Mülk Edinme Hakkı - Külliyat - Islamhukuku - 37. Sayfa

MÜLK EDİNME HAKKI
İslâm Hukuku mülk hakkını kabul etmiş ve teminat altına almıştır. Herkes kendi mülkünde dilediği gibi tasarruf eder (Mec. 1192). Gerçi Tevrat'da olduğu gibi Kur'ân-ı Kerîm'de de "semâ gibi yeryüzünün de yüce Allah'a ait olduğunu" bildiren âyetler varsa da bu bir dinî telâkkî ve fikir olup, hukukî kaide değildir.12
Fethedilen arâzî hakkında da hüküm böyledir. Bu topraklar askere mülk olarak dağıtıldığı takdirde "arâzî-i uşriyye" adıyle; gayr-i müslim olan asıl yerlilerin ellerinde bırakılmış ise "arâzî-i harâciyye" adıyle sahiplerinin mülkü olmuş ve alınan vergi onda birden yarıya kadar muayyen olarak tesbit edilmiştir.
Osmanlılar zamanında "arâzî-i emîriyye" adıyle yeni bir arâzî daha meydana gelmiştir. Bunun mülkiyeti (rakabesi) hazîneye ait olarak devlet tarafından tasarrufu, uygun görülen kimselere (bir tasarruf bedeli karşılığında) verilir. Bu tâbirin hicrî (700) tarihine kadar Fıkıh kitaplarında bulunmaması, Osmanlı âlimleri tarafından kabul edildiğini gösterir.**
Romalılar da bu yolda hareket etmişlerdi. Hatta onların hukuk âlimleri tarafından meydana konulan bir nazariyeye göre eyaletlerin arâzîsi Romalılara veya imparatora aittir. Üzerinde oturanların yalnız kullanma (jouissance) veya faydalanma (usufruit) hakkı vardır. Ancak bu bir ilmî nazariye olup esasen ve uygulamada mülk hakkı İtalya ve Roma'da nasıl ise eyâletlerde de öylece mevcut idi; şu var ki alınan arâzî vergisini bu nazariye ile devamlı bir kira bedeline benzeterek haklı göstermek isterlerdi.
İki hukukun mülkiyet mevzuundaki benzerliği bu kadardır. Mülke ve bunun cüzlerine ait bütün kaideler, mülk edinmenin çeşitli yol ve sebepleri, mülk sahibi olmak (temellük) ile tasarrufun farkı; bütün bunlar Roma Hukuku'nda, ilim ve tedkik sahiplerine yaraşır bir tahlil üzerine kurulmuş olup, çok muntazam bir bütün (sistem) teşkil eder. Fıkıhta ise bunlarla alâkalı kaideler dağınık ve irtibatsız bir şekilde açıklanmıştır.* Fıkıhta tasarruf bir hak olarak kabul edilmemiştir;13 ipotek de kabul olunmamıştır.
Fıkıhta kuyûddan (irtifak hakları), mücerred haklar (hukuk-ı mücerrede) nâmıyle, mülk sahipleri arasında bir nevi şirket olmak üzere bahsolunmuştur.
"Kuyûd", başkasının mülk sahibi olduğu bir şey üzerinde bir şahsın veya akarın lehine tanınan ve kurulan haklardır. Aynî ve şahsî kısımlarına ayrılır. Aynî kısmı daha eskidir. "Cenes" hey'etine ait ortak arâzî taksim edildiği zaman, bölümlerinden bazısının diğeriyle alâkası kalabilirdi. Şahsî kısmı daha yenidir. Bir kimse bedel karşılığında ve -ekseriyyetle- bedelsiz olarak (teberrû yoluyla) malının intifâ hakkını hayatı boyunca olmak şartıyla başkasına verir (temlik eder) ve malının mülkiyeti kendinde kalırdı. Her iki kısım da mülk hakkının bölünmesinden ileri geldiği için başkasının malına tealluk eder ve ikisi de aynî haklar cümlesindendir. Mezkûr hakka tâbi toprak başkasının eline geçse bile hak sahibi yine hakkını kullanır.
a) Aynî olanların başlıcası: mürûr, mesîl ve mecrâ hakkıdır.* Bunların vasfı dâimî olmak ve bölünmezliktir.
b) Şahsî olanların başlıcaları: İntifâ ve istismar hakkı (usufrutis), kullanma hakkı (droit d'usage) ve oturma hakkıdır (dr. d'habitation).
Gasb hakkında (usurpation) oldukça mükemmel bir nazariye meydana getirilmiştir. Burada görülüyor ki mülk, gasbedenden geri alındıktan sonra, bu mülkten meydana gelen mahsul ve fazlalıklar da geri alınır (Mec. 903).

 

12. Kur'an-ı Kerîm'in pek çok yerlerinde bu fikir mevcuttur: "Bilmez misin ki göklerin ve yerin mülkü Allah'a aittir." (el-Bakara, 107; el-Maide, 43); "Göklerin ve yerin mülkü ancak Allah'a aittir" (Âl-i İmrân, 188; el-Maide, 19, 20; en-Nûr, 42; el-Câsiye, 27; el-Feth, 14); "Göklerin ve yerin mülkü ancak O'na aittir." (el-Furkan, 2; ez-Zümer, 44; ez-Zuhruf, 85; el-Hadîd, 5...)
* Buna mîrî ve millî arâzî de denir.
** Bu tabir kullanılmamakla beraber bu nevi toprak ve bu toprak ile alâkalı hükümler Hz. Ömer devrinden beri mevcuttur. bkz. M. Hamîdullah, İslâm'da Devlet İdaresi, İst. 1963, s. 195-197.
* Naslar Allah ve Rasûlullah'ın eseri, fıkıh ise İslâm alimlerinin eseridir. Allah ve Rasûlullah'ın eserleri -ekseriyetle- değişmez, her zaman ve mekânda geçerli umumî prensipleri ihtiva eder. Bunların ışığı altında beşer olan âlimlerin meydana getirdiği fıkıh ise gerek sistemi ve gerekse ictihada dayanan hükümleri itibarıyle değişebilir. Nitekim, İslâm dünyasında modern hukuk sistemine ve ilmin şartlarına uygun bir çok İslâm hukuku kitapları telif edilmiş, muâsır ihtiyaçların tatminine çalışılmıştır.
13.Avrupa kanunlarında tasarruf (possesion) bir hakkın bilfiil kullanılmasına denir. Buna göre de tasarruf, mülk hakkının zi'lyedliğini teşkil eder. Hakkın kendisi maddî değildir, onun dışarıda icrası maddîdir. Roma Hukuku mülk hakkı ile alâkalı tasarrufu ayrıca değerlendirmiş ve bunu mülk hakkından ayrı (müstakil) bir hak şeklinde kabul ve himâye eylemiştir. Önceleri böyle olmamakla beraber sonradan mülk hakkının kolaylıkla ispatı ve mâliklerin haklarını korumak için müstakil bir hak olarak tanınmıştır.
Tasarrufun iki unsuru (rüknü) vardır: a) Maddî unsur: Bir mala fiilen el koymak, onu elinde tutmak; b) Mânevî unsur: Mülk edinme kastı veya başkasına vermemek üzere bir malı alıkoymak niyetidir. Bu iki unsurdan biri zâyi olursa tasarruf da zâyi olur. Birincisinin sona ermesi muvakkat olmakla, ikincisinin ki ise malını satmak gibi mâlik olmaya aykırı bir niyeti (irade) beyan etmek olur.
* "Mürûr" hakkı: Başkasının mülkünden bir kimsenin geçme hakkıdır. "Mesîl" hakkı: Bir yerin, başkasının mülküne suyu ve seli akmak ve damlamak hakkıdır.
"Mecrâ" hakkı: Tarla vb.'ne su geçirme hakkıdır. Tafsîlat için bkz.
Ö. N. Bilmen, a.g.e., c. V, s. 13, 456.; H.K., Mukayeseli İslâm Hukuku, c. III.