Kulliyatlar - 8. Sayfa - Ekonomibanka

8. Prof. M. A. Mennân:
Prof. Mennân sistem olarak sigortanın İslâm'a aykırı olmadığını, kumarla da alâkası bulunmadığını, dolayısıyla câiz olduğunu ifade ettikten sonra, İslâmî sigorta ile günümüzde uygulanan şekliyle sigorta arasındaki bazı farklara şöyle işâret ediyor 15
Günümüzdeki sigorta ile İslâmî sigorta arasındaki farklılığa temas edelim: İkisi arasında temel olarak biçim ve nitelik farkı vardır. Biçim bakımından ilk elde günümüzdeki sigortanın gelişimine göz atalım: Sigortanın tarihi henüz yazılmamıştır. Yalnızca bazı ana noktalar biliniyor. Sigortaya benzer kuruluşlar antik çağlarda da biliniyordu. Meselâ Roma İmparatorluğu'nda, üyelerinden aldığı aylık primler karşılığında, ölüm hâlinde geride kalan ailesine bir ölüm yardımı yapan esnaf teşkilâtları, loncalar vardır. Bu umûmî gelişme içinde az çok birbirinden ayrı, birbirini sıra ile takip etmekle birlikte, sürekli olarak birinden diğerine değişen üç tip sigortayı ayırabiliriz: İş birliğine dayanan sigorta, hükûmetçe desteklenen sigorta ve kapitalist vasıflı sigortalar.
Sigortanın işbirliği temeli üzerine kuruluşu antik çağda da modern zamanlarda da aynı sebeplerden hareket etmiş ve umumî olarak, aynı tekâmül çizgisini takip etmiştir: Kanâatimce bir İslâm devleti, işbirliğine dayanan sigortanın kurulmasını teşvik etmelidir. Çünkü işbirliği düşüncesi İslâm'ca benimsenmiştir.
Roma kaynaklı ve gemi sigortası olarak doğmuş olan sigortalar, kâr için kurulmuş, ticârî hesaplara dayanan sigortalardır. 19. yüzyılın ikinci yarısından sonra farklı bir biçim alan ekonomik hayat, yeni kültürel kazançlarla birlikte yeni tehlikeler getirmiş, yeni ihtiyaçlar doğurmuştur.Sigortanın genellik kazanması " tekrar sigorta"nın doğmasına ve yaygınlaşmasını yol açmıştır. Savaş sonu enflasyonundan sonra paraların istikrar kazanması sebebiyle yüzyılımızda bütün büyük ülkelerde, her sigorta alanında müteşebbislerin kartel tipi ortaklıklar kurmasıyla ve çeşitli yardım topluluklarının teşvikiyle, uluslararası ölçüde iş yapan teşebbüsler hâlinde teşkilâtlanan sigorta ortaklıkları büyük gelişme göstermiştir. Yatay birleşmelerle rekâbetin azalması çağımızın en önemli özelliklerindendir. Fakat sigortanın ve tekrar sigortanın (reassurance) birleşmesi biçiminde yatay birleşmeler pek yaygın değildir.
Sigortacılık sâhasında müteşbbislerin kartel tipi ortaklıklar kurmasının İslâmî olup olmayacağı; düşünülmesi gereken bir mevzûdur. Tekelci bir ekonomik düzenin toplum için faydalı olmadığı bilinmektedir. Kartel tipi bir sigorta, toplumun nihaî refahını umursamaksızın, kârını azamî hadde çıkarma gâyesini güttüğünden, İslâm'a ters düşer. İslâmî devlet böyle bir sigortayı murakebe etmek ve sınırlamak zorundadır. Gerçekte sigortacılığın gelişmesi, her yerde, idâresi ve politikası üzerinde, daha tesirli bir devlet murakebesini öngören kanunlara yol açmıştır. Hindistan gibi bazı ülkeler sigortacılığı devletleştirmiştir. Bir İslâm devleti için mesele; sigortacılığın millîleştirilmesi değil, Kur'ân'ın ve Sünnet'in emirleri içinde kalarak, toplumun toptan refahını arttıracak bir şekilde teşkilâtlanmasıdır.
İslâm devletinde sigorta teşvik edilmeli ve millet ölçüsünde yayılmalıdır. Ölüm sigortası husûsî ortaklıklara bırakılmalıdır. Yaşlılık ve işsizlik, hastalık, kaza sigortası millet ölçüsünde hükümet tarafından yürütülebilir. Böylece bütün millet ortaklaşa olarak hasta, yaşlı, aç ve işsize bakmaya mecbûr tutulmuş olur. Primlerle birlikte, İslâm devleti zekâtı da sigorta harcamaları için kullanabilir. Beşikten mezara kadar kişilerin bütün ekonomik risklerini karşılayan, İngiltere'deki Milli Sigorta Plânı'nın bir benzeri kurulacaktır; tek fark fâizli tahvillerin kullanılmamasıdır.
Sigorta ortaklıkları bugün fonlarını ipotek işlerine ve fâizli teşebbüslere yatırmaktadırlar. İslâmî sigorta ortaklıkları ise, ticaret ve endüstriye, ortaklık temeli üzerine sermâye verecektir. İslâmî sigortaların doğrudan doğruya veya mudâbere yoluyla yahut da İslâmî bankalar ve diğer kredi kuruluşları ile ortaklaşa yatırım yapması doğru olur. Bütün İslâmî kredi kuruluşlarının gâyesi tek ve aynı (halkın refahı) olduğundan; İslâmî bankalarda sigorta bölümleri kurulmasının uygunluğu ve tatbik kabiliyeti, Müslüman devletlerce değerlendirme mevzûu yapılabilir. İslâm spekülasyon ve kumara izin vermediğinden İslâmî sigorta yalnızca gerçek riski karşılamaya çalışacak, karşılıklı yardım ve işbirliği esası üzerine sigortalıya güvenlik sağlayacak, kendi kendini finanse edecektir. 16
Prof. Mennan'ın aynı zamanda sigorta işini yürütmesini istediği İslâmî bankalar, kitapta teferrûâtını okuyacağınız, Prof. Neccâr'ın kurup denediği ve neticelerini değerlendirdiği bankalardır.
Kitabın ihtivâ ettiği tebliğ ve münâkaşalar dışında; bu görüşleri de gözden geçirdikten sonra bizde hâsıl olan kanaât şudur:
a) Getirdiği ictimâî ve iktisadî düzen içinde İslâm; insanları tehlike ve felâketlere karşı sigorta etmiş, asgarî geçim bakımından geleceklerini güven altına almıştır.
b) Bu düzenin bütünüyle işlemediği yer ve zamanlarda karşılıklı sigorta nev'i geliştirilmeli, bu kuruluş ticaret ve ortaklıklarla desteklenmelidir.
c) Karşılıklı sigortanın da bulunmadığı veya yeterli olmadığı yerlerde ücretli sigortanın kapısı -buna ihtiyaç duyanlar için-açıktır. Sigorta şirketlerinin, sigortacılık dışında -İslâm'ın yasakladığı -işlerle meşgûl olması ayrı bir mevzûdur ve bunu yapmayan şirketleri bulmak veya kurmak mümkündür. Başka bir aracı/kurum bulunmadığında faizci bankalarda çek tahsili, para havâlesi gibi meşru işlemleri yaptırmak nasıl caiz ise, meşru olan "zarar ve hasarı ortaklaşa karşılama" işini, bazı işlerinde harama bulaşan sigorta şirketleri aracılığı ile yapmak da öyle caiz olur.
Şimdi sizleri iki âlimle baş başa bırakıyor, aranızdan çekilirken gayretimizin en iyi düzene bir adım teşkil etmesini diliyoruz.

Hayreddin Karaman
24.4.1976 Kızıltoprak

 

15. Lisan bakımından küçük tasarruflarla alınmıştır.
16. İslâm Ekonomisi, İstanbul 1973, s. 494-497.