Islam Hukuku - 22. Sayfa - Islamhukuku

TEŞRÎ SEBEP VE HİKMETİNİ BİLMEMEK
Şâfiî mezhebinden İzzüddin b. Abdüsselâm, hanbelî mezhebinden İbnü'l Kayyim el-Cevziyye, mâlikî mezhebinden Ebû-İshak eş-Şâtıbî gibi İslâm hukukunda usûl âlimleri, "dinî hükümlerin illet** ve maksatlara dayandığı ve bunların hepsinin de dünyalarında ve ahiretlerinde kulların, maddî, manevî menfaatlerini sağlamaya yönelik olduğu" konusunda ittifak etmişlerdir.
Bunun zarurî neticesi şudur: "Bir illete bağlı bulunan şer'î hüküm, varlık ve yokluğunda bu illete tâbidir." şeklinde ifade edilen usûl kaidesi uyarınca, şer'î nassa dayalı olanlar da dahil olmak üzere bütün hükümler, aslının ve uygulanmasının şartı olan "illet" ortadan kalkınca tatbik edilmezler.
Yine bunun gibi hükümler, mezkûr illet ve maksatların değişmesi sebebiyle değişirler. Fukahâ: "Zamanlar, mekânlar ve durumların değişmesi sebebiyle hükümlerin de değişebileceği inkâr edilemez" umumî kaidesini buna bina etmişlerdir.
Bu kaidenin misallerinden birisi, halife Ömer b. el-Hattâb'ın, zekât gelirlerinden "müellefe-i kulûb"un hissesini kaldırdığı rivayetidir. Bunlar, "Sadakalar yalnız fakirlere, yoksullara, sadaka tahsildarlarına, yürekleri -İslâm'a- ısındırılmak istenenlere, azad edilecek esirlere, borçlulara, Allah yolunda -hayır işleyenler- ve yolda kalanlaradır..."25 ayet-i kerimesine uyarak Resulullah'ın (s.a.v.), imanları zayıf olduğu için gönüllerini İslâm'a ısındırmak veya kötülüklerini önlemek maksadıyla, yahut da kabileleri içinde üstün bir yerleri bulunduğu için kendilerine zekât mallarından hisse verdiği kimselerdi. Hz. Ömer bu hisseyi kaldırırken illetin ortadan kalkmış bulunduğu hususuna dayanmıştır. İllet: İslâm'ın başlangıcında, İslâm davasına yardım temini idi; halbuki Hz. Ömer zamanında İslâm devleti kuvvet kazanınca artık mezkûr illet ortadan kalkmıştı.
Bir başka örnek de Bağdat baş kadısı Ebû Yusuf'tan nakledilmektedir: Buna göre Ebû Yusuf kendi zamanındaki âdete bakarak arpa ile buğdayı mevzunâttan; yani satım ve değişimi tartı ile olan maddelerden kabul etmiştir. Halbuki bu ictihad, Hz. Peygamber zamanındaki örfü-âdete göre arpa ile buğdayı mekîlâttan; yani satışı ölçü ile yapılan maddelerden kabul eden hadise aykırıdır.
Bu örnekler ile benzerlerinde, şer'î hükmün, üzerine kurulduğu illet veya âdetin değişmesine tâbi olarak değiştiği görülmektedir. Böylece sosyal ihtiyaçların ve bunları karşılayan çarelerin (mesâlihin) değişmesiyle, amelî, fıkhî ictihadların bir kısmı değiştiği gibi hukuk ile alâkalı birçok nassın tefsiri de değişmiştir.
Donmayı kabul etmeyen, değişmeye kabiliyetli İslâm Hukukunun ruhu budur. Halife Ömer b. el-Hattâb, Halife Ömer b. Abdulaziz, hanefî Ebû Yusuf, mâlikî Şemsüddin el-Karâfî, hanbelî Necmüddin et-Tûfî gibi halife ve fakihler bu hususu kabul etmiş, bu hukuku -aynı görüşle- tefsir ve tatbik eylemişlerdir.26
Fakat Müslümanlar bu kaideyi unutup hükümleri sabit ve donmuş olarak ele alınca; âdetler, ihtiyaçlar, zamanlar, muhitler ve durumlar değişse; milletler, ilimler, sanatlar ve hayat gelişip ilerlese dahi mezkûr hükümlere değiştirmeden ve ta'dil etmeden bağlanmayı kabul edince; evet Müslümanlar bütün bunları yapınca medeniyet kervanını kaçırmak ve buna bağlı olarak sosyal hayatın bütün sahalarında geri kalmak onlar için kaçınılmaz bir sonuç olmuştur.
Bunun tek çaresi, dinin ruhunu anlamak, ancak illet ve şartları bulununca hükümleri tatbik etmek; işaret edilen illet ve şartlar ortadan kalkınca açıklamaları da değiştirmekten ibarettir. İbn Haldûn şöyle derken ne kadar haklıdır: "Cihanın ve milletlerin hal, âdet ve mezhepleri tek çizgi üzerinde ve sabit bir yoldan devam edip gitmez. Bunlar zaman içinde bir halden diğerine değişip dururlar... Allah'ın kulları üzerinde, öteden beri kanunu budur."27

 

** Eşya ve fiillerdeki bir vasıf, bunların belli bir hukuk kaide ve hükmüne bağlanmasına sebep olur ve bu vasfa "illet" denir. Şarabın sarhoşluk verme vasfı haram olması hükmünün illetidir.
25. et-Tevbe: 9/61.
26. el-Mahmasânî, a.g.e., s. 149-166.
27. el-Mukaddime, s. 24.