bed. 42

Vahşî b. Harb. 42

Vâsüe b. Eska. 43

Vehb b. Abdullah. 43

-Y -. 43

Vaîş b. Tıhfe el-Gnârî43

-Z-. 43

Zeyd  Erkam.. 43

Zeyd b. Sabit43

Zeyneb binti Ebu Seleme. 44

Zübeyr b. Adlyy. 44

BAŞLANGIÇTAN GÜNÜMÜZE

HADİS ESERLERİ

 

İslâm dininin ikinci kaynağı durumunda olan hadis ilmiyle ilgili başlangıçtan günümüze birçok eser yazılmıştır. Bu eserler, tasnifi ve muhtevasıyla oldukça çeşitlilik göstermektedir. Müslüman İlim adam­larının bu sahaya verdikleri değer, telif enikleri eserlerin zenginliğiyle ortaya çıkmıştır.

Biz bu eserlerden tasnif veya muhteva özelliklerini dikkate alma­dan "Başlangıçtan Günümüze Hadis Eserleri" başlıklı bu bölümümüz­de önemli yazar ve İsimlerini belirterek, bazı kısa açıklamalarda bulu­nacağız. Bu konuda daha geniş bilgi almak isteyenlere Doç. Dr. İs­mail Lütfi Çakan Bey'in "Hadisüdebiyân " adlı eserine müracaat et­mesini tavsiye ederiz. Biz de bu bölümün hazırlanmasında adı geçen eserden oldukça istifade ettik.[1]

 

ESERLER

 

1.  Ei-Müsned, et-Tayâlisî

 

et-Tayâlisî'nin Haydarâbâd'da 1321 yılında Dâirei'ul-Maarif ta­rafından 33x24 cm. ebadında, büyük boy olarak basılmış bulunan 362 sahifelik nüshası yazma aslına uygun olarak 11 cüz halinde ve 6 ana bölüm İçinde 281 sahabi tarafından rivayet edilmiş, toplam 2767 ha­disi ihtiva etmektedir.[2]

 

2.  el-Müsned, el-Humeydî

 

Hadis edebiyatında genel ifadesiyle "al'er-ricâl", özel anlamıyla alâ esmâ'is-sahabe tasnife tâbi tutulan müsnedlenn ilk örneklerinden olan el-Müsned, el-Humeydi'nin en meşhur ve günümüze ulaşan ye­gâne eseridir. Hz. Ebu Bekir'in rivayetleriyle başlayan ve 11 cüzden teşekkül eden el-Müsned, diğer halifeler, Hz.Talha hariç aşere-i mü-beşşereye dahil ashâb, Ebu Zerr, Sçlman, Bilal, Hz. Âişe ve diğer ha­nımlar, ensârın erkeklerinin rivayeteri... şeklinde 1-249 rakamları ara­sında değişen hadisleri ihtiva etmektedir. En son kısımda Ebu Hurey-re, Enes b. Mâlik ve Câbir b. Abdillah'in rivayetleri yer almaktadır. Toplam 179 sahabîye ait olan rivayetlerin büyük bir bölümü merfu, çok az kısmı sahabî veya tabiî sözüdür. 1300 hadisin 1390 rivayeti Ehâ-disu Fülan ara başlıkları altında yer almış bulunmaktadır.

el-Müsned, bize Ebu Ali Bişr b. Musa'nın (288/901) rivayeti ola­rak ulaşmıştır. Diğer ravilerîn rivayet ettiği nüshalar günümüze gel­memiştir. Yani el-Müsned'de "Haddesenâ" diyen Bişr b. Musa'dır.

el-Müsned, Habİburrahman el-A'zamî'nin tahkik ve ta'likiyla ilk kez 1382'de Hindistan'da İki cild olarak basılmıştır. el-A'zamî, eser­den kolay ve süratle istifade edilebilmesi için, hadisleri konularına göre listelemiş, hadislerde geçen şahıs, yer ve kabile isimlerinin de indeksi­ni vermiştir. el-Müsned'de rivayetleri bulunan 1790 şahabının isimle­rinin alfabetik bir listesinin esere konulmamış olması önemli bir ek­siklik olarak görülmektedir.

el-Humeydî'nin el-Müsned'inin kütüb-i sitte'ye zevâid'i, İbn Hacer el-Askaîânî'nin el-Metâlîb'ul-âlİyye'sinde yer almaktadır. eî-Müsned üzerinde yapılmış başkaca bir çalışma şimdilik tesbit edilebilmiş de­ğildir.

Yusuf Abdurrahman el-Maraşî tarafından Müsned'in hadisleriy-le ilgili bir fihrist hazırlanmış ve Beyrut'ta 1987 yılında neşredilmiştir.[3]

 

3. el-Müsned, Ahmed b. Hanbel

 

700'den fazla (el-Albânî'nîn fihristine göre 904) sahabîden nak­ledilen 30.000'i aşkın 40.000'e yakın hadisleri ihtiva eden Müsrted, Ah­med b. Hanbel'in baş eseri olduğu kadar Müsned türünün de en meş­hurudur. Muvattalardan nasıl İmam Mâlik'in Muvatta'i meşhur olmuş ve bize kadar gelmişse, müsnedlerden de en yaygın ve en meşhur olarak bize kadar intikal etmiş olanı Ahmed b. Hanbel'inki olmuş­tur. Bu konuda Allah Teâlâ'nm bu iki büyük imama olan nimeti ve lütfu açıkça görülmektedir. Müsned'de yer alan sahabîler, Önce İslâm olmaktaki önceliklerine, sonra aşiret durumlarına göre, daha sonra yer-eştikleri şehirlere göre sıralanmışlardır, tik müsnedter aşere-i mübeş-şere'ye ve onlara yakın ashaba aittir. Sonra ehl-i beyt ve Benû Hâşim müsnedleri gelir. Bunları Mekkeliler'in, Medineliler'in, Şamlilar'ın Bas-rahlar'ın, ümmehât-ı mü'minîn ve öteki kadın sahabîlerin, müsnedle­ri takip eder, en sonunda da "ismi müphem bazı sahabîler"'m müs­nedleri yer alır.

Müsned, ilk hadis sahifelerini de ihtiva eder. Hemmâm b. Mü-nebbî'nin sahifesi (II, 312-319), Abdullah b. Amr b. el-Âs'ın sahife-i sâdıka'sının yarıya yakın kısmı, (II, 158-227), Semura b. Cündüb sa-hifesinin çoğu hadisleri (V, 7-32) ve Ebu Seleme sahifesi (IV, 305-306) Müsned'in ihtiva ettiği sahifelerdendir.

Ahmed b. Hanbel'in MüsnecT'ınde 337 sülâsi rivayet vardır.

Ahmed b. Hanbel, Müsned'i, 200-228 yıllan arasında telif etmiş­tir. Bizzat kendisi oğulları Abdullah ve Salih'e ve amcası oğlu Hanbel b. İshak'la kıraat etmiştir. O, Müsned'i, 750.000 hadisten seçerek mey­dana getirmiştir.

Sıddıkî'ye göre İbn Hanbel'in bu büyük eseri telif gayesi; ne tü­müyle sahih hadisleri toplamak, ne de özel bir konuyla ilgili hadisleri bir araya toplamak ve ne de belli bir İslâm mezhebini destekleyen ha­dislerden bir mecmua oluşturmaktır. Onun gayesi, sahih olduğu ken­disince ispat edilebilecek olan ve kendi devri için, münakaşalarda esas vazifesini görebilecek bütün hadisleri bir araya getirmektir. Nitekim O, "Bu kitabı bir rehber olarak hazırladım, Hz. Peygamber'in sün­netinde' ihtilaf edenlar ona müracaat ederler" demiştir (Talâi'ul-Müsned, s. 22).[4]

 

4. el-Meâcim'üs-selâse, et-Taberânî

 

Mu'cemlerin en meşhuru Ebu'I-Kasım Süleyman b. Ahmed b. Ey-yüp et-Taberânî'ye ait olan üç (kebir, evsat ve sağir) mu'cemdir.[5]

 

a.  el-Mu'cemVl-Kebîr

 

et-Taberânî'ye (360/971) ait eserlerin en büyüğü olan el-Mu' cem'ul-Kebîr, aşere-i mübeşşereden başlamak üzere, kadın olsun erkek olsun, Hz. Peygamber'der hadis rivayet ettiği müellife ulaşan sahabîlerin alfabetik olarak sıraknması suretiyle meydana getirilmiş­tir. Sadece Ebu Hüreyre'nin hadislerini müstakil bir kitap olarak telif ettiği için el-Mu'cem'ul-Ktîbîr'e a!mamıştır.

Eserin hacmi 12 cilt, 200 cüz  değişik ifade ve rakamlarla, ih­tiva ettiği hadis sayısı da 24.000, 50.000 gibi oldukça farklı sayılarla belirtilmektedir.

Mutlak olarak Taberânî'nmbu eseri kaste­dilmiş sayılır. Eğer diğer rnu'cem^er kasdedilirse, bu durum açıkça söylenir.

Müellif bizzat kendisi, her sahabîden, 1, 2 veya duruma göre 3 veya daha fazla hadis aldığını, mukillûn'dan olanların ise, bütün ri­vayetlerinin verdiğini; ashabın mensup oidukiarı kabileleri esas alan bir mu'cem daha telif edeceğini önsözünde belirtmektedir.[6]

 

b.  el-Mu 'cem 'ul-evsat

 

Allı ciltlik büyük bir hacme sahip olan bu ikinci orta mu'cem. Taberânî'nin, şeyhlerini alfabetik olarak sıralamasiyla meydana ge­tirdiği eseridir. 2.000"e yakın olduğu belirtilen hocalarının nadir ri\a-yetlerinden 30.000 hadisi ihtiva etmektedir.

Taberânî bu eseri için "O benim ruhumdur" der. Ancak hadisle­rin bir kısmının zayıf olduğu da bir gerçektir.

Kitabın kısa bir tanıtımını yapan Sıddıkî, hocaları ve ihtiva etliği hadis sayısı İle ilgili rakamlara iltifat etmemiştir. Eser Mahmut et-Tahhan'ın tahkiki ile neşrolunmaktadır.[7]

 

c.  el-Mu ‘cem 'us-sağîr

 

Hocalarından bin tanesinin genellikle birer hadisini ihtiva eden bu küçük mu'ceminde müellif, kendilerinden hadis naklettiği hocala­rının isimlerini alfabetik sıra içinde vermektedir. Eserin sonuna doğ-

ru bazen bir hocadan iki veya daha fazla hadis naklettiği de görül­mektedir.

Eserin iki cüz halinde ikinci baskısı Medine'de, 1968'de gerçek­leştirilmiştir. (Yazma nüshaları için GAS, I, 196, Tarih'ut-türâs'il-Arabî, I, 318). et-Taberânî'nin eserleri, hadis kitaplarının üçüncü ta­bakasına dahildir.[8]

 

5. el-Muvatta, İmam Mâük

 

Ömer b. Abdilaziz (101/719) tarafından başlatılan tedvin faali­yeti; islâm ülkesinin hemen her yöresinde büyük bir ilgi görmüştür. Mekke'de İbn Cüreyc (150/767), Mezopotamya'da Said b. Ebî Arû-be (157/773), Suriye'de el-Evzâî (159/775), Medine'de Muhammed b. Abdirrahman (159/775) Kûfe'de Zaide b. Kudâme (160/776) ve Sûf-yân es-Sevrî (161/777) ve Basra'da Hammâd b. Seleme (165/781) bu faaliyeti sürdürenlerin en meşhurlarıdır.

Ünlü bibliyograf İbn'un-Nedîm (395/995)'in,/(A://ı kitapları gibi ihtiva eden "sünnet hakkında eserler" diye tanımlamaya çalıştığı, adı geçen ulemaya ait eserler maalesef bize kadar ulaşabilmiş değildir. Îbn'un-Nadir'in verdiği bu bilgiler, İmam Mâlik'in Muvaita'\ ile belli bir şekil kazanmaktadır. Muvatta, kendisinden önceki hadis edebiya­tının tertip ve muhtevasını bize —tam olmasa bile yaklaşık olarak— yansıtan kitap olma özelliğini taşımaktadır.

İmam Mâlik, hadise olan saygısı dolayısıyla, hadisleri kabulde ih­tiyatı elden bırakmamış, olabildiğince titiz davranmıştır. Hatta onun Peyamber Mescidinin direklerini işaret ederek şöyle dediği bilinmek­tedir: "Şu sütunlar dibinde, 'Peygamber (s. a. v) şöyle buyurdu' diyen yetmiş kişiye rastladım. Bunların hiçbirinden hiçbir şey almadım. Bun­lar belki, bey t 'ul-mâl kendilerine emanet edilecek kadar emin kişiler­di. Fakat onların hiçbiri buna (hadis olmaya) ehil değildi".

İmam Mâlik, Muvatta'ı önceleri 10 bin hadisten meydana getir­mişti. Eserini her sene yeniden gözden geçiriyor ve bazı hadisleri çıka­rıyordu. Sonunda da elimizdeki 1720 rivayeti ihtiva eden Muvatta kal­mıştır. Muvatta şârihi Zürkâni (1122/1710) bu rakamı şöyle sınıf­landırır:

600'ü müsned (merfu), 222'si mürsel, 613'ü mevkuf, 285i maktu'dur.

Bu taksimde de görüldüğü gibi İmam Mâlik, önce Hz. Peygam-ber'den gelen hadisleri, sonra ashab'dan gelenleri, daha sonra da tâ-biûn'dan gelen âsâr'ı zikretmektedir. En sonunda da kendi reyini be­lirtmektedir. [9]

 

6.  el-Musannef, Abdurezzâk b. Hemmâm

 

"Sünen "lerdçn, mevkuf ve maktu haberleri ihtiva etmesiyle ay­rılan Musannef türünün bize kadar ulaşabilmiş bir-İkİ Örneğinden bi­rini teşkil eden Abdurrezzâk'm Musannef'i, ilk kez 1390/1970 yılında el-Meclis'ul-ilmî tarafından 11 cilt halinde, Habîburrahman el-A'zamî'nin tahkik ve tahrici ile neşredilmiştir. Abdurrezzâk'm Mu-sannef'İnin neşri ile elde mevcut hadis musannefâtının en eski örneği­ni teşkil eden Ma'mer b. Râşid'in el-Cami'İ de ilim dünyasına kazan­dırılmıştır. Çünkü el-Musannef in X. cildinin 379 sahifesinden XI. cil­din sonuna kadar Ma'mer'in Câmi'İne aittir.

el-Musannef'in en kâmil yazma nüshası olan Murad Moila 596'daki nüsha esas olarak yapılan neşr, Kitab'ut-tahare ile başla­makta, Kitab'ul-ferâiz ve Kitabu EhFil-Kitabeyn ile son bulmaktadır. Bundan sonra da Kitab'ul-Câmi başlamaktadır.

Toplam 21.033 adet hadis ihtiva eden Musannef'te (el-Cami' ha­riç, 19.418 hadis) hemen hemen aynı muhtevaya sahip olan Kİtabu ehPil-kitâb iki kez yer almaktadır. [10]

 

7.  Sahih, el-Buhâri

 

Tam adı "et-Câmi'ul~müsned'us-sahih 'ul-muhtasar min umûri Ra-sûluîlah (s.a) vesünenihi ve eyyâmih"olan eserini Buhârî, hocası Is-hâk b. Râhûye'nin (238/852) Rasülullah'ın sahih hadisleri muhtasar bir kitapta toplasanız diye temennide bulunması üzerine tasnif etmiştir.

Buhârî, Sahih'ini 600 bin hadis arasından seçmiştir. Mescid-i Ha-ram'da telif etmiştir. Concordance'a göre 97 kitap ve 3 bin 730 bâb-tan oluşmaktadır. Mükererler dahil 7 bin 275 hadis ihtiva etmektedir, tbn Hacer bu sayıyı 9.082 olarak vermektedir. Mükerrerler dışında 4 bine yakın hadis vardır, tbn Hacer bu sayıyı da 2 bin 791 olarak ver­mektedir.

Telif sebebi de göstermektedir ki Buhârî'nİn Sahih'inde zayıf ha­dis yoktur. O, sahih hadisleri toplamak üzere telif edilmiştir. Ancak Buhârî'nİn bazen isidlöl kabilinden ve bâb başltğı'ndsi "terceme" ol­mak kaydıyla zayıf hadis zikreder. Yalnız bunları, öteki hadisleri zik­rettiği gibi takdis sigasıyla vermez. Senedsiz olarak verir. Aslında bu hadislerdeki za'fiyet de hafif bir zayıflıktır.

Buhârî, bâb başlıklarını çoğu zaman ayet-i kerimelerden, bazen hadislerden iktibaslarla ve bazen de serbest şekilde ve fakat fıkhı bir anlam taşıyacak tarzda seçtiği ibarelerle tanzim etmiştir. Bu yüzden pek haklı olarak:

"Buhârî'nİn fıkhı görüşleri bâb başlıklarındandır" sözü meşhur olmuştur. Bâblar ve bâblar içindeki hadislerin sıralanışı da fıkhîbİT sonuca ulaşma genel eğilim halindedir. Meselâ; ezan hak­kındaki rivayetler bu hususu çok açık bir şekilde ortaya koymaktadır. (Müslim ve Tirmizî'de böyle bir özellik gözükmez. Çünkü onlar ha-disçiliği esas tutmuşlardır).

Buhârî, bazen de bir hadisi ilgisi dolayısıyla ve ondan ahkâm is-tinbât etmek düşüncesiyle muhtelif kitapların çeşitli bâblarmda hadi­si bölerek "takti" tekrarlar. Ancak çoğu kere böyle hadîsi değişik yer­lerde verirken ayrı ayrı senedle zikretmeye dikkat eder. Bununla da hadisin değişik senedlerle rivayet edilmiş olduğunu ispatlamış olur.

Bu vesile ile hadis kitaplarında görülen tekrarların sebepleri üze­rinde bir-iki noktayı belirtmek yerinde olacaktır. "Müellifler hadisle­ri boş yere tekrar edip durmamışlardır. Bunun birçok büyük hikmet­leri vardır: Söz gelimi, senedin teaddüdü metne ait lafızların muhtelif oluşu v.s. Bazen bir hadisin bir tek sahabîden, değişik senedlerle ve farklı lafızlarla rivayet edildiği olur. Müelliflerin bütün rivayetleri toplama arzu ve hırsları dolayısıyla kitaplarında tekrarlar görülür".

Buhârî'nin, bir hadisi, Sahih'in 13 yerinde tekrarladığı olmuştur. Her defasında da başka başka hocalarından rivayet ettiği, farklı se-ned ve metinleri verir. Böylece hem hadisi kuvvetlendirir, hem de la­fız farklılıkları dolayısıla başka başka hükümlerin elde edilmesini te­min eder.

Ayrıca Buhâri, hadislerde geçen garib kelimeleri de yer yer açık­lar. Aynı şekilde onun müşkilü'l-hadis konusunda da açıklama yaptı­ğı görülür. Bunları o, hiç kuşkusuz fikıhçılığı sebebiyle yapmaktadır.

Buhârî'nin "Sahih"inde 22 adet "sülâsî"(üç ravi ile Rasülullah'a (s.a) ulaşılan) hadis bulunmaktadır. [Mubârekfûri, Mukaddimem Tuhfetİ'l-ahvezi, I, 249; îtr, eİ-lmam et-Tirmizî, s. 16 dn. Abdüiham-mid Şânûha, Tahrîcu sülâsîyyât, s. 16-38, Beyrut, 1985]. Buhârî'nin en nazil inadı 9'ludur.

Buhârî, hadis kitaplarının birinci tabakasına dâhildir. [11]

 

8. Sahih, İmam Müslim

 

İmam Müslim'in en meşhur eseri hiç şüphesiz el-Müsned'us-Sahİh adını verdiği Sahih'iir Sahih'in özelliklerini şöylece sıralamak müm­kündür:

1) "Sahih-i Müslim"diye şöhret bulmuş olan el-Müsnedu's-sahih Kütüb-i sinenin ikinci kitabıdır. İmam Müslim onu, 300 bin hadis için­den seçerek meydana getirmiştir.

2) İmam Müslim, bu kitabında öteki hadisçilerin pek riayet ei-medikleri bir hususa dikkat etmiştir. O, hocalarından semâ" yoluyla aldığı hadisleri naklederken özellikle "haddesenâ" tabirini; kendisi­nin hocalarına okumak suretiyle hocalarının tasvibine arz ettiği ha­disleri naklederken de "ahberenâ" tabirini kullanmışır.

3) İmam Müslim, ya ihtisar düşüncesiyle veya daha başka sebep­lerle kitabını bâblara ayırmamıştır. Daha doğrusu bâb başlıkları tan­zim etmemiştir. Onun kitabında görülen bâb başlıkları Nevevî tara­fından konulmuştur. Aslında daha önce de bâb başlıkları koyanlar olmuşsa da Nevevî onları, ıek isabetli bulman.iş ve kendisi yeniden tan­zim etmiştir.

4)  İmam Müslim'ii. kitabına aidiği hadisler, genellikle BuhârF-deki merfu hadislerdir. J, Buhârî'de bulunmayan 820 merfu hadisi de kitabına almıştır.

5)  Sanki bir sünennuş gibi Müslim'in Sa nh'İnde mevkuf \t maktu hadis yoktur.

Hâkim'in Şeyhi Ebı. Ali en-Neysabûrî' "Gök kubbenin altında Müslim 'in kitabından deha sahih hiçbir kitaf. yoktur" demiştir. Onun bu sözünün gerekçesi, endakî merfu hadislere hiçbir kimsenin sözü­nün karışmamış olmasıdır

 'Müslim kitabını ikâmet e t iği yerde kaynaklarının yanıbaşında ve şeyh/erinin hayatta bulunduğ ı bir sı 'ada / teydana getirmiştir. Ha­dislerinin arasında busKa söz serdeımekten k ıçtnmıştır. Kitabın üslû­buna, siyakına özen gösteriyor, Buhârî gibi, muhtelif bâblarda hadis­leri parçalamaya mecbur kalcak şekilde ahkâm isîinbatına çalışmıyor, muhtelif hadis zincirlerini bir yerde /o/ layabiliyor, 'mevkuf hadisle­re ehemmiyet vermeyip sadece'müsntd'ler/e ilgiieniyodu".

6) İmam Müslim, Sahih'ine yazdığı mukaddimede ne yaptığını açıklamıştır. Kütüb-i sitte içinde sadece Müslim'de görülen bu mukad­dime, Müslim'in bir özelliğidir.

7) A. Naim, Tecnd Tercemesinde şu özelliği de bildirmektedir: "Müslim, bir hadisin bütün tarîklerini, müteaddid isnadlarla ve elfâz-ı muhtelifesi ile hep bir araya cem' ve kendince o hadis, fıkhın hangi babına ait ise toptan oraya dercettiği gibi, bu top/ama esnasında da en evvel mülkin olan huffazın rivayetlerini dercedip mestur, hıfz ve iıkânda mulevâssu olan râvilerin naklini sonraya zuafâ ve melrûkînin mütâbeaten ve istişhâden rivayetlerini de daha sonraya bırakır ki, ara­nan hadis hem daha kolay bulunur, hem de gerek senedler ve gerekse metinler hep birden gözönünde tutulup istinbât edilecek hüküm ko­layca istinbât edilir".

8) Yine bazı hadisleri birden fazla yerde tekrarladığı da olmuştur. Tekrar ettiği hadislerin sayısı 137'dir.

9) Müteaddid isnadla gelen tek metin için senedlerin değiştiği nok­talara bir ( c ) harfi koymak suretiyle bu durumu belirtir.

10) Bir hadisin metninin benzeri, yukarıdaki sıraJanaya göre daha dün derecedeki ravilerden oluşan senedlerle de gelmişse, o senedleri verdikten sonra metin yerine 'mislehu'veya "nahvehu"demekle ikti­fa eder. "Bu meseleyi bilmek Sahihi Müslim ile meşgul olacaklara çok lazımdır". Bu kitabda metnin makamına kâim olmak üzere ' mislehu ' ile 'nahvehu' lafızlarına pek çok tesadüf edilir.

11) Rivayet edilen lâfzı aynen edaya büyük itina gösterir. Ravi-lerin bir harfte de olsa ihtilaflarını kaydeder. (Buhârî, mânâ ile riva­yeti tecviz ettiği için buna o kadar riayet etmez).

12) Müslim'in Sahih'i "kitab" adım taşıyan 54 bölümden oluş­maktadır. Bâblannın sayısı ise 1.322'dir. Mükerrerler dışında 3.033 hadisi ihtiva etmektedir. Kitab isimlen, Buhârî'deki kitab isimleriyle büyük ölçüde paralellik arzeder. Bâb başlıkları ise, daha sonra en-Nevevî (676/1277) tarafından konulmuştur.

13) Tefsir bölümü tam bir sistematiğe sahip olmadığı İçin Müs­lim'in Sahih'ini "Cami1" saymak istemeyen bir eğilim de bulunmak­tadır. Ayrıca Müslim'de sadece merfu hadislerin bulunması da onu cami' saymamak eğilimini kuvvetlendiren bir başka sebep olarak te­lakki edilir.

14)  Müslim'de sadece 17 ta'Hk vardır. "Sulâsi" nitelikli hiçbir hadis yoktur (Mubârekfûrî, I, 3455).

15)  Müslim, Buhârî'den hiç hadis rivayet etmemiştir.

16)  Müslim'in Sülâsiyâtı varsa da Sahih'ine koymamıştır.

17) Müslim, Sahih'ini yazdıktan sonra, devrinin büyük hadis mü­nekkidi Ebu Zür'a'ya takdim etmiş ve onun tashihlerini aynen uygu­lamıştır.

18)  Müslim, birinci tabakaya dahil hadi   kitaplarındandı. (Bk. el-Dihlevî, Hüccetullah'il-bâliğa I, 281). [12]

 

9. Sünen'ut-Tirmizî, et-Tirmizî

 

Hadis ilminin muhtelif şubelerine dair eserleri bulunan Tirmizî'-nin en meşhur eseri Sünen'ut-Tirmiüdiye bilinen el-Câmi*us-Sahîh'idir. Biz onu, asıl ismine ve muhtevasına en uygun olan yerde, Câmi'ler arasında incelemeyi tercih ettik. Ayrıca, Tirmizî*nin Câmii'nin kütüb-i sitte'nin üçüncü kitabı olduğuna dair ileri sürülen görüşü de benimse­miş bulunmaktayız. Bu benimsemede kitabın Cami' niteliği önemli bir faktördür.

Tirmizî, eserini Hicaz, Irk ve Horasan alimlerine sunmuş, hepsi de beğenmişlerdir. O, kitabı hakkında ''Kimin evinde bu kitap bulu­nursa orada konuşmakta olan Peyamber var demektir" şeklinde ko­nuşmaktadır. Yine O; "iki hadis dışında" kitabındaki bütün hadisle­rin ma'mûlun bin olduklarını da söylemektedir

Cami', ale'l-ebvâb bir teritebe sahihtir. Tahâret'ten //e/'e kadar uzanan 46 kitabı ihtiva etmektedir. Corordance'a göre cami; 46 kitab içinde 2 bin 496 bâb ve A.M. Şakir'in (1958) tahkiki ile başlayan bas­kıya göre de 3 bin 956 hadisten meydana gelmektedir. (Tuhfet'ul-ahvezî şerhi ile birlikte olan baskıda hadis sayısı 4 bin 51'dir).

Tirmizî, bâb başlığı altında bir veya birkaç hadisi verdikten son­ra sırastyla şu işlemleri yapar:

a. Hadisin sıhhat durumu (Hasen, sahih, zayıf, garib olduğunu) mutlaka açıklar.

b. Ravilerin durumunu, varsa seneddeki illiyeti beyân eder.

c. Haddisin varsa diğer tariklerini verir,

d. Konuyla ilgili diğer sahabîlerden yapılmış rivayetler varsa, on­lara da "vefi'l-bâbian fülânin vefülân".., diyerek, sahabî isimleri­ni vermek suretiyle işaret eder.

e. O konuda fukahanın görüşlerini, hadisle nasıl ihticac ettikle­rini, ulemâ arasında ittifak mı, ihtilâf mı bulunduğunu anlatır, tema varsa, mutlaka işaret eder. Bazen de uygulamanın hangi yönde oldu­ğunu gösterir.

Tirmizî'nin Cami'i, hadis kitaplarının ikinci tabakasına dahildir. [13]

 

10. Sünen, Ebu Dâvud

 

Mısır, Mezopotamya, Mağrib ve dünyanın birçok bölgesindeki muhtelif mezheb a.iimlerince standart bir hadis kitabı olarak hüsn-ü kabul görmüş ve çokça okunmuş olan Ebu Davud'un Sünen'i, Con-cordance'a göre 40 kitab ve bin 889 bâbtan meydana gelmektedir. Top-îam olarak, müellifin kendi ifadesiyle 4.800 hadis ihtiva etmekedir. Sünen'dekİ bazı kitablarm bâbları bulunmamaktadır.

Genellikle, bâb başlıkları altında oldukça az hadise yer verir. Na­diren de olsa, bu genel durumun dışına taşıldığı birkaç sayfalık hadis­lerin yer aldığı bâblar görülebilmektedir. Mesela "bâbıı sıfatı haec'in-Sebî" yedi sayfadır.

Sünen'de bâb başlıkları 'terceme' kısadır. Fakat herhangi bir gö­rüş ortaya koyacak şekilde değildir. Ancak aşağıdaki hadis okununca bâb başlığındaki ifadeden ne kastedildiği anlaşılabilmektedir. Mesela "Bâbu men edreke min'el-cumuaıi rek'aten" başlığı altındaki hadis okununca."bir rek'aieyetişen kişinin cuma'nın tamamına yetişmiş" sayıldığı anlaşılmaktadır. Bazen de bâb kelimesi "terceffie"s\zd\r.

Pek sık olmamakla beraber, hadisleri, Ugiîeri dolayısıyla birkaç bâbta zikrettiği olur. Fakat bu halde asla takti' yoluna gitmez. Sadece hadis uzun ise, o takdirde ilgili kısmını vermekle yetinir.

Gerekli gördüğü yerde şahıs tanıtması yapar (I, 31, 38, 251, 303, 384, III, 12, 25). Bazen bir râvi hakkında ileri sürülen iki ayrı isimle İlgili tercihli-tercihsiz açıklama yapar (I, 34, 325). Ya başkalarından naklen veya bizzat kendi görüşü olarak cerh ve ta'dilde bulunur (I, 32. 2SÜ, 281).Zaui hadisleri belirtirken gerekçe zikreder (I, 34, 68, 237, 263) . Mekânlar hakkında bilgi verir (I, 49-50, tahâre 34).

Tashih ve taz'if dışında bazı değerlendirmeler de yapar. Meselâ hadisi belli bir yöre alimleri rivayet etmiş İse, bunu belirtir (I, 65, 79, 319).

Hadis ıstılahlarım yer yer kullanır. Bir yerde mevkuf yerine mak-sûr (I, 278), bir yerde de ceyyid yerine nebil (Cihad 93, 2633. hadis) kelimesini kullanmıştır.

Sünen'de hiç "sülâsi" rivayet yoktur.

Ebu Davud'un Sünen'i hadis kitaplarının ikinci tabakasına da­hildir. [14]

 

11. Sünen, en-Neseî

 

Nesaî veya Neseî veya Nesevî diye de anılan Ebu Abdİrrahman, zamanının en meşhur hadis otoritelerinden biriydi. Daha ziyade fıkhı hadisleri derlediği es-Sünnen'ül-Kübrâ*sı sahih ve illetli hadisleri de ih­tiva etmekteydi. Sonra istek üzerine Neseî bu kitabını sadece sahih ha­disleri almak üzere ihtisar etti ve bu yeni eserine el-Müctenâ veya meş­hur olduğu şekliyle el-Müctebâ adını verdi. [el-Muctebâ'nm İbn'us-sünnî (364/974) tarafından meydana getirildiğine dair bilgi için bak. Ez-Zehebî, Tezkire, III, 940, Tezhîb'ul-Kemâl, I, 328].

el-Müctebâ, sünenler içinde en zayıf hadis ve cerhedilrniş râvisi bulunhan bir kitab olarak bilinir. Bunun için de Sahihayn'dan sonra üçüncü sırada sayılması gerektiğini savunanlar olmuştur. Hatta Nese-î'ni rica! tenkidinde Müslim'den daha sıkı davrandığı bildirilmektedir.

Neseî, Sünen'ine hadisleri dercederken gerçekten oldukça titiz dav­ranmıştır. Aralarındaki bir soğukluk sebebiyle hadislerini dinlemeye resmen me'zun olmadığı hocası, el-Hâris b. Mİskin'in hadislerini, ho­casından gizli olarak dinlediğini, ondan yaptığı rivayetlerde ahberanâ el-Hâris b. Miskin, kıraatten 'aleyhi ve ene esme'u diyerek belirtir. Bu, Neeİ'nin vera'ya takvası kadar, ilmî hassasiyetini de gösterir.

Nesei, hadisler arasındaki çok küçük rivayet farklarını bile, ha­disi baştan aşağı tekrar eımek suremle göstermiştir. Gariptir ki, onun bu hassasiyeti, Musevî asıllı müsteşrik Goldzİher tarafından "küçük işlerle uğraşma" olarak tenkid edilmiştir.

Neseî, Tirmizî'de olduğu gibi, her hadis için ayrı bir değerlendir­me yapmaz. Oîî ;n değerlendirmesi, kitabına almış olmasıdır. Ancak yine de yer yer senedierin durumlarını açıkladığı, birkaç hocasından birden aldığı hadisin lafzını hocalarından hangisine ait olduğunu bil­dirdiği görülmektedir.

Neseî, çoğunlukla hadisleri ahberanâ lafzı ile rivayet eder. Riva­yet lafızlarından önce bazı kitablarda görülenin tersine "Kale" lafız­ları mutlaka açıkça yer almaktadır.

Sünen, 51 kitab ve 2.400'e yakın bâb içinde yer yer "nev"' keli­meleriyle açılmış alt başlıklardan oluşmaktadır. Bu tür başlıkları da­ha çok ihtilaf edilen konularda kullanmaktadır.

el-Müctebâ'da "sülâsî" hadis bulunmamaktadır.

Sünen'in bize ibn'us~Sünm diye meşhur olan Ebu Bekir Ahmed b. Muhammed b. İshak rivayet etmiştir. "Sünen-i Neseî" denilince el-Müctebâ anlaşılır. eİ-Müctebâ hadis kitaplarının ikinci tabakasına dahildir. [15]

 

12. Sünen, İbn Mâce

 

İbn Mâce'nin Sünen'i mukaddime hariç 37 kitab, 1515 bâb ve 4341 hadisten oluşmaktadır. Bu hadislerden, 3OO2'si Öteki beş kitabın mü­elliflerinin ya beşi birden veya bir kısmı tarafından rivayet edilmiştir. Geriye kalan;

1.339 hadis ise, sadece İbn Mâce'de bulunan hadisler ("zevâ-id'ydır. Bunların da;

428'inin ricali güvenilir, isnadları sahihtir. 199'unun İsnadı hasen'dir. 613'ünün isnadı zayıftır.

99'unun ise isnadı yok hükmünde "vâhî", veya münker ya da ya-lanlanmıştir.

Sünen'in kütüb-i sitte'ye dahil edilişi, Eb'ul-Fadl b.Tahir el-Makdisî'nin (507/1113) "Etraf'ul-kütüb'is-sitte" ve "Şurût'ul-eimmeti'S'Sİtte"sınâc 6 kitab olarak İbn Mâce'nin kitabını almasıyla başlamıştır. Sonraki yazarlar da aynı yolu takip edince 7. asırdan iti­baren Sünen, kütüb-i sitte'nin 6. kitabı olarak hadis edebiyatı içindeki mümtaz yerini almıştır.

Sünen'in elde mevcut baskısında bazı hadis metinlerinin hemen altında küçük puntolarla dizilmiş siyah satırlardaki "vefi'z-zevâid" diye başlayıp devam eden bilgiler, kütüb-i sitte içinde sadece İbn Mâ­ce'de bulunan hadislerin sıhhad derecelerini gösterirler. Bu notlar, Ha­fız Ahmed b. Ebî Bekir el-Bûsırî'nin (840/1436) Kitabu Zevâid'i İbn Mâce'den alınmıştır. Bu eserde (1553) hadis yer almaktadır.

Sünen'in râvisi, İbn Mâce'nin Önde gelen talebelerinden olan Eb'ul-Hasen el-Kettân'dır. Ş.V. ed-Dilevî, İbn Mâce'nin Sünen'ine ha­dis kitaplarına ait yaptığı tabakalamada yer vermemiştir. Ancak onu ikinci tabakaya dahil etmek mümkündür. [16]

 

13. Sünen ed-Dârîmî

 

Dârimî'nin bize kadar ulaşabilmiş olan en meşhur eseri, bazı ha-disçilerin müsned ismini verdikleri Sünen rıdir.

Sünen, Arapların İslâm öncesi bazı tatbikatları, Hz. Peygamber'in (s.a) sireti, hadislerin yazıya geçirilmesi ve ümin fazileti ile İlgili ha­dislerden oluşan 163 sayfalık uzun bir giriş "mukadddime" ve 23 ki-tabtan meydana gelmektedir. İki cilt halinde matbu olan Sünen'de 1.403 bâb bulunmaktadır. (Bustan, s. 92)

Sünen, kendine özgü ve gerçekten kıymetli mukaddimesi dışında taharetten vasiyyete kadar uzanan fıkhı bölümleri, fıkıh kitaplarındaki sıralanışlarına uygun biçimde ihtiva etmektedir. En sonunda da Fedâü'ul-Kur'an'a ait bir bölüm yer almaktadır. Kitab bu muhtevası ile ale'r-rical sistem anlamında bir müsned değil, Sünen 'dir. Ancak Dârimî'nin Sünen'i, "ahâdîs-i mursele ve mevkûfeyi de muhtevi ol­makla", sünenlerin genel muhtevası dışına da taşmış bulunmaktadır. "Sülâsiyattnin çokluğ'u' (15 adet) bir başka özelliğidir. [Mubârekfû-rî. I, 349; Afif Muhammed b. Nuredin Sülâsiyyât'ud-Dârimî, Nuru-osmaniye Ktb. 576/3; Abdulhamid Şânûa, Tahrîcu Sülâsiyyât, s. 52-74, Beyrut 1985].

Dârimî"nin Sünen'i mevsuk bir hadis kitabı kabul edilmek ve hatta bazı hadisçilerce kütüb-ü sitte'nm 6. kitabı olmaya layık görülmekle birlikte, bütün hadisleri, "sahih hadis" şartlarını —tam olarak— ta­şımaktadır. Bununla beraber, "rical-i zuafâsı az, ehadis-i münkere'si nâdirdir".[17]

 

14.  Sünen, ed-Dârekuinî

 

Dârekutnî, Sünen'inde mevsükiyeıine inandığı hadisleri bir ara­ya getirmeye ve hadislerin çeşitli isnad ve rivayetlerini vermeye gayret etmiştir. Meselâ kitabının ilk hadisi olan "Su iki külle miktarına ula­şınca onu hiçbir şey kirletmez veya pislik tutmaz" hadisinin 5 değişik rivayetine ait 40 farklı isnad zikretmiştir.

Dârekutnî ricâie ait değerlendirmelerini Sünen'inde yapmaktadır. Onun bu sahadaki bilgi ve dikkatinin en açık delili, fazlaca görülen bu değerlendirmeleridir.

Ancak hatırlatılması gerkir ki, rical konusundaki müsellem oto­ritesine rağmen, Dârekutnî'nin Sünen'i, öteki sünenlere oranla daha fazla, zayıf (münker, hatta mevzu) hadis ihtiva etmektedir. Bu yüz­den de onun Sünen'i kütüb-i sitte dışında bırakılmıştır. [18]

 

15. es-Sünen'ül-Kübrâ, el-Beyhakî

 

Beyhaki'nin "umûmîplânı ve metodu açısından"orijinal bulu­nan en meşhur eseri es-Sünen'ul^Kübrâ'dır. Bu eser, ilk kez. Hayda-râbad'da 1344 senesinde 10 büyük cilt halinde basılmıştır. Bu baskı­nın sayfa altlarında Îbn'ut-Türkmâm diye meşhur Hanefî alimi Ala-eddin b. Ali b. Osman el-Mardinî'nin (745/1344) Beyhakî'ye itirazla­rını ve münakaşalarını dile getirdiği "el-Cevher'un-nakryy fi'r-reddi ale'l'Beyhakt" adîı eseri de bulunmaktadır.

es-Sünen'ül-Kübrâ'nın neşrini gerçekleştirenlere göre, Sünen'İn Özellikleri "Mezâyâ" şöylece özetlenebilir:

Bilinen hadis kitaplarının hiçbirinde bulunmayan sayıda çok ha­dis ihtiva etmektedir.

Diğer hadis kaynaklarında bulunan hadisleri verirse, senet ve metin itibarıyla değişik ve üstünlüklerle yer verir.

Buhârî ve Müslim'in birlikte veya ikisinin birinin eserine aldığı hadisi verecek olursa, bu durumu açıklar. Böylece es-Sünen'uI-Kübra, bir çeşît Sahihayn üzerine yazılmış müstahrac niteliği taşır.

Hadis ve rical değerlendirmesine ait (tashih, tercih, taz'if v.s.) na­killer de oldukça çoktur.

Fıkhî meseleleri açıklar. Mesele ile ilgili ayet ve hadisleri delil olarak zikreder.

Şafiî mezhebine bağlı olmasına rağmen, bazen mezhebine muha­lif görüşü, bazen de İmam Şafiî'nin meşhur görüşüne muhalif olan görüşünü tercih eder (Meselâ, başı birkaç kez mesetmek I, 62; deve eti yemekten ötürü abdest almak, I, 158; ölmüş kişi adına oruç tut­mak, IV, 657 gibi konularda bu tutum görülür). Sünen, tabiî olarak, fıkıh bâblarına göre tertib edilmiş olmasına rağmen, münasebet dü­şünce konu dışına taşarak, zihni çağrışım yaptığı konuya ait hadisleri verir. Meselâ; Hıdâne babında birr ve sıla ile ilgili hadisleri; hudûa'da İsti'zân ile ilgili hadisleri; edeb'ul-kâdî'de de emir-i bi'1-ma'ruf ve ne-hiy'i arti'l-münker ile ilgili hadislere yer vermiştir.

Kitap ve bâblar arasında oldukça ince irtibat noktalarını gözetir. Öyle ki, Sünen, kitap ve bâbları birbirini içeren muttasıl ve müteselsil halkalar gibidir.

Bâb başlıkları "lerceme" ile hadisler arasındaki ilgiye dikkat ya­nında, önceki babın son hadisinin, sonraki bâb başlığına münasip düş­mesine de Özel bir titizlik göstermiştir. Meselâ, "bâbu kaili'r-racüli bi'l-mer'eti", babının son hadisi, Müslüman bir kız çocuğunu öldür­düğü için katledilen yahudi ile ilgilidir. Arkasından gelen bâb ise "bâ­bu fi men lâ kısâse beynehu bi'h-tilâf'id-âineyn", başlığını taşı­maktadır.

Sunen'deki hadislerin ekserisi, el-L'mm, Sünen'i Ebu Dâ\ ud ve Stıncn-İ Dârekutnî gibi musannef eserlerden nakledilmiştir.

Ayrıca Beyhakî, Sünen'de Eb'ul-Huseyn Ahmed b. Ubeyd'in Sü-nen'inden de pek çok hadis tahrîc etmiştir,

Beyhakî'nin Sünen'inde, sahabe, tabiîn ve sonralci diğer imamla­rından yapılmış nakiller "el-âsâr", başka eserlerde görülmeyen ölçüde bol bulunmaktadır. Aslında Sünen'ler merfu hadisleri ihtiva et­mek özelliği ile bilinirler. Burada "Sünen" çerçevesinin dışına taşıl-mış olduğu görülmektedir.

Mevcut baskının her cildinin sonunda o ciltte geçen sahabî ve ta­biîn isimlerine göre tanzim edilmiş alfabetik fihrist de bulunmakta­dır. Künyeleri müphem isimlere de ayrıca bu fihristte yer verilmiştir.

Beyhakî'nin eseri de hadis kitaplarının üçüncü tabakasında yer almaktadır. [19]

 

16. el-Müstedrek, el-Hâkim

 

Birçok eser sahibi olan ve kadı olduğu için Hâkim lakabı ile tanı­nan Ebu Abddilah Muhammed b. Abdillah; el-Müstedrek'i birtakım türedi kişilerin "mübtedia"; on bin kadar sahih hadis söz konusu İken, bin cüz kadar bir hacme sahip senedlerin tümünün zayıf olduğunu id­dia etmeye başlamaları ve ilim ehlinin ileri gelenlerinden bir gurubun kendisinden, Buhârî ve Müslim'in şartlarına uygun senedlere sahip ha­disleri bir kitapta toplamasını istemeleri üzerine yazdığını bildir­mektedir.

Buhârî ve Müslim'in birlikte veya ikisinden birinin şartlarına uy­gun hadisleri ki bu şartlar tüm. İslâm hukukçularına göre sahih ha­disin şartıdır toplamaya çalıştığını, sika râvilerden meydana gelen veya nakledilen metinlerin ortaya konulmasının makbul bir İş oldu­ğunu belirtmektedir. Hadislerin sonunda Seyhan'ın veya onlardan han­gisinin şartına uygun olduğu halde kitaplarında bulunmadığını açık­layan el-Hâkim, kendisine göre "sahih " kabul ettiklerine de ayrıca işa­ret etmektedir.

el-Müstedrek, asıl olarak kabul ettiği Sahihân gibi cami' bir eser­dir. Müellifin, Buhârî ve Müslim'in şanların esas almış olmasına rağ­men onun tashih'ât mütesâhilolduğu konusunda ulemâ görüş birliği içindedir. Ancak el-Müstedrek'te Seyhan'ın şartına uygun hiçbir ha­dis bulunmadığı şeklindeki iddia da oldukça ifrattır. el-Müstedrek'i telhis eden ez-Zehebî (748/1247), Müstedrek'teki hadislerin yarıya yakını­nın sahih, dörtte birinin metni illetli olsa da senedi sağlam, son dörtte birinin de sahih olmaktan çok uzak münker ve vâhiyât'tan ibaret olduğunu açıklamaktadır. Bu sebeple Zeheoî'nin telhisi ışığında Müs-tedrek'tcn yararlanmak gerekmektedir. Ztîtn el-Müstedrek, Zehebî'-ye ait bu hadis konusu telhis ile bnükte basılmış bulunmaktadır. [20]

 

17. Mesâbîh'us-SLnne, el-Beğa î

 

el-Beğavî, âbidlerii elinde Allah'ın kit ıbındân sonra sünenlerden oluşan bir nasip kaynacının bulunması ve Dnlara taatlarında böylece yardımcı olmak maksaniyla, uîemân;n kit; plarına dercettği hadisler­den derlemek suretiyle I u kitabı meydana getirdiğini belirttikten son­ra kitabının özellikleri.;i şöyle anlaunaktaiır:

"Hadis imamlarır. n nakline irin ad ed rek ve uzatmaktan sakın­mak maksadıyla hadislcnn sensdlerin; (tam !men) terkettim. Bazen  herhangi bir mucip sebe be mebnî sc dece i adisi Hz. Peygamber 'den (s.a) nakleden sahabini.r ismini verdim.

Her babın hadîsler nde sihah ve h ısan c iye iki kısma ayrılmış bu­lacaksın. Sthah ile Buhîri ve Nfüslim in Canilerinde ya ikisinin bir­likte ya da sadece herhangi bir, nin tahrfc ea !ği hadisleri kastetmekte­yim. Hısan ile de Ebu Dâvud, Tirmiz; ve öt^ki hadis imamlarının ki­taplarındaki hadisleri bakımından sahihtirler. Ne var ki, bunlar, is-nadlannınh ulviyeti açısından Reyhan in şar larına tam uygunluk de­recesine ulaşamamışlardır. Zatin ahkâmın e ıseriyeti de hasen tarikle­re sahip hadis/erle sabit olmuştur. Zayıf veya garib olanlara mutlaka işaret ettim. Münker ve mevzu hadis.eri ise, hiç almadım... "

Hemen işaret edelim ki, el-Beğavî tarafından yapılan bu sıhah ve hısan ayrımı kaynaklan açısından pek hoş karşılanmamış ve tenkid edilmiştir.

Mesâbîh'us-Sünne, sünen tertibmdedir. 4.931 hadis İhtiva etmek­tedir. (Bu,rakam tahkikli 1987 Beyrut baskısı rakamıdır.)

Mesâbîh, kütüb-ü sitte ve Dârimî'nİn Sünen'ine dayanmaktadır. [21]

 

18. Mişkâfut-Mesâbih, et-Tebrizî

 

Ebu Abdillah Muhammed b. Abdillah el-Hatîb et-Tebrizî (737/1336) Mesâbih'e toplam 1.511  hadis ziyade etmek suretiyle

Mişkât'ul-Mesâbih adh eserini meydana getirmiştir.

Hatib Tebrizî, Beğavî'nin senedsiz zikrettiği hadislerin râvi ve kay­nağını göstermek ve hemen hemen her babı üç fasla çıkarmak suretiy­le Mişkât'ı telif etmiştir.

1. Fasıl: Beğavi'ninsj/ifl/7 dedikleri. Bunlar, Buhârî ve Müslim'­in ya birlikte ya da ayt ayrı kitaplarına aldıkları hadislerdir. Aynı ha­disi tahric eden öteki hadisçilere işaret etmeye gerek duyulmamıştır.

2.  Fasıl:  Beğavî'nin  hısan  dediği  hadîslerden meydana  gel­mektedir.

3. Fasıl; Bu da ait olduğu baba uygun düşmesine rağmen Beğa-vı'nin Mesâbîh'e almadığı hadislerden oluşmaktadır. Hatîb Tebrizî'-nin yaptığı ilavedir. Hatîb, her ne kadar Beğavi gibi merfu' hadisleri seçmek üzere bir eğilim götermemİşse de usulde Beğavî'ye lam tamı­na bağlı kalmıştır.

Ayrıca Halib Tebrizî, birinci ve ikinci fasıllarda, diğerinde olma­sı gerekirken sehven bir başkasına alınmış olan hadisleri de bulunma­ları gerekli yerlere koymuştur. Ancak Mesâbîh'in genel bâb yapısında takdim-te'hir gibi bir yola girmemiştir.

Mişkât, aslı olan Mesâbîh'ten daha fazla rağbet görmüştür. Alim­ler okumak, okutmak ve şerh yazmakla Mişkât'a olan güvenlerini gös­termişlerdir.   Mişkât'u-MesâbîtV in  en  meşhur   şerhi   Aliyyulkârî (1014/1605) tarafından kaleme alınmış olan "Mirkât'ul-mefâtih şer-hu Mişkâti'l-esâbîh"i\r. 5 cild halinde matbudur. Muteber bir şerhtir. Mişkât'ul-Mesâbih, Hindistan'da. Rusya'da ve Dimaşk'ta birçok kereler müstakil olarak ve Mirkât'ul-mefâtih ile birlikte basılmıştır. İngilizceye tercüme edilmiş ve Kalküıa'da- 1809'de neşredilmiştir.

En son Muhammed Nâsiruddİn el-Albârv'nin tahiki ile 1961'de Dimaşk'ta, 1979'da da Beyrut'ta ikinci kez basılmış bulunmaktadır. el-Albânî neşrinin sonunda hadislerin alfabetik fihristinin veril­miş olması, Mişkât'ta mevcut (ilk kelimesi bilinen) herhangi bir hadi­si bulmak açısından oldukça kolaylık sağlamaktadır. [22]

 

19. Câmi'ul-Usûl li Ehâdis'ir-Rasül, Mecdü'd-dîn Eb'us-Saadât Mübarek b. Muhammed tbn'ul-Esîr el-Cezerî

 

Mecdüddin Eb'us-Saadât Mübarek b. Muhammed tbn'ul-Esîr el-Cezerî (606/1209), Rezîn b. Muâviye'nin yukarıda kısaca niteliğine de­ğindiğimiz eserini esas alarak bu kitabı yazmıştır.

Müellifin eserini mebâdî, mekâşıd ve havâtîm diye isimlendirdiği üç ana bölüme ayırmıştır.

Mebâdî kısmı 25-205. sayfalar arasında yeralan mufassal ve mü­kemmel bir mukaddime ve hadis usûlü özetinden oluşmaktadır. Bu bölümden öğrendiğimize göre; asıl amaçları hadisleri hıfz ve isbat et­mek, yalan ve uydurmaları ayıklamak, sened ve ricale dikkat etmek olan mutekaddimünun eserleri üzerinde daha sonraki alimler, tertip değişikliği ihtisar-takrib, cem1 ve şerh gibi birtakım yeni ilmî faaliyet­lerle hadis ilminin intişar ve inkişâfına hizmet etmişlerdir. Bunlardan Rezîn b. Muâviye (535/1440), Muvatta, Sahİhân, Tirmizî, Ebu Dâ-vud ve Neseî'nin Sünen'lerindeki hadis metinlerini şerh ve tefsirden uzak olarak bir araya getirmiştir. Rezin'in, birçok hadisi, asıl bulun­ması gerekli bâbların dışındaki bâblara yerleştirdiğini, birçok hadisi mükerreren verdiğini, birçoğunu da terkettiğini gören müellif, onu ye­niden tertib ve düzene koymayı, terkettiklerini ilave etmeyi, müker­rerleri bire indirmeyi ve garib kelimeleri de açıklamayı uygun bularak çalışmaya başlamıştır.

Senedlerini sahabî râvi dışında tümüyle hazfeden müellif, hadis metinlerinin başına, sahihayn, Muvatta', Tirmizî, Ebu Dâvud ve Ne-seî sırasıyla bu müelliflerin isim ve eserlerine en çok delâlet edecek harf­lerden seçtiği kısaltmalar "remz" koymuştur. Hadis metinlerinin so­nuna da o hadisi kitabında zikir "lahric" eımiş olan müellifin ismini "ahraceh'ul-Buhâri" gibi açıkça kayetmiştir. Fazla gibi görünen bu işlemin gerekçesini de zaman içinde, yıpranmadan dolayı remizlerin kaybolması halinde müstensİh (veya nâşir)lerin o kısaltmaları yenile­yebilmelerine "teedîd" imkân vermek olarak açıklamıştır. Bu, fevka­lâde takdire değer bîr ilmî hassasiyettir.

Ayrıca Rezîn'in kitabında bulunduğu halde, İbn'ul-Esîr' kütüb-isitte'de bulamadığı hadisleri de kısaltma yeri boş olarak kaydetmiş­tir. Nüsha farklarından doğmuş olma ihtimali bulunan bu farklılığın zamanla ele geçecek başka nüshalarda görülerek tamamlanabileceği ümidi ile bu yolu tercih etmiş, tam bir ilmî anlayış ve uygulama sergi­lemiştir.

Câmi'ul-usûl, merfu ve mevfcu/hadisleren oluşturulmuş, Tâbiûn ve daha sonrakilerin görüşleri ise, çok nadir olarak zikredilmiştir.

Hadisleri, ağırlıklı şekilde temas ettikleri bâblarda vermiş, tekrar etmemeye, konulan mümkün mertebe bütün detaylarıyla bir araya top­lamak suretiyle tam bir bütünlük sağlamaya çalışmıştır.

Câmi'ul-usûl, alfabetik bir sisteme sahiptir. Ancak alfabetik sis­tem, hadis metinlerinde değil, kitap (bölüm) isimlerinde uygulanmış­tır. Kitap isimleri de kelimenin aslî harferine göre değil, aslî ve zâid olsun görünen ilk harfine göre tanzim edilmek suretiyle iyice pratik hale getirilmiştir. Sadece lâm'ı tarifleri hiç nazarı itibara almamış, on­ları yok kabul etmiş ondan sonraki harflere göre sıralama yapmıştır. Meselâ; İslâm, İmân, ilâ, Aniye kitaplarının yanında aslî harfi İtiba­rıyla .(" - )'da olması gereken İhya 'da olması gereken i'-tisâmın da hemze'de vermiştir. [23]

 

20. Kenz'ul-Ummâl, Ali el-Muttekî

 

Alaeddin Ali el-Muttakî (975/1567), Suyûtî'nin Cem'ul-cevâmî ve el-Cami'us-Sağir'İni ale'l-ebvâb sisteme

aktarmak ve (Câmi'ul-usûl'de olduğu gibi) kitap isimlerini alfabetik sıra içine koymak sure­tiyle Kenz'ul-ummâl'i meydana getirmiştir.

Kenz'ul-ummâl, el-Muttakî'nin daha önce ayrı ayrı yaptığı çalış­maların bilahare birleştirilmesi ile oluşturulmuştur. Eser bu haliyle, üst kapakta belirtildiğine göre 40.000'e yakın hadis ihtiva etmektedir.

Ali el-Muttakî eserini bizzat kendisi seçmiş ve bu seçme, Münte-hab ı Kenz'il-ummâl adıyla Ahmed b. Hanbel'in Müsned'i kenarında '3S''rmştır. Müellif bu intihab ve ihtisarında yaklaşık olarak Kenz'ul-ummâl'in üçte birini (15.000) hazfetmiştir. Bunlar mükerrer hadislerdir. [24]

 

21. et-Tâc'ul-Camİ", M. Ali Nâsif

 

Ezher Üniversitesi alimlerinden Mansûr Ali Nâsıf tarafından 6 yıl­da (1341-1347/1922-1928) meydana getirilen et-Tac'ul-câmi'i, fıkıh bâblarına göre Buhârî, Müslim, Ebu Dâvud, Tirmizî ve Neseî'nin ki-tablarından seçilmiş hadisleri ihtiva etmektedir.

Müellif, bu beş kitapta hadis bulamadığı konulara dair rivayetle­ri Şafiî'nin ve Ahmed b. Hanbel'in MüsnedMerinden, tmam Mâlik'in Muvatta'ından, İbn Mâce'nin Sünen'inden ve Hâkim'in Müstedrek'-inden tamamlamıştır. Bu durumu da yerinde açıklamıştır.

et-Tâc dört ana bölümden oluşturulmuştur:

1.  îman, İlim ve ibâdât

2.  Muamelât akam ve adat (buy'u, nikâh, taam, libas, tıb... v.s.)

3.  Fedaİl, tefsir ve cihad

4.  Ahlâk ve sem'iyyat (edeb, zühd, ezkar, fiten, kıyamet vs.) [25]

 

22. Mecme'uz-Zevâid, el-Heysemî

 

Hafız Nureddin Eb'ul-Hasen Ali el-Heysemî (807/1404) tarafın­dan önce ayrı ayrı Bezzâr, Ebu Yâ'lâ ve Ahmed b. Hanbel'in müs-nedleri iie, Taberâni'nin üç m'uceminin kütüb-i sineye zevâidi tesbît edilmiş, sonra hocası Zeynuddin el-Irâkî'nin teklif ve işareti ile, se-nedleri hazfederek bu altı kitabın zevâidi Mecme'uz-zevâid ve menbe'ul-fevâid adıyla bir araya getirilmiştir.

Mecme'uz-zevâid 10 cilt halinde basılmış bulunmaktadır.

Heysemî, şenedleri hazfetmiş, fakat her hadisin sıhhat durumu­na dair hadis metinlerinden sonra açıklamada bulunmuştur.

Müellifin, bundan başka Ebu Nuaym'ın Hilye'si, Temam b. Ne-cih'in Fevâid'i, îbn Hıbbân'ın Sahih'i, Haris b. Ebî Üsame'nİn Müs­ned'i için yazdığı 4 zevâidi daha bulunmaktadır.

Kettânî ve ondan naklen Ebu Zehv Mecme'uz-zevâid'i, "hadis ede­biyatının en faydalı, benzeri az bulunur ve bir eşi şimdiye dek tasnif edilmemiş" bir örneği olarak takdir ve tavsif etmektedir. [26]

 

23.  el-Metâlib'ul-Âliye, İbn Hâcer

 

el-Hafız İbn Hâcer eî-Askalânî (852/1448) tarafından kaleme alın­mış olan el-Metâlib'ul-Âliye bi zevâid'il-mesânid'is-semâniyye, Habi-burrahman el-Â'zamî'nin tahkiki ile 4 cilt halinde basılmış bulun­maktadır.

et-Tayâlîsi (204/819), el-Humeydî (219/834), İbn Ebî Ömer el-Adenî (243/858), Müsedded b. Müserhed (228/843), İbn Meni' (244/858), İbn Ebi Şeybe (235/849), Abd İbn Humevd (249/863), İbn Ebî Usâme'den (282/895) oluşan sekiz musannıfa ait müsnedlerin kütüb-i sitteye zevâidini ihtiva eden eserde muhakkikin tesbitine öre 4.702 hadis yer almaktadır.

Hadis ilmi ve edebiyatında müstesna bir yere sahip bulunan mü­ellif ibn Hacer, hadislerin sıhhat durumu ve senedler hakkında bilgi­ler de vermektedir. Ayrıca tahkikli bir baskısının yapılmış olması da eserden güvenle faydalanmayı mümkün kılmıştır,

Kütüb-i sitteye bu iki zevâidi de eklersek toplam olarak 20 hadis kitabından faydalanma imkânı doğmuş olmaktadır. Bu 20 eserin her birini ayrı ayrı elde etmenin, günümüz şartlarında ne kadar fedâkâr­lık istediği ise açıktır. Üsrelik el-Heysemî ve tbn Hacer'in zevâidlerini topladıkları eserlerden bir kısmı basılmış da değildir.

Eseri tahkik eden Habiburrahma ei-A'zamî, hadisin sahih, hasen veya râvilerinin sika olduğunu ilk bakışta anlamak için hadis rakam­larının başına yuvarlak bir yıldız işareti koymuştur. [27]

 

24.  Edeb'ul-Müfred, el-Buhârî

 

İmam Buhârî, ahlâk ve âdâb'a ait hadisleri daha geniş olarak müs­takil bir eserde toplamak istemiş ve el-Edeb'uI-müfred'ini telif etmiş­tir. Onun bu eseri değişik tarihlerde Hindistan, İstanbul ve Mısır'da basılmıştır.

Muhammed Fuad Abdülbâki, el-Edeb'ul-müfred'in bâb ve ha­dislerini numaralamış, hadislerin öteki kaynaklardaki yerlerini göster­miştir. Ayrıca merf'u olmayan hadisler için hadis rakamından sonra parantez içme "Eser" anlamına gelmek üzere ( ^ ) harfi koymuş ve bunları da ayrıca numaralamışım Bu rakamlamalara göre el-Edeb'ul-müfed'de 644 bâb, 383*ü eser olmak üzere toplam 1.322 hadis yer al­maktadır. Bu rakamlardan da anlaşılacağı gibi her bâbta aşağı yukarı 2 hadis bulunmaktadır.

Anne-babaya iyilik etmeyi emreden el-Ankebût suresi (29), 8. aye-tiyle ilgili bâb ile başlayan kiîab, "Kin duyman, düşmanının ölümü­nü temenni edecek derecede olmasın" anlamındaki Hz. Ömer'e ait bir tavsı\tden oluşan 644. bâb ile sona ermektedir.

el-Edeb'ul-müfred'e Hintli Fazlullah el-Gılân iki ciltlik bir şerh yazmış ve fihristler hazırlamıştır.

Eseri türkçeye tercüme eden Fikri Yavuz, tercümede bu şerhten istifade etmiştir. Eser "Ahlâki Hadisler" adıyla iki cilt halinde İstan­bul'da 1974'ie basılmıştır. [28]

 

25. et-Terğib ve'(-Terhîb, el-Münzirî

 

Kısaca el-Münziri (656/1258) diye tanınan Abdülazîm b. Abdil-ganiy b. Abdillah, Ebu Muhammed Zekiyyuddin el-Münziri, 581'de doğdu.

Mekke, Dimeşk, Harran, Ruha ve İskenderiye'de ilim tahsil etti.

Kendisinden ed-Dimyâtî, Eb'uİ-Hüseyn el-Yûnînı, Takiyyuddin İbn Dakikf 1-îd gibi zatlar rivayette bulundular. [ez-Zehebî, Tezkira, IV, 1437].

"Şerh'ut-Tenbih" Müslim ve Ebu Davud'un eserlerin yaptığı ih­tisarları vardır. Zehebî, "Devrinde ondan daha üstün hafız yoktu "der.

Tacûddin es-Sübkî, el-Münzirî'yi tanıtırken şunları söyler: Ho­calık yaptığı Kamiliyye Dar'ul-hadis'inde ilim ve ibadetle meşgul olur, cuma namazları dışında hiç dışarı çıkmazdı. Hatta, alim ve hadisçi olan oğlu vefat ettiği zaman, oğlunun cenaze namazını medresenin içinde kıldırmış, kapıya kadar cenazeyi teşyi' etmiş, göz yaşlan arasında "Oğ­lum, sem Allah'a havale ediyorum" demiş, tekrar İlim ve ibadetine dönmüştür. Teşyi' için mezarına kadar bile gitmemiştir.

Bu ölçüde ilim ve ibadete düşkün olan ei-Münzirî'nin en meşhur eseri hiç kuşkusuz, et-Tergîb ve't-Terhît mine'l-hadisi'ş-şeriridir.

Ebu Zehv'in belirttiği gibi et-Tergîb, derleme "cem" ve hadis­lerin sıhhat derecelerini açıklama açısından en iyi teliflerden biridir. Bu yüzden de günümüze kadar va z ve mürşidlerİn büyük bir çoğun­luğu ona itimat etmiş ve kullanmriardır. Bugün de irşad hizmetleri­nin temel kitaplanndandır. [29]

 

26. el-Ezkâr, en-Nevevî

 

Belli konulara tahsis edilmiş hadis eserleri içinde tanıtılması ge­rekli biri de en-Nevevî'nin (656/1277) asıl adı, Hilyet'ul-ebrâr ve şiâr'ul-ahbâr fi telhîsi'd-deavân ve'I-ezkâr'ıl-müstahabbe fi'I-leyli ve'nehâr olan kitabıdır. Eser, Ezkâr-ı Nevevî diye meşhur olmuştur.

Şam'a bağlı Neva nahiyesinde dünyaya gelmiş, hadis ve fıkıhla sözü sened kabul edilecek derecede ilmî otorite sahibi olmuş olan en-Nevevî, eserinde, günlük yaşayış içinde yapılacak dua ve zikirlerle il­gili rivayetleri toplamıştır. Aynı işi daha önce yapmış olan müellifler­den en-Nesei ve Ebu Bekir b. es-Sünnî'nin (364/974) Amel'ul-yevm ve'l-leyle'leri de daha dar çeçevede ve aynı mahiyetle matbu eserlerdir.

Nevevî, daha Önce alimlerce tasnif edilmiş olan eserlerin senedler ve tekrarlar dolayısıyla uzamış olduklarını, halbuki zamanındaki in­sanların himmetlerinin azaldığını ve dolayısıyla bu işe ilgi duyacaklar için kolaylık göstermek maksadıyla senedlerİ hazfettiğini, zaten aslo-İanın da zikir ve duaların biiinip uygulanması olduğunu belirtmekte­dir, Senedler yerine hadislerin sıhhat dereceleri ile ilgili bilgi vermeyi daha uygun bulduğunu ve böyle bîr girişimin faydasının daha umîmi olduğunu da vurgulamaktadır.

Hadis, fıkıh, önemli kaideler ve tasavvuf! bahislerle ilgili olarak açtığı bâblarla okuyucuyu tatmin etmeye çalışan müellif, senedler \e tekrarlar yüzünden kabarmış olduğunu söylediği önceki eserlerden daha hacimli bir kitap meydana getirmiştir. Ancak verdiği bilgilerin ve tut­tuğu yolun isabeti sonucu olacaktır ki, el-Ezkâr daima büyük bir rağ­bete mazhar olmuştur. Müellif Nevevî, dua ve zikirlerle ilgli rivayetle­ri Buharı, Müslim, Ebu Dâvud, Tirrnizî ve Neseî'nin eserlerinden seç­miş çok az bir kısmına da "kütüb-imeşhûre"den nakletmiştİr. Bu arada zayıf olduğunu beyan ederek zayıf hadisler de kaydetmiştir. Kitabın son kısmında da belli hal ve vakitlerde okunacak genel dualar, dua âdabı ve istiğfar iie ilgili bir bölüme yer vermiştir. [30]

 

27. el-Câmi'us-Sagîr, es-Suyûtî

 

Yüzlerce eserin müellifi olan Abdurrahman b. Ebi Bekir b. Mu-hammed, Celâleddİn es-Suyûtî'nin (911/1505) hadis alanındaki eser­lerinden olan ei-Cami'us-Sağîr min Ehâdis'il-beşîr ve'n-nezir'i yine mü­ellife ait Cem'ul-cevâmİ' adlı bütün hadisleri bir araya toplamak mak­sadıyla telife başlanmış ve fakat yarım kalmış olan eserin telhisidir ve 10.031 hadis ihtiva etmektedir.

Kısa ve özlü "veciz" hadislere tahsis edilen el-Câmi'us-sağîr'de ahkâm hadis/eri hemen hemen hiç bulunmamaktadır. Osmanlı ulema­sının büyük rağbetine mazhar olmuş bulunan esere, uydurmacı ve ya­lancı kişilerin yalnız başlarına rivayet ettikleri hiçbir hadis alınmamıştır. [31]

 

RİYÂZ'ÜS-SÂLİHÎN'DE

İSİMLERİ GEÇEN HAVİLERİN

ALFABETİK SIRAYA GÖRE

KISACA HAYATI

 

- A -

 

Abbas b. Abdulmuttalib

 

Peygamber Efendimiz'in amcasıdır. islâm dinine büyük hizmet­lerde bulunmuştur. Peygamber Efendimiz kendisine babası kadar hür­met gösterirdi.

Köle azat etmek çok sevdiği işlerdendi. Peygamber Efendİmiz'-den 35 hadîs rivayet etmiştir. [32]

 

Abdullah b. Abbas

 

Rasulullah Efendimiz'in amcasının oğlu ashabın alimlerindendİr. Peygamber Efendimiz dua etmiş olduğu için hadis, fıkıh feraiz ilimle­rinde ileri derecede mesafeler katetmiştir. Müstakil bir tefsiri de var­dır. 164 hadis rivayet etmiştir. [33]

 

Abdullah b. Abdurrahman b. Ebu Sa'saa

 

Tabiînden ve Medine'nin yerlilerindendir. [34]

 

Abdullah b. Amr b. As

 

Kureyş kabilesinden olup; zahit, ibadet yapmaya ve Kur'an oku­maya düşkün bir kişi idi. İslâmiyet uğrunda Mekke fethinden bir yıl önce-Medine'ye hicret etti. 65 tarihinde, 72 yaşında iken ebedî âleme göçtü. [35]

 

Abdullah b. Büsr

 

Ashabtan, uzun zaman hayat sürdükten sonra, Hicrî 88 senesinde, 94 yaşında iken Humus'ta vefat etmiştir. 50 civarında hadis riva­yet etmiştir. [36]

Abdullah b. Cafer

 

Hz. Ali'nin kardeşi, Cafer'in oğlu olup cömert bir kişi idi. Baba­sı ve annesi Hebeşİstan'a göç etmişlerdi. Abdullah orada doğdu. Hic­ri 80 senesinde ve 80 yaşındayken vefat etti. [37]

 

Abdullah b. Ebu Evfa

 

Hem kendi, hem de babası ashab-ı kiramdandır. Bey'at'ur-Rıdvan'da, Hayber ve onu takip eden savaşlarda bulunmuştur. 95 hadis rivayet etmiş, Hicrî 87 tarihinde ve 86 yaşında olduğu halde Kûfe'de vefat etmiştir. En sonra vefat eden sahabî bu zattır. [38]

 

Abdullah b. Hubeyb

 

Hem kendisi, hem de babası sahabîdir. Peygamber Efendimiz'-den üç hadîs rivayet etmiştir. [39]

 

Abdullah b. Kâ’b b. Mâlik

 

Ensardan ve Selemeoğullan'ndandır. Akabe Bey'atı'nda bulun­du. Uhud harbinde büyük yararlık göstermiştir. Rivayet ettiği hadis­lerin sayısı 80'dir. [40]

 

Abdullah b. Mes'ûd

 

İsİâmiyeti ilk kabuî eden zatların altıncısıdır. Harplerin hepsine iştirak etmiştir. Ashabın fakih ve müctehidi ve Kur'an-i Kerim'i en güzel okuyanlardandı. Rasûlullah'tan (s.a) 840 hadis rivayet etmiş. Hic­ri 32 senesinde, 60 yaşındayken vefat etti. [41]

 

Abdullah b. Muğaffel

 

Bey'at'ur-R.ıdvan'da bulundu. Basra'ya hicret etti ve orada Hic­rî 60 senesinde vefat etti. 43 hadis rivayet etti. [42]

 

Abdullah b. Ömer

 

Hz. Ömer'in oğlu, Ümm'ül-Mü'minîn Hz. Hafsa'nın kardeşidir. Ashabın alim ve fakihlerindendir. Sünnet-i Nebeviyye'ye son derece bağlı, zahit bir kimse idi. Hendek harbine, on beş yaşındayken gönül­lü olarak katıldı. Daha sonraki harplere de katıldı. Altmış sene Isîâ-miyeti tebliğ ve öğretme görevini yerine getirdi. Rasûlullah'tan (s.a) rivayette bulunduğu hadislerin sayısı 2630'dur. 84 yaşında Mekke'de vefat etti. [43]

 

Abdullah b. Saib

 

Sahabî olduğu rivayet edilmiştir. Ashabın kurrâlanndan birisi de bu zattır. Übeyy b. Kâ'b'dan Kur'an öğrenmiş ve Rasûlullah'tan 7 hadis rivayet etmiştir. [44]

 

Abdullah b. Selâm

 

İsrailoğuiları'ndan olup, İbrahim (a.s) Aieyhisselâm'ın oğlu İs-hak'ın (a.s) neslindendir. Rasûlullah'tan (s.a) 25 hadis rivayet etmiştir. [45]

 

Abdullah b. Sercis

 

Müzeyne kabilesine mensuptur. Ashabın yaşça küçüklerindendir. 17 hadis rivayet etmiştir. [46]

 

Abdullah b. Şihhîr

 

Mekke fethi gününde îslâmiyeti kabul etmiştir. Peygamber Efen-dimiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. [47]

 

Abdullah b. U'kbc b. Mes'ûd

 

Tabiinden Abdullah b. Mes'üd'un erkek kardeşinin oğludur. Fu-kahâdan ve hadis alimlerindendir. Hicrî 74 tarihinde vefat etmiş olup Kûfe'de medfundur. [48]

 

Abdullah b. Yezid el-Haimi

 

Ashabın yaşça küçüklerinden olup Küfe valiliği yapmış ve Rasû-lullah'tan (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [49]

 

Abdullah b. Zem'a

 

Kureyş kabilesinden ve Rasûlullah'ın (s.a) müezzinlerindendir. Peygamber Efendimiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. [50]

 

Abdullah b. Zeyd

 

Ashaptan olup, Bedir ve diğer savaşlarda bulunmuştu. Peygam­ber Efendimiz'den birkaç hadis rivayet etmiştir. [51]

 

Abdullah b. Zübeyr

 

Cennetle müjdelenen on sahabinden birisidir. Hz. Zübeyr'in oğ­ludur. Validesi Hz. Ebu Bekir'in kızı Esmâ'dır (r.a). Kahraman, ce­sur ve müttakî birisiydi. Hicri 64 yılında haüfe seçilmiş, 9 yıl halifelik yapmış, Haccac tarafından şehit edilmiştir. Rivayet ettiği hadis sayısı 33'tür. [52]

 

Abdurrahman b. Sa'ad b. es-Sâidî

 

Sahabîdir. Uhud ve daha sonraki harplere katıldı. Rasûlullah'-tan (s.a) 26 hadis rivayet etmiştir. [53]

 

Abdullah İbni Ümm-i Mektum

 

İsmi Abdullah veya Amr'dır. Hazreti Hatice'nin (r.a) dayısıdir. Peygamber Efendimiz'İn (s.a) müezzinlerinden biridir. 3 hadis riva­yet etmiş.

Medine'ye Rasûlullah'tan (s.a) önce hicret etmiştir. Rasûlullah (s.a) harplere giderken, kendi yerine 13 defa Medine'de vekil olarak bu zatı bırakmıştır. [54]

 

Abdurrahman b. Semure

 

Kureyş kabilesinden ve Mekke halkmdandır. Mekke'nin fethi zamanında müslüman oldu. İsmi Abd'ul-Kâ'be iken Nebî (s.a) ona Ab­dullah ismini verdi. Ashabın savaşlarda komutanlık yapanlarından-dır. Hicrî 33 yılında Sicistan'ı alarak İslâm diyarına katmıştır.

14 hadis rivayet etmiş ve bir görüşe göre Hicrî 51 senesinde Bas­ra'da vefat etmiştir. [55]

 

Abis b. Rabîa

 

Muhacirarnu'ndan ve tabiînin büvüklerindendir, Kütüb-ü sitîe sa­hipleri kendisinden rivayette bulunmuşlardır. [56]

 

Adiy Âmire

 

Ashabtandır. 3 hadîs rivayet etmiştir. Ebu Züra künyesiyle meş­hur olmuştur. [57]

 

Adîy b. Hâlim et-Tâî

 

Tay kabilesinden olup son derece cömerttir. Hicretin dokuzuncu yılında İslâm diniyle müşerref olmuştur. 66 hadis rivayet etmiş, Irak'­ın fethinde bulunmuş, 120 yaşında Kûfe'de vefat etmiştir. [58]

 

Ağarr İbn Yesâr'ul-Müzenî

 

Rasûlullah'tan (s.a.) rivayet ettiği hadis sayısı fazla değildir. Müs­lim, Ebu Dâvud, Tirmizî ve Neseî kendisinden hadis nakletmişlerdir. [59]

 

Hazreti Âişe

 

Hz. Ebu Bekir'in kızı, Rasûlullah'ın (s.a) zevcelerindendir.

Tefsir, fıkıh, hadîs ilimlerine ve Arap dilinin edebiyatı hakkında geniş bir malûmata sahipti. İslâmî meselelerin hallinde büyük bir bil­giye sahipti ve ashabın arasında fetva vermeye muktedirdi.

Rasûlullah'tan (s.a) 2210 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 52 tarihin­de, 63 yaşında olduğu halde Medine-i Münevvere'de vefat etmiştir. [60]

 

Âîz b. Amr el-Müzenî

 

Ashabtan ve Müzeyne kabilesindendir. Hudeybiye musalâhasında bulunan ashabtandır. Peygamber Efendimiz'den 8 hadis rivayet et­miştir. [61]

 

Hz. Ali

 

Peygamber Efendimiz'in dam idi ve amcasının oğludur. Mekke'­de doğmuş ve putlara tapmadan htâm olmuştur. Babası Ebu Tâlib, annesi Fâtima binti Esed'tir.         

586 hadis rivayet etmiştir, tüm şehrinin kapısı diye methedilmiş olan Hz. Ali, Hicri 40 tarihinde Kûfe'de şehit edildi ve Necef kabristanına defnolundu. [62]

 

Ali b. Rabîa

 

Tabiînin büyüklerinden, güvenilir bir hadis alimidir. [63]

 

Ammar b. Yâsir

 

Sahabeden ve Huzâa kabilesindendir. Künyesi Ebu'l-Yakzân'dir. Babası Yâsir, İslâm'ın ilk şehitlerindendir.

Efendimiz'den (s.a) 62 hadis rivayet etmiş bulunmaktadır. [64]

 

Amr b. Abese

 

Ashabtan ve İslâmiyeti ilk kabul edenlerdendir. Hendek harbin­den sonra Medine'ye hicret etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 38 hadis rivayet etmiştir. Şam'­da defnedilmiştir. [65]

 

Amr b. Avf el-Ensarî

 

Kütüb-ü Sitte'de 457 no'yla kaydedilmiş olan hadisten başka ri­vayeti olmayan Amr b. Avf el-Ensârî; Muhacirler'den ve Bedir harbine iştirak eden sahabelerdendir. [66]

 

Amr b. el-Ahvas el-Cuşemî

 

Sahabî ve Kureyş kabilesinden. "el-Kılâbî" lakabı da verilen Amr b. el-Ahvas el-Cuşemî İbn Hazm'e göre Rasûiullah'tan (s.a) iki hadis rivayet etmiştir. Horasan'da medfundur. [67]

 

Amr b. el-Âs

 

Ashabtan, Hudeybiye senesinde islâmiyeti kabul edenlerdendir. Mısır'ın fatihi olup oranın valiliğini yapmıştır.

Son derece zeki ve fakih bir kimse idi. 37 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 43 tarihinde Mısır'da vefat etmiştir. [68]

 

Amr b. el-Hâris

 

Sahabeden müzminlerin annesi Hz. Cüveyriye'nin kardeşidir. Ri­vayet ettiği hadis fazla değildir.

Hicretin 50'nci yılında vefat etmiştir. [69]

 

Amr b. Hu rey s

 

Ashabın yaşı küçük olanlanndandır. Hicrî 85 senesinde vefat et­miştir. Rasûlullah'tan (s.a) 18 hadis rivayet etmiştir. [70]

 

Amr b. Şuayb

 

Kureyş kabilesinden ve tâbiîndendir. Babası güvenilir olan Amr b. Şuayb da itimada lâyık bir kimse olup tabiînin büyüklerindendir. Hicri 128 senesinde vefat etmiştir. [71]

 

Amr b. Taglibe

 

Ashabtan otup ancak iki hadis rivayet etmiştir ki ikisi de Buhâ-rî'dedîr. Sonraları Basra'ya yerleşmiştir. [72]

 

Âsim el-Ahvel

 

Tabiînin orta tabakasındandır. Hicrî 104 tarihinden sonra ahire-te İrtihal etmiş ve itimada şayan, sika bir muhaddistir. [73]

 

Ata b. Ebî Rabah

 

Tabiînden ve Kureyş kabilesindendir. Kendisi Mekke'nin ileri gelen fakihlerinden ve muhaddislerindendir. Hicrî 114 tarihinde, 80 yaşın­da olduğu halde vefat etmiştir. [74]

 

Atıyye b. Urve es-Sa'di

 

Ashabtan ve Hevâzin kabilesindendir. Peygamber Efendimiz'den üç hadis rivayet etmiştir. [75]

 

Avf b. Mâlik el-Eşcaî

 

Tabiînden ve itimada şayan bir muhaddistir. [76]

 

Avf b. Mâlik b. Tufeyi

 

Avf b. Mâlik el-Eşcaî'ye bakınız. [77]

 

— B —

 

Berâ b. Âzîb

 

Ashabtan ve Ensardandır. Evs kabilesine mensuptur. Bey'at'ur-Rıdvân'da, Uhud ve onu takip eden muharebelerde bulunmuştur. Rivayet ettiği hadislerin sayası 305 olup, Kûfe'de medfundur. [78]

 

Bilâl b. Rabah

 

Köle İken İslâmiyeti kabul etmiş olup îmanını muhafaza uğrun­da büyük sabır göstermiştir. Kendisinin rivayeti azdır. Peygamber Efen-dimiz'in (s.a) dört müezzininden biridir. Hicrî 20 tarihinde, 64 yaşın­da olduğu halde Şam'da vefat etmiştir. [79]

 

Bü reyde

 

Medine'ye hicret ederken İslâmiyeti kabul eden ve Peygamber Efendimiz'in ilk alemdarı olan bir sahabîdir.

Peygamber Efendimiz'den rivayet ettiği hadislerin sayısı 177*dir. [80]

 

— C —

 

Câbir b. Abdullah el-Ensari

 

Ashabtan ve Rasûlullah'tan (s.a) feyz alan bir zâttır. En çok ha­dis rivayet eden ashab arasında yer almaktadır. Peygamberimîz'in (s.a) 1540 hadisini rivayet etmiştir.

Hicrî 73 tarihinde ve 94 yaşında iken Medine-i Münevvere'de ve­fat etmiştir. [81]

 

Câbir b. Semure

 

Sahabî, Sa'd b. Ebî Vakkas'ın kız kardeşinin oğludur. 146 hadis

rivayet etmiştir. Kûfe'de medfundur. [82]

 

Cebele b. Suheym

 

Tabiînin orta tabakasından ve Kûfeli'dir. Hicrî 125 yılında vefat etmiştir. [83]

 

Cerir b. Abdullah

 

Ashabtan olup Hicretin onuncu senesi İslâm'ın şerefiyle müşer­ref olan zatlardandır.

Irak ve Kadisiye muharebelerinde büyük yararlıklar göstermiştir. Hicrî 54 senesinde Afrika'da vefat etmiştir. Rivayet ettiği hadislerin sayısı 100 adettir. [84]

 

Cübeyr b. Mut'im

 

Ashabtan ve Kureyş kabilesindendir. Okur yazar ve neseb ilmini bilen bir kişi idi.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 60 hadis rivayet etmiştir. Medi­ne'de medfundur. [85]

 

Cündüb b. Abdullah

 

Ashabtan, müttakî ve Allah yolunda cihada rağbet etmiş bir zat idi ve bu maksatla bir müddet Kûfe'de bulundu.

Peygamber Efendimiz'in (s.a) 43 hadisini\rivayet etmiştir. [86]

 

Cüveyriye binti el-Hâris

Rasüluliah'ın (s.a) zevcesi ve mü'minlerin annesidir. Kendileri edep ve fesahata sahip olup, Rasûlullah'tan (s.a) hadis rivayetinde bulun­muştur.

Hicri 56 senesinde, Medine'de ahirete irtihal etmiştir. Rivayet et­tiği hadislerin sayısı 7'dİr. [87]                                       

 

-E-

 

Ebu Abdullah Osman b. Ebu'l-Âs

 

Sahabî ve Sekifoğulları kabilesindedir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) rivayet ettiği hadislerin sayısı 9'dur. Basra'da vefat etmiştir. [88]

 

Ebu Abdullah Târik b. Eşyem

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den 14 hadis rivayet etmiş­tir. Kûfe'ye yerleşmiştir. [89]

 

Ebu Abdullah Târik b. Şihâb el-Becelî el-Ahmesî

 

Ashabtan ve Becel kabilesinden olup, cahiliyye döneminde de ya­şamıştır. Hz. Ebu Bekir (r.a) ve Hz. Ömer'in (r.a.) dönemlerinde de savaşlara katılmıştır.

Peygamber Efendimiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. Kûfe'de ikamet etmiştir. Hicri 82 senesinde vefat etmiştir. [90]

 

Ebu Abdullah Ziibeyr b. Avvâm

 

Cennetle müjdelenen on sahabeden biri ve Peygamber Efendimiz'­in halasının oğludur.

İsla m İye ti ilk kabul edenlerden olup, Peygamber Efendimiz'den 38 hadis rivayet etmiştir. Hicri 36 tarihinde şehit olarak vefat etmiş­tir. [91]

 

Ebu Abdurrahman Bilâl b. Hârİs

 

Şahabıdır. Hieretir beşinci senesi İslâîniyeti kabul etti ve Mekke fethinde bulundu.

Peygamber Efendir.ıiz'den (s.a) 8 hadi-, rivayet etmiştir. Hicrî60 senesinde, 80 yaşında Basra'da vefat etmiuir. [92]

 

Ebu Abs Abdurra'iman b. Cebr

 

Ashaptandır. Bedi.- de dahil olmak üze^e bütün savaşlara iştirak etmiştir.

Rasûlullah Efendinjz'den (s.a) hadis :ivayetinde bulunmuştur. Hicrî 34 yılında,70 yaşındayken vefa: etmitir. [93]

 

Ebu Ali Siiveyd b. Mukarnn

 

Ashâb-ı kiramdan ve Mukarrinogullamdan 7 çocuklu bir aile­nin 7, çocuğudur. 13 hadis rivayet etmiştir. [94]

Ebu Ali Talk b. Ali

 

Yemame'den gelen heyetin dr İçinie bulunmuş ve Islâmiyeti ka­bul etmiştir.

Peygamber Efendİmiz'le (s.a) sohbet şerefine ermiştir. Rasûlul­lah'tan (s.a) 14 hadis rivayet etmiştir. [95]

 

Ebu Amr Numân b. Mukarrin

 

Sahabenin meşhurlarından ve Müzeyne kabilesindendir. Ebu Hâ­kim en-Nu'man b. Mukarrin diye de tanınır. Hicretin 21. senesinde şehit olarak ahiret âlemine göçmüştür. [96]

 

Ebu Alıyye

 

Tabiînden olup, Hemedanlı'dır Güvenilir bîr alimdir. [97]

 

Ebu Bekir b. Ebu Musa el-Eş'ari

 

Tabiînden, adı Amr veya Âmir'dir. Güvenilir bir muhaddistir. Hic­rî 106 senesinde vefat etti. [98]

 

Ebu Bekir es-Sıddîk

 

Büyük sahabî, erkekler arasında ilk Müslüman, Peygamber Efen-dimiz'in (s.a) kayınpederi, ilk İslâm halifesi, hicrette Rasûlullah'ın (s.a) yol ve kader arkadaşı olup kendilerinden 142 hadis rivayet etti.

63 yaşında ahirete irtihal ederek, Ravza-i Mutahhara'ya def-nolundu.

Son derece müttakî alim ve ashabın fazilette en ileri olanıydı. [99]

 

Ebu Berze b. tîbeyd el-Eslemî

 

İlk Müslüman olan sahabelerdendir. Bu künye ile tanınan tek sa-habîdir. Hayber'in ve Mekke'nin fethinde bulundu. Rivayet ettiği ha­dislerin sayısı 46'dır.

Basra'da yaşamış ve Basra'da vefat etmiştir. Muâvîye'nin hilâfe­ti zamanında Horasan'da öldüğü de söylenir. Ölüm tarihi ihtilaflıdır. Hicri 64 veya 66 yılında vefat etmiştir. [100]

 

Ebu Bürde

 

Ebu Musa el-Eş'arî'nîn oğludur. Tâbiîndendir.

Adı Amr olup, güvenilir bir zattır.

Küfe valiliği yapmış ve Haccâc döneminde azledilmiştir. Kelâm ilminde otorite olan Ebu'l Hasan el-Eş'arî'nin dedesidir. Hicrî 103 yı­lında Kûfe'de vefat etmiştir. [101]

 

Ebu Cüheym Abdullah b. Haris b. es-Sımme el-Ensârî

 

Sahabeden ve Ensardan olup iki hadis-i şerif rivayet etmiştir.

Übeyy İbn Kâ'b'ın (r.a) kız kardeşinin oğludur. [102]

 

Ebu Cürcyy el-Hüceymî

 

Ashabtan ve Temim kabilesindendir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [103]

 

Ebu Derdâ Uveymir

 

Adı Umeymir olup, ashab-ı kiramın alim ve fakîhlerindendir. Uhud harbinden itibaren bütün harplere katılmıştır.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 179 hadis rivayet etmiştir. Şam'­da medfundur. [104]

 

Ebu Firâs Rabîa b. Kâ'b el-Eslemî

 

Ashab-ı Suffe'dendir. Savaşta ve barışta Rasûlullah'a (s.a) hiz­met ederdi.

Peygamber Efendimiz'den 12 hadis rivayet etmiş ve Hicrî 63 yı­lında ebedî hayata göç etmiştir. [105]

 

Ebu'l-Hattab Katâde

 

Tâbiîndendir. İbn Dûme künyesiyle meşhur olmuştur. Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis naklinde bulunmuştur. [106]

 

Ebu Hirâş Hadrad b. Ebî Hadrad el-Eslemî

 

Adı; Selâme b- Ümeyr b. Ebî Selâme'dir. Süleym kabilesine men­suptur.

Ashabtandır. Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [107]

 

Ebu Hüneyde Vâil b. Hucr

 

Ashabtan ve Himyer meliklerindendir. Peygamber Efendimiz (s.a) tarafından kendi memleketine vali tayin edilmiş olup, 71 hadis riva­yet etmiştir.

Kûfe'ye yerleşti, Muâviye (r.a) zamanına kadar yaşadı. Sıffîn mu­harebesine Muâviye'nin safında katıldı. [108]

 

Ebu Hüreyre

 

Ashabtandır. Hayber'in fethi yılında İslâm'la şereflendi ve adı Ab-durrahman'dır. Ashab-ı Suffe'dendir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hiç ayrılmadığı için çok hadis ri­vayet etmiştir. En çok hadis rivayet eden yedi kişinin içinde, 5374 ha­dis nakliyle başta gelmektedir.

Mekke kadılığı ve Medine valiliklerinde bulunmuştur. 78 yaşın­da iken, Hicret'in 58. yılında Medine'de vefat etmiştir. [109]

 

Ebu Katâde el-Hâris b. Rib'î

 

Ashabtan ve Ensardan olup 170 hadis rivayet etmeştir. Hicrî 54 yılında ve 70 yaşında olduğu halde Medine'de vefat et­miştir. [110]

 

Ebu Kebşe Ömer b. Sa'd el-Enmarî

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den (s.a)hadis rivayetin­de bulunmuş ve Şam'da ikamet etmiştir. [111]

 

Ebu'l-Esved

 

Tabiînden olup, fakih ve güvenilir bir zattır. Muhadramundan-dır. Hicri 69 senesinde Basra'da vefat etmiştir. [112]

 

Ebu'l-Melih

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetin­de bulunmuştur. [113]

 

Ebu Lübâbe Beşîr b. Abdii'l-Münzir

 

Ashabtan ve Evs kabilesinden olup. Peygamber Efendimiz'den  (s.a) 15 hadis rivayet etmiştir. [114]

 

Ebu Mâlik el-Hâris b. Âsim el-Eş'ari

 

Ashabtan ve Eş'ar kabilesindendir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 27 hadis rivayet etmiş ve Hz. Ömer'in (r.a) halifeliği döneminde, taun hastalığına yakalanarak vefat etmiştir. [115]

 

Ebu Mersed Kennâz b. Husayn

 

Ashabtan ve Bedir harbinde bulunan mücahidlerdendir. Peygam­ber Efendimiz'den (s.a) iki hadis rivayet etmiştir. Hicretin 12'nci se­nesinde ve Şam'da vefat etmiştir. [116]

 

Ebu Meryem el-Ezdî

 

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayet etmiştir, lbn Esîr buna Kindî demiştir. İsminin Amr b. Mürre el-Cühenî de olduğu söylenir. [117]

 

Ebu Mes'ûd el-Bedri

 

Ashabtan olup II. Akabe Bey'atı'na ve Bedir harbine iştirak eden­lerdendir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 102 hadis rivayet etmiştir. [118]

 

Ebu Muhammed Kâ'b b. Ucre

 

Ashabtan olup, 47 hadis rivayet etmiştir. Bey'at'ur-Rıdvan'a iş­tirak etmiştir. Kûfe'de yerleşmiştir.

70 yaşından fazla yaşamış, Hicri 50'li yıllarda Küfe veya Medi­ne'de vefat ettiği rivayet edilir. [119]

 

Ebu Muhammed Sehl b. Ebi Hasme el-Ensâri

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'in vefatında 8 yaşında idi. 15 hadis rivayet etti. [120]

 

Ebu Ma'bed Mikdfid b. el-Esved

 

Ashabtan, tslâmiyeti ilk kabu! eden ve ilk önce Habeşistan'a, sonra

Medine'ye hicret eden zatlardandır.

42 hadis rivayet etmiş ve Hicrî 43 senesinde ve 70 yaşındayken Hz. Osman'ın (r.a) hilâfeti zamanında Medine yakınındaki Cürf de­nilen vefat etmiştir. Cenazesi Medine'ye getirilmiştir. [121]

 

Ebu Musa Abdullah b. Kays el-Eş'arî

 

Ashabtan ve zahit olup, fıkıh ilmine vâkıftı. Hicretten önce îslâ-miyetle müşerref oldu. Bizzat Peygamber Efendimiz (s.a) tarafından vali olarak tayin edildi. Zebid ve Aden'de vazife gördü.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 360 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 44 yılında ve 60 yaşında olduğu halde Kudüs'te vefat etmiştir. [122]

 

Ebu Râfî Eşlem

 

Adı; ibrahim veya Ebu Hürmüz'dür. Ashabtan, Uhud harbinden itibaren bütün harplerde bulundu. Nebî (s.a) onu azatlı cariyesi Sel-ma ile evlendirdi. Bu evlilikten Ubeydullah b. Ebî Râfî doğdu.

Peygamber Efendimiz'den 68 hadis rivayet etmiştir. Medine'de Hz. Osman'ın (r.a) katlinden önce vefat etmiştir. [123]

 

Ebu Rifaa Temim b. Üseyd

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den 18 hadis rivayet et­miştir. [124]

 

Ebu Rimse Rifa'a el-Teymî

 

Ashabtan olup, Teymu'r-Ribab kabilesindendir. İsmi konusun­da değişik rivayetler vardır. Peygamber Efendimiz'den hadis rivaye­tinde bulunmuştur.

Hakkında fazla bilgi mevcut değildir. İbn Sa'd; "Afrika'da ve­fat etmiştir" der. [125]

 

Ebu Rukayye Temim b. Evs ed-Dârî

 

Künyesi kızı Rukayye sebebiyle Ebu Rukayye olmuştur. Çünkü başka çocuğu olmamıştır.

Ashabtan olup, Hicret'in 9. yılında İslâmiyeti kabul etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den 18 hadis rivayet etmiştir. Medine, Şam ve Hz. Osman'ın (r.a) şehâdetinden sonra Kudüs'te ikamet etmiştir. [126]

 

Ebu Said el-Hudrî

 

Ashabtan ve Ensardandır. Babası da şahabıdır ve Uhud savaşın­da şehit olmuştur.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 1170 hadis rivayet etmiştir. Hic­ri 72 senesindinde, 86 yaşında iken, Medine'de vefat eimiştir. [127]

 

Ebu Saîd el-Makburî

 

Tabiînden ve Medine halkındandır.

Hadis naklinde bulunmuştur. Hz. Âişe ile Ümmü Seleme'den (r.a) yaptığı rivayetler mürseldir. Güvenilir bir muhaddîstir. Kendisinden 6 hadis rivayet edilmiştir. [128]

 

Ebu Said Râfi' b. Mualla

 

Ashabtan ve Ensardan olup, Rasûlullah Efendimiz'den (s.a) 2 ha­dis rivayet etmiştir. [129]

 

Ebu Safvan Süveyd b. Kays

 

Ashabtan olup, Kûfe'de yaşamış ve Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [130]

 

Ebu Sa'Iebe el-Huşenî

 

Ashabtan ve Hudeybiye musalahasinda bulunanlardandır! Pey­gamber Efendim iz'den (s.a) 40 hadis rivayet etmiştir. [131]

 

Ebu Sirvea Ukbe b. Haris

 

Ashabtan olup, Mekke fethi gününde tsiâmiyeti kabul etmiştir. Peygamber Efendimiz'den {s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. Hicrî 50 tarihine kadar yaşamıştır. [132]

 

Ebu Süfyan Sahr b. Harb

 

Ashabtan ve Kureyş kabilesinden olup, mü'minlerin annesi Üm-mü Habibe'nin (r.a) pederidir. Hicrî 31 tarihinde ve 88 yaşında oldu­ğu halde vefat etmiştir. [133]

 

Ebu Süleyman Mâlik b. Huveyris

 

Ashabtan olup, Basra'hdır. Peygamber Efendimiz'den 15 hadis rivayet etmiştir.

Hicrî 94 senesinde Basra'da vefat etmiştir. [134]

 

Ebu Süreyye Sebre b. Mâ'bede'l-Cühenî

 

Ashabtan olup, Hendek savaşına iştirak etmiştir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 19 hadis rivayet etmiştir. Hz. Mu-âviye'nin hilâfeti zamanında vefat etmiştir. [135]

 

Ebu'ş-Şâ'sâ1

 

Tabiînden olup, güvenilir bir muhaddistir. Vefatı Hicrî 83 tari­hindedir. [136]

 

Ebu Şureyh el-Huzâî

 

Ashabtan olup, Mekke fethinde bulunmuştur. Peygamber Efen­dimiz'den (s.a) 20 hadis rivayet etmiştir.

Hicrî 68 senesinde Medine'de vefat etmiştir. [137]

 

Ebu Talha Zeyd b. Sefil

 

Ashabtan oiup, bütün harplere katılmış ve Peygamber Efendimiz'­den 20 hadîs rivayet etmiştir.

Hicrî 34 senesinde ebedî âleme irtihal etmiştir. [138]

 

Ebu't-Teyyâh Hayvan b. Husayii

 

Tabiînin orta tabakasından olup, güvenilir bir kimsedir. Küfe'lidir. [139]

 

Ebu Umâme Sudayy İbn Aclân el-Bâhili

 

Ashabtan olup, 150 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 86 tarihinde Hu-mus'ta vefat etmiştir. [140]

 

Ebu Useyd Mâlik b. Rabîa es-Sâidî

 

Ashabtan ve Ensardandır. Bedir dahi! bütün savaşlara iştirak et­miştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a)28 hadis rivayet etmiştir. 75 ya­şında vefat etmiş olup, Medine'de medfundur. [141]

 

Ebu Ümame tyas b. Sâ'lebe el-Hârisî

 

Ashabtan ve Ensardan olup. Peygamber Efendimiz'den 3 hadis rivayet etmiştir. [142]

 

Ebu Vâü Şekîk b. Seleme

 

Peygamber Efendimizin (s.a) hayatında Müslüman olmuş, fakat yüzünü görememiş bir muhadramdir.

Güvenilir bir muhaddis olup, Hicrî 64 senesinde ve 100 yaşında olduğu halde vefat etmiştir. [143]

 

Ebu Vâkid Haris b. Avf

 

Ashabtan olup, Mekke fethinde bulunmuş ve 24 hadis rivayet et­miştir.

Hicrî 68 senesinde ve 75 yaşında iken, Mekke'de vefat etmiştir. [144]

 

Ebu Yahya Hureym b. Fâtik

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den (s.a) 10 hadis rivayet etmiş, Rakka'da vefat etmiştir. [145]

 

Ebu Yahya Useyd b. Hudayr

 

Ashabtan ve Ensar'dan olup, Birinci Akabe Bey'atından sonra Müslüman olmuştur.

Uhud harbinden itibaren savaşlara .katılmıştır. Kur'an'i çok gü­zel okuyan akıllı bir zattı.

Peygamber Efendimiz'den 18 hadis rivayet etmiştir. Hicret'in 20. yılında vefat etmiştir. [146]

 

Ebu Yezîd Ma'n b. Yezîd b. el-Ahnes

 

Ashabtan olup, Bedir savaşına iştirak etmiştir. Peygamber Efen­dimiz'den 5 hadis rivayette bulunmuş olup, Hicrî 64 tarihinde şehit olarak vefat etmiştir. [147]

 

Ebu Ya'la Şeddâd b. Evs

 

Ashabtan olup, müttakî bir zat idi. Hasan b. Sabit'in (r.a) kar­deşinin oğludur.

Peygamber Efendimiz'den 50 hadis rivayet etmiştir. 75 yaşında iken, Hicrî 58 yılında Filistin'de vefat etti. [148]

 

Ebu Zerr

 

îslâmiyeti ilk kabu eden ashabtan olup, müttakî bir zat idî. As­habın içinde ilmiyle şöhret bulmuş ve Peygî.mber Efendimiz'den (s.a) 281 hadis rivayet etmiş .ir.

Hicri 31 senesinde Rebze'de vefat etmiştir. [149]

 

Ebu Zeyd Amr b, Ahtab ei-Ensâri

 

Ashabtan ve Ensar ian olup, Peygamber Efendimiz'den (s.a) 4 ha­dis rivayet etmiştir. 13 hurbe iştirak emiş ve yararlıklar göstermiştir.

Rasûlullah (s.a) Eb ı Zeyd'in başını mehederek, ona dua etmiş­tir. Bu duanın bereketimle olsa gerek 120 s* ne yaşamıştır. [150]

 

Ebu Züheyr Umâre b. Ru-eybe

 

Ashabtan ve Sakîf kabilesinden olup, Peygamber Efendimiz'den 9 hadis rivayet etmiştir. [151]

 

Esma binti Ebî Bekir

 

Hazreti Ebu Bekir'in (r.a) kızı oh p, ilk Müslüman olanlardan­dır. Peygamber Efendimiz'den 58 had,s rivayet etmiştir. [152]

 

Esma binti Yezîd

 

Künyesi Ümmü seleme'dir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 81 ha­dis rivayet etmiştir. [153]

 

Enes b. Mâlik

 

Ashabtan ve Ensardan olup, Peygamber Efendimiz'in (s.a) ter­biyesi altında büyümüş ve Medine'ye hicretinden itibaren 10 sene Ra-sûlulîah'a (s.a) hizmet etmiştir.

Çok hadis rivayet eden 7 sahabeden biri olup, 2630 hadis rivayet etmiştir. Bir asır yaşamış, Basra'da vefat etmiştir. [154]

 

Enes b. Şîrîn

 

Tabiînden olup, güvenilir bir muhaddistir. [155]

 

Evs b. Evs

 

Ashabtan olup 24 hadis rivayet etmiştir. Şam'da medfundür. [156]

 

— F —

 

Falıma binti Kays

 

Ashabtan ve Muhacirlerden olup, Peygamber Efendimiz'den (s.a) 34 hadis rivayet etmiştir. [157]

 

Fedâle b. Lbeyd el-Ensârî

 

Ashabtan ve Ensardan olup, Uhm harbinden itibaren bütün sa­vaşlara katılmıştır.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 50 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 53 senesinde vefat etmiştir. [158]

 

— H —

 

Habbâb b. Eret

 

Ashabtan ve Temim kabilesinden olup Islâmiyeti ilk kabul eden­lerdendir. Bedir harbinden itibaren bütün harplere kanlmışnr.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 32 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 37 tarihinde ve 73 yaşında olduğu halde Kûfe'de vefat etmiştir. [159]

 

Hafsa (Ümmü'Mü'minîn)

 

Peygamber Efendimiz'in (s.a) zevcelerinden ve Hazreti Ömer'in (r.a) kızıdır. Huneys b. Huzâfe es-Sehmî (r.a) onu boşadıktan sonra, Rasûlullah (s.a) ile Hicrî 2 senesinde evlenmiştir.

Son derece ibadete düşkün ve muttaki idi. peygamber Efendimiz'­den 60 hadis rivayet etmiştir.

Rasûlullah Efendimiz'in (s.a) torunu Hz. Hasan (r.a) Muâviye*-ye (r.a) biat ettiği sırada, Hicri 41 senesinde vefat etmiştir. [160]

 

Hakim b. Hizam

 

Ashabtan olup Hazreti Hatice'nin biraderinin oğludur. Mekke fethi günü müslüman olmuş ve Peygamber Efendimiz'­den (s.a) 40 hadis rivayet etmiştir. [161]

 

Hâlid b. Velid (Ebu Süleyman Hâlid b. Velid)

 

Ashabtan ve Kureyş kabilesinden olup, Mekke'nin fethi günün­de hazır bulunmuştur. Çok cesur bir asker ve kumandan idi. Mûte har­binde elinde 9 kılıç kırıldı.

Rasûl-ü Ekrem'den 18 hadîs rivayet etmiştir. Hicrî 21 senesinde Humus'ta vefat etmiştir. [162]

 

Hâlid b. Zeyd el-Ensârî

 

Ashabtan ve Ensardandır. Peygamber Efendimiz (s.a) Medine'­ye hicret ettiği zaman bu sahabînin evinde ikâmet etmiştir. 150 hadis rivayetinde bulunmuştur.

Hicrî 50 senesinde İstanbul'un fethi için geldiğinde, bugünkü Eyüp semtinde vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir. [163]

Hâlid b. Ömer el-Adevî

 

Tabiînin büyüklerinden olduğunu Askalânî Takrib'İnde rivayet etmektedir. Muhadramundan olduğunu söyleyenler de vardır.

Kastalânî'ye göre sahabeden olduğunu iddia etmek büyük bir hatadır. [164]

 

Hanzala b. er-Rabi el-Üseydî                                   

 

Ashabtan ve vahiy kâtiplerindendir. Bir ara irlidat edip, tekrar İslâm'a dönmüştür.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 3 hadis rivayetinde bulunmuş bir zattır. Secde halinde vefat etmiştir. [165]

 

Harise b. Vehb

 

Ashabtan olup Abdullah b. Ömer'in (r.a) ana bir kardeşidir. An­nelerinin adı, Ümmü Külsüm binti Cervel'dir.

Peygamber Efendİmiz'den (s.a) 6 hadis rivayet etmiştir. [166]

 

Hz. Hasan b. Ali (Ebu Muhammed el-Hasan b. Ali b. Ebî Tâlib)

 

Rasûlullah'ın (s.a) kızı Hz. Fatıma'dan olan torunudur. Hicret'­in 3. yılında, Ramazan ayının ortasında dünyaya gelmiştir. Hulefâ-İ Raşidîn'in beşincisidir.

Peygamber Efendİmiz'den 13 hadis rivayet etmiş olup, Yezîd b. Muâviye'nİn teşvikiyle hanımına zehirletilerek şehit edilmiştir. [167]

 

Hasan-ı Basri

 

Tabiînin büyüklerindendir. Alim ve velîdir.

Annesi Hayre, Ümm'ül-Mü'minîn Hz. Ümmü Seleme'nİn (r.a) cariyesi idi. Babası da Zeyd b. Sâbit'İn (r.a) azadhsı İdi.

Ashabtan 130 zatla görüşmüş, Sıffİn Vakası'nda tarafsız kalmış­tır. [168]

 

Havle binti Hakim

 

Osman b. Maz'un'un zevcesi olup, nefsini Rasûlullah'a (s.a) hi­be eden kadındır.

Peygamber Efendİmiz'den (s.a) 15 hadis rivayet etmiştir. [169]

 

Havle binli Sâmir el-Ensârîye

 

Havle binli Kays'la Havle binti Samîr aynı kadındır. Çünkü Sa-mîr'ın lakabı Kays'tır.

Hz. Hamza'nm (r.a) zevcesi ve sahabiyattandır. Peygamber Efen­dİmiz'den 8 hadis rivayet etmiştir. [170]

 

Hemmâm b. Haris

 

Tabiînden ve Kûfeli olup sika (güvenilir) bir kimsedir. Hicri 65 senesinde vefat etmiştir. [171]

 

Hişâm b. Hakim b. Hizam

 

Ashabtan olup, KureyşÜ'dir. Mekke'nin fethi gününde Müslüman olmuştur.

Peygamber Efendİmiz'den 6 hadis rivayet etmiştir. Babasından önce vefat etmiştir. [172]

 

Humeyd b. Abdurrahmân

 

el-Müzenî tabiînin ileri gelenlerinden olup, Medineli'dir. Güvenilir bir muhaddistir. Sahih olan görüşe göre; Hicri 105 yı­lında vefat etmiştir. [173]

 

Husayn b. Vahvah

 

Asnab-ı Kiram'dan ve Ensardan olup, Kadisiye muharebesinde şehit olmuştur.

Peygamber Efendİmiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. [174]

 

Huzeyfe b. Yemân

 

Sahabeden olup, Peygamber Efendİmiz'den (s.a) sırlarını söyle­diği emmiyetlİ bir kişiydi. Uhud harbine İştirak etmiş ve Hemedan'ı fethet mistir.

Peygamber Efendİmiz'den (s.a) 100'ü aşkın hadis rivayet etmiştir. [175]

 

— i —

 

İbn Şemmâst:

 

îsmi Abdurrahmân İbn Şemmâse b. Zi'b Ebu Amr'dır. Hadis ri­vayetinde bulunmuştur. [176]

 

İbrahim b. Abdurrahmân b. Avf

 

ilk yıllarda müslüman olanlardandır.

Peygamber Efendİmiz'den (s.a) rivayette bulunmuştur. Hicrî 32 yılında 95 yaşlarında vefat etmiştir. [177]

 

İmran b. Husayn

 

Ashabtan olup, fakih bir zattır. Hz. Ömer'in (r.a) hilâfeti dev­rinde Basra'da kadılık yapmıştır.

180 hadis rivayet etmiş ve Hicrî 52 senesiinde Basra'da vefat et­miştir. [178]

 

İrbâd b. Sâriye

 

İlk Müslüman olan ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den 31 hadis rivayet etmiştir. Humus'ta yerleşmiştir. [179]

 

İtban b. Mâlik

 

Ashabtan olup, onu Nevevî ve İbni Esîr, Bedir harbine iştirak eden zatlardan saymıştır. Muâviye'nin (r.a) hilâfeti devrinde vefat etmiştir. [180]

 

İyas b. Abdullah b. Ebu Zühâb

 

Mekke'de ikamet etmiştir. Ashabtan olduğunu söyleyenler var­dır. Evs kabilesinden olup, kendisinden hadis naklolunmuştur.

Rasülullah'tan (s.a) sadece 279 numara ile kayıtlı hadisi naklet-miştir. [181]

 

İyâz b. Himâr

 

Ashabtan ve Temim kabilesindendir. Basra'ya yerleşmiş ve Bas-ralılar'dan sayılmıştır.

Peygamber Efendimiz'den {s.a) (s.a) 30 hadis rivayet etmiştir. [182]

 

-K-

 

Kâ'b b. İyâz

 

Ashabtan ve Eş'ar kabilesindendir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [183]

 

Kâ'b b. Mâlik

 

Ashabtan ve Isîâm şairlerindendir. Bedir ve Tebük haplerinden başka bütün savaşlara katılmıştır.

Peygamber Efendimiz'den 80 hadis rivayet etmiş olup, vefatı Hicrî 53 yılına rasîhmaktadır. [184]

 

Kâ'b b. Ucre

 

Ashabtan ve Bey'at'ur-Rıdvan'a iştirak eden zatlardandır. Pey­gamber Efendimiz'den 47 hadis rivayet etmiştir. [185]

 

Kabîsa b. el-Muharik

 

Ashab-ı  Kiram'dan  olup,   6   hadis   rivayet   etmiştir. Ebu Dâvud, Tirmizî ve Neseî kendisinden hadis nakletmişlerdir. [186]

 

Kasım b. Muhammed

 

Hz. Ebu Bekir'in (r.a) oğlu Muhammed'in oğludur. Kureyş ka­bilesinden, güvenilir bir fakihtir. Medine'deki fukahadandır. [187]

 

Katâde b. Milhan

 

Ashabtan olup, Rasûlullah Efendimiz (s.a) kendisinin başını ve yüzünü meshetmiştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 2 hadis rivayet etmiştir. [188]

 

Kayle binti Mahreme

 

Kavle binti Mahreme el-Anberiyye, Temim kabilesinden bir kola mensuptur.

Sahabiyattandır. Habib b. Ezher ile e\lendİ, onun zewesi iken vefat etti.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [189]

 

Kays b. Ebî Hazım

 

Tabiînden ve Muhadramundandır. Güvenilir bir zat olup, aşeri-i mübeşşereden hadis naklinde bulunmuştur.

Bir asırdan fazla yaşamış ve Hicrî 84 senesinde vefat etmiştir. [190]

 

Kilde b. Hanbel

 

Ashabtan ve Mekke eşrafındandır. Safvan b. Ümeyye'njn kar­deşidir.

Peygamber Efendimiz'den (s a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [191]

 

Lakit b. Sabire

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den hadis rivayetinde bu­lunmuş ve Ebu Dâvud, Tirmizî, Neseî ve İbn Mâce kendisinden hadis nakletmişlerdir. [192]

 

— M —

 

Mâ'kil b. Yesâr

 

Esas adı; Hasan b. Lüey b. Kâ'b b. Nûr b. Adnan el-Müzenî el-Basrî'dir.

Ashabtan ve Müzeyne kabilesindendir. Bey'at'ur-Rıdvan'da bu­lunmuştur.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 34 hadis rivayet etmiştir. Künye­si Ebu Ali'dir.

Hz. Muâviye'nin hilâfeti sonunda veya Yezîd zamanında vefat et­miştir. [193]

 

Ma'rur b. Süveyd

 

Tabiînden ve Küfe haikındandir. Güvenilir bir zattır. 120 yaşın­da vefat etmiştir. [194]

 

Mesrûk

 

Tâibînden ve sözüne güvenilir fakîhlerdendir. Küçük yaşta iken birisi tarafından çalınmış olduğu için kendisine mesruk denilmiştir. [195]

 

Mey m un b. Eb! Şebib

 

Güvenilir bir zattır, Müslim ve Ebu Dâvud kendisinden hadis nak­linde bulunmuşlardır. [196]

 

Meymune bint'U-Hâris

 

Peygamber Efendimiz'in zevcelerinden ve mü'minlerin annelerin-dendir.

76 hadis-i şerif rivayet etmiş ve Hicrî 51 senesinde vefat etmiştir. [197]

 

Mikdâd b. Madîkerîbe

 

Ashabtan olup, Şam'adır. 47 hadis rivayet etmiştir.

Hicrî 87 senesinde, 91 yaşında olduğu halde vefat etmiştir. [198]

 

Mirdâs el-Eslemî

 

Ashabtan ve Beyat'ur-Rıdvan'da bulunan zatlardandır. Peygam­ber Efendimiz'den (s.a) I hadis rivayet etmiş, onu da Buhârî naklet-miştir. [199]

 

Muâviye b. Ebî Süf\an

 

Ashabtan ve Emevî sülâlesinden olup, Peygamber Efendimiz'in kayınbiraderidir.

163 hadis rivayet etmiş, Hicrî 60 senesinde, 82 yaşında olduğu hal­de vefat etmiştir. [200]

 

Muâviye b. Hakem es-Sülemî

 

Ashabtan olup, Süleym kabilesindendir. Peygamber Efendimiz'­den {s.a) 13 hadis rivayet etmiştir. [201]

 

Muâviye b. Hayde

 

Ashabtan olup. Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. Horasan'da vefat etmiştir. [202]

 

Muâz b. Enes

 

Ashabtan ve Ensardan olup Peygamber Efendimiz'den (r.a) 30 hadis rivayet etmişıir. [203]

 

Muâz b. Cebel

 

Ashabtan olup, 18 yaşında Müslüman olmuş fakih bir zat idi. Kur'an-ı Kerim'i ezbere bilirdi.

Peygamber Efendimiz (s.a) tarafından Yemen'e vali teyin edildi. 150 hadis rivayet etmiş ve 30 yaşında, Ürdün'de vefat etmiştir. [204]

 

Muâzet'ül-Adevİyle

 

Tabiînden olup, Basra'lıdır. Ashabtan Abdullah Adevî'nin kızıdır. [205]

 

Mucîbel'ül-Bâhilîvve

 

Sahabiyattan bîr kadının adıdır. Babası Abdullah b. Haris el-Bâhilî'dir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. [206]

 

Muhammed b. Abbâd

 

Tabiînden olup, Mekke'lidir. Güvenilir bir zattır. Kütüb-ü sine sahipleri kendisinden hadis nakletmişlerdir. [207]

 

Muhammed b. Şîrîn

 

Tabiînden olup, Basra'lıdır. Annesi Hz. Ebu Bekir'in (r.a) azad-lısı idi. Doğumu Hz. Osman'ın (r.a) şehâdetinden iki sene öncesine; ahirete irtihali de Hicri 110 yılına rastlamaktadır. [208]

 

Muhammed b. Zeyd

 

Tabiînden olup, Abdullah tbn Ömer'in (r.a) torunudur. Güvenilir muhaddislerdendir. [209]

 

Mugîre b. Şu'be

 

Ashabtan olup, Tâif'te doğmuştur. Peygamber Efendimiz'e (s.a) risaletin gelişinin beşinci senesinde İslâmiyeti kabul etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 136 hadis rivayet etmiş ve Kûfe'-de vefat etmiştir. [210]

 

Mus'ab b. Sâ'd b. Ebî Vakkâs

 

Tabiînden ve Kûreyş kabilesindendir.

Babasından, Ali b. Ebî Tâlib'den ve Abdullah b. Ömer'den ha­dis tahsil etmiştir. Güvenilir bir muhaddistir. Medine'de yaşamıştır. Hicri 103 senesinde vefat etmiştir. [211]

 

Mersed b. Abdullah el-Yezenî

 

Künyesi Ebu'l-Hayr"dır. Mısırlı*dır.

Tabiînden ve itimada lâyık bir fakîhtir. Hicri 90 senesünde vefat etmiştir. [212]

 

Müstevrid b. Şeddad

 

Ashabtan ve Kureyş kabilesindendir. Peygamber Efendimiz'den 7 hadis rivayet etmiştir. [213]

 

-N-

 

Nâfi

 

Tabiînden ve Medine halkındandır. Güvenilir bir fakîh ve muhaddistir.

Hicrî 99 senesinde vefat etmiştir. [214]

 

Nevvâs b. Sem'ân

 

Ashab-ı Suffe'den ve Ensar'dan olup, sonraları Şam'a yerleşmiştir. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 17 hadis rivayet etmiştir. [215]

 

Nezzâl b. Sebre

 

Nezzâl b. Sebre el-Hilâlî Küfeli'dir. Ashabtan olduğu hususunda ihtilâf edilmiştir. Tâbiîndendir diyen bulunmuştur.

Ebu Dâvud, Tİrmİzî ve Neseî kendisinden hadis nakletmişlerdir. [216]

 

Nu'mân b. Beşir

 

Ashabtan ve Ensar'dandır. Hicret'ten sonra Enşar'ın ilk doğan çocuğudur.

Hicret'in ilk yılında doğmuş ve 114 hadis rivayet etmiştir. Hic­ret'in 64. yılında Şam'da şehit edilmiştir. Humus'ta medfundur. [217]

 

Nüfey* b. Haris es-Sakafî

 

Ashabtan ve Sakif kabilesindendir. Tâif'in fethinde tslâm dinine girmiştir. Basra'da ikamet etmiştir.

Ceme! vak'asında bulunmuştur. Ancak sahabîler ile savaşmak­tan kaçınmıştır.

Peygamber Efendimiz'den 132 hadis rivayet etmiş ve Hicret'in 51 veya 52. yılında Basra'da vefat etmiştir. [218]

 

— O —

 

Hz. Osman b. Affan

 

Cennete müjdelenen ashabtan ve Kureyş kabilesinden olup üçüncü olarak İslâm halifesi olmuştur.

Peygamber Efendimiz'in (s.a) iki kızı ile evlenmiş, yüksek takva

sahibi, hayâiı ve cömert bir kimse İdi.

Peygamber Efendimiz'den {s.a) 146 hadis rivayet etmiş, on iki se­neyi aşkın bir zaman halifelik yapmış ve Hicri 35 yılında şehit olarak, Medine'de vefat etmiştir. [219]

 

— Ö —

 

Ömer b. Ebu Seleme

 

Ashabıan ve Kurey$ kabilesinden olup Ümmü Seleme validemiz  yoluyla Peygamber Efendimiz'in (s.a) üvey oğludur.  Peygamber Efendimiz'den 12 hadis rivayet etmiştir. [220]

 

Hz. Ömer b. Hatlab

 

Cennetle müjdelenen on sahabeden biri, Hulefâ-i Raşidîn'in ikin­cisi ve kırkıncı Müslümandır. Peygamber Efendimiz'in (s.a) kayınpe­deri olup, takva ve adaletiyle mümtaz biz zattır.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 539 hadis rivayet etmiş olup, 63 yaşında iken, şehit olarak vefat etmiş ve Ravza-i Mutahhara'da def-nolunmuştur. [221]

 

— R —

 

Rib'î İbn Hirâş

 

Tabiînin büyüklerinden ve güvenilir muhaddislerden olup, Zehe-bî onun hakkında; "Allah'a (c.c) ibadette kusur etmezdi ve hiç yalan söylememiştir" diyerek şehâdette bulunmuştur. Hicrî 100 senesinde vefat etmiştir. [222]

 

Rifâ'a b. RafV ez-Zürakî

 

Ashabtan ve Ensardan olup, Bey'at'ur-Rıdvan'da, Bedir, Uhud ve Hendek savaşlarında ve daha sonraki harplerde bulunmuştur. Ba­bası da kendisi gibi sahabîdir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 24 hadis rivayet etmiştir. Hz. Mu-âviye'nin (r.a) hilâfeti zamanında vefat etmiştir. [223]

 

-S-

 

Sa'b b. Cessâme

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den 16 hadis rivayet et­miştir.

Hz. Ebu Bekir'in (r.a) halifeliği döneminde vefat etmiştir. [224]

 

Sa'd b. Ebi Vakkas

 

Cennetle müjdelenen on sahabeden biri olup, bütün savaşlara iş­tirak etmiş ve Uhud harbinde büyük yararlılık göstermiştir.

Peygamber Efendimiz'den 270 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 55 se­nesinde vefat etmiştir. [225]

 

Safvân b. Assâl

 

Ashabtan olup, Kûfe'de yerleşmiştir.

Peygamber Efendİmİz'in beraberinde 12 harbe katılmış ve 21 ha­dis rivayet etmiştir. [226]

 

Safiy\e binti Huyey  Ümm'ül-Mü'minîn

 

Hayber fethi esirlerinden olarak azâd olunmuş ve Peygamber Efen^ dİmiz'in (s.a) zevcesi olmak şerefine ulaşmıştır.

Resûlullah Efendimiz'den (s.a) 10 hadis rivayet etmiştir. [227]

 

Safi\ ye binti Ebî Ubeyd

 

Sahabeden olup olmadığı-ihtilâflidır. Tabiînin büyüklerinden ol­duğu görüşü kuvvetlidir.

Abdullah b. Ömer'in (r.a) zevcesi, İbn Mes'ûd'un kızıdır. [228]

 

Sahr b. Vedâa el-Gamîdî es-Sahabî

 

Ashab-ı Kiramdan olup, Hicaz bölgesinden olup. Taife yerleş­miştir. Sahabî olduğu görü$ü ittifakla sabittir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 2 hadis rivayet etmiştir. Vefat ta­rihi bilinmemektedir. [229]

 

Sâib b. Yezid

 

Ashab-ı kiramın yaşça küçüklerinden olup, Hicrî 3 tarihinde doğ­muştur.

Peygamber Efendimiz'den 5 hadis rivayet etmiş olup, Hicrî 94 ta­rihinde ve 91 yaşındayken vefat etmiştir. [230]

 

Saîd b. Abd'ul-Azîz

 

Künyesi Ebu Şuayb'dır. Şam diyarının yetiştirdiği büyük alimler­den ve müftülerdendir. Dimeşk'îe müftülük yapmıştır. Aynı zaman­da müfessirdir.

Kütüb-i sitte sahipleri kendisinden hadis nakletmişlerdir. 167 ta­rihinde ve 80 yaşındayken, vefat etmiştir. [231]

 

Saîd b. Zeyd

 

Cennetle müjedelenen on sahabeden biri, Hz. Ömer'in (r.a) am­casının oğlu ve aynı zamanda damadıdır.

Peygamber Efendimiz'den 48 hadis m ayet etmiş olup, Hicri 51 tarihinde ve 80 yaşını aşmış olduğu sıralarda vefat etmiştir. [232]

 

Salim b. Abdullah b. Ömer

 

Tabiînden ve Medine fukahasından olup, Abdullah b. Ömer'in oğludur. Takva ve zühd sahibi bir kimsedir.

Hicrî İ06 senesinde, Medine'de vefat eimişür. [233]

 

Sehl b. Amr

 

Ashabtan olup, Bey'at'ur-Rıdvan'da bulunmuş. Bedir harbi ha­riç bütün savaşlara iştirak etmiştir.

İbn Hanzaliyye lakabıyla tanınırdı. Peveamber Efendimiz'den 5 hadis rivayet etmiştir.

Dımeşk'te yaşamış ve Hz. Muâviye devrinin başlarında yine aynı yerde vefat etmiştir. [234]

 

Sehl b. Huneyf

 

Ashabtan ve Ensar'dandır. Bedir savaşına iştirak etmiş ve Uhud harbinde Peygamber Efendimiz'in yanından hiç ayrılmamıştır.

Peygamber E fendimiz'den 40 hadis rivayet etti. Hicrî 38 tarihin­de Kûfe'de vefat etmiş ve Hz. AH namazını kıldırmışiir. [235]

 

Sehl b. Sâ'd Sâidî

 

Ashabtan ve Ensar'dandır. İsmi Hazen iken Peygamber Efendi­miz kendisine Sehl adını vermiştir.

Peygamber Efendimiz'den 100 hadis rivayet etmiştir. Medine'de medfundur. [236]

 

Seleme b. Amr b. el-Ekvâ'

 

Ashabtan olup, Bey'at'ur-Rıdvan'da bulunmuştur.

77 hadis rivayet etmiş, Hicri 74 yılında, 80 yaşında vefat etmiştir. [237]

 

Selmân b. Âmir-ed-Dabbîyy

 

Ashabtan ve Mudar kabilesinden olup, Basra'da yaşamıştır. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 13 hadis rivayet etmiştir. [238]

 

Selmân-ı Ferisi

 

Ashabtan olup, aslen İran'Iıdır. İlk defa Hendek savaşına katıl­mış. Onun teklifi ile Medine civarına hendek kazılmak suretiyle mü­dafaa yolu tutulmuştur.

Zahii ve Peygamber Efendimiz'in (s.a) sevgilisi idi. 60 hadis ri­vayet etmiş ve Hicri 34 senesinde vefat etmiştir. [239]

 

Semure b. Cündüb                                      

 

Ashabian ve Ensardandır. Peygamber Efendimiz'den hadis riva­yetinde bulunmuştur.

Hicri 58 senesinde ebedî hayata kavuşmuştur. [240]

 

Sevbân b. Bücdüd

 

Ashabtan ve Yemen halkındandır. Peygamber Efendimiz'in ha­yatının sonuna kadar yanından ayrılmamış, daha sonra Humus'a yer­leşmiştir. 127 hadis rivayet etmiş, Hicrî 54 yılında vefat etmiştir. [241]

 

Suheyb b. Sinan

 

Ashabtan olup, esas adı Abd'ül-Melik'dir. İlk Müslümanlardan olma şerefine nail olanlardandı;.

Hz. Ömer (r^a) suikaste uğradıktan sonra, yeni halife seçilinceye kadar onun yerine bir müddet vekâlet etmiştir.

Hz. Peygamber Efendimiz'den (s.a) 30 hadis rivayet etli. Medi­ne'de medfundur. [242]

 

Süfyan b. Abdullah

 

Ashabtan olup, Peygamber Efendimiz'den hadis rivayetinde bu­lunmuştur.

Hz, Ömer (r.a) kendisini Taife vâü tayin etmiştir. [243]

 

Süleyman b. Sured

 

Cahiliyye devrinde ismi "Yesar" idi. Rasûlullah (s.a) kendisine "Süleyman" ismini verdi.

Ashabtan olup, müttakî ve zahit bir kimse idi. Kûfe'de yaşadı ve 93 yaşında şehit edildi.

Peygamber Efendimiz'den 15 hadis rivayet etmiştir. [244]

 

-Ş-

 

Şedîd b. Süveyd

 

Lakabı es-Sakafî el-Hİcazî'dir. Sakif kasilesinden sayılır. Çünkü Sakif kabilesi onun dayılarıdır. Kavminden birini öldürmesi sebebiyle Mekke'ye geldi. Daha sonra onlarla anlaşma yaptı.

Ashabtan ve Bey'at'ur-Rıdvan'da bulunan zatlardandır. 2 hadis rivayet etmiştir. [245]

 

Şekîk b. Abdullah

 

Tabiînin büyüklerinden olup, güvenilir bir alimdir. [246]

 

Seke! b. Humeyd

 

Ashab-ı kiramdan olup, Peygımber Efendimiz'den (s.a) hadis ri­vayetinde bulunmuştur. [247]

 

Şureyh b. Hâni

 

Muhadrumdan olup, güvenilir bir zattır. Sicistan'da vefat etmiştir. [248]

 

-T-

 

Tanla b. Ubeydullah

 

Ashabtan ve Kureyş kabilesinden olup, Hz. Ebu Bekir (r.a) vası­tasıyla İslâm'a girenlerdendir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 38 hadis rivayet etmiştir. İlk mu­hacirlerden olup, Şûra Cemiyeti diye bilinen 6 kişiden birisi de budur. [249]

 

Tufeyl b. Ubeyy İbn Kâ'b

 

Tabiînden olup, hadis naklinde bulunmuştur. Babası ashabtandır. [250]

— U —

 

Ubâde b. es-Sâmit

 

Ashabtan ve Ensar'dan olup, ilk Müslüman olanlardan ve her iki Akabe Bey'atında bulunan zatlardandır.

Bedir harbi de dahil olmak üzere bütün harplere iştirak etmiştir.

İlim sahibidir. 181 hadis rivayet etti ve Hicrî 34 tarihinde, 12 ya­şında olduğu halde vefat etti. [251]

 

Ubeydullah b. Mıhsan el-En sâri el-Hatmî

 

Ekseri alimler sahabe olduğunu söylemiştir. Hadis naklinde bu­lunmuştur. [252]

 

Ukbe b. Amir

 

Sahabi, okur-yazar ve fakih bir zattır. 55 hadis rivayet etti. Hicrî 58 senesinde Mısır'da vefat etti. [253]

 

Urve b. Âmir

 

Ashabtan olduğunda ihtilaf olunmuş bir zattır. Jbn Hibban onu tabiînden saymıştır.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis naklinde bulunmuştur. [254]

 

Urve b. Zübeyr

 

Tabiînden olup, Medine'nin yedi fakih ve müctehidinden biridir. Cennetle müjdelenen Zübeyr Îbn'ül-Avvam'ın oğludur. Hicri 94 senesinde Medine'de vefat etmiştir. [255]

 

Urve el-Bârikî

 

Ashabtan, fakih bir zattır. Küfe'nin ilk tayin olunan kadısıdır. Pe\gamber Efendimizden 13 hadis rivayet etmiştir. [256]

 

Useyr b. Amr

 

Muhadramundan olup, Peygamber Efendimiz'in (s.a) hadisleri­ni nakletmiştİr. [257]

 

— Ü —

 

Übeyy b. Kâ'b

 

Ashabtan ve Ensardan olup, fakîh bir zattır. Akabe Bey'atında bulundu.

Kur'an-ı Kerim'i ezberlemişti. Peygamber Efendimiz'den 164 hadis rivayet etmiş ve Medine'de vefat etmiştir. [258]

 

Ümeyye b. Mahşî es-Sahabî

 

Ashabtan, Basrah ve Huzâa kabilesindendir. Künyesi Ebu Abdullah'tır.

Peygamber Efendİmiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. 732 nu­mara ile kayıtlı hadisten başka rivayet ettiği herhangi bir hadis bilin­memektedir. [259]

 

Ümmü Atıyye

 

İsmi Nüseybe binti Kâ'b veya binli Hâris'tir. Medineli'dir. Sahabiyattan tjir hanımdır. Harplere katılır ve yaralılara bakardı. Peygamber Efendİmiz'den 40 hadis rivayet etmiştir. [260]

 

Ümmü Gülsüm (Külsüm) binti Ukbe b. Ebî Muayt

 

Sahabiyattan ve Kureyş kabilesinden olup, Hz. Osman'ın (r.a) ana bir kız kardeşidir.

Mekke'de Müslüman olmuştur. Kadınlardan ilk hicret eden ol­duğu söylenir. Hicreti esnasında Mekke'den Medine'ye kadar yürü­müştür.

Peygamber Efendİmiz'den 10 hadis rivayet etmiştir. Son eşi Amr b. Âs ile evlendikten bir ay sonra vefat etmiştir. [261]

 

Ümmü Habibe Remle binti Ebî Süfyan

 

İlk Müslümanlardandır. İlk kocası Ubeydullah b. Cahş ile bera­ber Habeşistan'a hicret etmiştir. Kocası irtidat edince Peygamber Efen-dimiz'le (s.a) evlenmiştir. Ebu Süfyan'ın {r.a) kızıdır.

İlk Müslümanlardan ve Habeşistan'a hicret edenlerdendir. Pey­gamber Efendİmiz'den (s.a) 65 hadis rivayet etmiştir. Hicrî 4O'lı yıl­larda Medine'de vefat etti. [262]

 

Ümm'ül-Hâkem Zeyneb binli Cahş

 

Peygamber Efendimizin (s.a) zevcesi ve halasının kızıdır. AbduU lah b. Cahş'ın kız kardeşidir. Cömertliğiyle meşhurdur.

Peygamber Efendİmiz'den (s.a) 11 hadis rivayet etmiştir. Hicret'in 20. yılında vefat etmiştir. [263]

 

Ümmü Hân! Ffihite binti Ebu Tâlib

 

Ebu Tâlib'in km, yani Peygamber Efendimiz'in amcasının kızıdır. Mekke fethi gününde Islâmiyeti kabul etmiş ve Peygamber Efen­dİmiz'den 46 hadis rivayet etmiştir. [264]

 

Ümmü Sabit Kebşe binti Sabit

 

Sahabîyattan ve Hassan b. Sâbit'in (r.a) kız kardeşidir. Peygam­ber Efendİmiz'den (s.a) 1 hadis rivayet etmiştir. [265]

 

Ümmü Seleme Hİnd bintî Ebu Ümeyye

 

Kureyş kabilesinden olup, Peygamber Efendimiz'in (s.a) zevce-lerindendir. İlk kocasının ölümünden sonra, Hicri 4 yılında Peygam­ber Efendimiz'le (s.a) evlenmiştir.

Müslüman olan ilk zevciyle birlikte Habeşistan'a hicret etmiştir. Fesahat sahibi ve bilgili idi. 378 hadis rivayet etti. Mü'minlerin anne­leri arasında en son vefat edendir. [266]

 

Ümmü Şerik

 

Sahabiyattan olup, isminde ihtilâf edilmiştir. Gaziyye, Gazile, Ve-hibe diyenler olmuştur.

Peygamber Efendİmiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. [267]

 

Ümmü Umâre

 

isminin Nesibe binti Kâ'b b. Amr olduğu söylenmektedir. Sahabelerden olup, Bey'at'ur-Rıdvan'da bulunmuştur. Yemâme harbine katılmış ve on bir yara almıştır.

Peygamber Efendİmiz'den hadis rivayetinde bulunmuştur. [268]

 

Üsâme b. Zeyd

 

Peygamber Efendimiz'in sevgili ve azatlısı bulunan Zeyd b. Hâ-rîse*nin oğludur.

Peygamber Efendİmiz'den 128 hadis rivayet etmiş, Hicrî 54 senesinde, 75 yaşındayken vefat etmiştir. [269]

 

Üsîd ve b. Ebî Üsîd el-Tâbiî

 

Tabiînin orta tabakasındandır. Künyesi Ebu Said'dir. Hadîs ri­vayetinde bulunmuştur. Güvenilirdir.

Ömer b. Abdülaziz'in valisi idi. Mansur'un hilâfeti zamanında vefat etmiştir. [270]

 

-V-

 

Vâbisa b. Mâ'bed

 

Ashabtan ve Huzeyme kabilesinden olup, Hicrî 9 yılında, kabile­sinden 10 kişiyle gelerek İslâmiyeti kabul etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 11 hadis rivayet etmiştir. Cezî-re'ye yerleşmiştir. Rikka'da vefat etmiş ve caminin minaresinin yanı­na defnedilmiştir. [271]

 

Vahşî b. Harb

 

Azâd edilmiş bir köledir. Tâif halkından bir heyetle gelip İslâmi­yeti kabul etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuştur. Bir rivayete göre 4, diğer bîr rivayete göre de 8 hadis rivayet etmiştir.

Müslüman olmadan önce Hz. Hamza'yı (r.a) şehit eden; müslü-man olduktan sonra da Müseyiimet'ül-Kezzâb isimli yalancı peygam­beri öldüren budur. Humus'ta yerleşmiş ve orada vefat etmiştir. [272]

 

Vâsüe b. Eska

 

Mekteb-i Nûr-i Nübüvvet olan, suffe-i şerif ashabmdandır, Te-bük harbine yakın İslâmiyeti kabul ve harbe iştirak etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den {s.a) 56 hadis rivayet etmiş ve Dımeşk1-te, 78 yaşında, Hicrî 85 yılında vefat etmiştir. [273]

 

Vehb b. Abdullah

Künyesi Ebu Cuha/fe'dir. Yaşça küçük, şan itibarıyla büyük as-habtandır. Peygamber l;fendimiz'in (s.a) vefatında bulûğ çağına gel­memişti.

Hz. Ali (r.a.) ona ikram eder, onu sever ve ona güvenirdi. Küfe'-de Beyt'ül-Maî'ı ona tenlim ederdi.

45 hadis rivayej etti. Hicrî 72 yılında, Küfe'de vefat etti. Kûfe'de medfundur. [274]

 

-Y -

 

Vaîş b. Tıhfe el-Gnârî

 

Tabiînden ve Gıfar kabilesinden olup, P ^ygamber Efendimiz'den hadis naklinde bulunmuştur. [275]

 

Yezîd b. Havyan

 

Tabiînin orta tabakasından -e Temim kabilesindendir. îtimad edi­len bir zattır. Müslim, Ebu Dâvjd ve Neseî ondan hadis almışlardır. [276]

 

Yezid b. Şerik b. Târik

Tabiînin ileri gelenlerinden olup, i;imada lâyık bir alimdir. Sika bir ravidir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis naklinde bulunmuş ve Kütüb-i Sine sahipleri de kendisinden hadis rivayet etmişlerdir. Kûfeli'dir. Abd'ul-Melik'in hilâfeti zamanında vefat etmiştir. [277]

 

-Z-

 

Zeyd  Erkam

 

Ashabtan ve Ensardandir.

Peygamber Efendimiz'in maiyyetinde 17 harbe katılmış ve 70 hadis rivayet etmiştir. [278]

 

Zeyd b. Halid el-Cühenî

 

Ashabtan ve Cüheyne kabilesindendir. Hudeybiye müşahhasında ve Mekke fethinde bulunmuştur.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) 81 hadis rivayet etmiştir. Medi­ne'de medfundur. [279]

 

Zeyd b. Sabit

 

Rasûlullah'ın (s.a) hicretinde 11 yaşında bir çocuktu. Babası, ken­disi 6 yaşındayken vefat etti.

Ashabtan, vahiy ve özel kâtiplerinden, Kur'an-ı Kerim'i ezberle­yen ve toplayan bir zattır. Yüce bir kadre, büyük bir ilme sahiptir.

Hz. Ömer ve Hz. Osman (r.a) hacca giderken onu Medine'de ve­kil bırakmışlardır. 92 hadis rivayet etmiştir.

Medine'de, Hicrî 50 yılında Hakk'in rahmetine kavuşmuştur. [280]

 

Zeyneb binti Ebu Seleme

 

Peygamber Efendimiz'in (s.a) Üvey kızı ve sahabîyattandır. An­nesi Ümmü Seleme'dir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis naklinde bulunmuştur. Hicrî

83 senesinde vefat etmiştir. [281]

 

Zeyneb es-Sekafiye

 

Ashab'tan olup, Abdullah b. Mes'ûd'un zevcesidir. Peygamber Efendimiz'den 8 hadis rivayet etmiştir. [282]

 

Zirr b. Hubeyş

Tabiînin büyüklerinden ve güvenilir bîr muhaddistir. Hz. Ali'den (r.a) ve Hz. Ömer'den (r.a.) hadis rivayet etmiştir.

Peygamber Efendimiz'den (s.a) hadis rivayetinde bulunmuş ve 82 tarihinde vefat etmiştir. 120 yıl ömür sürmüştür. [283]

 

Ziyad b. Maka

 

Tabiînden ve güvenilir ilim adamlanndandır.

Bir asırdan fazla yaşamış ve Hicrî 135 yılında vefat etmiştir. [284]

 

Zübeyr b. Adlyy

 

Tam ismi Zübeyr b. Adiyy el-Hemedflnî el-Yâmî'dir. Rey'de ka­dılık yapmıştır.

Tabiînden olup, güvenilir bir muhaddistir. Kütüb-i Sitte sahiple­ri kendisinden hadis nakletmişlerdir.

131. Hicret yılında vefat etmiştir. [285]

 

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!