← Geri 🏠 Hadis Kütüphanesi

Mehmet Zahit Kotku _ Tasavvufi Ahlak Cilt1 - Tasavvufiahlak

Tasavvufi Ahlak Cilt1

MEHMED ZAHİD KOTKU

SEHA NEŞRİYAT

İÇİNDEKİLER

MUKADDİME.......................................................'..... 1

Ahlâkın İslâm Dinindeki Mevkîi....................................2

Ahlâkın Fert ve Cemiyet için Lüzumu.............................4

Nasıl Bir Ahlâk..........................................................4

İslâm Ahlâkının Üstünlükleri........................................6

I.İslâm'ın Diğer Dinlerden Farkı....................,,...............6

II.İslâm Ahlâkının Kültürümüzdeki Mevkîi......................7

IILDinimiz," Başka Ahlâk Anlayışlarına Kaymağa Cevaz Vermez8

IV.Ahlâk Baskıyla Değiştirilemez...................................8

V.Baskı Millî Vicdanı Zedeler, Küstürür..........................8

Vl.İslâm Ahlâkı En Üstün Müeyyidelere Sahiptir..............9

Ahlâkın Eğitim Meselesi.............................................10

Tasavvuf! Terbiye ve Ahlâk..........................................11

Bu kitap...................*..............................................13

MÜELLİFİN KISA TERCEME-İ HÂLİ...........................14

Ailesi........s.-.............................................................14

Tahsili, Askerliği.......................................................15

Tasavvufî Yetişmesi ve Dinî Hizmetleri...........................15

Vefatı...............................................-•........................16

Arkamdan Ağlama....................................................17

Ahlâk ve-Şemâili..............................................¦»........18

Vefatına Tarih...........................................................19

GİRİŞ.............,.......................................................21

Evrâd, Ezkâr ve İstiğfar..............................................23

Zikir.......................................................................26

Toplu Zikir...........................r...............:..................29

Zikrullahtan Sonra Salavât-ı Şerife Getirilmeden Dağılan

Meclislerin Akıbeti...:..................................................32

Meclislerdeki H^tâ ve Kusurların Afvına Sebep Olan Bir Duâ34

Kelime-i Tevhîd^n Fezâili.............................................35

Lâ ilahe illallâhû Vahdehû Lâ Şerîke Leh Demenin Fezâili.38

Çeşitli Teşbihlerin Faziletleri........................................46

Cevâmi'u'1-Hamd ve Zikre Âit Rivayetler.............,.........48

Tasavvufî Ahlâk ve Ma'nevî Temizlik............:................50

Lâ Havle ve Lâ Kuvvete illâ Billâh'ın Fezâili...................52

Gece ve Gündüz Okunacak Zikirler..............................54

Günlük Zikir ve Virde Devam Etmek............................56

Zikrin Âdabı............................................................58

Halvet Nasıl Yapılır?...........,.....'.................................60

Kelime-i Tevhîdin Fazîlet ve Kerametleri, Hâssaları ve Te'siri63

Seyr-ü Sülûkun Menzilleri...........................................66

Güzel Ahlâk...,.........................................................71

Hakîkat-i îmân.......................•..........•..........;...........78

Nefisle Mücâhede......................................................83

Zikrin Esasları..................................................... v...86

Nasıl Zikredelim.....,.................................................86

Âdâb-ı Zikir.............................................................89

Murakabe........................................;.......................89

Vukûf-u Kalbî..........................................................90

İntisabın Korunması..................................................92

Şeyhe Muhabbet.......................................................93

Sohbet....................................................................94

Sohbet Âdabı...........................................................94

Nakş-ı Bendiyye'de Tarîk Edebleri.................................95

1-Yâd Gerd.............................................................95

2-Nigâh Daşt..........................................................95

3-Bâz Geşt......................................................... ...96

4-Hûş Der Dem.......................................................96

5-Yad Daşt..............................................................96

6-Vukûf-u Kalbî.....................:.................................97

7-Murâkabe............................................................97

8-Nazar ber-kadem...................................................98

9-Halvet der encümen...............................................98

10-Sefer der vatan.....................................................99

11-Vukûf-u zamânî.....................................................99

Gafletten Nasıl Kurtulalım?.........................................99

Ömrün Muhasebesi..................................................102

İntisabı, Muhafaza Esasları....................................,...103

Nefsi Tanımak.........................................................104

Edeb.....................................................................105

Mü'minlerin Kardeşlik Vazifeleri ve

Bunun Ehemmiyeti ve Fezâili..........................................107

İmâm Gazâlî (k.s.)'nin kardeşlik hakkındaki izahatı........110

Kusurlarından nâşî kardeşleri terk etmemek...................115

Gümüşhaneli Hazretleri'nin Nasîhatleri........................116

Abdülhâlik Gücdüvânî Hazretlerinin Nasîhatleri............120

Bilinmesi Zarurî Olan 54 Farz....................................125

Erzurum'lu İbrâhîm Hakkı Hazretlerinin İ'tikâd Hakkında

Bir Nazmı..............................................................129

Güzel Ahlâklar........................................................139

Kötü Ahlâklar....................................................... 140

Hilm..................................................................../141

İdare.....................................................................149v

Efendimiz (s.a.s.)'in Ahlâkından Hilm ve Sekînet...........154*

Halka Güzel Muamele Ve Tatlı Dil..............................160

Müslümamn Müslüman üzerindeki Haklan...................160

Evlâdın Hakları.......................................................161

Kocanın Hakları......................................................162

Diğer Güzel Huylar...:,,............................................162

TEVAZU .............:.................................................162

RE'FET.................................................................162

LÎNET..................................................................162

BEŞÂŞET..............................................................162

AF'V VE İHSAN....................................................163

SILA-İ RAHİM.......................................................163

MERHAMET.........................................................163

MEŞÂYIHA TA'ZİM................................................163

İHVANA HİZMET..................................................164

TEVBE..................................................................164

ALLAH'DAN HAYA................................................164

TÂAT....................................................................165

SABIR..............................................:....................165

Sabrın Çeşitleri........................................................175

Sabrın Mükâfatları...................................................177

Sabır ve Tahammülün Had ve Hakîkati, Halâvet ve Kerameti 179

Sabır ve Tahammülün Te'sir ve Faydalan......................180

Ölüm Çeşitleri.........................................................181

Sabır ve Tahammülün Kısımları ve Menfaatları, Feryâd-ü

Figânın Âfetleri.......................................................183

Sabır, Kemâle, Afiyete Ulaştırır ve Rızâ-ı İlâhiye Sebep Olurl85

Sabır mı, Rızâ mı?...................................................186

Sabır ve Tahammülü Kazanma...................................187

Verâ......................................................................189

Zühd.......................................................•.............189

Zühdün Mertebeleri..................................................190

Dünya Sevgisi..........................................................190

Zikri Bırakıp Günahlara Dalmak................................191

Dünyanın Misâlleri...................................*........¦......191

MUKADDİME

Mukaddime

Herşeyden önce; bizi yaratan ve yaşatan, olduran ve öldüren, imtihan için dünyaya muvakkaten gönderen; sonra da gene kendisine döndüren; din günü, her kulu fiil ve ameline göre cezalandıran veya mükâfatlandıran; Settâr ve Gaffar, Cebbar ve Karrhâr, Afüvv ve Halîm, Latîf ve Kerîm, Rahman ve Rahîm Rabbımıza, bütün mehâmidiyle, her yönden ve her şekilde hamd ederiz.

Müteakiben, O'nun habîb-i edîbi, resûl-i kerîmi, nebiy-yi rahîmi, rehberimiz, nümûne-i imtisâlimiz, sened ü mededimiz, şefîimiz, efendimiz Muhammed Mustafa'ya ve âline, ashabına, etbâına ve turuk-i aliyyemiz sâdât ü meşâyih ü hulefâsına salât ü selâm, tahiyjât ü ihtiramlarımızı arz eyleriz.

Cenâb-ı Mevlâmız, biz âciz ü nâçizleri ve fakîr ü hakirleri, o makbul ü mahbûbların, o mükerrem ve mukarreblerin nurlu yolundan ayırmasın; tevfîkını refîk edip iman-ı kâmil ile hüsn-i hatimeler nasîb eylesin; her işimizin başını ve sonunu güzel eylesin; bizleri dünyanın ve ukbâ'hın bildiğimiz-bilmediğimiz hayırlarına erdirsin; Cennette Efendimiz (s.a.s)'e hemcivar edip sohbet, şefaat ve iltifatından hissedar kılsın; bilhassa rü'yet-i cemâl-i bâ-kemâl-i müteâliyle bizlere lütf-u ikram buyurup, ihsân-ı bî-pâyânını itmam eylesin! Âmîn bi-hürmet-i Seyyidi'l-evvelîne ve'l-âhirîn.

TASA VVUFÎ AHLÂK 1

MUKADDİME

Ahlâkın İslâm Dinindeki Mevkîi

AHLÂK ve TASAVVUF, mü'minlerin çok sevip, yakın alâka gösterdiği, pek mühim ve şerefli, iki temel ilimdir.

Gerçekten de AHLÂK'ın dinimizdeki yeri ve önemi çok büyüktür. Resul ü Ekrem (s.a.s) Efendimiz birçok hadîs-i şerifinde güzel ahlâkı övmüş, terğîb ve teşvik etmiştir. Meselâ: 1—"Ben ahlâkın asil ve güzel olanlarını tamamlamak için gönderildim."^) ,

5- "Ahlâkı en güzel olanlarınız, sizlerin en hayırlılarınızdandır."

2- "İslâm dini, güzel huyluluktur.'Y//2>

3- "Güzel huyluluk dinin yansıdır.'Y7/i>

4- "Mü'minlerin imanı en kâmil olanları, ahlâkı en güzel olan-

ef.....t

*¦' • -'\i îı *' *

(1/1) Râmûz; 2^5/7; Hâkim Müstedrek'inde Ebû Hüreyre m.'den. (1/2) Râmûz; 189/5; Deylemî Ebû Saîd r.a.'den. (1/3) Feyzü'l kadîr; 111/3718; s:384; Deylemî Enes r.a.'den. (1/4) Feyzü'l kadîr; 11/1440; s:97; Ahmed bin Hanbel Ebû Hüreyre rja'den.

*,*

6- "Allah'a en sevgili olanlarınız; ahlâkça en güzel olup kendisi başkasıyla geçinebilen, başkalarının da kendisiyle geçinebildiği yumuşak yanlı olanlarınızdır...'Y7/5y

Juı J\ fi

t I

^jjJi uurı o

7- "Kişi, güzel ahlakıyla, geceleri ibadete kalkan, gündüzleri şiddetli sıcaklarda oruç tutan, âbidlerin derecesine muhakkak ki ulaşır.'Y7/6;

-f *.

8- "Kıyamet günü amel terazisine konulup tartılacak şeyler içinde, huy güzellliğinden daha ağır çeken birşey yoktur.'Y7/7y

(1/5) Râmûz; 17/8: Hatîb Enes r.a.'den.

(1/6) Feyzü'l Kadîr; 11/1989: s:338; TaberânîEbû Ümâme rxt.'den

(1/7) Râmûz; 383/4; Tirmizî Ebu'd-Derdâ r.a.'den.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

9- "Ahlâkı en güzel olanlarınız, kıyamet gününde bana en sevgili ve oturma yerleri bakımından en yakın kimseler olacak-

-'ı'-tı

Bütün bu ve benzeri had îs-i şeriflerden, İslâm dininin en başta gelen gayelerinden birinin güzel ahlâkı temin ve tesis olduğu; biz mü'minlerin, edepli, iyi ahlâklı, olgun ve faziletli kimseler haline ermemiz gerektiği açıkça anlaşılmaktadır. «

Ahlâkın Fert ve Cemiyet İçin Lüzumu

Ahlâk, cemiyet halinde yaşamanın ortaya çıkardığı manevî bir müessesedir. Her insanın iyi-kötü bir ahlâk yapısı ve ahlâk anlayışı vardır. Tarih boyunca her insan cemiyetinde bir ahlâk nizamı mevcut olduğu tespit edilmiştir. Değil sadece insan cemiyetlerinde, toplu halde^ yaşayan çeşitli hayvanlar arasında bile bazı ahlâkî sorumluluklar ve iyi ahlâk emaresi davranışlar müşahede olunmuştur.

Ahlâk, cemiyetlerin hakîkf ve vefakâr dostudur. Milletler hamle yaptıkları, ileri atıldıkları devrelerde onun sayesinde başarıya ulaşmış, kara ve kötü günlerde ona sarılmak sebebiyle felâketleri savuşturmuştur. Eğer iyi günlere ve refaha erişince; bu eski ve sadık dostun kadr ü kıymeti unutulur ve o bir köşeye iti-lirse; zenginlik, rehavet, zevkperestlik...vs. cemiyetleri kısa zamanda bozulmaya, tefessüh, tedennî ve inhitata sürükler. Tarih bunun misalleriyle doludur.fi/8J

Nasıl Bir Ahlâk

Demek ki her cemiyetin bir ahlâk nizamı vardır ve olmalıdır. O halde biz ne cins bir ahlâkı benimsemeli; dünya üzerinde

(1/8/ Bkz. özden Âkil Muhtar, tlim Bakımından Ahlâk

MUKADDİME

mevcut ahlâk sistemlerinden hangisini seçmeli ve ona uymalıyız?

Bu soruların cevabında münevverlerimiz ihtilâfa düşmüşlerdir. Şöyle ki:

Garp medeniyeti ile karşılaşıp, onunla asırlar süren çatışma ve mücadelemizde galip geldiğimiz zamanlarda kendimize, ahlâkımıza, inancımıza, kültür ve medeniyetimize saygı ve bağlılığımız tam olmuştur.

Garbın coğrafî keşifler, şarktan aldığı bilgi ve görgüler, sömürgelerden sağladığı imkân ve zenginlikler, dünya üzerinde yayılmasından edindiği avantaj ve tecrübelerle; bunları zamanında görüp değerlendiremeyen, üstelik de yalnız ve yardımcısız kalan ecdadımıza topluca saldırması ve artık zaferler kazanmağa başlaması, münevverlemizi manen de sarsmış, aşağılık duygusuna itmiş, kendi öz değerlerini ve sağlam müesseselerini bile tenkîde ve tahribe sürüklemiştir.

İşte bu sıralarda Avrupa münevveri de dünyanın çeşitli milletleri ve kültürleriyle ve bilhassa şarkla ve İslâm diniyle karşılaşmış, onların sağlam inanç, ahlâk ve mantığı karşısında bocalayıp Hıristiyanlığa ve kiliseye karşı beslediği saygı ve imanı kaybetmiş ve hatta onlarla mücâdele bayrağı açmış bulunuyordu.

Bu arada garplı bazı filozoflar dine dayalı ahlâka da karşı çıkmışlardı. Sebep, kendi kültür tarihlerindeki kilise zorbalıkları, engizisyonlar, zulümler, mezhep katliamları, mürâî tatbikatlar ve menfaat çatışmaları idi.

Bizim, Avrupa'da okuyan, bu fikirlerin tesiri altında kalan bazı Avrupai münevverlerimiz o tenkitleri —sanki İslâm ile Hris-tiyanlık aynı mahiyetteymiş gibi— düşünmeden, tenkit süzgecinden geçirmeden, bize uygun olup olmadığını incelemeden aynen kopya ve tercüme etmişler ve memleketimizde de dine karşı bir hareket başlatmışlardır.

Bu gibi kimseler ve onların yetiştirmeleri, şimdi de memleketimizde dine dayanmayan bir ahlâk sistemi yerleştirme mücadelesi sürdürüyorlar. Lâik ahlâk, sosyal ahlâk, hattâ Sosyalist-komünist ahlâk... teklif ediyorlar.

Bu tehlikeli ve zararlı cereyanın ilmî, millî, dinî, bakımlardan hatâlarını bütün açıklığıyla görmeğe ve göstermeğe hepi-

TASA VVVFÎ AHLÂK I

miz milletçe mecburuz. Bizim ahlâkımızın temeli ve manevî güçlerimizin kaynağı, İSLÂMİYET'tir. Bu, hem tarihî bir vakıa ve inkârı imkânsız bir gerçektir; hem de hâl-i hâzırda akl-ı selimin, ilmin ve imanımızın zarurî bir sonucu olarak ahlâkımızı İSLÂ-MİYET'e dayandırmak gerekmektedir.

Söylediklerimizin izahı ve esbâb-ı mûcibesi şunlardır:

İslâm Ahlâkının Üstünlükleri:

I- İslâm'ın Diğer Dinlerden Farkı

Bizim dinimiz diğer bütün dinlerden ve bu arada Hristiyan-hktan çok farklı, çok ileri ve çok yüksektir. Herşeyden önce, ilâhî bir din olarak, aslî hüviyetini ve saflığını aynen muhafaza etmiş; tağyir, tebdîl ve tahrîfe uğramamıştır. Allah'ın seçtiği ve razı olduğu en son, en mütekâmil, insan yaradılışına en uygun, akla mantığa en yatkın, ilme en mutabık dindir; hurafeden, safsatadan uzak, makul ve realist, tatmin edici ve kurtarıcı bir inanca sahiptir.

İslâm dini, insanı, ruhu ve bedeni, maddesi ve mânâsı, dünyası ve ukbâsı, evveli ve âhiri ile BİR BÜTÜN OLARAK ele alır. İnsanm hiçbir cephesini ihmal etmez, hiçbir ihtiyacını karşılıksız ve cevapsız bırakmaz. Böylece tek bir nizam çatısı altına alır, çeşitli tezat ve çelişkileri kaldırır, insanı kararsızlıktan, bunalımlardan, anarşiden korur, kurtarır. Diğer beşerî nizamlar, kanunlar, felsefî nazariyeler, muharref dinler, bâtıl inançlar, insanoğlunu iyi tanımamakta, ihtiyaçlarını tam olarak giderememekte, sadece bazı yönlerini ele aldığından eksik kalmakta, çelişik yaşantı ve davranışlara sürüklemekte, buhranlara, anarşiye itmektedir.

İslâm dini fertlerin sağlığını, insan neslinin selâmet ve bekâsını esas almış, insanoğluna izzet ve şeref tanımış, haklarını ve vazifelerini tesbit etmiş; ferdin ve cemiyetin selâmeti için ahlâk kuralları koymuş, mecburiyetler getirmiştir. Fert aleyhine cemiyeti kollayıcı veya cemiyet aleyhine ferde aşırı hürriyetler ta-nıyıcı beşerî sistemlerin zaaflarına onda tesadüf edilmez. O, if-

MUKADDİME

rat ve tefrite düşmeden fertler arasında, tabiata uygun, ince ve hassas bir ölçü ve denge kurmuştur.

O, ahlâkî vecibeleri zorba tedbirlerle ve sert cezalarla değil, îmana ve gönüle hitab ederek, güzellikle teşvik edip sevdirerek yaptırma yolunu kullanmış, bunun için gerekli manevî mekanizmayı mükemmel bir şekilde kurmuş ve asırlar boyu da başarıyla işletmiştir.

Bugün dahi şarklı-garplı, Asyalı-Afrikalı-Avrupah-Amerikalı münevverler, filozoflar, ilim adamları, araştırıcılar ve akl-ı se-lîm sahibi nice kimseler İslâm'ı inceliyor, onun pâk inancına ve yüksek ahlâk sistemine hayran olarak İslâm'a giriyor, ihtida ediyor, onun müdafii ve mürevvici oluyorlar/7/PJ

II- İslâm Ahlâkının Kültürümüzdeki Mevkîi

Tarihimizi ve kültürümüzü incelediğimizde görüyoruz ki İSLÂM DİNİ'nin ahkâmı, Kur'ân-ı Kerîm'in âyetleri,^hadîs-i şe-rîflerin muhtevası, emir ve yasakları, teşvik ve tahzîrleri bizim milletimizin benliğine ve özüne işlemiştir. Örf ve âdetlerimizin, hukuk anlayışımızın, sanat ve zevkimizin, duygu ve düşüncelerimizin, hareket ve davranışlarımızın, edebiyatımızın, ahlâkımızın mayası İSLÂM ile yoğrulmuştur. Bizi Orta Asya'dan çıkaran, Anadolu'yu yurt ettiren, buralarda asırlardır yaşatan, düşmanlarımıza galip getiren, Türk, Kürt, Çerkez, Abaza, Gürcü, Pomak, Boşnak, Rum, Bulgar, Sırp, Arap, Zenci, Tatar, Macar...vs. unsurlarını aynı potada eriten ve dünyanın görülmüş en medenî, en anlayışlı, en zarif, en müsamahakâr, en âdil, en efendi milleti halinde kaynaştıran, bugün dahi hâlâ dimdik ve şerefle ayakta tutan en büyük kaynağımız İSLÂM'dır. Varlığımızı, zaferlerimizi ve bekamızı Allah'ın bize bahşettiği bu mübarek dine borçluyuz.

İstikbâlimiz de yine bu îmana sarılmakla, onun güzel ahlakıyla bezenmekle, hıfzurlu, emniyetli, güçlü ve başarılı olacaktır.

(1/9) Bkz. Niçin Müslüman Olduk, (Hilâl Yayınları) Why I Embraced Islam Begüm Aişa (Bawany Vakfı Yayını v.vi

TASA VVUFl AHLÂK I

III- Dinimiz, Başka Ahlâk Anlayışlarına Kaymağa Cevaz Vermez

Dinimiz bize ahlâka dair birçok emirler buyurmuş, birçok yasaklar koymuştur. Sayısız dinî-ahlâkî sorumluluk ve vecîbelerimiz vardır. İnanan bir kimse olarak bunları görmezlikten gelemeyiz, ihmal edemeyiz, değiştirenleyiz, reddedemeyiz. Meselâ: Yalan söylemek, zulmetmek, riyakârlık, bencillik, cimrilik, kendini beğenmişlik, ucub, kibir, böbürlenme, aldatma, hile, zina, kin, intikam, hırs, inat, rüşvet, iltimas, tembellik, lâkaytlık, menfaatperestlik, dünya zevklerine düşmek, âhireti unutmak....vs. bize yasaktır; vefakâr, dürüst, yardımsever, merhametli, şefkatli, cesur, âdil, anlayışlı, hassas, fedakâr, sabırlı, affedici, müte vâzî, sebatkâr, çalışkan, hayırlı...vs. bir kimse olmak mecburiyetindeyiz. Bunlara aykırı bir sisteme uyamayız, değer hükümlerimizi tersyüz edemeyiz. Hakîkî bir müslüman olarak, İslâm dışı bir ahlâk anlayışına tâbi' olmamız imkânsızdır; inancımıza zıttır. Kendi kendimizi inkâr demektir. İslâm'ın dışına çıkmaktır.

IV- Ahlâk Baskıyla Değiştirilemez

Her millet, kendi kültür müesseseleriyle yaşar, ayakta durur. Kültür unsurları, dışardan kaba-saba alınıp bir millete aşılanmak istenirse büyük buhranlar, karışıklıklar ve çözülmeler ortaya çıkar. Nisbeten maddî olan teknolojinin bile tam manasıyla ve birdenbire bir başka millete nakli mümkün olamıyor. Bir milletin kendi ahlâkını bırakıp, yabancı bir ahlâkı alması ve sindirmesi ise uzun asırları gerektirir. Sonunda yine de tam bir sonuç alınamaz, eskinin izleri silinemez. Hele hele bırakılmak istenen, alınmak üzere zorlanandan çok daha mükemmel ise, o zaman millet vicdanında büyük yaralar açılır; buhranlar, çatışmalar, çekişmeler, iç mücâdeleler baş gösterir; Millî bünye, birlik ve beraberlik zedelenir.

V- Baskı Millî Vicdanı Zedeler, Küstürür

Bizim yarım münevverlerimiz bir-iki asırdan beri işte bu zor-

MUKADDİME

balığı yapmakla meşguldür. Avrupa bu kültür nakli muamelesinin problemlerini çok iyi bilir, ilmî bakımdan güzel etüd etmiştir. Fakat bizim yarım-münevverlerimiz hem bu sosyolojik gerçekleri bilmez, hem de kendi değerlerini, milletini tanımaz. Halkının ızdıraplarını anlamaz. Cemiyetimizdeki geri kalmışlık, buhranlar ve anarşi Tanzimattan beri bu gerçeğin görülmemesinden (veya Avrupa'ya âlet ve ajan olanların millete manen hi-yanet etmesinden) doğmuş, İslahat Fermanlarından beri daima kendi kendimize ters düşmemizden, garbı körükörüne taklitten çıkmıştır. Kendi öz ve mükemmel ahlâkımıza sadık kalsaydık, münevver ve halk arasındaki çekişme olmayacak, kuvvetler zaafa uğramıyacak, düşmanlarımızın tahrîbâtmı daha çabuk izâle ve telâfi edebilecek idik. Bu bakımdan şimdi de en salim ve verimli çözüm, kendi öz değerlerimize dönmek; târihimize, kültürümüze, zevkimize ve onurumuza uygun olarak, dinî ve ahlâkî nizamımıza sımsıkı sarılmayı sağlamaktır. \

VI- İslâm Ahlâkı En Üstün Müeyyidelere Sahiptir

Bizim ahlâkımız, filozofların çeşitli ahlâk sistemleri için ileri sürdükleri tenkidlerden, ay.p ve şaibelerden uzak olup, yine onlarca temenni edilen yüksek meziyetlere tamamen sahip bulunmaktadır.

Gerçekten de ahlâkımız vicdana ve irfana dayanır, katı ve ruhsuz değildir; her işte iyi niyeti esas alır, müftüler fetva verseler dahi gene de kalbe, vicdana danışmayı öğütler, vazifeleri korkuyla veya menfaat hissiyle değil, sadece Allah rızası için yap-' mak gerektiğini söyler, kişiye seçme ve düşünme hürriyeti tanır, kimsenin olmadığı ve görmediği yerde bile ahlâklı davranmayı sağlayacak manevî kontrol sistemine sahiptir.

Bizde çok kudretli bir içtimaî müessese olan din ve iman, ahlâk ile müttefik ve iç-içe kaynaşmış durumdadır. Bu bakımdan güçlü, sağlam, kesin ve devamlıdır: Herşeyi gören bilen Allah'a; ölümden sonra yeniden dirilişe ve ebedî hayata; bu dünyadaki hayatından ve her davranışından ince ince hesaba çekileceğine, mükâfata veya cezaya maruz kalacağına inanan insan,

TASA VVUFt AHLÂK I

ahlâka ve iyilik yapmaya kuvvetle yönelir, faziletlere samimiyetle sarılır.

Bütün bu sayılanların ise, filozoflarca teklif edilen felsefe, vicdan, irfan gibi müphem ahlâk müeyyidelerinden kat kat üstün olduğu aşikârdır.

O halde ahlâkımız mutlaka İSLÂM AHLÂKI olacaktır. Milli, dînî, îmanî saadet ve selâmetimiz, bunun böyle olmasına kuvvetle bağlıdır,

Ahlâkın Eğitimi Meselesi

Ahlâkın eğitimi, yani şahıslara benimsetilmesi, vicdanlara sindirilmesi, çok mühim, fakat pek çetin ve müşkil bir iştir. Çünkü ahlâk kolayca teessüs ve teşekkül etmez, uzun ve itinalı bir eğitime muhtaçtır, nazlı ve nâdîde bir çiçek gibi bakım ister. Onu doğuran, besleyen ve koruyan bazı kaynaklar vardır ki bunlar ihmal edilir, kurur ve kesilirse, ahlâk, varlığını ve canlılığını kaybeder.

Ahlâkın nazariyatını söylemek ve öğretmek kâfî değildir; o öğretim kadar, eğitim ve tatbikat ister. Malumdur ki sadece "Bal bal" demekle ağız tatlı olmaz; ahlâkın sözünü etmekle kişi ahlâklı oluvermez; kötü huylar söylenmekle, hemen terk edilmez. Gözümüzün önünde nice kimse vardır ki iyiyi bildiği halde yapamıyor; kötüyü tanıdığı halde bile bile irtikâp ediyor; hatta zararını görse, pişmanlık duysa bile yakasını kötülüklerden kolayca sıyıramıyor.

Çünkü insanın içinde, eğitilmediği takdirde insana kötülükleri yapması için baskı yapan, günahlara kışkırtan "emmâretün bi's-sûi" diye.vasıflanan, zorba,ve zâlim bir varlık, yani NEFSİ vardır. İslah edilmemiş haliyle, nefs, insanın EN BÜYÜK DÜŞ-MANI'dır. Kür'ân-ı Kerîm, Rabbının makamından korkarak bu nefsi kötü hevâ ve heveslerinden dizginleyen kimselerin cennetlik olacağını; onu kötü huylardan arındırıp pâk eyleyenlerin felah bulacağını; aksine, nefsini fenalıklara salıverip, günahlara

MUKADDİME

bulayanların ise, pişman ve perişan olacağını bildirmektedir.

İşte tasavvuf bir yönüyle, kötülüklerin kaynağı olan bu nefsi, ıslâh ve terbiyeye yönelen bir bilgi ve icra şubesidir.

Tasavvufî Terbiye ve Ahlâk

Tasavvuf, nefsin terbiye ve tezkiyesi için lâzım gelen güçlerin kaynaklarını bilir ve harekete geçirir:

TEVBE ile bâtıldan hakka, dalâletten hidâyete döndürür SÂLİHLERLE SOHBET ve BERABERLİK sağlar, kötülerden ilgisini kestirir. İyi ve samîmi insanlardan müteşekkil bir muhî-te sokar, nümûne (model) insanları, olgun ve erginleri görerek onlara benzemesini, etkilenmesini hazırlar.

RİYAZET, MÜCÂHEDE ve PERHİZLER ile, az yemek, az uyumak, az konuşup çok tefekkür etmek, gafillerle ihtilâtı önlemek yoluyla, nefsânî his ve kuvvetleri zayıflatır, nefsin azma damarlarını keser, onu yenmeyi kolaylaştırır.

NEFSİN OYUNLARINA ve ŞEYTANIN TUZAKLARINA karşı şahsı îkaz eder, uyarıcı bilgiler verir, onların mukabil çâre ve tedbirlerini öğretir.

TEVFÎK-İ İLÂHÎYİ KESBE, İNÂYET-i RABBÂNİYEYİ CELBE vesîle olacak, manevî tedbirleri tatbik eder; istiğfar, zikir, tesbîh duâ, iltica, münâcât ile kulu Allah'ın iltifatına lâyık eder, yardımına erdirir.

İLİM ve AMEL'i birlikte götürür, kişiyi gaflet ve cehalet zulmetinden çıkarır; imanı TAKLİT'ten TAHKÎK'e ulaştırır, MÂNÂ ve MARİFET EHLİ yapar.

AMELLERİ, İHLÂS ve SAMİMİYETLE yapmayı, niyet ve maksadını kontrol etmeyi öğretir.

Kişiyi her çeşit TEFEKKÜR'e alıştırır, kendini bildirir, yaradanım tanıtır, her işini şuurla yaptırır.

Kalble zikir ve fikirle, ÜNS ve MAHABBET-İ MEVLÂ ateşini tutuşturur, kişiyrbu aşkla, her türlü fedâkârlığa hazır, cefa-iara mütehammil, gayretli, faydalı, feyizli bir kimse hâline getirir.

Sonunda kul şeytana uymayan, nefse aldanmayan, fânî lezzetlere takılmayan, haramlara kapılmayan; Allah yolunda yıl

TASA VVUFÎ AHLÂK I

madan, yıkılmadan yürüyen; yaradılmışlan, Yaradan'dan ötürü seven; onlara şefkatli, merhametli, yardımsever, hayırlı, sevimli, sempatik, olgun, ergin bir şahıs olur.

Bunlar boş iddialar değil, denenmiş, sınanmış; değeri, doğruluğu anlaşılmış hakikatlerdir. Yunus Emre'ler, Mevlâna'lar, İbrahim Hakkı'lar, Hüdâîler bunların müşahhas misalleridir

Bu meziyetlerinden dolayı TASAVVUFÎ AHLÂK, diğer ahlâk çeşitleri ve telâkkileri içinde insan ve cemiyet tabiatına en uygun, en realist, en sevimli, en verimli, en geçerli ahlâktır.

Bizler bugün de Tasavvuf! Ahlâk'a sarılmalı, onu tergîb ve teşvik etmeliyiz ki, hayr ü bereket, feyz ü felah ondadır.

MUKADDİME

Bu Kitap

Elinizdeki bu eser, yukarıda anlatılan sebeplerle, ahlâk eğitiminin ciddî bir şekilde mevzuubahs edildiği, mekteplere ahlâk dersleri konulduğu bir zamanda telif edilmiş, çok büyük bir rağbete mazhar olmuştur.

Üstadımız, babamız müellif rahmetullahi aleyh hazretleri, eserini tekellüften, tasannûdan, tefennünden âzâde, samîmi bir üslûp ile kaleme almıştır; öyle ki, onu tanıyanlar kitabı okurken onu görüyor, konuşmasını duyuyor gibi olurlar.

Bu eser, nazarî olarak, bir kitap yazmış olmak için, kaleme sarılıp, masa başına oturup, kaynaklan karıştırıp derlenmemiş-tir. Daha ziyâde, kıymetli müellifinin müşahedelerini, hayat tecT rübelerini, engin irfanının meyvalarını aksettirir. Bahisler, hatıra düştükçe zaman zaman yazılmıştır; gâh gelen bir ziyaretçi, gâh bir şikâyet, gâh görülen bir kusur ve hata, gâh bir haber, ilham ve hareket kaynağı olmuştur. Onun için, içinde, hayata bağlılıktan doğan müstesna bir canlılık, tabîîlik ve samîmiyet vardır.

Eserde iddia değil, faydalı olma gayesi esas olduğundan, uygun ve faydalı bulunan yerlerden uzun iktibaslar yapılmakta bir beis görülmemiştir.

Merhum, eserini büyük boy, çizgisiz, kalın, beyaz defterlere eski yazıyla yazardı. Bunlar sonra başkaları tarafından daktilo edilirdi. Yazdığı yeni bahisleri gelen ziyaretçilere okurdu. Toplantılarda basılan eserlerinden okutur, kendisi de dinler, bazan da "şöyle ilâve edin" diye buyurur idi.

Üstadımızın bu mühim eserinin, okuyanlara feyz bahşetmesini; günahları ve ahlâk-ı rezîleyi terke, manevî kemâlâtı ve güzel ahlâkı kesbe rehber olmasını candan temennî ederiz.

Mevlâ, müellifinin ruhunu şâd ve mesrur, merkad-ı pâkini .pür-nur, manevî makamını a'lâ eylesin,

Âmîn, bi-hürmeti Seyyidi'l-mürselîn (s.a.s)

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Müellif in Kısa Terceme-i Hâli

Müellif rahmetullahi aleyhin adı Mehmed Zâhid, soyadı Kot-ku idi. Kendisinin naklettiğine göre babası ona: "Oğlum Mehemmed" diye hitap edermiş. Soyadının "mütevâzî"mânâsı-na geldiği nüfus cüzdanının başına not edilmiş idi.

Tevellüdü 1315 hicrî-kamerî, (Rumî: 1313, Milâdî: 1897) yılında Bursa şehrinde, kale içinde Türkmenzâde çıkmazındaki baba evinde vâkî olmuştur.

Ailesi

Baba ve annesi Kafkasya'dan 1297'de göç eden müslüman-lardandır. Dedeleri Kafkasya'da Şirvan'a bağlı eski bir hanhk merkezi olan Nuha'dandır ki, burası dağ eteğinde, ipekçilikle meşhur, ahâlîsi müslüman, hâlen Azerî Türkçesi konuşulan bir yerdir.

Babası İbrahim Efendi Bursa'ya 16 yaşlarında iken gelmiş, Hamza Bey Medresesinde tahsil görmüş, muhtelif yerlerde imamlık yapmış, Hz. Peygamber s.a.s sülâlesinden bir seyyiddir; 1929'larda 76 yaşlarında iken Bursa ovasındaki İzvat köyünde vefat etmiş ve oraya defnolunmuş, ehl-i tarîk bir kimsedir.

Annesi Sâbire hanım, Mehmed Zâhid Efendi 3 yaşlarında iken vefat etmiş. Pınarbaşı Kabristanına gömülmüştür.

Bu anne ve babadan doğma ağabeyi Ahmed Şâkir (1308-1335) subaylık yapmış, Kudüs'te, Çanakkale'de bulunmuş, siperlerde hastalanmış ve 28 yaşında iken vefat edip, Söğütlü-çeşme'ye defn olunmuştur. Aynı anneden bir küçük kardeşi daha olmuşsa da, çok yaşamamış, birkaç aylık iken vefat etmiştir.

Babasının ikinci evliliği yine Dağıstan muhacirlerinden, Fatma hanımla olmuştur. Ondan doğmaüç kız kardeş hâlen hayattadırlar. Bunlardan Pakize Hanım'ın efendisi de, Bursa Ulu Cami imamlarından ve İsmail Hakkı Tekkesi şeyhlerinden merhum Ahmet Efendi (k.s.)'dir.

MÜELLİFÎN TERCEME-t HÂLİ

Tahsili, Askerliği

Mehmed Zâhid Efendi (rh.a.) ilk mektebi Oruç Bey İbtidâ-îsinde okudu. Maksem'deki İdâdî'ye devam etti. Sonra Bursa Sanat Mektebi'ne girdi. Bu esnada Birinci Cihan Harbi dolayısıyla 18 yaşlarında askere celb olundu. 14 Nisan 1332'de asker oldu, senelerce askerlik yaptı, çok tehlikeli günler »geçirdi, hastalıklar atlattı. Ordunun Suriye'den çekilmesinden sonra, binbir güçlükle İstanbul'a döndü.

10 Temmuz 1335 Cuma gününden itibaren de 25 K. 30. şubede yazıcı olarak vazifeye devam etti. Kendi hatıra defteri kayıtlarından, 1338 Martlarında henüz bu vazifede olduğu görülüyor.

Tasavvufî Yetişmesi ve Dinî Hizmetleri

İstanbul'da bulunduğu esnada çeşitli dinî toplantılara, derslere, camilerdeki vaazlara devam etti. Bilhassa Seydişehirli Abdullah Feyzi Efendi'yi çok sevdiği anlaşılıyor. Bu arada 16 Temmuz 1336 Cuma günü namazı, Ayasofya camiinde edadan sonra Vilâyet önünde bulunan Fatma Sultan Camii yanındaki Gü-müşhaneli Tekkesine giderek, şeyh Ömer Ziyaeddin Efendi'ye intisap eyledi. Günden güne ahvâlini terakkî ettirdi.

Bu zât-ı şerîfin 18 Kasım 1337 Cuma günü vefatından sonra postnişin-i irşâd olan Tekirdağlı Mustafa Feyzi Efendi'nin yanında tahsîl-i kemâlâta devam etmiş, müteaddit defalar halvete girmiş, 27 yaşlarında hilâfetnameyi aldıktan sonra, ondan Râmûzu'l-ehâdîs, Hizb-i A'zam ve Delâilu'l-hayrât icazetnamelerini de almış, Bayezit, Fatih ve Ayasofya camii ve medreselerinde derslere devam etmiş, bu esnada hafızlığını da tamamlamıştır. Bu aralarda hocasının işareti üzere muhtelif kasaba ve köylerde dinî hizmet ifa etmiştir.

Tekkelerin kapatılmasından sonra Bursa'ya dönmüş, evlenmiş, 1929'da vefat eden babası yerine Bursa ovasındaki İzvat köyünde 15-16 sene kadar imamlık ettikten sonra Üftâde camii şerifinin imam-hatipliğine tayin edilerek şehirde, hisar içindeki baba

TASA VVUFÎ A HI ÂK T

evine yerleşti. Burada 1945-46'dan 1952'ye kadar hizmet eyledi.

1952 Aralığında Gümüşhaneli dergâhı postnişini ve eski tekke arkadaşı Kazanlı Abdülaziz Bekkine'nin vefatı üzerine, İstanbul'a nakl olarak Fatih'te Bulvara nazır Ümmü Gülsüm Mescidi'nde vazife gördü.

1.10.1958 tarihinde Fatih İskenderpaşa camii şerifine nak-loldu ve vefatına kadar bu vazifede kaldı.

Vefatı

Mehmed Zâhid Efendi rahmetullahi aleyh, ömrünün son yıllarında rahatsız idi; ayakta gezmesine rağmen, şiddetli ağrılarından muzdaripti. 1979 yazında, uzun zaman kalmak üzere gittiği Hicaz'dan, ağır hasta olarak 1980 Şubatında dönmek zorunda kalmıştı. 7 Mart 1980'de ameliyata girdi ve midesinin üçte ikisi alındı.

Ameliyattan sonra tedricen düzeldi, hatta 1980 ramazanında hiç aksatmadan oruç tuttu. Hatimle teravih kıldı, vaaz etti, yazın Balıkesir Ilıca'ya, Çanakkale Ayvacık sahiline, ağrıyan ayakları için götürüldü, hac mevsimi gelince de Hicaz'a gitti. Fakat ameliyata sebep olan rahatsızlığı nüks etmiş ve ağrılar tekrar başlamıştı. Haccı güçlükle ifâdan sonra 6 Kasım 1980'de çok ağır hasta olarak İstanbul'a döndü. Tam bir hafta sonra, 13 Kasım 1980'de (5 Muharrem 1401) Perşembe günü öğleye yakın, dualar, yasinler, teşbih ve tehliller ve gözyaşları ile uyur gibi bir halde iken âhirete irtihâl eyledi.

Cenaze namazı, 14 Kasım 1980 Cuma günü, İstanbul Sü-leymaniye Camiinde, muhteşem, mahzun, vakur ve edepli bir cemm-i gafîr tarafından kılınarak, mübarek vücudu, Kanunî Süleyman Türbesi arkasında, kendisinden feyz aldığı hocaları ve üstadlannın yanındaki istirahatgâhına defnolundu.

Bu esnada Süleymaniye, Şehzadebaşı, Fatih ve çevrelerinde trafik durmuş, Süleymaniye'nin içi ve avlusu kamilen dolduğu gibi, cemaat sokaklara taşarak, Esnaf Hastahanesinin yanma kadar uzanmıştı. Vefatını duyanlar içinde, Anadolu'nun en uzak şehirlerinden olduğu kadar, Avrupa'dan gelenler de vardı. Uzakta

MÜELLİFİN TERCEME-1 HÂLİ

bulunan muhiblerinden çoğu da, vaktinde haber alamama yüzünden cenazesine yetişememişlerdi.

Vefatı İslâm âleminde de büyük üzüntüye yol açmış, Suudî Arabistan'da, Kabe'de, Kuveyt'te ve daha başka şehirlerde, gıyabında cenaze namazı kılınıp, dualar edilmiş, ajanslar bu elim vefat haberini yayınlamışlardı.

Vefat tarihi olan 13 Kasım 1980 tarihli takvim yapraklarında; tevafukan çok manidar ibareler yer alıyordu. Meselâ bunların birindeki şu parça ne kadar şâyân-ı taaccüptür: s

Arkamdan Ağlama

Öldüğüm gün tabutum yürüyünce,

Bende bu dünya derdi var sanma.

Bana ağlama, "yazık yazık!", "Vah vah" deme.

Şeytanın tuzağına düşersen, vah vahin sırası o zamandır.

Yazık yazık, asıl o zaman denir.

Cenazemi gördüğün zaman "elfirak, elfirak" deme,

Benim buluşmam asıl o zamandır.

Beni mezara koyunca, elveda demeğe kalkışma!

Mezar Cennet topluluğunun perdesidir.

Mezar hapis görünür amma,

Aslında canın hapisten kurtuluşudur.

Batmayı gördün ya, doğmayı da seyret.

Güneşle aya batmadan ne ziyan gelir ki?

Sana batma görünür amma,

Aslında o doğmadır, parlamadır.

Yere hangi tohum ekildi de yetişmedi?

Neden insan tohumu için

Bitmiyecek, yetişmiyecek zannına düşüyorsun?

Hangi kova suya salındı da, dolu olarak çekilmedi?

Can Yusuf un kuyuya düşünce, niye ağlarsın?

Bu tarafta ağzını yumdun mu, o tarafta aç!

Çünkü artık hay-huy'un,

Mekânsızlık âleminin boşluğundadir.

TASA VVUFİ AHLÂK I

Ahlâk ve Şemaili

Merhum uzunca boylu, şişmanca, heybetli, beyaz tenli, dolgun pembe yanaklı, uzunca ak sakallı, geniş alınlı, aralıklı kaş-1 h, irice başlı, gül yüzlü, sevimli, alımlı bir kimse idi. Gençken zayıf olduğunu, öksüzlükte yemek yerine yumurta içivererek böyle iri vücutlu olduğunu gülerek anlatırdı. İlk görüşte insanda sevgi ve saygı uyandıran bir hali vardı. Tanıdığına, tanımadığına selâm verir, güleryüz gösterir, gönül alırdı. İlk nazarda, koyu kestane renkli görünen, fakat dikkatle bakılması imkânsız, esrarlı ve derin manâlı gözleri vardı. Gözü içinde kırmızılık, sırtında ve karnında ise, avuç içi kadar iri bir ben mevcuttu.

Hafızası çok kuvvetli idi, konuşması tatlı ve sâfiyâne idi. Çok kere halk telâffuzu kullanır, karşısındakine söz fırsatı tanır. Kesinlikle bildiği bir şeyi bile, sanki ilk duyuyormuş gibi, yumuşak bir tavırla dinler, manâlı ve nükteli cevap verirdi. Sohbetleri hoş, hutbeleri fevkalâde celalli olurdu. Hutbe esnasında sesini yükseltir, ordu önündeki bir komutan gibi celâdetle ve irticalen konuşurdu.

Özel hayatında, ev halkına karşı müşfik ve lâtifeci davranır, kimseye doğrudan doğruya birşey emretmez, telmîh ve remiz ile söyler, anlaşılmazsa sabrederdi.

Fevkalâde mütevâzî idi, kerametleri zahir ve şöhreti âlem-gîr olduğu halde, talebelerine bile tepeden bakmaz, şeyhlik tavrı takınmaz, kendisini ihvanı arasında lalettayin bir fert gibi görür, makamını ve kemâlini büyük bir maharetle gizlerdi.

Kendi üstâdlarına fevkalâde saygılı ve bağlı idi. Tekke arkadaşları olan yaşlılar, üstadının meclisine gittiğinde, diz üstü oturup, baş eğip, hiç ayak değiştirmeden, edeple oturduğunu anlatırlar.

Çok uzun ve derin düşünürdü; sohbetlerindeki buluşlara, teşbihlere hayran kalmamak mümkün olmazdı. Bir âyetin, bir hadîsin üzerinde haftalarca, aylarca durup konuştuğu olurdu.

Ele aldığı bir kimseyi, terbiye edip yola getirinceye kadar büyük bir sabırla çalışırdı, ilk zamanlarda kusurlarına müsamaha ederdi. Yıllarca çalışır, yarı yolda bıkıp bırakmazdı.

MÜELLtFİN TERCEME-1 HÂLİ

Dostlarına vefası emsalsiz idi; onları ziyaret eder, arar sorardı. Akrabalarına karşı vazifelerinde kusur etmez v» onlara her türlü yardımı esirgemezdi.

Çok açık elli idi, verdiği zaman şaşılacak miktarda verir, geriye kalmamasından korkmaz, verdiğini doyururdu. Sofrasında ekseriya misafir bulunurdu. Hizmet edenleri bir vesîle ile memnun eder, ziyaretçilere güleryüz gösterir, kapısını her zaman açık tutmağa çalışırdı.

Gece ve sabah ibadetlerine çok riâyet eder, talebelerini de bunlara teşvik eylerdi. İnsanın kalbinden geçirdiğini bilir, gelenin sormadan cevabını verir, istemeden ihtiyâç sahibinin muhtaç olduğu şeyi bağışlardı. Gönüllere ve rüyalara tasarrufu vardı. Bereket, gittiği yere yağar; bolluk, onunla beraber gezer, en hücra, en kıtlık yerde, o gelince nimet dolardı. Beraberinde seyahat edenler, tevâfuklara, tecellîlere, maddî ve manevî hallere ve ikramlara şaşar, hayretlere düşerler, parmaklarını ısırırlardı.

Allah teâlâ ve tekaddes Hazretleri, derecâtını ulyâ eyleyip, biz âciz ü nâçizleri de füyûzat ve şefâatından feyz-yâb u nasîb-dâr buyursun. Âmîn bi-hürmet-i Seyyidi'l-Mürselîn (S.A.S) ve âlihî ve sahbihî ve men tebiahüm bi-ihsânin ilâ yevmi'd-dîn ve'l-hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn.

Vefatına Tarih Halil necatioğlu

Eden vechinden tecellî, nûr-ı vech-i Muhammed'di

Hazîn bir fasl-ı hazânî, nehâr-ı beş muharremdi.

Erişti"irciî" remziyle Zâhid, Dâr-ı ukbâ'ya!..

Yazık kalan bu dünyâda yetîm-i devlet-efzâ'ya.

Yanıp pervâne-veş düştüm, vefât-ı Şeyh'e târihin

"Naîm-i Cennet olsun makberi, Seyyid Mehmed Zâhid'in"

(5 Muharrem 1401)

Sefîne-i Nün iken Zâhid, semt-i Fâtih'te âah!..

Hitâb-ı "İrciî" erip gitti âşık-ı Yezdan gitti..

Pervane gibi rûh-ı şemLı Mürşid'e yandı mürîdîn,

Izdırâb-ı hecr ile irtihâl-i şeyh'ine düştü İrfan târihin

"Naîm-i Cennet olsun makberi Şeyyid Mehmed Zâhid'in".

(1401)

GİRtŞ

Giriş

El-hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn, ve's-salâtü ve's-selâmü alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihî ve sahbihî ecmaîn. •

Pek muhterem ve azîz kardeşlerim,

Racîm olan şeytanın şerlerinden Allâhü teâlâ Hazretlerine sığınır; Rahîm ve Rahman olan Allâhü celle ve alâ Hazretlerinin ism-i şerifini yâd ile bu eseri yazmağa başlarım. Sebebi şudur ki:

Bu âleme gelen her canlı, muayyen ve mukadder olan ömrünü bitirir ve mecburen geldiği bu âlemi terk edip, bir daha gelmemek üzere giden Bu herkes tarafından görülmekte ve bilinmektedir. Ancak buradaki kalış müddetince yaptığı iyilik veya kötülüğü de kendisiyle beraber gitmektedir ki, artık bundan sonra yapacağı hiç bir şey kalmamıştır. Yalnız şu var ki, üç ameli, onun hesabına, kıyamete kadar yaşamakta devam edecektir:

Bunlardan birisi: Sadaka-i câriyesidir ki, bunlar, sağlığında yaptırdığı cami, mekteb, medrese, hastahane ve benzeri, insanlara faydalı te'sislerle çeşmeler, köprüler vesâir hayırlardır. Diğer taraftan, günahı mûcib kötü âdet ve an'aneler ve küfrü mû-cib fena ameller işlerse, bütün bunlar da sadaka-i câriye gibi, defter-i a'mâline günah olarak yazılır durur.

İkincisi: İlm-i nâfî'dir ki, bırakılan ilmî eserler bu meyan-da zikr olunabilir.

Üçüncüsü: Arkasından kendisi için duâ edecek ve başkalarının da hayır duâ ile anmasına vesîle olacak salih bir evlât bırakmaktır.

Bu fakîr-i pür-taksîr kardeşiniz de, ihvân-ı müslimîne bir hediye kalmak ve ba'demâ hayırla yâdımıza vesîle olmak ümî-diyle, şu kitapçığı yazmağa cesaret ettim. Her câhil cesur olur fehvasınca, vâkî olacak hatâ ve kusurlarımın afvını ve erbabı tarafından da tashîhini ayrıca rica ederim.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Hepimizin ma'lûmudur ki bu dünyâ muvakkat bir âlemdir. Âhiret âlemi ise bakîdir. İnsanlar bu imtihan evinde âhiretini kazanması için çalışmalıdır. Neûzü billâh, kazançların en güzeli olan âhiretini kaybedip îmansız gitmek, felâketlerin en büyüğü ve en acısıdır.

Hadîs-i şerîf kitablarında beyân buyurulduğu gibi, insan îmanh olarak yaşayıp imanlı olarak öldüğü takdirde, onun Cennetteki makamı kendisine gösterilerek "işte senin yerin" denir. O mevta da o güzel yerin hayranı olur, kendisini ni'metler içinde bulur ve kabri nurla doldurulub genişletilerek

(ya'nî: Cennet bahçelerinden bir bahçe) olur. İçinde zevk u sefa ile yaşar. Her ne kadar cesedi çürümüş olsa dahî, ruhan o nimetlere nail olur. (1/10)

Maazallah, bu dünyânın fitnelerine kapıhb da imansız olarak veya îmanını zâyî ederek âhirete göçerse, ona da Cehennemdeki yeri gösterilib, "işte senin de yerin burasıdır" denir ve sabah akşam her gün o azâb, belâ ve felâket yeri kendisine arz olunur. Bu suretle tâ kıyamete kadar bu hâl devam eder. Bu gibilerin de kabirleri • ¦».. <>„ «*•_•¦*

ö j^ J

(ya'nî: Cehennem çukurlarından bir çukur) olur. Envâ-ı çeşit azablarla ruhen muazzeb olur durur (1/11). Tabiî bu kötü durumdan kurtulmak için, Cenâb-ı Hak'kın bizlere verdiği hayat, sağlık, afiyet, akıl, zekâ gibi sayılmakla bitmez ni'metlerinin kadrini bilmek lâzımdır. Bunlardan azamî derecede istifâde fırsatını kaçırmamak, Cenâb-ı Hak'kın emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmak, aynı zamanda sevgili Peygamberimiz Efendimiz (sallallâhü teâlâ aleyhi ve sellem) Hazretleri'nin sünnetlerine de uyarak, şu fânî dünyâdan îmân ile göçmek, ne büyük bir ni'mettir.

(1/10) Et-Tergîb: IV, 361-363 (1/11) Et-Tergîb: IV, 361-363

Evrâd, Ezkâr ve İstiğfar

Değirmenin dönmesi, nasıl suyun veya cereyanın gelmesine vabeste ise, insanların ve bilhassa erbâb-ı tarîkin, feyz-i ilâhîye nail olabilmesi de, bir takım evrâd ve ezkâra devam etmeğe bağlıdır. Bu hususda, şimdiye kadar yazılmış bir çok eser mevcuttur. Bu fakîr-i pür-taksîr de, bunlardan ve hadîs kitaplarından, zikir, tesbîh, tahmîd ve istiğfara müteallik ve faydalı olanlarından bir miktarını, sabah, akşam okumakda olduğumuz evradı toplayarak kardeşlerimizin istifâdelerine sunuyorum; bunlara devam ettikleri müddetçe, Cenâb-ı feyyâz-ı mutlak Hazretlerinin sonsuz lütuflarına nail olacakları ümîdiyle ve ba'zı arkadaşlarımın isteklerine uyarak, bunların faydalarından ba'zıları-nı bu kitapçıkta zikretmeyi münasib gördüm:

İnsan yeni bir çamaşır veya elbise giyinirken nasıl yıkanıb temizlenerek dışını temizlerse, okuyacağı evrâd ve ezkâr için de abdest alıb günahlardan pâk olur. Ancak iç kısmın da günahlardan pâk olması için güzel bir tevbe lâzımdır. İstiğfarlar pek güzel bir tevbedir. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de bütün günahlardan ârî olduğu halde, sırf ümmetine ve bizlere örnek ve numune olmak için, hem de terfî-i derecâta vesîle olacağından, günde yüz kere istiğfar buyururlardı. Onun için bizim de her gün en aşağı yüz kere istiğfar etmemiz bir sünnet-i seniyye olmuş olur. Sonra Allah celle ve alâ Hazretleri, Kur'ân-ı Kerîminde istiğfar ile emir buyurmuştur. Binâenaleyh başı sıkılan ve arzularına nail olmak isteyen her mü'min ve muvahhid için istiğfardan dahajyi ne deva olabilir? Bu sebeple büyüklerimiz, kendilerine iltica eden herkese, her dertliye ve her ihtiyaç sahihlerine istiğfarı tavsiye buyurmuşlardır.

Seyyidü'l-istiğfâre gelince: Bunu iki cihan serveri, sevgili Peygamberimiz Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, Buhârî ve Zübdetü'l-Buhârî ve şâir hadîs kitablarında da beyan buyurulduğu gibi, sabah akşam, üçer kere her kim okursa ve o gün emr-i Hak vâkî olur da, âhirete göçecek olursa, cennetlik olacağını tebşîr buyurmuşlardır.

Seyyidü'l-istiğfâr aşağıdadır:

TASA VVUFt AHLÂK I

lîl j 2İJLP lîlj

i °

İstiğfarları, her namaz sonunda dahî üç kere okumak bir emr-i mesnûndur ve emr-i peygamberidir (1/12). Bu istiğfarlar hakkındaki tergîb ve teşvikler pek çoktur; hattâ sokak, çarşı ve pazarlarda ve bahusus mü'min kardeşler için yapılan istiğfarların ecir ve mükâfatı hakkında, pek çok eser vârid olmuştur ve bilhassa cum'a namazının arkasından, hem de yerinden kalkmadan yüz kere:

JÜ

d/13) 2jı y££

(Sübhânallâhi ve bi-hamdihî sübhânallâhi'l-azîm ve bi-hamdihî estağfirullâh)'ı ve yatacağı vakit de üç kere:

<ğ\ l>jftj fjîiîl Jjl j*. Sfl İİN. tfJJ! 2l jâ^-İ

(Estağfirullâh-ellezî lâ ilahe illâ hüve'l-hayye'l-kayyûme ve etûbü İleyh)'i okusa; Cenâb-ı feyyâz-ı mutlak Hazretlerinin o kimseyi mağfûrîn zümresine ilhak buyuracağı gibi, ana ve babası-

(1/12) Et-Tergîb ve't-terhîb, II, 403 (1/13) Et-Tkrgîb, II, 420

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

nın da bir çok günahlarının afv buyurulacağı beyân buyurul-muştur. Onun için, din kardeşlerimin bu büyük ni'metten a'za-mî derecede istifâdede bulunmalarını ümîd ederek sözü biraz uzatmış oldum. İstiğfarın faziletleri hakkındaki rivayetler pek çokdur. Biz burada bu kadarla iktifa ediyoruz.

İkinci tesbihâta gelince: Bu, bizim namaza başlarken okuduğumuz (Sübhâneke) nin yerine diğer mezheblerden birinde okunan duadır. Bu duâ, tevhîd, tesbîh, tahmîd ve istiğfarı hâvî olmakla beraber, Cenâb-ı Hakdan bizi, en iyi ahlâka ulaştırmasını ve kötü ahlâklardan koruyup, muhafaza etmesini, o kötü ahlâkları bizden uzak etmesini ve nasib etmesini temenni ve niyaz ile, Hakkı öğmek ve istiğfar ile. sona ermektedir.

Üçüncüsüne gelince: O da bizim (Sübhâneke) miz gibi diğer bir mezhebin namazda (Fatiha) dan evvel okunan bir duadır ki meali, kişinin günahlardan ve hatâlardan temizlenmesini -beyaz elbiselerin kirlerden korunduğu gibi- kendisinin de hatâlardan böylece korunmasını ve hatâlarla kendi arasının, şark ile garbın ya'ni doğu ile batının arasının uzaklığı gibi uzak olmasını, bunların birleşmesi nasıl mümkün değilse, kendisiyle günahlarının arasının da böylece açık ve uzak olup, günahlardan mahfuz kalmasını Cenâb-ı Hakdan tazarru' ve niyaz etmesidir.

İstiğfar hakkında bir çok âyet-i celîle ve bir çok da ehâdîs-i nebeviyye olduğu cümlenin ma'lûmu olmakla beraber, hassaten bir hadîs-i şerîfde beyan buyurulan, darlık ve meşakkatlerden, gam ve kederlerden kurtulacağı, aynı zamanda Cenâb-ı Hak'kın o müstağfire ya'ni istiğfâre devam eden kuluna hiç ummadığı yerlerden rızıklar vereceği müjdelenmiştir. Binaenaleyh insanın hem rahatı, hem de bol rızıklarla merzûk olabilmesi için, istiğfâre çok devam etmesinin lüzumu beyan buyurulmuşdur; gaflet edilmemesi tavsiye olunur.

Peygamber (s.a.s.) Efendimizin de günde yüz kere istiğfâre devam ettikleri kuvvetle mervîdir (1/14).

(1/14) Riyâz'us-sâlihîn; I, 14 _

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Zikir

Zikr-i İlâhiyeye evvelâ isiğfârdan başlamak lâzımdır. Çünkü istiğfar sabun gibidir, ma'nevî kirleri giderir. Sonra zikr-i ilâhîye devam edilince çok faydalı ve te'sirli olacağı tabiîdir.

Zikrullah hakkındaki âyât-ı kerîme ve ehâdıs-i nebeviyele-rin ne kadar çok olduğu erbabına malûmdur. Hazret-i Allah'ın -celle şânühû- Kitâb-ı azizinde kullarına hitaben:

buyurması ve ehl-i îmâna, Hak'kı çok zikretmeyi tavsiye ve emir etmesi ve kulun Hâlık'ını zikri ânında onunla beraber oluşu kadar acaba şâyân-ı iftihar bir şey olur mu? İşte bu sebebden kula yakışan en önemli vazife, daimî surette gece, gündüz, her fırsatta Hâlık'ı-nın zikriyle meşgul olub, gönül aynasını cilâlandırması ve böylece Hak'kın rızasını kazanıp, çeşitli eltâf-ı sübhâniyesine nail olarak, dünya ve âhiret saadetlerini kazanmasıdır ve bu ne büyük bir devlettir. •

Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Efendimizden:

- Amellerin Allâhü teâlâya en ziyâde sevgilisi veya efdal ve akrab olanı hangisidir? diye sorulduğu vakit:

- Ölürken bile dilin, zikrullah ile meşgul olarak Mevlâsma kavuşmasıdır, buyurmuşlardır. Hattâ diğer bir hadîs-i şerifte; Mi1 râc gecesinde Arş-ı A'lânın nuru içinde garkolmuş bir kimse gördükleri zaman, Peygamber efendimiz (s.a.s.) Cebrail aleyhisse-lâma veya başka bir meleğe sormuşlar ki:

- Bu büyük eltâf-i sübhâniyyeye mazhar olan zat yoksa bir melek midir?

- Hayır, melek değildir, denilmiş.

(1/15) Ahzâb Sûresi; 33/41

EVRÂD, EZKÂR İSTİĞFAR

- Öyle ise Peygamber midir? diye tekrar sormuşlar; ona da, ¦ hayır diye cevab vermişler.

- Öyle ise kimdir o? deyince:

"Bu bir kişidir ki, dünyâda iken lisanıyla dâima Allah u te-âlâ'yı zikr eder ve gönlü de mescidlere ya'ni cami'lere bağlı bulunurdu. (Ya'ni: Kulakları Ezân-ı Muhammedîde olmakla beraber, vaktinden evvel camiye gider, ibâdetleriyle meşgul olurdu). Aynı zamanda kendisinin bu hayâta kavuşmasına sebeb olan ve gece gündüz büyütmek için her türlü meşakkatlere göğüs geren, nafakasının te'mini ve istikbâlinin güzel olabilmesi için çalışan ana ve babasına karşı kat'iyyen isyan etmez ve onları zerre kadar incitmemeğe gayret ederdi. Üstelik ellerinden gelen her iyilik, ihsan ve atıyyelerle onları taltif etmeği vazife sayardı." diye cevab verildi.

Bunu yapabilen öyle bahtiyar ve mes'ûd bir insandır ki, âhiret gününde herkes kendi başının kurtulmasını isterken, o zâki-rin her şeyden emîn ve nurlara gark olmuş halde, o günkü dehşetli manzarayı makamından seyr etmekte olduğu beyân buyu-rulmuştur. Zira yüzlerce köle âzât etmenizden ve pek çok tasad-dukta bulunmanızdan hattâ altın, gümüş infâk etmenizden ve düşmanla karşılaşıb dövüşmenizden —ki siz onların boyunlarını vurursunuz, onlar da sizin boyunlarınızı vururlar— işte bunların hepsinden en hayırlısının zikrullah olduğu bildirilmiş, ayrıca, insanları Allâhu teâlâ Hazretleri'nin azabından kurtaracak yegâne şeyin yine zikrullah olduğu belirtilmiştir.

İmâm Tirmizî'nin beyân ettiği bir hadîs-i nebevide ise, kıyamet gününde ind-i ilâhîde efdal-i ibâdın kim olacağı suâline karşı; Allahu teâlâyı çok çok zikredenlerdir, buyurulmuşdur. O zaman, fî sebîlillâh muhârib ve mücâhid olan gazilerden de mi hayırlı ve efdaldir? suâline karşı: Evet o gâzî eğer düşmanla dö-ğüş esnasında kılına kınlıb kanlar içinde kalsa dahî, yine zikrullah üstündür; ya'ni Allâhü teâlâyı çok zikr edenler, bunlardan derece itibariyle efdal ve a'lâdır, buyurduğu gibi, yataklarında dahî Hakkın zikriyle meşgul olan zevât-ı muhteremenin bile yüksek derecelere nail olacağını bildirmiştir.

Dört şey kimde bulunursa, ona dünyâ ve âhiretin bütün ha-

TASA VVUFÎ AHLÂK I

yırları verilmiş sayılır: 1- Allâhu teâlânın verdiği ni'metlere şükür, 2- Allah celle ve alâ Hazretlerini dâima zikir, 3- İptilâlara sabır, 4- İffetine ve kocasının malına hıyanet etmeyip, emirlerine itaat eden kadın, işte bu evsâfı hâiz olan bahtiyarlara, dünyâ ve âhiret ni'metleri verilmiş demekdir. Hem de Allâhu zülcelâl ve'1-kemâl Hazretlerini zikr edenlerle etmiyenler, ölülerle dirilere benzetilmiştir. Burada Hak'ki zikr eden kimse, hayat sahibine, zikirden gafil olan zavallılar da ölülere teşbîh olunmuştur. Hayat sahibinden her zaman faydalanmak nasıl mümkünse, zâ-kirden de aynı faydanın hâsıl olacağı; ölülerden nasıl fayda hâsıl olamazsa, zikrullahdan haberi olmayan gafillerden de böylece bir fayda elde edilemiyeceği ve olamıyacağı-da pek aşikâr bir şeydir.

Binâenaleyh, insanların çok uyanık olması gerekir. Bu gibi Hak'dan gafil olan kimselerden bir hayır beklenmesi, zehirden şifâ beklemek kadar hatalı bir şeydir. Bu sebebdendir ki, gerek mücâhidlerin cihâdından gerekse sâlihlerin namaz, oruç, zekât, hac ve sadakalarından ecirce daha büyük olanı, Allah'ı çok zikredenler olduğu (Ekserühûm lillâhi tebâreke ve teâlâ zikren) bü>-yurulmuşdur ki, Allah Sübhânehû ve teâlâyı zikr edenlerin derecelerinin ne kadar yüce olduğu böylece görülmektedir. Hattâ bir rivayette "Zikrullahtan daha üstün sadaka olmaz." buyurul-muş olmakla zikrullâhla meşguliyyetin, sadaka dağıtmakdan ef-dal olduğu da belirtilmiştir.

Çok zikirle meşgul olmayanların, îmandan uzak oldukları da ifade buyurulmuştur (1/16).

' Ju» ÂB

Artık bu beyan olunan hadîs-i şeriflerle, insan insaf edip, Hak'kın zikrini en mühim vazîfe bilerek, Ehl-i sünnet ve cemâatten olan bir mürebbî bulmalıdır. Bu mümkün olmazsa, bu eser onun için en güzel bir mürşid ve mürebbî olarak kâfî gelir. Çünkü Allâhu teâlânın azabından insanları kurtaracak olan şeyin, ancak zikrullah olduğu ayrıca tasrîh buyurulmuştur.

(1/16) Et-Tergîb II, 401, 28. Hadîs

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Toplu Zikir

Zikrullah herkesin kendisine düşen bir vazifedir. Fakat bunun toplu olarak yapılmasında pek çok faydalar vardır ki, bunu yalnız başına yapılan zikirde bulmak mümkün değildir. Çünkü toplu olarak yapılan zikrullâha melekler de iştirak ederler. Onlarla birlikte oturup, semâ ile yer arasını doldururlar. Bu şekilde Âdem oğlunun Hâlik-i zülcelâli zikri, onların da hoşuna gider. Âdem oğlundan sâdır olan zikrin, meleklerden sâdır olan zikirden eşref ve a'lâ olduğu bildirilmiştir (1/17). Zira Âdem oğ-lundaki dünyevî meşguliyetlerle birlikte bir de şehvet ve nefis gibi azılı düşmanların tasallutlarını düşünürsek hak vermemek mümkün değildir. Hattâ bu bahtiyar zâkirlerin arasında bir de başka niyyetle gelmiş, zikirden gafil, belki de onların ne yaptıklarını görmek veya tarassud etmek, gözlemek maksadıyla dahî gelmiş bir kimse bulunsa, onun da onlarla birlikte mağfiret-i İlâhiyeye mazhar olacağı beyan buyurulmuştur.

Enes ibni Mâlik (r.a)'ın beyan buyurduğuna göre:

Bir kavm ancak Allâhu teâlâ Hazretleri'nin rızâsını kasd ederek zikrullah için toplanmış olsalar, semâdan bir münâdî tarafından kendilerine "Seyyiâtınız hasenata tebdîl olduğu halde kalkınız", diye nida edilir ki, buradan kalkıp giderken seyyiâtınız hasenata çevrilmiş ve günahlardan tamamıyla temizlenmiş bir halde ayrılmış olursunuz demektir.

Yine Enes (r.a)'ın beyân ettiği diğer bir hadîs-i şerîfe göre, Cenâb-ı Hak'kın bir takım seyyar ya'ni gezici melekleri vardır ki, onlar dâima zikrullah meclislerini ararlar. Onları buldukları zaman etrafını ihata edip onlarla birlikte durarak ellerini semâya, Rabbü'l-izzete çevirip derler ki:

- Ey Rabbımız biz senin öyle kullarını bulduk ki, onlar senin ni'metlerini ta'zîm edip kitâb-ı ilâhiyyeni okumakta ve Nebry-yi Muhteremine (s.a.s.) salât ü selâm etmekte ve senden dünyâ ve âhiretlerini taleb etmektedirler.

(1/17) Et-Tergîb, II, 402 Haşiyesi

TASA VVUFl AHLÂK I

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Mukabeleten Cenâb-ı feyyâz-ı mutlak da: - Onları benim Rahmetime gaşyediniz, buyurur. (Bir rivayette onlarla beraber oturanları da) buyurulmuştur. Diğer bir rivayete göre de, her zikir meclisine, meleklerden bir cemâat iştirak edip, onların her türlü zikirlerine tahmîd, tesbîh, tekbirlere beraberce devam ederler. Cenâb-ı Hak da meleklerine "Şahid olunuz, ben onları mağfiret ettim" buyurdu. Melekler; "Yâ Rabbî onların arasında filân ve filân da vardı, bunlar yanlışlıkla gelmiş kimselerdir" deyince, Cenâb-ı Hak: (1/18)

o !» - i. ı j> •;?, * *

"Onlar öyle bir kavimdir ki, onlarla oturup kalkanlar dahî şakî olmayacaklar" buyurur ki ne kadar şâyân-ı dikkattir.

Binâenaleyh, ehl-i insafın, bunlar hakkında söylenen her türlü sözleri bırakıp, bir an evvel aralarına karışmayı bir nimet, devlet ve seâdet bilmeleri iktizâ eder.

ResûluUah Efendimiz (s.a.s.):

- Allahu teâlâ ve tekaddes Hazretleri, kıyamet gününde bir kavim ba's eder ki, yüzleri nurdan pırıl pırıl, inciden minberler üzerine oturmuşlar, bütün insanlar onlara gıbta ederler, halbuki bunlar, ne enbiyâ ve ne de şühedâdırlar, deyince, bir A'râbî, iki dizi üzerine gelerek:

- Yâ Resûlallah, onları bize beyân et ki, biz de onları bilelim dedi. O zaman Efendimiz (s.a.s.) buyurdular ki: (1/19)

ur*

"Onlar, Allâhu teâlâ Hazretleri'nin rızâsı için birbirleriyle muhabbet kuran, muhtelif kabilelerden ve muhtelif mahallerden, AÎlâhın zikri için toplanmış kimselerdir."

(1/18) Et-Tergîb, II, 402 (1/19) Et-Terğîb, II, 406

Her zaman Hak'kın zikri için toplanan kimselerin etrafını, melekler çevirip onları rahmet-i ilâhiyyeye gark etmeleri suretiyle üzerlerine mağfiret-i ilâhiyye nazil olacağı ve Allahu teâlâ Hazretleri onları kendi indinde bulunan meleklerine zikr edeceği, ya'ni, bakın benim şu kullanma, beni nasıl anıyorlar, diye medh edeceği, Müslim, Tirmizî ve İbni Mâce hazerâtı tarafından rivayet edilmiştir.

Tirmizî'nin bir rivayetine göre de:

r Cennet bahçelerine uğradığmızvakit onların meyvelerinden yiyiniz, buyurulunca.

- O cennet bahçesi nedir? denilmiş, cevaben:

- Zikir meclisleri yâni halka-i zikirdir, buyurulmuştur. Görülüyor ki, insanların toplu olarak, gerek cehrî ve gerekse hafî zikir meclislerinin, melekler tarafından aranmakta oldukları ve onlardan çıkan ma'nevî râyiha-i tayyibelerle ve gayet güzel kokularla onları buldukları, tanıdıkları ve onlarla zikirlere iştirak edib, o ma'nevî hazdan nasîblerini almakta oldukları beyan olunurken, zımnen bizlerin de melekler gibi ashâb-ı zikri bulub onlarla hemhal olmamıza işaret ve tavsiye vardır.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Zikrullahdan Sonra Salavât-i Şerife Getirilmeden Dağılan Meclislerin Akıbeti

Cümlenin ma'lûmudur ki, insanın en şerefli ve en azîz ve kıymetli vakitleri, Hâlık-ı zülcelâl sübhânehü ve teâlâ Hazretleriyle beraber bulundukları zamandır; şeref ve izzet, sâhibü'1-mülk ve'1-melekût olan Allâhü celle ve alâ Hazretleri'nin maiyyetinde bulunmaktır. Bu devlet ve saadet bulunmaz bir ni'met-i uzmâ olup, bundan haberdâr olmayan gafillerin o azîz, kıymetli ve bir daha ele geçirilmesi mümkün olmayan nefeslerini boş yere zâyî edip, telâfisi olmayan hayatlarını ellerinden kaçırmaları ne kadar acı bir şeydir. Bunu bize îzâh eden dörthadîs-i şerîf zikr olun-muşdur ki, hülâsa olarak kardeşlerime bildirmeyi ve duyurmayı bir borç addederim.

Hepimiz biliriz ki, yerlerin şerefi o yerlerde sakin olan insan ve eşyalarla kâimdir. Meselâ: Gayet güzel bir orman içinde, soğuk, tatlı, lezîz ve bol mikdarda akar sular, çağlayanlar var. İlim sâhibleri ve güzel, kıymetli bir çok ma'bedlerle dolu olan böyle bir yerin değeriyle, çorak, susuz, ma'bedsiz ve ilim sahib-lerinden mahrum bir yerin değeri hiç müsavi olur mu? Onun için insanlar dâima böyle güzel yerleri ararlar ve oralarda sakin olmayı isterler. O hava ve sulardan, manzaralardan istifâde etmek fırsatını kaçırmamağa çalışırlar. Gerek ilim ve gerekse zikir meclisleri de bu maddî güzelliklerden ve fânî faydalardan daha mühim olan ebedî hayat faydalarını kazanmağa vesîledirler. Âhi-reti kazanmak insanın birinci vazifesiyken, nefis, şehevât ve şeytanın iğfallerine kapılıp da günahlara giriftar edecek işlerde ve yerlerde bulunan, zikrullâh ve salavâtlardan mahrum olan zavallıların hâlinin ne kadar üzücü ve acıklı olduğu, et-Tergîb, II, 410'da beyan buyurulan hadîs-i şeriflerden anlaşılmaktadır.

Ebû Hüreyre (r.a) Hazretlerinin rivayet ettiği üç hadîs-i şe-rîfle, Abdullah ibni Muğaffel (r.a.) in rivayetlerinde şöyle buyu-rulmuş: (1/20)

(1/20) Feyzü'l kadîr; V, 493, No: 8086; Ebû DâvûdEbû Hüreyre rja'den

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Burada Allâhü tebâreke ve teâlâ Hazretleri'nin zikrinden hâlî, olan, meclislerden kalkanlar, ancak bir merkeb cifesinin başından dağılanlara benzetilmiş ve kıyamet gününde de bu hâllerinden dolayı nadim ve pişman olacakları bildirilmiş. Filhakîka, böyle bir hayat nimetine bir daha kavuşmak imkânı, olamıyaca-ğından, bu fırsatı kaçırıp da hevây-ı heveslerine mağlûb olanlar, o azîz ve kıymetli nefeslerini ve saatlerini zâyî ettiklerine ne kadar acısalar yine azdır.

Binâenaleyh, bu gibi günâhı ve nedameti mûcib olan yerlere sokulmamakdan daha iyisi yokdur*Cenâb-ı Hak cümlemizi hıfz ve himayesinden bir an ayırmasın, âmîn, bi-hurmet-i Seyyidi'l-Mürselîn.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Meclislerdeki Hatâ ve Kusurların Afvına Sebeb Olan Bir Duâ

, t \\ o

(Sübhâneke allâhümme ve bi-hamdike, eşhedü en lâilâhe illâ ente, vahdeke lâ şerike leke estağfirüke ve etûbü ileyk) (1/21)

Her kim bu duayı, bulunduğu meclisten kalkarken üç kere okursa, oradaki günahların mahv ve izâlesine sebeb olacağı gibi, Cenâb-ı Hak'kı tesbîh ve tahmîd edib şehâdet kelimesini de okumasıyla, Hak celle ve âlâya istiğfar ve rücûunun ayrıca mükâfatını alacağı aşikârdır. Onun için her meclisten kalkarken (Gerek bir iş için ve gerekse bir sohbet için buluşulan her toplantıdan) unutulmaması elzem olan bu duayı okumadan kalkmamanızı tavsiye ederim.

(1/21) Et-Terğîb, 11,411-412 (Muhtelif lâfızlarla)

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Kelime-i Tevhidin Fezâili

Hazret-i Ebü'd-Derdâ (na.)'ın rivayet ettiği bir hadjs-i şe-rîfde (1/22) şöyle buyurulmuştur: Bir kimse günde yüz kere (Lâ ilahe illallah) derse, kıyamet gününde, Allâlıii teâlâ Hazretleri, o kulunun yüzünü ayın ondördüncü (bedir) gecesindeki parlaklığı gibi ba's ve haşr edecek ve sevâb cihetinden onun amelî derecesine hiç kimsenin ameli ref olunmıyacaktır. (Ancak onun kadar ve daha ziyâde diyenlerinki müstesnadır.)

İmâm-ı Buhârî'nin Ebû Hureyre (r.a.) den rivayet ettiği hadîse göre:

— Yâ Resûlallah, kıyamet gününde şefâat-i seniyyelerini-ze en ziyâde lâyık olanlar kimler olacak? suâline cevaben: (1/23)

V jlî ^

"Sahîh bir i'tikadla evâmir-i ilâhiyyeye ittiba' ve nevâhîden ictinâbla beraber, şer-i şerifle âmil ve müstakim olduğu halde bütün kalbiyle lâ ilahe illallah diyenler, kıyamet günü şefâatım-la en bahtiyar olacaklardır" buyurmuşlardır.

Müslimin rivayetinde ise, bir kimse (Lâ ilahe illallah) diye şehâdet getirirse Allâhü teâlâ o kimse üzerine Cehennemi haram kılar, buyurulmuştur.

Buhârî ile Müslim'in müttefikan rivayet ettikleri hadîs-i şe-rîfde ise, Efendimiz (s.a.s.)'in arkasında Muâz (r.a.) ile bir yere giderlerken, "Yâ Muâz ibni Cebel" diye üç kere seslenmişler, o da "Lebbeyk ve sa'deyk yâ Resûlallah" deyince, buyurmuşlar ki: (1/24)

(1/22) Et-Terğîb, 11,449 (1/23) Et-Terğîb, 11,412 (1/24) Et-Terğîb, II, 413

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Iju^İ Olj İİJM 3N 01 i£o;

jüı Ji* 5jı i;> Sfı Js ^

"Kim bütün kalbiyle inanarak Allahtan başka ilâh olmadığına ve Muhammed'in Allah resulü olduğuna şehâdet getirirse, muhakkak Allâhü teâlâ Hazretleri o kulunu nâre ya'ni Cehenneme haram kılar." (1/25) Ve yine;

û\

ILyı

gibi ehâdîs-i nebeviyyeler en büyük tebşîrâtlardır. Fakat, bu kelime-i tevhîdi söylemekle yapılan başka günahlar veya şerîa-tin haricindeki hareketler, namazı inkâr vesâir ferâizi inkâr veya küfrü mücib olan Şerîat-i Ahmediye ve sünen-i nebeviyyeyi tah-kîr ve istihza veya bunlara mümasil işler yapılmadıkça demek-dir. Yoksa her fenalığı yapıp da sonra benim tevhîdim var demek abes olur. Çünki; Hatîb'in Enes (r.a.)'den naklettiği bir hadîsde: (1/26)

ı; \J\i

Sı arc ju

J ol jıs

Jul

buyurulmuştur. Ya'ni: "Her kim ihlâs ile birlikte (lâ ilahe illallah) derse Cennete dâhil olur." "İhlâs nedir?" diye sormuşlar, O da: "Allâhü teâlâ ve tekaddes Hazretlerinin yasak ettiği şeylerden bu şehâdet sözünü uzak tutmasıdir" diye cevab vermişlerdir. >x

Tirmizî'nirt rivayetinde ise: (1/27)

(1/25) Aynı yer

(1/26) Râmûz, 435/3, Hatîb Enes r.a.'den.

(1/27) Râmûz, 377/2, Tirmizî Ebû Hüreyre na'den

EVRÂD, EZKÂR, İSTÎĞFÂR

JLP JÜU

buyurulmuştur. (Ya'ni: Her kim ihlâs ile kelime-i tevhîdi söylerse, muhakkak semâ kapıları açılır -büyük günahlardan sakındığı müddetçe- hattâ Arşa kadar sevabı gider.)

Ebû Sa'îd el-Hudrî (r.a) in rivayetinde ise, Musa aleyhisse-lâmın, "Yâ Rab bana bir şey ta'lîm et ki onunla seni zikr edeyim ye sana duâ edeyim" demesi üzerine, Allâhü celle ve alâ Hazretleri, (Lâ iİâhe illallah) de buyurmuştur. Tekrar, "Yâ Rab bütün kulların onu söylüyor" deyince, Cenab-ı Hak teâlâ ve tekaddes Hazretleri, (Lâ ilahe illallah) de buyurmuş. "Yâ Rab bana mahsûs bir şey istiyorum" demesi üzerine, Hallâk-ı âlem celle ve alâ Hazretleri buyurmuşlar ki: "Yedi kat gökler ve yedi kat yerler terazinin bir gözüne, (Lâ ilahe illallah) da diğer gözüne konmuş olsa, kelime-i tevhid, -ecir ve sevab- cihetinden onlardan ağır gelir".

İsmullâhın üzerine ağır gelecek hiç bir şey olmadığı da bildirilmiştir. . .

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Lâ İlahe İllallâhü Vahdehü

Lâ Şerike Leh Demenin Fezâili

Her kim günde on kere: (1/28)

-JlUj» iî; lib0! iî îî

* -

i _ s* 3

derse, Hazret-i İsmail neslinden on köle âzâd etmiş gibi sevaba nail olacağı ve tam bir ihlâsla kalben tasdîk, lisânen de söylediği takdirde, Hazret-i Allah celle ve âlânın o zikri söyleyen kuluna re'fet ve rahmet nazarıyla bakacağı ve onun tevhîdini ve şükrünü kabul edip, taleb ye isteklerine icabetle hacetlerini de kaza edeceği gibi bu tesbîhi zikr edenlerden daha çok bir sâlih amel sahibi de bulunmayacağı ayrıca bildirilmiştir. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri: (1/29)

buyurmuşlardır. Meali: "Duaların en hayırlısı Arefe gününde yapılan duadır. Ben ve benden evvelki bütün peygamberlerin dualarının en hayırlısı da:

(1/28) Et-Terğîh, II, 418

(1/29) Feyzü'lKadîr III/471, No: 4005, TirmizîEbû Amr m.'dan

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

zikridir. Hattâ bunu günde yüz defa söylemenin fezâili çok yüksek olmakla beraber sabah ve ikindi, hattâ akşam namazlarından sonra, çarşı ve pazarlarda dahî söylemenin fezâili saymakla bit* mez ve tükenmez."

Ba'zı rivayetlerde ise: (1/30)

JLUJt iij lULİJi ^j ii ıı^

olarak da bildirilmiştir. Bununla beraber, Allâhü tebâreke ve te-âlâ Hazretlerinin rızâsı kasdiyle hangi şekliyle denirse densin, Aîlâhü teâlâ Hazretleri de bu kelime-i tayyibenin okunduğundan nâşî, o kulunu Cennetine ve ni'metlerine kavuşturur, buyu-rulmuşdur.

Binâenaleyh, bu gibi fezâil-i kesîreyi câmî olan ve Peygamberimizle beraber bütün büyük peygamberlerin okuduğu bu çe-şid tevhîdlerin okunması ve vird edinmesinin bir çok dünyevî ve uhrevî hayırları, ni'metleri ve pek çok faydayı câlib olduğu akl-ı selîm sâhiblerince ma'lûmdur. Gaflet edilmeyip bu fânî dünyâda ebedî âhiret ni'metlerine mazhar olabilmek için elden gelen gayreti sarf etmenin ne kadar münâsib olacağı cümlenin malûmudur.

(1/30) Et-Terğîb, 11,449

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Teşbihlerin Faziletleri

Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, Allâhü celle ve alâ Hazretle-ri'ne en sevgili kelâmın: Sübhânallâhi ve bihamdihî olduğunu, Ebû Zer Hazretlerine vâkî olan hitabında beyân buyurmuş olmakla beraber, yine "İki kelime vardır ki, dile gayet kolay, hafif, mizanda ise sevab bakımından gayet ağır, bununla beraber Rahman olan Hazret-i Allah'a da çok sevgilidir, onlar da: Sübhânallâhi ve bi-hamdihî sübhânallâhi'1-azîm sözleridir" buyurmuşlardır (1/31).

Yine Ebû Zer (r.a.) dan rivayet olunur ki: Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretleri "Dikkat ediniz, Allâhü teâlâ Hazretlerine en sevgili olan kelâmı size haber vereyim mi?" buyurdular; ben de, "Allâhü teâlâya en sevgili olan kelâmı bize buyurun yâ Resûlallâh" dedim. Efendimiz (s.a.s.) de, "Tahkik Allâhü teâlâya en sevgili kelâm (Sübhânallâhi ve bi-hamdihî) dirî' dediler. Müslim'in diğer bir rivayetinde, Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Efendimizden efdal-i kelâm suâl olunduğu vakit, "Allahu teâlâ'nın, melekleri veya kullan için seçtiği (Sübhânellâhi ve bi-hamdihî) kelâmıdır" buyurmuştur.

YineHâkim'in rivayetinde, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri buyurmuşlar ki: Bir kimse Lâ ilahe illallah derse cennete dâhil olur veya cennet ona vâcib olur. Ayrıca her kim, yüz kere Sübhânallâhi ve bi-hamdihî derse, Allâhü teâlâ o kuluna 124.000 hasene yazar. Ashâb-ı kiram:

- O takdirde bizden kimse helak olmaz, deyince:

- Evet sizden biriniz dağların bile tahammül edemiyeceği kadar hasenatla gelir de, sonra Cenâb-ı Hak'kin verdiği ni'metler-le karşılaştırınca ni'metler ağır gelir. Fakat yine Cenâb-ı Hakkın rahmet, fazl, ihsan, lütuf ve keremiyle müsamaha olunarak afv-i ilâhîye mazhar olurlar. *

Diğer bir hadîs-i şerîfde ise: "Her kim gece kalkıp namaz

(1/31) Buhâri, Müslim, Tirmizî, Neseî, İbni Mâce Hazretleri rivayet etmişlerdir.

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

kılmaktan veya malından infâk etmekden veya düşmanla cenk etmekden korkarsa (sübhânallâhi ve bi-hamdihî) teşbihini çok etsin. Çünkü bu teşbih, Allâhü teâlâya, bir dağ kadar altını infâk etmekten daha sevgilidir" buyurmuştur.

Ebû Hüreyre (r.a.) Hazretleri'nin rivayetinde: "Her kim günde yüz kere (sübhânallâhi ve bi-hamdihî) derse onun günahları -deniz köpükleri kadar çok olsa dahî- mağfiret olunur" buyu-rulmuştur (1/32).

, Mus'ab (r.a.) in rivayetinde: "Biz Resûlullâh Efendimizin yanlarında bulunuyorduk, bize buyurdular ki:

- Sizden biriniz günde bin hasene kazanmaktan âciz misiniz? deyince, mecliste oturanlardan birisi:

- Bizden biri nasıl bin hasene kazanabilir? diye sordu. O zaman Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri şöyle buyurdular: (1/33)

(Ya'ni: yüz kere Cenâb-ı Hak'kı teşbih eder, ona karşılık bin hasene sevabı yazılır veya bin günahı silinir).

Resûl-ü Ekrem (s;a.s.) Efendimiz Hazretleri: "Benim (Süb-hânallâh, elhamdülillah ve Allâhü ekber) demekliğim, güneşin üzerine doğduğu her şeydan bana daha sevgilidir" buyurdukları gibi; "Allâhü teâlâ Hazretlerine de kelâmların en sevgilisi şu dört kelâmdır: Sübhânallâh, ve'1-hamdülillâh, Lâ ilahe illallah ve allâhü ekber" buyurur. Ya'ni evvelâ, lâ ilahe illallah veya elhamdülillah veya Allâhü ökber* deseniz de caizdir.

Ümmü Hânî (r.a.) diyor ki:

Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretlerine bir gün uğradığında dedim ki:

- Yâ Resûlallâh, artık yaşım ilerledi ve zaîf düşdüm. Bana

(1/32) ET-Terğîb, II, 422 (1/33) Et-Terğîb, II, 423

TASA VVUFÎ AHLÂK I

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

bir amel tavsiye buyur ki ben onu oturduğum yerde yapayım. Buyurdular ki:

- Yüz kere teşbih eyle. Çünkü bu tesbîh, İsmail evlâtlarından yüz köle âzâd etmeğe muâdildir. Yüz kere Allah'a hamd eyle. Bu da senin için yüz atı, eğeri, gemi ve yükleriyle beraber fî-sebîlillâh vermeye muâdildir. Yüz kere de Allâhü ekber, de. Bu da senin için kabul edilmiş ve kilâdelenmiş yüz deveyi kurbân etmeye muâdildir (1/34). Yüz kere de Lâ ilahe illallah de. Bu da senin için gök ile yerin arasını sevabla doldurur ve o gün senin bu amelinden efdal hiç bir amel sahibi bulunmaz, ancak senin yaptıklarını yapanlar müstesna.

Abdestle namaz îmânın yarısıdır. (El-hamdüliüâh) kelimesinin sevabı mîzânı doldurur. (Sübhânallahi velhamdülillâh)ın sevabı ise, gökle yer arasını doldurur. Namaz nurdur, sahibini günahlardan korur ve doğru yola sevk eder; ecri, sevabı âhirette sahibine nur olur, kalbi de hakâyık-i ilâhiyyeye karşı münkeşif olur. Dünya ve âhirette zahir ve bâtını nurlu olur. Sadaka burhan olur. Şöyle ki: Kıyarnet gününde jnaldan sorulduğu vakit sadakaları alâmet olur. Sadaka failinin îmânına hüccettir; çünkü münafıklar itikatsızlıklarından nâşî sadaka vermezler. Şu halde sadaka, îmâna alâmet oldu.

Sabrın ziya olması da, tâatlara nefsini cebr ve yasaklara karşı da onu men' etmektir. Bir de belâ ve felâketlerde feryâd etmemelidir.

İbrâhîm el-Havâs'a göre sabır, kitap ve sünnet üzere sebattır.

Ebû-Ali ed-Dekkâk (r.a) ise; "Sabrın hakîkati takdîre itiraz etmemektir" buyurmuştur. Binâenaleyh, Kur'ân-ı kerîm de, _ emirlerine imtisal ettiğin takdirde lehine, aksi halde ise aleyhine hüccettir. Her insan kendi nefsi için çalışır. Bazısı tâât-i ilâhiyye sebebiyle kendisini azâb-ı ilâhîden kurtarır, bazısı da nefsini şeytan ve nevasına satarak kendini helak eder.

Et-tergîb ve't-terhîb, II, s. 427'de zikredilen hadîs-i şerîf ise, her türlü hayırları kendisinde toplamıştır. Bir.kere nezâfete da-

(1/34) Kilâde: Kurbanlık olduğunu bilmek için kesilecek hayvanların boyunlarına takılan şey.

vet eder, iç ve dış temizliğine teşvîk eder; hased, kin, gazab, ueüb, riya, hırs, şehvet ve bütün ezalardan âzâde olmak, amel-i sâlih-lerle birlikde evâmir-i ilâhiyyeye icabetle beraber beş vakit namazı erkânına riâyetle kılmak, zekâtı vermek, fukaraya zuafâya yardımda bulunmak, ihtiyaç sahihlerine elden gelen hizmetleri esirgememek ve şâir ibâdet ve tâatleri îfâyı ihmâl etmemek, sabır, şecaat, metanet, azim, adalet, hikmet, kanâat, zühd, takva gibi mekârim-i ahlâkı dahî elde etmeğe çalışmak yolunu gösterir; bilhassa, müslimîni irşada, evâmîr-i ilâhiyyeye imtisâle ve ne-vâhîden içtinâba sa'y ve gayreti müstelzimdir. Cenâb-ı Hak Süb-hânehû ve teâlâ'dan, selâmet, hidâyet, sâlih amellere muvaffa-kıyyet ve Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri'nin sünen-î seniyyesine it-tibâlar nasîb ve müyesser eylemesini temennî ve niyaz eyleriz.

Ebû-Zer (r.a.) Hazretleri, beşinci Müslümandır. Zühd ve takvası çok yüksek, dünyâya hiç meyil ve muhabbeti olmayan, para ve servetlerin biriktirilmesine kat'iyyen razı olmayan, seçkin bir sahabe idi. .

Ashâb-ı kirâm'dan ba'zıları Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Efendimize:

- Ya Resûlallah, zenginler, mallan çok olanlar çok sevâb alıyorlar. Çünki bizim kıldığımız namazı onlar da kılıyorlar, tuttuğumuz orucu onlar da tutuyorlar ve aynı zamanda mallarından fazlasını da tasadduk ediyorlar, dediler. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de:

- Cenâb-ı Hak sizler için de tasadduk edecek şeyler ihsan etmedi mi? buyurarak her tesbîhin bir sadaka, her tekbîrin bir sadaka ve her tahmîdin bir sadaka, emr-i ma'rufun bir sadaka, münkerâttan nehyin bir sadaka, hattâ muâmelât-ı zevciyyenin dahî sadaka olduğunu bildirince,

- Yâ Resûlallah, bizim şehvetlerimizi icrada da mı sadaka ecir ve sevabı vardır, demişler. Efendimiz (s.a.s.) de:

- Evet eğer siz şu şehvetlerinizi haramda kullanmış olsanız, nasıl günah işlemiş olursanız, helâle kullandığınız için de böylece sevaba ve ecre nail olursunuz buyurmuşlardır (1/35).

(1/35) Et-Terğîb, II, 429

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Ve yine her insan vücudunda üç yüz altmış mafsal -yani, oynak yerler- yaratılmış olup, bunların her birine şükren-lillâh birer sadaka lâzım olduğu, binâenaleyh, her kim ki, Allâhü teâ-lâ'ya tekbîr, tesbîh, tahmîd, tehlîl ve istiğfar eder ve Müslümanların yollarından onlara ezâ veren taş, diken, kemik ve şâire gibi şeyleri kaldırır ve emr-i ma'ruf, nehy-i münker yaparsa, bu; üç yüz altmış mafsalın şükrü olarak sadaka yerine geçeceği gibi; Cehennemden de kendisini kurtarmış olduğu halde akşama dâhil olur, buyurulmuştur.

İbni Ebî Evfâ (r.a.) in rivayeti ise çok şâyân-ı dikkattir. Bir A'râbî:

- Yâ Resûlallah, Kur'ân-ı azîmüşşânı tam ve güzel okumağa çok çalışıyorum, yoruluyorum, yine de lâyıkı veçhile okuyamıyorum. Bana öyle bir şey öğretiniz ki Kur'ân'ı okumuş gibi çok sevâb alayım, demiş. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de buyurdular ki:

- Sübhânellahi ve'l-hamdülillahi ve lâ ilahe illallâhü valla-hü ekber de, buyurunca, A'râbî bunları tekrarladı ve parmaklarıyla saydı ve sordu:

- Yâ Resûlallah, bunların hepsi Rabbım içindir, bana bir şey yok, yani benim için^bir şey yok mu, demek istedi. Bunun üzerine Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri:

- Sen de (1/36)

de, buyurdular. A'râbî bunları öğrenip gitti. Efendimiz Hazretleri: - A'râbî muhakkak elleri hayırla dolarak gitti, buyurdular. Onun için bu (Allahümmağfirlî verhamnî verzuknî vehdinî) duasını iki secde arasında okumak hem secdeler arasındaki durmayı te'min eder, hem de güzel bir yalvarış yapılmış, olur ki, makbûl-i ilâhî olacağına şüphe yokdur.

(1/36) Et-Terğib, II, 430

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Ebû Hüreyre (r.a.)'ın rivayetinde ise, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, Ashâb-ı kiram Hazerâtına, "Kalkanlarınızı alınız" deyince:

- Yâ Resûlallah, hazır bir düşman mı var? diye sormuşlar. Cevaben:

- Hayır, velâkin Cehennem ateşinden korunacağınız kalkanı alınız, bu kalkan, (Sübhânallahi ve'l-hamdülillâhi ve lâ ilahe illallâhü vallâhu ekber) dir, bunu deyiniz. Çünkü kıyamet gününde bunlar sizin önünüzden ve ardınızdan gelecekler, yâni sizin necatınıza sebep olacaklardır, buyurdular.

Bunlar bakî olan, sâlih ve makbul amellerdendir. Binâenaleyh hiç gaflet etmeyip, her halde, her gün en az yüz kere söylemek her mü'min ve müvahhide elzemdir. Bunun için şundan ve-yâbundan izin almağa da lüzum yokdur. Çünkü izni, Şârî-i dîn Resûl-ü Ekrem Efendimiz vermiştir. Arkasından, (ve lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâlı) denilirse daha a'lâ ve efdal olur. Zîrâ bazı rivayetlerde bu da vardır.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Çeşitli Teşbihlerin Faziletleri

Cüveyriye radıyallâhü anhâ validemiz buyuruyorlar ki; Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Efendimiz bir gün onun yanından çıkmışlar ve duhâ (kuşluk) vaktinden sonra gelmişlerdi. Cüveyriye validemiz ise, hâlâ tesbihâtıyla meşguldüler. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri buyurdular ki:

- Hâlâ sen bıraktığım hâl üzere misin?

Evet, cevabını alması üzerine Efendimiz (s.a.s.):

- Ben sana dört kelime öğreteyim ki, bunları üç kere tekrarlarsan, senin bu gün sabahtan beri yapmış olduğun teşbihlerinle tartılsalar onlardan ağır gelirler. O kelimeler şunlardır: (1/37) \ '"% '

SIJL»

Sa'd ibni Ebî Vakkas (r.a.) in kızı Âişe, babasından nakil ve rivayet eder ki:

Bir gün Resûlullâh (s.a.s.) le beraber, önünde 400 kadar çakıl taşı veya çekirdek bulunan bir kadına uğramıştık. Kadın bunlarla zikir yapıyordu. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri kadına:

- Sana bundan daha kolay ve efdal olanı haber vereyim mi? dediler ve: (1/38)

Jiu j* u

^wj ü)> ji. aÎi J^iij dU> jL jri üij

teşbihini beyan buyurdular. Müslim'in rivayetinde ise:

olarak kayd edilmiştir.

İmâm-ı Neseî'de ise, âhirine (ve'1-hamdülillâhi kezâlik) ziyâdesi vardır.

Müslim'in diğer bir rivayetinde de:

(1/38)

olarak vârid olmuştur.

Tirmizî'nin rivayetinde ise, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri Cüveyriye (r.a.) validemize mescidde iken uğramışlar, sonra dışarı çıkmışlar, öğleye yakın bir zamanda yine mescide geldiklerinde bakmışlar ki yine mesciddeler, "Sabahtan beri hep bu hâl üzere misin?" diye sormuşlar. O da "evet" deyince, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, "Ben sana bazı kelimeler öğreteyim ki onları üçer kere okumaklığın senin için daha a'lâ ve efdaldır" buyurmuşlardır. Bu konuda, Müslim her cümleyi üçer kere okumayı, Neseî ise bütün cümleyi ayrı ayrı üçer kere okumayı tavsiye etmişlerdir. Bu rivayetlerin muhtelif oluşu, her halde müteaddid zamanlar-¦ daki hâdiselere göre olsa gerekdir. AJlâhü a'lem.

C; Et-Terğîb, II, 438 (1/38) Et-Terğîb, II. 439-441

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Cevâmi'u'1-Hamd ve Zikre Âit Rivayetler

Her kim Hazret-i İbni Ömer (na.)'dan rivayet olunan:

iuîî

(1/39) u

duasını üç kere okursa, hafaza melekleri onun ecir ve sevabını ne kadar yazacaklarında âciz kalırlar da, kendilerine gelen vahiyde "Kulumun söylediği gibi yazın" diye emir buyırrulur.

Ebû Saîd el-Hudrî (r.a.)'ın rivayetinde, bir kişinin namazda okuyabileceği hayırlı bir duâ öğretmesini taleb e'tmişler; Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de:

- Cebrail aleyhissalâtü ve's-selâm Hazretleri geldi, buyurdu ki: "Muhakkak namazda en hayırlı duâ:

U & iuiı jjJ £

jkiı ijti j Ur jjüb'ı # üt-I ir ^

aÎt JSüı ^ jj

duâsıdırî' buyurdu.

İmâm-ı Beyhakî'ye göre, Peygamber (s.a.s.) Efendimiz Haz.-retleri, Muâz ibni Cebel (r.a.) Hazretlerine buyurmuşlar ki:

- Her gün ne kadar zikr edersin? On bin kere zikr eder misin? Şimdi ben sana öyle kelimelere delâlet edeyim ki, onlar sana gayet ehven ve kolay olmakla beraber on bin kere zikirden daha efdaldir. Şöyle de:

ih *a*

SiıSfı ih

(1/39) Et-Terğîb, II, 441

EVRÂD, EZKÂR, ÎSTİĞFÂR

r 2

ijü> jL jrı 2ıj ^ .ijüi Jl 5ı

• t* ir

i JL Aİ3.

Bunların sevabını yazmağa melek de, başkası da kadir olamaz Bu ve bunun emsâü hadîs-i şeriflerle bildirilen ibareler lâf-zan çok kısa velâkin ma'nâ i'tibânyla had ve hududu bulunmasına imkân olmayan enginliktedir ve beşer kudretinin bunları kavramaya kâfî gelmediği cümlece ma'lûmdur. Binâenaleyh bunların üzerinde durmayıb emr olunduğumuz veçhile zikirle meşgul olmak daha iyi ve daha güzeldir. Çünkü bunlar atom misâlidir, atomun cüssesi ufak fakat tahribatı nasıl büyükse, bunların da lâfızları, kelimeleri az, ma'nâları ise ölçü ve hudud tanımaz. Meselâ "adede kelimâtih'"in ihata ettiği anlamda görüldüğü gibi, Allahü teâlâ'nın kelimelerinin ve mahlûklarının aded ve sayısını bilmek hiç mümkün müdür? Onbin diye vâkî olan aded kesretten kinayedir, yoksa tahdîd değildir. Amma bir insanın durmadan gönlünü ve dilini zikrullâh ile meşgul etmesi ve gönlüne Hak'dan gayri şeyleri sokmamak üzere onu murakabesi altında bulundurması, bununla beraber nefsini bil'umum şehevânî yaramaz şeylerden, arzu ve heveslerden koruması ve her türlü, gerek kebâir ve gerekse sağâir günahlardan hattâ mekruhlardan uzak kalması, farz, vâcib, sünnet ve müstehablara da son derece riayetkar olarak kimseyi incitmemesi, hak ve hukuka ziyadesiyle dikkat edib, mümkün oldukça beş vakit namazın cemâatle kılınmasına önem vererek devam etmesi ve bahusus sabah namazından sonra işrâk vaktine kadar bulunduğu mescidde, mümkün değilse evinde oturub bir Yâ'sîn-i şerif okuduktan, evfâd ve zikrini îfâdan sonra işrak namazını kılıp işine gitmesi ne kadar güzeldir. Bunu yapanın bir de nafile hac ve umre sevabına nail olacağı hakkında.müteaddid hadîs-i şerifler vardır.

(1/40) Râmûzü'l-Ehâdîs, 501/7

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Tasavvufî Ahlâk ve Ma'nevî Temizlik

İlâhî nurun gönüle dâhil olabilmesi için, o kalbin gayet sâf, yumuşak ve ince olması gerektir. Bu da ancak maddî ve ma'nevî bil-umum iç ve dış günahlarından ârî ve uzak olması ve rikkat-i kalb denilen yumuşaklık —ki bu haslet, sertliğin, gılzatın zıddı olan merhamet, acımak demektir— sıfatına sâhib olmasıyla kabildir.

Maddî günahlar herkesin ma'lûmu olan içki, zina, kumar, sirkat, zulüm, yalan, kati, israf ve emsali günahlardır. Para ve malın israfı ne kadar mezmûm ise şüphesiz ki, emsali olmayan ve bir daha ele geçmesi mümkün olmayan ömr-ü azîzini, hevâ-yı nefs ve şehvanî arzular peşinde zâyî etmek de israfın en büyüğü ve en kötüsü olduğu cümleye ma'lûmdur.

Şüphesiz ki, hakîkî Müslümanların, bunların hepsinden ve bahusus kibir, gurur, azamet, hased, ucüb, hırs, riya, kin, gıybet, fahr, gazab, nemîme ve merhametsizlik gibi ma'nevî günahlardan da âzâde ve uzak olması bunların yerlerini ahlâk-ı hamî-de ve hasene ile tezyin eylemesi, başlıca ve mühim vazifelerinden olduğunu söylemek zâid ve fazla olsa gerektir. Bu iyi hasletler, şecaat, sehâvet, hikmet, adalet, merhamet, muavenet, sadâkat, sabır, emânete riâyet, sözünde durmak, haya, ahdine vefa ve benzerleridir ki, bunlar hep şeâir-i İslâmiyyenin ve kemâlât-ı insâniyyenin başlıca alâmetlerindendir. Bunlarsız ruhun terakkisi mümkün değildir.

Nezâfet ve hüsn-ü ahlâk, kemâlât-ı insâniyye ve îmânın en yüksek mertebelerindendir. Nezâfet iç ve dış temizliğiyle olur. Hüsn-ü ahlâk ise ancak sâlih kulların arasına girerek hem dîn ilmini hem de tasavvuf ilmini öğrenip amel etmekle mümkündür. Meselâ: Soğuk bir demiri narlı bir ateşin içine soktuğumuz vakit, soğuk olan o demirin bir müddet sonra ateşden aldığı ateşlik sıfatıyla ateş gibi yakmağa başladığı herkesçe bilinen bir şeydir. Bunun gibi kâbiliyyeti olan bir insan da, iyi bir insanın hizmetinde bulunduğu zaman hiç farkına varmadan onun gibi iyi ve güzel sıfatların sahibi olur. Bunun misâli pek çokdur. Bilhassa Ashâb-ı kiramın hâli, ma'lûm olanların başında gelir.

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

5 1

Enes ibni Mâlik (r.a.) rivayetinde der ki: "Bir gün Übeyy ibni Kâ'b (r.a.) Mescid-i şerîfe giderek Allâhü teâlânın rızâ-yı şerîfi için namaz kılıp hiç kimsenin yapmadığı bir hamd'le Allâhü te-âlâya hamd edeceğini beyan etmiş. Namazını kılıp hamdü sena edeceği sırada arkasından yüksek bir sesle:

I* »I

sadâsını işitir ve gelib Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretleri'ne kıssayı anlatır. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, o duayı okuyanın Cebrail aleyhisselâm olduğunu bildirmişlerdir.

Hazret-i Ali (k.v.)'nin beyânında ise, Cebrail aleyhisselâm, Peygamber-i zîşân (s.a.s.) Hazretlerine gelerek:

— Bir gün veya bir gece Cenâb-ı Hak Hazretlerine lâyıkı veçhile ibâdet etmek ister ve böylece mesrur olmağı kasd edersen:

."# o • ^ ° ' ti < W

iuîı

s -

lIU JLUJ»

hamdine devam et diye tavsiye buyurdukları, mervîdir (1/41). •Onun için bunlara devam edilmesi şâyân-ı tavsiyedir.

(1/41) Et-Terğîb, II, 443

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Lâ Havle ve Lâ Kuvvete İllâ Billâh'ın Fezâili

Ebû Mûsâ (r.a.) Hazretleri buyurmuşlar ki:

- Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh'ı çok söyle. Çünkü bu Cennet hazînelerinden bir hazînedir.

Ebû Hureyre (r.a.) Hazretleri ise:

- Bana Resûlallah (s.a.s.) Hazretleri buyurdular ki, "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâhi'I-aliyyi'l-azîm" i çok söyle, .çünkü bu Cennet hazînelerindendir, diye rivayet etmişlerdir. Ve yine mû-mâileyh tarafından, bu (Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh)'ı okumanın 99 derde deva olacağı ve en azından hüzün ve kederi gidereceği bildirilmiştir.

Mu'âz ibni Cebel (r.a.)'ın rivayetinde, Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretleri;

- Sana Cennet kapılarından bir kapıya delâlet edeyim mi? buyurmuşlar, o da:

- Evet yâ Resûlallah, nedir o? demişler. Efendimiz (s.a.s.) de:

- (Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh)'dır, buyurmuşlardır. Ebû Zer (r.a.) Hazretlerinin rivayetlerinde, resûl-ü Ekrem

(s.a.s.) Hazretleri, "Allâhü teâlâ Hazretleri bir kuluna ni'met verir, o kul da o ni'metlerin elinde kalmasını isterse, (Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh)'ı çok söylesin" buyurmuşlardır. Binâenaleyh günde yüzden aşağı yapmamak evlâdır. Çünkü her gün yüz defa okuyan kimsenin kat'iyyen fakirlik yüzü görmiyeceği beyân buyurulmuşdur.

Mâlik el-Eşcaî (r.a.) Hazretleri, bir gün Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretlerine gelib Avf'm oğlunun esîr olduğunu haber vermişler. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de "Ona söyleyin, (Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh)'ı çok söylesin" diye emretmişlerdir. Halbuki, o anda Avfın oğlu zincirlerle ayaklarından bağlı bulunuyormuş. Allâhu teâlâ'nın hikmetine bakın ki, bu duaya devamıyla bir gün ayağındaki zincirler kendiliğinden çözülmüş, o da fırsattan istifâde ederek hemen orada bulduğu bir deveye atlayıp kaçmaya başlamış, yolda rastladığı deve çobanlarına bir nâra atarak onları korkutup kaçırmış, bütün develeri önüne katıp baba-

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

sının evine gelmiş, ev halkı son derece sevinmişler ve develer hakkında Resûl-ü Ekrem'den ne yapacaklarını sormuşlar. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de "İstediğiniz gibi hareket edin" buyurmuşlardır. Bunun üzerine derhal:

âyeti celîlesi sâdır olmuş ve bir kimse Allah'dan korkup emirlerine imtisal ederek ve yasaklarından kaçarak ittikâ üzerinde olursa, Cenâb-ı Hak'kın, onu bütün sıkıntılardan kurtarıp ummadığı yerlerden rızıklandıracağı beyân buyurulmuştur (1/42)

(1/42) Et-Terğîb, U, 446.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Gece ve Gündüz Okunacak Zikirler

Herkim Sûre-i Bakara'nın sonunda olan iki âyeti her gece okursa ona kâfidir. Ya'ni, ona gerek fazîlet cihetinden ve gerekse o gece gelecek âfetlere karşı -hattâ zuafâ için- gece kılacağı teheccüd namazına da yeter. Her kim gece yatmadan evvel veya gece vaktinde Yâsîn sûresini Hak rızâsı için okursa mağfiret olunur. Çünkü bu sûreye "Kur'ân'ın kalbi" denilmiştir. Zîrâ, kudret-i ilâhiyyeye delâlet eden, ibretle dolu ve insanları intibaha davet eden âyetleri muhtevidir. Sabah akşam okumayı unutmamalıdır.

Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri bir gün ashâb-ı kirâm'a:

- Sizlerden biriniz bir gecede Kur'ân'ın üçde birini okumak-dan âciz olur musunuz? deyince, bu soru ashâb-ı kirâm'a ağır geldi de:

- Buna kim kadir olur yâ Resûlallâh? dediler. O zaman Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, İhlâs sûresinin (Kulhüvallâhü ehad) Kur1 ân'ın üçde birine muâdil olduğunu beyân buyurdular.

Herkim her gün 2000 defa İhlâs sûresini okursa, onun 50 senelik (kul borcundan gayri) günahları afv ve mahv olur.

Her gece Sûre-i Mülk'ü (Tebârakellezî bi-yedihil mülk) okuyanları Allâhu azze ve celle azâb-ı kabirden men eder, yani korur. Geceleri Duhân sûresini okuyanlar için 70.000 melek sabaha kadar istiğfar ederler. /

Her gece Vakıa sûresini (İzâ vakaati'l-vâkıa) okuyana kat-iyyen fakirlik isabet etmez. Belki Cenâb-ı Hak onun rızkım genişletir.

Geceleri Yâsîn sûresini okuyan kimse mağfur olarak sabaha dâhil olur. Duhân sûresini cum'a geceleri okuyan kimse de mağfur olarak sabaha dâhil olur.

Ebu'l-Münzir el-Cühenî (r.a.) Resûl-ü Ekrem Efendimiz (s.a.s.) Hazretlerine:

- Yâ Resûlallâh, efdal kelâmı bana ta'lim buyursanız, diye rica etmişler, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de: (1/43)

(1/43) Et-Terğîb ve't-terhîb II, 449

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

Luîı % jiıiı ü

günde yüz kere söyle, bu takdirde amel cihetinden insanların ef-dali olursun; ancak senin ö.bi günde yüi kere veya fazla löyle-yenler müstesna, buyurmuştur.

Diğer bir rivayette ise, "Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh' ı günde yüz kere kim derse, o kimseye kat'iyyen fakirlik isabet etmiyeceği bildirilmiştir (1/43).

Ebû Hüreyre (r.a.) Hazretlerinin rivayetinde ise şöyledir: On köle âzâd etmiş gibi olmakla beraber yüz de hasene yazılır, yüz seyyiesi de mahv olunur. Ve o gün için o zât şeytanın şerrinden mahfuz olur, tâ akşama kadar ve ondan efdal hiç kimse gelmez, ondan daha fazla diyenler müstesna.

Müslim ve Tirmizî rivayetlerinde ise; "Herkim günde yüz kere (Sübhânallâhi ve bi hamdihî) derse, denizlerin köpükleri kadar çok hatâları olsa dahî, dökülür. Ya'ni günahları- kalmaz, afv ve mağfirete mazhar olur" buyurulrnuşdur.

Hazret-i Ömer'in oğlu Abdullah (r.a.)-rivâyetinde de, herkim günde iki yüz kere "Lâ ilahe illallâlni vahdehû lâ şerîke leh, lehii'l-mülkü ve iehü'l-lıamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr" derse, ne evvelki ne de sonraki kimselerden hiç birinin -sevab cihetinden-ona yetişemiyeceği ve onu geçemiyeceği -ancak ondan daha efdal amel işleyenler müstesna- bildirilmiştir.

Ebu'd-Derdâ (r,a.) Hazretlerinin rivayetinde ise; "Bir kul günde yüz kere Lâ ilahe illallah derse kıyamet gününde yüzü ayın ondördüncü bedir gecesi gibi parlak olduğu halde ba's olunur ve onun amelinden efdal hiç bir amel dergâh-ı izzete ref olunmaz -ancak onun gibi veya daha ziyâde söyleyenler müstesnâ-buyrulmuştur. ^

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Günlük Zikir ve Virde Devam Etmek

Görülüyor ki, et-Tergîb ve't-terhîb adlı dört cildden ibaret hadîs-i şerîf kitabını mütâlâa etmekde iken rast geldiğimiz bu gibi fezâilleri, elimizden geldiği kadar bazan Türkçesini, ba'zan da aynını yazmak suretiyle kardeşlerime beyân etmeye çalıştım. Râvîlerin müteaddid oluşu sebebiyle, kelimeler arasında ufak tefek farklar varsa da, gaye ve netice hep birdir. Maksad zikr olunan evradı, zikri, tesbîhi, bildirilen aded kadar okumağa gayret etmek ve va'd olunan mükâfata nail olmak elbette büyük bir bahtiyarlık alâmetidir. Zâten bu sonu olmıyan fânî dünyâda, ömr-ü azizini beyhude şeylerle zâyî etmek kadar da kötü bir şey yoktur. İnsan kaybettiği küçük bir dünyâ metâına ba'zan ne kadar acınır. Hele bu biraz da kıymetli bir şey olursa artık onu ömrü boyunca unutamaz. Halbuki, ömrün bir saniyesini ve bir nefesini bile telâfi etmeğe imkân var mıdır?

Yine herkesin ma'lûmudur ki, bu evrâdların fezâili ayrı, kemâlât-ı insâniyenin ve îmânın kemâli o da ayrı.

Evrâd ve zikirden gönüle nurlar iner. İnsan bunlardan çok büyük fayda ve zevklere nail olur ve va'dedilen çok büyük se-vablara ve mağfiretlere müstehak olur. Lâkin, ahlaken tekemmül etmemiş kimselerin yalnız evrâd ve zikir yoluyla olgunlaşması pek de kolay olmaz. Bu zikir ve evrâdlara devamla beraber bir de nefsi ile mücâdele ve ınücâhedeye azmi, karârı, sabır ve sebâtıyla beraber ölünceye kadar çalışması da şarttır. Zîrâ nefs ve hevâsı ile mücâhede, cihâd-ı ekberdir. (1/44)

buyurulduğu gibi;

(1/45)

j JU

(1/44) RâmûZ, 245/7, Hâkim Müstedrek'inde Ebû Hüreyre miden (1/45) Ş,uarâ, 62/88-89

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

âyet-i celîlesinde beyân buyurulan kalb-i selim ise, derin ve geniş mücâhedelerdeki muvaffakiyetlere ve Cenâb-ı Hak'kın rahmet, tevfîk ve inayetine vabestedir. İnsanın ahlaken tekemmülü nisbetinde ve kalb-i selimi derecesinde Allâhü teâlâ Hazretlerine ve Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretleri'ne kurbiyyet hâsıl edebileceği aşikârdır.

Şiir

Ne devlettir ki, dildârım sen oldun... Enîs ii munis ü yârim sen oldun.

Dil-i pür-derdimin dermanı sensin... Şifâ-yı cân-ı bîmârım sen oldun.

Bana hasm olsa âlem halkı gam yok... Ne korku çün nigehdârım sen oldun.

Safâlar ger cefâlar bulsa canım... Refîk-ı cümle etvârım sen oldun.

Sana dil vermişem ey cân-ı âlem... Ezelden çünkü dildârım sen oldun.

Disem ismi-şerîfin yâdımız bes... Dilimde cümle güftârım sen oldun.

Sana ta'zîm eder dillerde Hakkı... Der inkârım yok ikrarım sen oldun.

İbrâhîm Hakkı Hazretleri'nin yukarıdaki manzumeleri, cidden, büyük bir terslfmiyet, kavî bir îmân, derin bir tevekkülün belîğ bir ifadesidir ki, hayran olmamak kabil değildir. Cenâb-ı Hak cümlemize böyle îmân, tevekkül ve teslimiyet nasîb buyursun. Âmîn...

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Zikrin Âdabı

Ey azîz! Ehlullah demişler ki, zâkir, zikrullahı ederken ol halde, nice âdâb ile müteeddib olmalıdır:

1 - Etvelâ kalıb ve kalbini, bilcümle meşguliyetten fariğ ve hâlî kılmalıdır.

2 - Tevbe için gusl etmeli veya abdest almalıdır.

3 - İki retfat namaz kılıb duâ etmelidir.

4 - Hoş kokulu, tenha bir yerde oturmalıdır.

5 - Ol mekânın, karanlık bir köşesinde, îtikâf niyetiyle bir seccade kadar yer ayırıp, hasır veya kilim üzerine bir seccade sermelidir.

6-01 seccade üzerinde kıbleye karşı "aks-i teverrük" şeklinde veya bağdaş kurarak elleri dizleri üzerine koyup gizlice zik-rullaha devam etmelidir.

7 - Gözlerini yumup, iç gözlerinin açılmasına gayret etmelidir.

8 - Şeyhinin^ hayâlini muhafaza ile, himmet talebiyle ve ona muhabbetle rûhâniyyetine yönelmelidir.

9 - Gece kâim, gündüzleri sâim olmalıdır,

10 - Fazla açlık ve tokluktan sakınmalıdır. Hayvanı yağ olmayan yağlı taamları hadd-i vasat, orta derecede yemelidir. Nefsin hazlarını, isteklerini, cismin rahatını bil-külliye tamamen terk etmelidir. Gece ve gündüz yatmayıp, kemend ile uyumalıdır. Tâ kim bedende bulunan eczâ-yı anâsır-ı habise mahv olup, ol perdelerden gönül halâs bulup, âlem-i melekûte basîretle"nazar kılarak, huzûr-u ünse yetmelidir. Zikrullahdan sâkit olunca huzûr-u kalb ile susmalıdır. Gönülde zikrullahın varidatını gözleyip, teveccühle bir saat kadar kalmalıdır. Tâ kim otuz senede riyazetle bulunmayan cezbe devletini bir lâhzada bulmalıdır. Zikrullahın arkasında su içmekten son derece sakınmalıdır. Zira zikrullah-da hareket, heyecan, hararet ve yanıklık vardır. Bunlar da zevk ve şevk-ı mevt îrâs eder bir halettir. Zikrullahın arkasından içilen su, bu nurları söndürür ve kendisine bir durgunluk verir. Bir takım hastalıklara sebeb olur. Zâkir halvette her ân zikrullah ile olmalıdır. Aldığı derslere muvâzebet etmelidir. "Allah" ismi-

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

şerifini, ism-i Zât ve cemi' sıfatları câmi'dir, diye bilmelidir. Gerçi, Mevlâya vuslat yolları çoktur; lâkin, zikrullah en sahîh ve en açık ve güzel bir yoldur. Gerek "Allah" ve gerekse "Lâ ilahe illallah" kelimelerinde tecvide riâyetle "Lâ" yi uzatıp, "ilahe" kelimesinde hemzeyi göstermelidir ve ol kelimeyi, doğru dürüst söylemelidir. "Lâ ilahe" dedikte, mâsivâyı nefy ve yok edip "illallah" dedikte Hak'kın varlığını ve birliğini isbât etmelidir ve bu kelimeyi hafif bir sesle, kuvvet-i nefesiye ve huzûr-u kalb-le, gece gündüz tekrar edip, her kere de ma'nâsına yetmelidir. Madem ki zâkirin beşeriyeti gâlib ve şehvetine râğıbdır ve benliğine mülâzimdir, ol kimse lisanıyla "Lâ ilahe illallah" dedikçe kalbiyle "Lâ ma'bûde illallah" demesi lâzımdır. Vaktâ ki, beşeriyeti zayıf, şevk ve zevki ziyâde olur, o zaman lisanıyla "Lâ ilahe illallah" dedikçe "Lâ matlûbe illallah" demelidir. Vaktâ ki, anın kalbinden efkâr ve havâtır fânî olur, vahdet-i vücûd anın bâtınından zuhura gelir, ol zeman lisanıyla "Lâ ilahe illallah" dedikçe kalbiyle de "Lâ mevcûde illallah" demesi caiz olur; ve bu zâkir "Lâ ilahe" ile mâsivâyı nefy ettikçe "İllallah" in te'siri kalbinde yerleşir ve andan a'zâlara sirayet ettikçe baştan aşağı bütün vücûdun eczaları harekete gelir ve kalbinden kapılar açılıp, nice hâlât ile âlî makamlar bulur ve tecelliyât-i mezküre ile zikirden gâib olur ve ol gaybet, müşahede sayılır. Velhâsıl, mâ-sivâdan pâk olan gönüle ma'rifetullah emâneti konulur. Onun için denilmişdir ki; kim ki gaflet uykusundan uyanır, ol kimseye ârif-i agâh, uyanık, arif kişi derler. Bu zâkir zinhar, sakın himmeti çok aşağı olan ve bir takım keşif ve kerametlere aldanan-lardan olmasın. Zira bu keşif, keramet insanı, zâkiri yolundan alıkoyduğu için, "hayz-ı ricaldir" demişlerdir.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Halvet Nasıl Yapılır?

Halvethanesinde dersi olan zikrullahdan.mâadâ hiç bir ev-râd, kıraat ve dualarla meşgul olmaya. Sabah ve ikindiden sonra birer cüz Kur'ân-ı kerîm tilâvet olunur ve arkasından nîâ'lûm olan hatm-i hâcegân yapılır ve duası edilip, sabahleyin iki rekat da işrâk namazı kıldıktan sonra zikrine devam eder. Yüzleri de bir örtü ile kapar .ve etrafla hiç bir şekilde kimse ile de meşgul olmayıp, hemen zikrini lâyıkıyla îfâya çalışır ve ol kadar çok zikr etmelidir ki, eseri, dilinden kalbine, andan ruhuna geçmeli ve andan sırrında zahir olmalıdır. Tâ kim, anın kalbi mâsivâdan sâde ve ruhu âzâde ve sırrı da mukaddes olub mezkûre yetmelidir. Nitekim, Cüneyd-i Bağdadî k.s. Hazretlerine; irşad olunmak için, dış memleketlerden on altı kişi gelmiş ve o da gelenleri ayrı ayrı halvetlere koymuş ve "Lâilâhe iIlallalTa devamlarını tenbih etmiş. Bir hafta sonra yanlarına gidip sormuş: -Kalbinizde ne buluyorsunuz? Onlar da demişler ki: -Ancak muhabbet-i dünyâyı buluyoruz. İmdi tenbih etmiş ki: -Muhabbet-i dünyâyı ve onda olanları, yâni dünyaya teal-luk eden herşeyi içinizden çıkarıp, izzet ve lezzetlerini kat'iyyen unutmak gerekir. Bir hafta sonra yine onların yanlarına gidip: •^Kalbinize ne gelmiştir? diye sormuş. Cevaben: -Pes, ancak muhabbet-i âhiret gelmiştir, demişler. Yine onlara tenbih edip demiş ki:

-Anı dahî terk ediniz. Bir hafta sonra yine yanlarına varıp: -Kalbinize ne dolmuştur? diye sormuş; onlar da haber vermişler ki:

-Ancak muhabbet-i enâniyet, yâni kendilerini sevme muhabbeti dolmuştur. Pes, anlara tenbih etmişdir ki:

-Kendi varlığınızı da terk edesiniz, demiş. Bir hafta sonra tekrar sormuş ki:

-Kalbinizi ne almışdır? Haber vermişler ki: -Ancak muhabbetullah almışdır. Pes imdi anlara "İsm-i ce-lâl"i telkîn edip, on gün kadar ta'yîn eylemiş. Vaktâ ki,kırk gün tamam olmuş. Hazret-i Cüneyd(k.s.)anlara gelerek demiş ki: -Kalbinizde ne kalmışdır? Anların cümlesi demişlerdir ki:

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

6 1

-Kalbimizde mâsivâ mahv olmuşdur, ancak Allahü azîmüş-şân kalmışdır. İmdi Cüneyd k.s. anlara duâ edib demiş ki:

-O'na devam ediniz. Çünkü murâd aldınız, kande dilerseniz gidiniz ve felah bulunuz. Size tâbi' olanı bu huzura yediniz. Yanı, kalb-i selîm sahibi olup size teslim olanları, böylece irşâd ediniz, buyurmuşlardır.

Beyit

Hest Tâc-i ârifân eder cihan ez çâr terk.

Terk-i dünyâ, terk-i ukbâ, terk-i hestî, terk-i terk.

İmdi bu makama vâsıl oian zâkir, halvet-i ma'neviyede, el-ünsü billâh olur. Ne halvetle olur, ne de halk ile olur; kesrette ve ma'nâda Hak ile olur, vahdette ve kesrette halk ile olsa dahî, Hak'dan zerre miktarı gafil olmaz ve Hak ile halkdan mahcûb kalmaz. Vahdet, kesret, halvet, sohbet müsâvî olur. Zîra ki, anın her halinde, el-ünsü billâh olur.

Beyit

Kesreti vahdette bulmak, vahdeti kesrette hem. Bir ilimdir ol ki cümle ilm ü irfan andadır.

Çünki bu zâkirin kalbi, kelime-i tevhîdin mülâzemetinde vaz' olunan envâr-i vahdaniyetle münevver olur, elbette ol envâr, aktar-1 kalbinden, safahât-i kâinat üzerine mün'akis olur. Pes ol zaman görür ki, vücûd, mevcudat, emr-i hakîkî değil îtibârîdir. Ve cümle kâinatın zulümâtı, anın şühûdunda mahv olup, envâr-ı mükevvin kalır. Cemî' ahvâlde, husûsan mazâhir-i efâlde, gayrîden gönlünü pâk edib, sırr-ı vahdâniyet-i fa'âlle devâm-ı iştigâl bulur ve her atâ ve men'i, fayda ve zararı andan bilir ve cemî ezâ ve belâyı, in' âmve ihsanı ve bütün insanların hareketlerini ve şâir ahvâl ve nizâmı Hak'dan görüp, halk ile bir muamelesi kalmaz. Huzûr-u Hak ile sürûr-u dâim bulub, kat'iyyen müteel-lim ve müteessir olmaz.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Nazım

Raeytü hayâle'z-zılli ekbere ibretin

Li-men hüve fî ilmi'l-hakîkati râkî

Şuhusun ve eşhâbun temurrü ve terkazî Ere'l-külle yefnâ ve'1-muharriku bakî

Ve, zikr-i Bakî müdâm ise, müntec-i fikr tamamdır ki, ol hâtime-i erkândır.

Nazım

Ger, dilersen ki, kalmasın efkâr Hak'ki zikr et ki, dil dola envâr.

Kim ki mestetmez anı zikrullah Aşkı münkerdir, etse de ıkrâr.

Kıl anı bir bahane ile bî-rûn Tâ derûn ola menbâ-ı esrar,

Der-kenar eyle ortadan kendin Sen sana hoş sarıl hemen ey yâr.

Zikr-i Hak'dan gelir dile halet. Hak'kı zikreyle Hakkı, leyi ü nehâr.

EVRÂD. EZKÂR. İSTİĞFAR

Kelime-i Tevhîdin Fazîlet ve Kerametleri, Hâssaları ve Te'sîri

Ey azîz! Ehlullah demişlerdir ki: Kelime-i tayyibe olan "Lâ ilahe illallah" hısn-ı ekber ve a'lâdır ve ilm-i tevhîd-i Mevlâdır. Kim ki, ol hısn-ı hasîne girer, muhakkak ol kimse, naîm-i ser-med ve seâdet-i ebed tahsil eder. Kim ki, anınla tehassundan te-hallüf eder, tahkîk ol kimse ebedî azabı ve şekâveti kesb eder. Bu kelime-i tayyibe, kalbin dâiresine hısn olmadıkça ve saltanatla hevâ-yı nefsini ol nokta-i merkeze duhûlden men' etmedikçe muhakkak sen ol hısnın haricindesin ki, ruhun ana duhûl kılma-mışdır ve mücerred telaffuzundan bir fayda hâsıl olmamışdır. İmdi düşün ki, bu kelime-i tayyibeden senin nasibin ne kılın-' mışdır? Eğer nasibin anın ruhu ve ma'nâsı ise, muhakkak iki cihan seâdeti senin bilinmişdir ve ismin zümre-i ehl-i fazl içre ve evliya defterine yazılmışdır ve eğer nasibin andan mücerred laklaka-i lisan olmuştur, ol münafıklar hazzı bulunmuşdur. Zira ki, zikr-i hısın, men' etmez. Nitekim, kılınan adını anmakla, kılınç hiç bir zaman kesmez. İmdi, bu kelime-i tayyibe ma'nâ-siyla, ruh ile cesed menzilesindedir, ma'nâsız cansız bir cesed gibidir. Nitekim, cansız cesedden bir fayda gelmez; bunun gibi bu kelime, ma'nâsız "kal'a" olmaz. İmdi ol kimseler ki, âlem-i fazl-dan olmuşlardır, onlar bu kelimeyi sûreî ve ma'nâsıyla almışlardır. Ve suretiyle zahirlerini, ma'nâsıyla da bâtınlarını tezyin ederek, kötü, yaramaz ve günah olan şeylerden ve her kötü huydan kendilerini pâk kılmışlardır. Bununla iki âlem seâdetini bulmuşlardır. Madem ki "Lâ ilahe illallah" diyorsun, ehl ve evlâd ile sükûn bulub, mal ve meskene niçin meyi edersin. Demek ki, anı sıdk ile söylemediğin muhakkakdır. Zîrâ ki, lisân-ı hal, lisân-ı makalden daha iyi söyler, yâni insanın hali, dilinden daha güzel kendisini bildirir. Eğer "Lâ ilahe illallah" dediğin zaman manâsının kalbinde bir semeresi varsa, niçin felânı inkâr, felâna it-tikâ (dayanma) edersin ve felândan havf, felândan recâ edersin? Madem ki "Lâ ilahe illallah" dersin, mâsivâ ile niçin ünsiyet edersin? Ne sen onun ve ne de ol senindir. Zîrâ "Lâ ilahe illallah"

TASA VVUFÎ AHLÂK I

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

dersen, eğer anm meskeni senden mücerred lisan olub, kalbinde anın semeresi olmadıysa korkulur ki, münafıklar zümresinden olursun. Eğer anın meskeni sende kalp ise, hakka ki sen müminsin. Eğer anın meskeni sende rûh ise, tahkîka sen âşık u sâdıksın. Eğer anın meskeni sende sır ise, şüphesiz sen ârif-i mü-kâşifsin. "Lâ ilahe illallah" kelimesinde, "Lâ" harfi bir temizleyicidir ki, anınla vücûd-ı esrardan ağyar tozları temâmıyla giderilir. Tâ kim arş, tecellî-i illallah ve zât-ı pâke nazargâh olub, anın üns ve muhabbetine lâyık ve sezâvâr olalar ve şarâb-ı aşk ile mest olup, ebeden huzurunda kalalar. Nitekim Hak teâlâ, "Yâ Dâvûd! Benim sakin olacağını evi temizle ki, ben anda sakin olayım" buyurmuşdur; irfanın şerhi, tasfiye-i kalb olduğunu duyurmuştur .İmdi, madem ki mâsivâya nazarla muğbersin, "Lâ ilahe" nefyine muhtaç ve muztarsın. Vaktâ ki şühud-ı sâhib-i külde küll-i şeyden gaibsin o zaman "Lâ ilahe" nefyinden rahat bulursun ve "illal lâh"isbatına vâsıl olursun ve tekrar tekrar söylemekle zevk ve lezzet alırsın. Allah'ın kâfî ve bakî olduğunu bilirsin. Eğer sultan-ı "Lâ ilahe illallah" insaniyetin medînesine tasallut kıl-dıysa, anın diyarı dairesinde, enâniyetten eser olmaz ve anda ağyardan bir şey ikâmet kılmaz ve anınla senin dahî sabır ve kararın kalmaz. Melikler bir diyarı zabt edince, anm azîz ehlini nasıl zelîl ediyorlarsa, teyhîd'in (Lâ ilahe illallah) girdiği yerde de hiç bir melik ve varlık, kibir ve azamet kalmaz; hepsi yıkılıp gider, mezmûm sıfatlar ve huylar, iyi ve mahmûda tebdîl olunub, her sultanın hükmü nihayet bulur. Sultân-ı Tevhîd, yani (Lâ ilahe illallah) ol validir ki, anın hükmü, evvelîn ye âhirinin cümle--sine şâmil olur. Bütün edalar, kimi tav'an kimi de kerhen ana mahkûm olurlar. Yâni, tevhidin hükmü altına girib, ba'demâ isyan, kabahat ve günah işleri işlemekten çok korkar ve uzak kalırlar. Her işleri hemen itaat ve ibâdet olub, herkesle de gayet güzel geçinirler. Kimseyi kırmaz, incitmez ve darıltmazlar. Herkese karşı hakıarını dâima helâl edib, kimseden bir hak istemezler. Hakkın rızâsına tam ma'nâsıyla uygun bir şekilde hareket ederler; ne kibir, gurur, ne tıcüb, ne hırs, hased, kin, gazab ve şehe-vât, ne de riya ve emsali, hiç bir çirkin huy ve ahlâk onlarda bulunmaz. İmân ve İslâmiyet, yalnız dillerinde değil, bil-fiil halle-

riyle de, îman ve İslâmiyetlerini izhâr ve i'lân etmekte, dosta-düşmana islâmiyetin ne demek olduğunu göstermektedirler. İşte asıl Müslüman böyle olacakdır ve böyle de olmalıdır. Yoksa, diliyle "Lâ ilahe illallah" der, sonra da islâmiyetin hiç de istemediği bütün çirkin ve günah işleri yapar, işte bu hal en kötü ve cahilane bir harekettir. Cenâb-ı Mevlâ cümlemizi ve cümle ümmet-i Muhammed'i, kendisinin sevdiği ve râzî olduğu amellerle müzeyyen eylesin, âmîn...

Lâ ilahe illallah, bir şecere-i mübârekedir ki, anın neticesi, ma'rifet ve vahdaniyettir; semeresi ikrardır. Cemî-i kâinatın vücûdundan maksad, ancak bu devlettir. Nitekim Hak teâlâ Hazretleri buyurmuşdur:

"Kulum ben seni ancak, benim tevhîdim için halk eyledim ve bütün eşyayı da senin için halk ettim. Gökler, seni gölgelendirir, yerler de senin ikâmetin ve faydalanmaklığın içindir. Yük-sekdeki nurlar da seni aydınlatmak için, süflî olan bütün mev-cûdât da sana hizmet için yaratılmışdır ve senin tasarrufuna ve-rilmişdir. Bunların hepsinin senin için yaratılmış olduğunu ve senin de bana kulluk etmek için yaratıldığını fehm eyle ve bunun kadr ve kıymetini bil. Bütün varlıklar, ne görüyor ve ne biliyorsan, bunların hepsinin senin için yaratılmış olması, senin ne kadar kıymetli ve sevgili olduğuna alâmet olmaz mı? İmdi senin bunları unutub, nefs-ü nevana uyarak, Hâlık-ı zülcelâle yani bütün bunları sana bahş edene karşı isyan etmekliğin ne kadar hatalı ve kusurlu, cahilane hem de pek cahilane birşey olduğunu söylemek şüphesiz ki zâiddir. Her bir nimet ki, seni benden alıkoyar, onlar nimet değil, birer azâbdır. Zîrâ seni benim azabıma sevk etmektedir. Yine her bir ihsanım ki, seni benden men' eder ve zevk ü sefaya götürür, o da senin için bir ihsan değil, belki bir belâdır". Bu ders çok dikkat edilmesi lâzım gelen bir dersdir.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Seyr-ü Sülûkun Menzilleri

İrfan yolcularının menzilleri üçdür. Biri âlem-i fena, biri âlem-i cezbe, biri de âlem-i kabzadır. Âlem-i fenada oldukça, "Lâ ilahe illallah" demek ve devam etmek lazımdır. Âlem-i cezbede olanlara ise, "Allah Allah Allah" diye devam etmek lâzımdır. Âlem-i kabzada ise, zâkirin dersi "Hû, Hû, Hû" olmalıdır, de-nilmişdir. "Lâ ilahe illallah" kalblere gıda, "Allah Allah Allah" lafz-ı celîli, ruhlara gıda, "Hû, Hû, Hû" kelimesi de sırlara gıdadır buyurulmuşdur. Belki, "Lâ ilahe illallah" kalblerin mıknatısı, yani çekeni, "Allah" lafza-i celâli de ruhların mıknatısıdır; "Hû" kelimesi de sırların mıknatısıdır, buyurulmuşdur. Kalb, rûh ve sırrın misâlleri, bir hokka içinde sedef, sedef içinde inci mesabesindedir; veya bir ev içinde kafes, kafes içinde bir kuş. İmdi hokka veya ev, kalbe; sedef ve kafes, ruha; inci veya kuş da sırra misaldir. İmdi eve girmedikçe kafese erişilmez; kafese erişilmedikçe de kuşu görmek mümkün olmaz. Bunun gibi, kalbe vâsıl olmayan ruhdan elbette haberdar olamaz. Ruha vâsıl olmayanın ise, ne sırra, ne de sırdan sonrakilere vâsıl olamayacağı aşikârdır. Binâenaleyh, âlem-i kalbe ne zaman dahil olursan, bil ki âlem-i ervaha ve andan âlem-i sırra ve daha ilerisine de vâsıl olursun. Kalbin kapısı "Lâilahe illallah" ile açılır. Ruhun kapısı "Allah" ism-i şerifine devam ile açılır. Sırrın kapısı ise, "Hû" ism-i şerifiyle açılır. Fakat bu teşbihler mecazîdir. Maksad kalb âlemine vâsıl olmadan, rûh alemine duhûl olunmadığına ve âlem-i ervahdan da geçmedikçe,, âlem-i esrara vüsûl mümkün olmadığını beyandır. Bunlar üç dâireye benzerler ki, biribirinin içindedir. En üstte olan en büyüğü ki, "sır" ta'bir olunur. Onun altındaki elbette andan küçükdür. Buna da "rûh" ta'bir olunur. En altta olan tabiî en küçüğüdür ki, buna da "kalb" derler. Meselâ: Âlem-i kalb, âlem-i ruhdan ufak bilinmişdir. Zira âlem-i kalb, rûh ve sır âlemlerinden, âlem-i şehâdete, yani dünya âlemine daha yakındır. Bu âlem ise, rûh, cesed, darlık ve tehlike, hüzün ve keder, korku ve recâ âlemi bulunmuşdur. Âlem-i ervah ve âlem-i sır ise, geniş ve rahat, huzur, sürür, keramet, emniyet ve selâmet âlemleridir. İmdi sen bu nefis âleminden kalb âlemine ve zul-

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

met âleminden nûr ve şühûda çıkmak ve yükselmek arzu ve gayretinde bulunursan, neticede gözlerin görmediğini ve kulakların işitmediğini görür ve işitirsin. Nefis âlemi, beşeriyet âlemi, tabiat âlemi diye üç âlem zikr ederler. Bu üç âlem bu dünyanın -ki adalet âlemidir- tehlikeli ve korkunç birer kademesidir. Kalb âlemi, ruh âlemi, sır âlemi diye üç âlem daha vardır ki, bunlar da âlem-i fazlın mertebeleridir. Nefis âlemi gafletten ibarettir.

Dünya âlemi, âlem-i beşeriyet, fâsıkların yeridir. Tabiat âlemi de, münafıkların yeridir ki, Cehennemin en dibi onlara mahsusdur. Alem-i kalb, âbidlerin mi'râc âlemidir. Âşıkların mi'râcı rûh, ariflerin mi'racı da sırdır. Zikrullaha devam edince tabiatın, beşeriyetin ve nefsin düştükleri yerlerden kurtulub kalb derecesine yükselmeye sebeb bulur ve bu terakkî ile ol zaman Hak'kın tasarrufuna teslim olursun ve Ana gidersin ve ol kalblerin sahibi ve mutasarrıfı olan Hazret-i Allah artık seni istediği gibi tasarruf eder. Bazan iyilikler, saadetler, servetler, sıhhatler ve afiyetler ve bâzan da darlıklar, sıkıntılar, fakirlik, rahatsızlık ve bunlara benzer hallerle kullarını halden hâle çevirir ve bunları görür. Eğer haline şükr edebilir ve razı olursan ne mutlu sana.

"Hak'kın cezbelerinden bir cezbe, yer ve gök ehlinin amellerine denk olur" iktızâsınca seni senden alır ve kalbin mutmain ve sakin olur. Pes imdi, kelime-i "Lâ ilahe illallah"dır ki, bidayet ve nihayet odur; kelime-i tayyibe ve sevab odur; hısn-ı ha-sîn, en metin kal'a odur ve da'vet-i Rabbi'l-âlemîn odur.

Beyit

Ne haddi var bu hâkin nice tevhîd-i Huda söyler.

Ne mümkündür ki şemsi, zerre medh eyler, sena söyler.

İbrahim Hakkı Hazretlerinin Mârifet-nâme'de fenn-i sâli-sin, bâb-ı sânîsinin, fasl-ı hamisinin dokuzuncu nev'i olarak izaha çalıştığı zikrin lüzum ve fezâili hakkındaki yazılarını hep beraber okumuş bulunuyoruz. Hepsi pek güzel, fakat onların üzeri-

TASA VVUFÎ AHLAK I

EVRÂD, EZKÂR, İSTİĞFAR

mizdeki te'sirini bulabilmek ne kadar müşküldür. Bugünün tasavvuf ehli, erbâb-ı tarikat ve dervişân diye anılan bizlerin hâli gözlerimizin önündedir. Ne saklanacak ve ne de inkâr edecek halimiz var. Adlarımızın derviş olmasının şu veya bu tarikdan oluşumuzun veya şeyhimizin şöyle kemâli ve kerametleri var diye övünmemizin bize ne faydası olabilir? İşte İbrahim Hakkı Hazretleri ne güzel bir şekilde açıklamaktadır ki, insanın kemâli, onun kalb âlemine geçmesinden sonra mümkündür. Nefs, beşeriyet ve tabiat âlemleri içerisinde bocalayan insanın kemalden bahs etmesi, olgun insan diye tavsif olunması pek gülünç olur. Nefsaniyetin iktizâsı, kibir, gurur, hırs, hased, nefs ü hevâsına mağlûp kimse demektir ki, bu gibi kimselerde kemâl değil, belki zeval, yükselme ve terakki değil, belki düşme ve tedenni vardır. Artık gerisini sen hesapla. Beşeriyetin iktizâsı yiyip içmek, zevk ü sefadır; bunlardan geçmedikçe nasıl kemal umulur? Tabiat icabı da böyle değil mi? İnsanlar yaşamak sevdasını taşıdıkça, elbette nefsin esiri ve kölesi olmaktan kurtulmanın mümkün olamayacağı herkesin bildiği bir şeydir. Nefsin, beşeriyetin, tabiatin iktizâları hep gaflettir. Gaflet ise pek büyük günahdır. Hem de öyle bir günahdır ki ta'rifi de mümkün değildir desem caizdir. Çünkü insan, gafletin ne demek olduğunu bilmez ve ömrünü boşuna zâyî eder. Bir de üstelik der ki: "Ben o kadar fena bir adam değilim. Çünkü şu bilinen günahların hiç birini işlemem" Fakat ömrün üç nefesden iba-relj olduğunu bilmemek kâfidir: Geçen nefes geçti. Gelecek nefese de, henüz sahip değiliz. Zaman bulunduğumuz nefesden ibarettir. Bunu da boşuna geçirdiğimize göre hâlimiz elbetde acınacak bir haldir. Nefsâniyet, beşeriyet, tabiat halleri kolay geçilecek gibi değildirler. Çünkü bir çok zaruretlerin bizi, gayr-i ihtiyarî, istemeden nefsin arzularına doğru sürüklemekte olduğu görülmektedir. Bunlardan kurtulmak hassaten Allâhü teâlânın bir lütuf ve ihsanıdır. Yoksa insan kendiliğinden ne kadar çalışsa da, muvaffak olması yine Hak'kın lûtfuna bağlıdır. İnsan niçin tarîkate girer ve neden derviş olur? Şöyle bir kendini tartacak olursa, kendi kendine der Ki: "İşte şu kadar namaz kılıyorum, şu kadar da orucum var, bu kadar da nafile namaz kılıyo-

rum ve nafile oruç tutuyorum. Üstelik bu kadar da zikrim, tes-bîhim, evradım, dualarım, kırâatlarım var!' Şüphesiz bunlar hep rnedâr-ı iftiharımızdır ve çok güzel imrenilecek şeylerdir. Herkes de "Maşallah filân kişeye bakın ne kadar sofu oLdu" diye medh ü sena ederler. Fakat bizim sofu, merasim meraklısı, Ma1 rifetnâme'-deki teraziye konacak olursa, sofuluk değil, Müslümanlık bile yokdur. Bir işe yaramayan bir sürü bilgi edinmişdir ki, ne kıymeti, ne de faydası vardır. Hepsi dünyâyı ele geçirebilmek için birer sebebdir. Bir ilim ki, âhirette onun sahibine bir faydası yokdur muhakkak ki, zayiattandır. "İlim" denince matlûb olan ilim, Hak sübhânehû ve teâlâ Hazretlerinin, gönüllere indirdiği ilimdir ki, bunun mektep ve medresesi yoktur. Fakat hem dünyâda hem de âhirette sahibine faydası tamdır; peygamberlerde-ki ilim gibi. Bizim bugünün dervîşi, sofusu hattâ hacısı, hocası ve hattâ şeyhleri bile, ne sakal, ne bıyık, Hak getire. Halbuki, ne sakallı, bıyıklı kimseler vardır ki, o sakal ve bıyıkları hemen bir âdet ve gösterişden ibarettir. Evet sakal sünnet-i seniyyedir; hem de sünnet-i Hûda'dır. Kur'ân-r kerîm'e de muvâfıkdır. Çünkü sakalsızlık Allah-u teâlânın hilkatini tağyir ve tebdîl ve adetâ beğenmezliktir; münkir ve müstehzi lerin haklarında çok şiddetli hükümler vardır. Bununla beraber sakalın, bıyığın kıymetini bilmediğimiz gibi, hakkına da riâyet edebildiğimiz yokdur. İnsanlıktaki kemâl ise, yalnız böyle sakal, bıyık, cübbe, şalvar, sarık gibi zahirî kalıb ve kıyafetle mümkün değildir. Vâkıâ sözümüz bunların hiç birisi de olmasın demek değildir. Bunlar yâni bu sıfatlar bizleri bir çok günah ve hatâlardan da korurlar. Meselâ, insan böyle sarığıyla, sakalıyla fena yerlere, günah yerlerine kolayca giremez ve gidemez. Bu suretle de bir çok günahlardan mahfuz kalır. Lâkin bunun da kâfî gelmediği görülmektedir ki, bunun için İbrahim Hakkı Hazretleri'nin Ma1 rifetnâme'sindeki esaslara çok riâyet etmek lâzımdır. Az yemek, az uyumak, az konuşmak ve uzletle beraber zikrullaha devam, «ı bir de bunlarla beraber kâmil ve olgun, âlim, fâzıl kimselerin ve meşâyihin can ve başla hizmetlerinde kusur etmemek ve onların hallerini kendisine örnek ittihaz ederek gece gündüz dâi-

TASA VVUFÎ AHLÂK I

mâ Cenab-ı Hak'tan tazarrû ve niyaz ile, hıfz ü himayesini taleb etmek, "Bir göz açıp yumacak kadar da olsa beni bana bırakma yâ Rab" diye yalvarmayı hiç bir zaman elden bırakmamak ve insanlardan dâima kaçmak, bâhusıîs kadın tâifesiyle akraba dahî olsa, fazla ünsiyet yapmamak, insanın âhireti bakımından kendi menfaati iktizasındandır. Cenâb-ı Hak cümle ümmet-i Mu-hammed'i (s.a.s.) ve bizleri de hıfz ü himayesinde dâim kılsın, âmîn, bi-hürmeti Seyyidi'l-Mürselîn, ve'1-hamdülillâhi Rabbi'l-âlemîn.

Bir aynaya bakmadan insanın kendi yüzünü ve arkasını görmesi mümkün olmadığı gibi, iç alemindeki kusurlarını görme basîretine sahip olması da, ancak peygamberlere mahsûsdur. Nadiren, "Üveysî" denilen doğrudan doğruya Resül-üEkrem (s.a.s)'in ma'nen terbiyesinde yetişen bazı evliyadan gayrisi hep bir usûl ve sülûke tabî olarak yetişmektedirler. Bu hususta en büyük âmil, insanın ahlâkan tekemmül etmesidir. Onun için" biraz da ahlâk-ı hasenenin lüzumundan bahs etmek isterim. Filvâkî ahlâk-ı ha-sene ile tahalluk etmemiş bir kara yüzlünün bundan bahse kalkması her ne kadar doğru bir şey değilse de, Allah'u celle ve alâ Hazretlerinin afv ve mağfiretine sığınarak, hadîs-i şeriflerde beyân buyurulan güzel ahlâklardan bazılarını beyân etmeği münâsib görmekteyim.

GÜZEL AHLÂK

Güzel Ahlâk

(1/46)

"Amellerin tartılacağı o günde "Âhiret günü" mizanda, ahlâk-ı haseneden daha ağır gelen bir amel olmıyacaktır."

(1/47) s-U ^J >J' \!>

"Ahlâk-ı hasene sahibi bir kimse, o güzel ahlâkı sayesinde, çok oruç tutan ve çok namaz kılan bahtiyar kimselerin erişdiği derecelere nail olacaktır." Buhârî ve Müslim rivayetlerinde de:

"Ahlâk-ı hasene sahibi olanlar, muhakkak sizlerin en hayırlılarınızdandır" buyurulmuşdur.

Hazret-i Âişe validemizden gelen bir rivayette'de: (1/48)

Meali: "Mü'minlerin îmân cihetinden en kâmili, olgunu, ahlâkan en güzeli ve ehline ya'ni efrâd-ı ailesine karşı en şefkatli ve merhametli olanıdır." buyurulmuştur.

Güzel ahlâklar sayesinde âhiretin yüksek ve şerefli mevkilerine erişileceği müteaddid hadîslerle beyân olunmuştur. Efendimiz (s.a.s) Hazretleri:

(1/46) Râmûz, 383/4, Tirmizî Ebu'd-Derdâ r.a.'dan

(1/47) A.g. yer.

(1/48) Feyzü'l kadîr, II, 536, No: 2483, Tirmizî Âişe rxt.'dan

TASA VVUFÎ AHLÂK I

(1/49)

Meali: "Agâh ve mütenebbih olunuz ki sizlere ibâdetin kolayını ve bedene de ehven gelenini bildireyim mi? Bunlar: Sekî-ne, edeb ve vekâr dairesinde sükûte mülâzemet ve ahlâk-ı hasenedir" buyurmuşlardır.

Diğer bir hadîs-i şerîfde de:

i —

S,,

Burada her şeyde İhlasın lüzumu ile îmânda da en mühim şeyin ihlâs olduğunu bildirmekte; dünyâ ve âhiret saadet ve kurtuluşunun muhakkak kalblerinde îmânlarını ihlâsla yaşatanlar ve kalblerini her türlü gıllu gışdan ârî ve her türlü mezmûm ahlâklardan berî ve bahusus kibir, gurur, ucüb, riya, hırs, hased, gazab, şöhret ve emsalinden temizleyenler için olduğu belirtilmektedir. Ayrıca:

Meali: "İhlâs, Allâhii teâlâ Hazretlerinin haram kıldığı bütün günahlardan uzak durmakla olur." buyurulmuşdur.

Kalbini ma'nevî günahlardan ve insanların ma'nen helakine sebeb olan ahlâk-ı mezmûme-i bâtıneden salim kılan, dilini dâima doğruluğa alıştıran, zikr-i lisânî ve zikr-i kalbî devletine nail olan ve bu suretle de nefsini mutmain kılan ya'ni emmâre-likden, levvâmelikden, mülhimelikden, kurtarıp mutmainne de-

(1/49) Feyzü'l kadîr: III, 103, no:2759 (1/50) Feyzü'l kadîr IV, 508, no: 6098 (1/51) Râmîız, 435/3, Hatîb Enes r.a.'dan

GÜZEL AHLÂK

recesine ulaştıran ve ahlâkını da müstakim kılıb, Resûl-ü Ekrem (s.a.s) Efendimiz'in sünen-i seniyyelerine tamamıyla ittibâ edenler sâlihîn ve kâmilin zümresindendirler. Bu gibi zevât-ı muhtere-melerin bu güzel yollarını izlemek ve onların peşinden ayrılmamak devlet ve saadetini Cenâb-ı Hak cümlemize nasîb ve müyesser eylesin, âmîn.

Câbir r.aîın rivayetinde ise: "Bana en sevgiliniz ve kıyamet gününde meclis cihetinden en yakınınız, ahlâkan en güzel olanınızdır" buyurulur. Bu husustaki hadîsler müteaddiddir.

Ebû Zer r.a. Hazretleri'nin rivayetleri ise şâyân-ı dikkattir: —Yâ Ebâ zer, sana iki haslet için delâlet edeyim mi ki, bunlar bedene hafif, mizanda ise diğer amellerden ağırdır, deyince: —Buyurunuz yâ Rasûlallah, dedim;( buyurdular ki: —Hüsnü'l-Inılka ve uzun sükûta müclâvemet ve mülâzemet eyle. Nefsim yed-i kuddretinde olan Hak celle ve âlâya yemin ederim ki, bütün mahlûkat, bu iki amelin misli gibi amel edemezler. Ya'ni, her ne kadar çok amelleri olsa dahi, yerinde sükûtun ve ahlâk-ı hasenenin sevabına erişmeleri mümkün olmaz. Görülüyor ki, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri gerek ahlâk-ı hasenenin ve gerekse onun bir cüz'ü olan sükûtun lüzumunun beyânı üzerinde ne kadar titizlikle durmuşlardır. Bütün hayırların bunlardan neş'et ettiği ve kezâlik bütün serlerin de kötü ahlâklardan ileri geldiği herkesçe müsellemdir. İnsanlara ve bahusus Müslümanlara verilen hayırların en büyüğü ahlâk-ı hasene olduğunu beyân sadedinde Usâme r.a!ın rivayet ettiği şu hadîs-İ şerîf de şâyân-ı dikkattir:

US'

¦ JU JÜJ 4İJI

TASA VVUFf AHLÂK I

Meali: "BizlerRasûlullah'ın huzurlarında terbiye, nezâket, edeb ve hayalarımız icâbı, hiç birimizin sesi çıkmaz, sakin ve sâkit, gûyâ başımızın üzerinde bir kuş varmış gibi oturmakta iken, dışarıdan gelenlerden ba'zı kimseler, "Yâ Rasûlallah! Allah'ın kullarından Allah'ü teâlâya en sevgili olan kimdir?" diye sordular; cevaben: "Ahlaken en güzel olanıdır" buyurdu."

Abdullah ibni Amr ibni ÂsQr.a}dan rivayet olunmuşdur ki, Muâz ibni Cebel r.a. sefere çıkmak murâd buyurduklarında Peygamber (s.a.s.) Efendimizden vasıyyet istemişler, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri de:

"Allâhü teâlâ Hazretleri'ne hiç bir şeyle şirk koşmadan kulluk eyle" buyurmuşlardır. Tekrar tavsiyesini artırmasını isteyince:

• • T' - *-' '

-I* OLI ISI

"Bir kusur ve kabahat işlediğinde derhal arkasından bir iyilik yap" buyurmuşlardır. Zîrâ,

c, JUL J I

(Meali: İyilikler kötülüklerin günahlarını giderir, demekdir.) Yine Mu*âz r.a. Hazretleri biraz daha vasiyyet rica etmişler. O zaman Efendimiz (s.a.s) Hazretleri:

(1/52)

Meali: "İstikamet üzere hareket et ve ahlâkını da güzel eyle"

demektir.

İmâm Mâlik'in Mu*âz r.aîden bir rivayetinde: Rasûlullah (s.a.s.) Efendimizin hayvana bineceğim ve üzengiye ayağımı koyduğum zaman bana son nasihati şu olmuştur:

(1/52) Feyzü'l kadîr, I, 496, no: 993

GÜZEL AHLÂK

Ey Muâz, insanlarla iyi geçinecek kadar güzel bir ahlâka sâhib ol.

İmâm Tirmizî'nin Ebû Zer,r.a)den rivayetinde:

buyurulmuşdur. (Meali: "Nerede olursan ol Allah'dan kork, hatâ ve kusurlarının peşinden bir iyilik işle ki, o günahları mahv etsin ve insanlarla ahlâk-ı hasene ile ülfet et" demektir.) Ahlâk-ı hasenenin günahları suyun karı ve buzu erittiği gibi eriteceği ve kötü ahlâkların da hayırlı amelleri sirkenin balı bozduğu gibi bozacağı, ifsâd edeceği İbni Abbâs(r.a.)dan rivayet edilmişdir.

Ebû Dâvûd ve Tirmizî'nin beyanlarında şöyle buyurulmuş-tur: Mü'minlerin îmân cihetinden ekmeli -en kâmili ve olgunu-ahlâken en güzel olanıdır. Sizlerin en hayırlınız ailesine hayırlı olanınızdır. Siz kendinizi insanlara mallarınızla beğendirib sevdiremezsiniz. Belki onlara karşı tatlı dil, güler yüzle ve güzel ahlâkınızla daha çok ve daha iyi ülfet ve ünsiyyet edersiniz. Zira bir Müslümana ahlâk-ı haseneden daha efdal bir şey verilme-mişdir. İnsanlar başkaları tarafından görülmesini istemediği şeyi yalnız kalınca da yapmamalıdır.

İmâm Tirmizî, Ahmed ibni Hanbel, Taberânî ve İbni Hib-bân Hazretlerinin ayrı ayrı rivayetlerinde, Cenab-ı Peygamber (s.a.s.) Efendimiz Hazretleri: "Sizin en sevgiliniz ve âhirette de en yakınınız ahlâkan en güzel olanınızdır. Ve yine en mebğûzu-nuz ve âhirette de bana en uzak olanınız, ahlâkan en kötü olanınızdır" buyurmuş olmakla bu kötü huylardan burada üç tanesini beyân buyurmuşlardır, bunlar da: "Sersârûn, mütefey-kıhûn ve müteşeddikûn"dur, deyince:

-Yâ Rasûlallah "Sersarûn ve müteşeddikûn"u biliyoruz, fakat "mütefeykıhûn" nedir? diye sormuşlar, Efendimiz de:

(1/53) Feyzü'l kadir, I, 120, no: 115

TASA VVUFÎ AHLÂK I

-O, mütekebbir demekdir, buyurmuşlardır. "Sersârûn" zorlukla ve çok konuşan, "müteşeddikûn" da sözlerinde mübalağa ederek fesahat taslayandır; "mütefeykihûn" da tıpkı müteşeddikûn gibi ağzını lâfla doldurub, belagat ve fesahatini izhâr ile başkalarının üzerine üstünlük taslayan kibirli kimsedir. Zâten çok konuşmak, haddi zâtında hiç iyi bir şey olmamakla beraber, bir de tekellüf ve belagat ve fesahat satacağım diye böbürlenmek ve üstünlük taslamak elbetteki kimsenin beğenmediği mezmûm sıfatlardan ve huylardandır. Allah{c.c.; Hazretleri cümlemizi kötü huylardan muhafaza buyursun ve iyi huylarla huylandırsın, âmîn.

Her şey ve her fenalık ve kötülük için tevbe etmek mümkündür, kötü ahlâklı insanın tevbe etmesi mümkün değildir. Zira, bir günahdan tevbe ettiği zaman mutlaka ondan daha şerlisini işler. Allah katında kötü ahlâkdan ve fena huydan daha büyük bir günahın olmadığı da ayrıca beyân olunmuşdur.

Efendimiz(s.a.s)Hazretleri de dualarında:

(1/54) ^

diye kötü ahlâktan Cenab-ı Hak'ka sığınmışlardır.

Evliyaların sıfatlarını beyân eden bir hadîs-i şerîfte de şöyle anlatılmıştır: Onlar çok konuşmak ve kelimelerin ma'nâlarını derinleştirmek ve incelemek gibi huylara sahip olmadığı gibi, hiç bir bid'ati de işlemezler, aynı zamanda çok lâf etmekten son derece kaçınırlar ve sözlerin derinliğine de dalmazlar ve yapmış oldukları güzel amellerini de beğenmiyerek kendilerini müâhaze ederler. Bununla beraber son derece sahavete sahip ve mâlikdir-ler. Öyle ki, icâbında mallarını feda ettikleri gibi canlarını da fedadan zerre kadar sakınmazlar. Sonra gönüllerinde hiç bir kimse için gıll ü gış, hıyanetlik ve dargınlık, kin ve hased gibi şeyler

(1/54) Feyzü'l kadîr, II, 150, no: 1548

GÜZEL AHLÂK

de bulunmaz. Bütün zahirî ve ma'nevî günahlardan ve ahlâk-ı mezmûmelerden dehiç birisi üzerlerinde bulunmaz. Riya, kibir, kin, gazab, hırs, hased, ucüb ve gıybet gibi çirkin ve mezmûm olan huylardan da beridirler. Selâmet-i sadr ile tavsif olunan bunlardır. Yarın âhiret gününde:

JL. âı

(1/55)

sırrına mazhardırlar;"Mal ve evlâtların hiç birisinden fayda bek-lemeyip, ancak kalb-i selîme mâlik olan bahtiyarlardır." Yukarıda zikr olunan güzel huylarla birlikde mezmûm olan ahlâklardan da uzak kalırlar ve bütün mü'minlere karşı da son derece merhametli, rahim ve şefkatli ve hem de imamlarına karşı hürmetkar olup evliyâ-yı umura da nasihatlerden geri kalmazlar, büyük küçük demeyip herkese karşı şefkat ve merhametle nesâyih ve irşâdda bulunurlar. İşte bu gibi bahtiyarların hürmetine rahmet-i ilâhî nazil olur, topraklardan bereketli mahsûller hâsıl olur ve düşmanlara karşı zafer de yine bunların hürmetine ihsan olunur.

(1/55) Şuarâ, 62/88-89

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Hakîkat-i imân

İnsan hadd-i zâtında çok zayıf ve âciz bir mahlukdur. Her ân ölüme mahkûm olduğu halde kendini bundan kurtarmak için elinden hiç bir şey gelmez. Eğer doğumu ile ölümü arasında geçirdiği hayatı içerisinde Hâhk-ı zülcelâl ve tekaddes Hazretlerinin ve Resul-üEkrem(s.a.s.)Efendimiz'inemirlerine itaat ve\ya-saklarından korunup kaçınmak suretiyle iyi ahlâklar elde edip kötü huylardan da uzak kalabildiyse ne mutlu bu bahtiyar Müs-lümana. Zîrâ,

• t- ı • •. **. (1/56)

buyurulmuşdur ki, kulun hakîkat-i imâna ulaşması, dilini kötü ve fena şeylerden muhafazasına vabeste olduğu söyleniyor; çünkü dilin aynı zamanda gönlün de tercümanı olması sebebiyle dilinden Allah ve Resulü'nün râzî olacağı güzel şeyleri söylemesi ve bilhassa nasîhat ve irşâd gibi makbul ve memdûh ameller işlemesi, o kulun kalbinin temizliğine ve güzelliğine alâmettir. Bunun aksine Hak celle ve âlânın ve Resûlü(s.a.s)Hazretlerininemir ve arzularına muhalif, yalan ve faydasız, boş lâflarla, dedikodu, mâlâyânî gibi günahı mûcib sözlerle meşgul olan kimselerin ise bu hareketleri ve sözleri, gönüllerinin ve kalblerinin bozukluğuna ve zulmetine alâmet ve işarettir. Nitekim,

* -'

(1/57)

hadîs-i şerifinde de açıkça beyan olunduğu gibi "Kişininîmânının doğruluğu, kemât-i îmân sahibi olması, kalbinin doğru olmasına bağlıdır." Onun doğruluğu ise;

(1/58)

5İU

**\:

(1/56) Feyzü'l kadîr, VI, 443, no: 9943

(1/57) Râmûz, 488/3, Ahmed b. Hanbel Enes r.anh.'dan

(1/58) Râmûz, 488/3, Ahmed b. Hanbel Enes ra.'dan

HAKÎKAT-İ ÎMÂN

ile bildirilmişdir ki, "Kalbin doğruluğu da dilin doğruluğuna bağlıdır." demek olur. Çünkü her kab, içinde ne varsa onu döker: İçinde bal varsa bal, zehir varsa zehir sızıp akacağı cümlenin ma1 lumudur. Gönlü Hak ile ve hakîkatlerle, ma'rifetlerle dolu olan bir kimseden tabiatiyle uygunsuz ve fena söz çıkmaz. Diğer a'zâ ve cevârih de dile bağlıdır. Her gün bütün a'zâlar dile yalvarırlar, sen doğru oldukça biz de doğruyuz.sen bozulunca biz de bozuluruz derler. Buna binâen dilin doğruluğu bütün a'zâ ve cevâ-rihin de doğru olmasını intaç eder. Cevârihin doğruluğu da Hak celle ve alâ Hazretleri'ninve Resul-ü Ekrem(s.a.s.)Hazretlerinin sünnet-iseniyyelerineinkıyâd ile onlar?, muhalefetten son derece ictinâb etmekdir; işte bu da kalblerinin gayet müstakim olduğuna delâlet eder ve îmânın kemâline alâmettir. _ Râmûz-u şerifin 483. sayfasında şu hadîs-i şerif yer alır:

Meali: "Kul -belki de mahzurludur düşüncesiyle- ilk bakışta kötü bir tarafı görülmeyen şeyleri bile terk edecek kadar titiz davranmadıkça, takva ehli olma mertebesine erişemez."

Abdullah ibni Ömer r. anhümâ'mn rivayet ettiği bir hadîs-i şerifte bu husus daha açık olarak bildiriliyor: (1/60)

İs

.t V

ij V

(1/59) Râmûz, 483/4, İbn-i Mâce Atiyyete's-Sa'dî r.a.'dan (1/60) Râmûz, 483/6, Ebû Ya'lâ Müsnedinde İbn-i Ömer mn-hüma'dan

TASA VVUFJ AHLÂK I

Meali: "Kul, îmânın hâlis ve safîsine erişemez, boş ve faydasız sözleri ve latifeyi (şakayı) ve bahusus kizbi (yalanı) -velev şaka kabîlinden dahî olsa- terk etmedikçe ve haklı bile olsa münâkaşayı bırakmadıkça" Çünkü münâkaşa, insanları büyük günahlara sokmaya sebeb olur. arkadaşlar arasında ayrılığa, nefrete, hattâ muhâsamaya kadar götürür. Bundan nâşî münâkaşadan son derece sakınmak lâzımdır. Münâkaşa aynı zamanda kibir alâmetidir.

Hazreti Eneslr.aîın rivayetinde ise: (1/61)

t s il t * * * ' ıVIı «--^ ¦*°''tı ¦*! °'X I

buyuruluyor ki bu hadîs-i şerîf Müslümanlar için gayet mühim bir düstûrdur. Meali: "Kulun hakîkat-i îmâna ulaşması, kendisi için sevdiği her çeşit şeyi diğer insanlar için de sevmesiyle olur. Başkalarının da o nimetlere mazhariyyetini arzu edip istemedikçe hakîkat-i îmâna nail olamaz." Bu nevi hasletin, İslâmiyyet, hattâ bütün beşeriyyet için en büyük bir düstûr olması yakışır. Onun içindir ki insanların saadet ve selâmetleri el birliğiyle olur. Yoksa bir kısmı mes'ud, diğer bir kısmı da sefîl oldukça fenalıklardan, kötülüklerden, soygunculukdan vesâireden kurtulması mümkün olmaz. Şu halde insanlığın bütün saadet ve selâmeti, hakîkî kâmil bir îmana sahip ve mâlik olmalarına bağlıdır. Bugünkü insanların İslâmiyetten kaçmaları, kendi kendilerini ızdırâ-ba sokmaları ve dolayısıyla dünya ve âhiretlerini mahv ederek azâb-ı ilâhîye duçar olmalarına sebep olur.

Bir de Buhârî, Müslim, Ahmed ibni Hanbel, Neseî, ibni'Mâ-ce Hazerâtının Hazreti Enes (r.a.)'den rivayet ettikleri şu hadîse bakınız: s

(1/61) Râmûz, 483/5, Ebû Ya'lâ fi müsnedih Enes r.a.'dan

HAKÎKAT-1 ÎMÂN

Meali: "Sizden birinizin hakîkat-i îmâna (kâmil bir îmana) sahip ve mâlik olması için benim ona evlâdından, ana ve babasından ve bütün insanlardan daha ziyâde sevgili olmam iktizâ eder; böyle olmadıkça da tam mü'min olamaz." Bunun için Ashâb-ı kiram Hazretleri daima huzuru saadetlerinde bulundukça: Fidâke ebî ve ümmî ya Rasâlallah (Anam-babam sana feda olsun ey Allah'ın Rasûlü) derlerdi; ve bunu da bilfiil isbât etmişlerdir.

Yine Râmûz'un 485. sayfasında:

¦ 1*1*

° -t

buyuruluyor. Meali: "Kul gerçek îmânı, Allah için kızıp, Allah için sevmedikçe elde edemez; her şeyini Allah için yapacak olgunluğa erişince, gerçek îmânı elde eder." Esasen îmânın kemali şunlarla ele geçer: Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri'ni lâyıkı veçhile sevmek ve onun sünen-i seniyyesine tam ma'nasıyla bağlanmak ve bu uğurda her türlü fedâkârlığı yapmakdan kaçınmamak, dünya zevklerine kat'iyyen iltifat etmeyip zühd ve takva sahibi olmak, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri'ne her gün çok çok salât-ü selâm okumak (gerek kitabdan ve gerekse teşbih ile ezberden), mübâh, mekruh, müfsid ve haram olan şeylerden son derece sakınmak (mubah olan şeylerde her ne kadar günah yoksa da nefsin arzularına meyi etmek hiç bir zaman dervîşâna yakışmaz; Zîrâ dervişlik demek nefse muhalefetle beraber üstâzının emrine mutavaat edib sözünden dışarı çıkmamak, onun arzularını kendi arzulan üzerine dâima tercih etmekdir; değil üstâzın

(1/62) Râmûz, 482/11

TASA VVUFÎ AHLÂK I

sözünden dışarı çıkmak en ufak itirazların bile caiz olmadığı ve mu'terizlerin kat'iyyen felah bulamayacakları erbâb-ı hakâyıkın kitablarında beyân edilmiştir), günahlardan son derece korkmak ve kaçmak gerekdiği gibi, emânete riâyet ve ahde vefa ve sadâkat şeâir-i islâmiyyeden olmakla beraber, bilhassa dervîşânın bu hususlara son derece titizlikle dikkat etmeleri elbette çok yerinde olur. Zîrâ, emânete riayetsizlik, ahde vefasızlık, hayâsızlık ve sadakatsizlik insanın feyzine ve îmânın kemâline manîdir. İman 72 cüz' olub, bunun 71'i hayada biri de şâir kısımlarda olduğu Ebû Bekr el Kettânî Hazretleri'nin Câmiu's-senâi alallah adlı kitabının 51. sayfasında beyân buyurulmuşdur. Bir de: (1/63)

Jî j^

tf a

buyurulmuşdur. Hazret-i Enes (r.a.)'den rivayet olunan bu hadîs-i şerîf gibi İbn-i Ömer r.anhüma!dan rivayet olunan diğer bir hadîs-i şerîftede: (1/64)

C/i

Meali: "Emânete ve ahde riâyet etmiyenlerin dinleri ve îmânları kâmil olmıyacağı gibi, tahâretsizlerin namazlarının sahih olmadığı, namazsızın da dini olmadığı (yani kâmil olmadığı, eğer hiç kılmıyorsa tabiî dîni olmadığı) bildiriliyor;" çünkü namazın dîndeki yeri başın vücuddaki mevkii gibidir, başsız vücudun yaşaması mümkün olmadığı gibi namazsız bir dînin de yaşamasına imkân olamıyacağı aşikârdır.

Cenâb-ı Feyyâz-ı Mutlak ve Rabbu'l-felak Hazretleri cümlemizi ve cümle ümmet-i Muhammed'i (s.a.s.) doğru yolda kıl-

(1/63) Râmûz, 463/3, Ahmed b. Hanbel Enes na.'dan

(1/64) Râmûz, 463/5, Taberânî Evsafında İbn-i Ömer na'dan

HAKÎKAT-İ ÎMÂN

sın, ibâdetlerine ve bahusus namaz ve orucuna, zekât ve hac farizalarına ve şâir sünen-i seniyye, nevâfil ve ferâizi îfâya da muvaffak eylesin, âmîn, bi hürmeti Seyyidi'l-murselîn...

Nefisle Mücâhede

Deylemî'de Câbir (na.)'dan nakledilen şu: (1/65)

hadîs-i şerîfinde "düşmanla cihâd, cihâd-ı esğar (küçük muharebe) nefisle mücadele, cihâd-ı ekber olarak tavsîf ediliyor."

Cihâd-ı ekber (büyük muharebe, meydan muharebesi) ya'ni nefis ile mücadele edib onun bâtıl arzularına manî olmağa çalışmak ve kemâl-i îmân ve islâmiyyete engel olacak hareketlerden kurtarmak ve dolayısıyla onu emmârelikten, levvâmelikten, mül-himelikten mutmainneliğe daha sonra da râziye, marziyye ve sâ-fiyye mertebelerine ulaştırmağa çalışmak elbette pek kolay bir şey değildir. Bu konuda, gaza murâd eden bir kişiye Muham-med İbni Fazl Hazretleri'nin tavsiyelerini dere etmekte fayda mülâhaza ettik; buyurmuşlar ki: Nefis ve arzularını öldür. Bu, senin bütün küffârı öldürmenden efdaldır. Zira, küffâr seni Allah'tan ayıramaz, velâkin hevây-ı nefsin seni Allah'tan men' edicidir. Onun için onunla mücâdele daha efdaldir.

Ufak veya küçük diye vasıflandırılan bir muharebenin bile evvelâ bir başa, bir kumandaya, bir sürü malzemeye, sonra da birçok zahmet, meşakkat ve uykusuzluklara ve nihayet bir kısım insanların de şehâdetine, bir çok malın ve mülkün mahv olmasına müncer olduğu herkesin bildiği bir şeydir. Küçük muharebe böyle olunca büyük muharebenin ne demek olduğu pek kolay anlaşılır zannederim.

Evvelâ bu yolun talibine lâzım olan şey, kendini irşâd edebilecek hazık, erbâb bir mürebbi, ilmen, ahlâkan ve edeben te-

(1/65) Râmûz, 334/5, Deylemî Câbir r.a.'dan

TASA VVUFÎ AHLÂK I

miz ve tekemmül etmiş ve "yed-i sahih" sahibi bir üstâz-i kâmil ve irşada me'zûn olan bir âlim-i âmil bulmak şarttır. Rü'yâlar vasıtasıyla kendilerine irşâd için izin verildiğini iddia eden şeyh taslaklarına büyüklerimiz "tarikat hırsızı" diye ad vermişlerdir. Gerek İmâm-ı Rabbâni'nin eserinde ve gerekse Risâle-i Be-hâiyye'de rü'yâ ile amelin caiz olmadığı ayrıca tasrih olunmuştur. (1/66)

Zâten maksad insanın kendisinin olgunlaşması, şehvetin, şeytanın, nefsin elinden paçayı kurtarması, kötü ahlâk ve dünyaya meyil ve muhabbeti terk edib zühd ve takva sahibi olmasıdır. Nasıl merâtibe riâyetle yetişmemiş bir kumandanın muharebe kazanması muhal ise, netice itibarıyla ordusunda düşmana muvaffa-kiyyet usullerini, tabiyelerini, korunma ve müdâfaa kaidelerini bilmesi ve maharet göstermesi îcab ederse mürşitlik de öyledir; tabiatiyle âhiret yolunun vurucuları ve tehlikeleri, hüsranları hiç şüphesiz dünyanınkinden çok fazla ve korkunçtur. İnsanları kötü bir âkibete, ben bunları kurtaracağım diye atmak, dünya sevgisinin ve nefsin esiri, kölesi olmanın, binnetice de cehlinin alâmetidir. Fakat mürşitlik taslayan o zavallı insan bunları ve inceliklerini müdrik olmadığı için lâfların güzelliğiyle ve bazı ilâhî ve kasideleri okumakla veya kitablardan öğrendiği bir takım sözlerle işi hal etmeğe kalkışması kadar cehalet olamaz sanırım. Zira Hâlık-ı zülcelâl Hazretlerinin en çok sevdiği kulları, kendilerini başkalarına tanıtmayan ve başkalarının de kendisini bilmediği ve dünyaya iltifatı olmayan zühd ve takva sahipleri olduğu beyân olunmuştur. Hele izhâr-ı kerametten o kadar sakınırlar ki, onu adetâ kadının hayzı gibi sayarlar.

Netice olarak memleketlerin ve vatanın muhafaza ve müdâfaası nasıl mücahedelere ve çalışmalara bağlı ise, dinin de muhafaza, müdâfaası ve tekemmülü böylece ve daha çok çalışmalara, gayretlere, sabırlara bağlı olduğu inkâr edilemez bir hakikattir.

Hakîkî üstâzı, mürşidi ve mürebbîyi arayıp bulmak ta na-

HAKÎKAT-1 ÎMÂN

maz, oruç gibi bir farzdır. Böylesini bulunca da ona tam ma'nâ-sıyla teslim olmak, emirlerine bilâ-itiraz inkıyâd etmek lâzımdır. Çünkü itirazlar haklı dahi olsa tecviz edilmemiştir. Zira teslimiyete muhâlifdir.

<LİAU>- AS~A ÛL" ~U* AjUj Pl*\ <—ij*i *JJ ı—>l* {j*

"Zamanının din önderini ^ilmeden ölen kimse cahiliyyet çağında ölmüş gibidir" Zamamndaki mürşid-i kâmilleri arayıp bulmadan ve onlara tam ma'nâsıyla teslim olmadan ölenlerin halinin ne kadar acıklı olacağı pek aşikârdır. Sonra vaktin ne kadar kıymetli ve aziz olduğunu da bilmek lâzımdır ki, o boş yere zâyî edilip harcanmaya. Zira vakit nakittir, bir daha ele geçmez. Öyle ise bukıymetli ve aziz vakitlerini, aziz olan z ikrulla-ha hasr etmek elbette daha evlâdır.

(1/67) <L>)j&\ "jL*iaJ aLi /\> VI

âyet'i-celîlesiyle, "kalblerin rahatlığı ve sükûnunun zikrullâh ile olabileceği" ifâde buyurulmuştur. Vücudun rahatlığı da tabii ki kalbin rahatlığına bağlıdır. Zira kalbi rahat olmayanın vücudunun rahat olması mümkün değildir. Öyle ise insana ve bahusus mü'min ve müvahhide yakışan, Hâlık-ı zülcelâl ve'1-ikrâm Haz-retlerinilâyıkıveçhile ve usûliyle dâima zikre kendim ahştırmakdır.

(1/66) Risâle-i Behâiyye, 97

(1/67) Ra'd, 13/28

TASA VVUFÎ AHLÂKI

Zikrin Esasları

Bu hususta, Risâle-i Behâiyye'de beyan olunduğu veçhile bu yolun altı esası vardır. Onlar da şunlardır. 1- Zikr-i müdâm, 2-Murakabe,

3- Vükûf-ı kalbî,

4- Hıfz-ı nisbet,

5- Râbıta-i muhabbet,

6- Sohbet-i şeyh. Bunlardan biri noksan olursa bu tarîkat-i aliyyenin sırrına vâkıf olunmaz. (1/68)

Nasıl Zikredelim?

Zikrullahı murad eden kimse üstü başı temiz olduğu halde ve mümkün oldukça temiz bir yerde iki dizi üzerine ve mümkün olursa "aks-i teverrük" edip otura, dudaklarını birbirine yapıştırıp dilini de damağına yapıştıra, gözlerini de yumup diğer a-zâlarını da hareketten men edip üstâzının ruhâniyyetinden istim-dâd ede; sonra sol memesinin altındaki kalbden kalb-i hakîkîye Lafzâ-i celâli nurdan harflerle nakşedib Vâcibü'l-vücûda teveccüh ile kendinden geçe, bu hâl üzere zikrullahla meşgul ola. Zi-

Jrir tamamiyle kalbde yerleşip karar bulunca zikri rûh'a, sonra

"sîr'ra, hafî'ye, ahfâ'ya daha sonra nefs-i nâtıka'^lıaklotoıur.

. Nffiayef fevk-rre'ste, üımır^Tİima^dHTrkrMefrNihayjt^uJfân-ı zîTcîr¦" zühuFedeT; NetsâniyyeîTâmamiylâ muzmahil olup_âsâr-ı zikir büfürJ^ vücxıdda~~sarî "olarak eczâ-yı bedende zikri

^itîf. Artık zikrini hiç bir vecffiîrdüf durmakT mümkün olmaz;

"yanî ne işle meşgul olursa olsun o, zikrinden ayrılmaz ve gafil de olmaz. İşte bundan sonra kendisine tevhîd zikri verilir. O da evvelki gibi kalbde, rûhda, sırda, hafî ile ahfada en az günde 5000 Tevhidi (Lâ ilahe illallâh)'ı diliyle zikr eder. Bu merâtipten sonra habs-i nefes ile her nefeste 21'e kadar nefes almadan kendisine öğretildiği veçhile 1001 kere tevhidine devam eder. Bunların murakabeleri ve duaları da vardır. Onlan da üstâzı müridine telkin eder. Bunlar kitaplardaki yazılarla olmaz. Onun için bunun inceliklerini yazmağa lüzum görmedim. Çünkü boşuna

(1/68) Risâle-i Bahâiyye, 34

ZİKRİN ESASLARI

bir emekdir. Tevhîd ile cezbe-i kayyûmiyyet, cezbe-i kayyûmiy-yet ile mürâkab^jnürâkabe îlelte"tfenâ-yı tanı ya'ni yoklulc hasıl oİuv^İşte o zaman da YJL&u^ıHak^olub tehlikelerden kurtularak selâmete erişir; vâsıl iTâTfanoIur!""

Zâkir, İsm-i celâli zikrederken gördüğü nurlarla mukayyed olup kalmamalıdır. Ztra bu nurlar dahî envâr-i ilâhiyyenin hi-câblarındandır. İlâhî nurların bunların maverasında olduğunu bilmeli; yoksa bu nurlar ile takayyüd zâkiri, Hakkın tecellisinden mahrum eÜer. Bu bahiste söylenmiş şu güzel kıt'ayı sunuyoruz:

Zikr eyleyerek perde-i zulmetleri ref et, Tâ kim ola envâr-i letâif sana peyda.

Zinhar sakın envâr-i letâiflere bakma; Hak'kın çim ola sende tecellîsi hüveydâ.

Bu nurlar evvelâ kırmızı, sonra sarı, beyaz, yeşil, siyah olurlar. Bazan da ahfâ'da beyaz nur zahir olur. Fakat hakikatte nur vücûd-i insanîdir, taraf-ı ilâhîden mahv edilmiştir. Nefs-i natıkanın nuru ise, gök renginde mavi olarak zahir olur. Letâif tamamiyle ve kemaliyle tasfiye olmadan habs-i nefese geçilse, kelime-i tevhidi zikirde zahmet çekilir ve belki kelime-i tevhîdin neticesi onda zuhur etmez. Yine bahsimizle ilgili birkaç mısra takdim ediyoruz:

Kalbinle zikr et ey hiimânı, • İsm-i celâli her subh ü şâm,

Zikre huzur üzre devam, Eyle kemâl-i i'tisâm.

Nakl eyle ruha zikrini, Ruhunda eyle fikrini

Ref'eyledikde sırrını, Sır canibine kıl hıram.

Sırrınla zikri muttasıl, Şevk ile durma eylegil,

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Zikrinden olma munfasıl. Tâ bulmayınca sır nizâm

Sırdan hafiye zikri ver, Zikrinde eyle müştekin

Olsun zikirden müstenîr, Bulsun o da a'lâ makam,

Zikri hafî'den al geçir. Ahfâ'da durma zikri sür.

Nakl eyle zikri nefse tâ, İtsin o da zikrin edâ.

Sultân-ı zikr etse zuhur, Olsa vücûdun ğark-ı nûr

Eczâ-yı cismin bî-kusûr, Zikri ederler iltizâm.

Bu ni'metin bil kadrini,

Eyle Huda'nın şükrünü. •

İsm-i celâl olan "Allah" ism-i şerifinin zikrinden ve letâif-lerdeki mahallerinden sonra zikr-i tevhide geçer ve onun da murakabelerinden sonra o kimseye habs-i nefes ile tevhîd zikri verilir ki, (Lâ) kelimesini göbeğinden alıb uçlarını dimağına aza-tır. (İlahe) kelimesini sağ omuzdan yazar ve (İllallah) kelimesini ters olarak yukarıdan aşağı yazar ve (Allah) lafzını kalbine sertçe indirir. Bunu bir nefesde 21 kere kadar yapmağa gayret eder ve günde 1001 kere tekrarlar.

Netice, zikrin nefiy tarafında yani "Lâ" kısmında nefy-i vücûd-ı beşeriyyet hâsıl olup, "illâ" isbat kısmında ise cezbe-i kayyûmiyet zahir olmaktadır. Bu netice hâsıl olmazsa zâkirin âdâb-ı zikrindeki kusurundan nâşîdir.

ZİKRİN ESASLARI

Adâb-ı Zikir

Âdâb-ı zikir de şunlardır:

Zikr eden zikrini huzur üzere edib, mânâsı olan "lâ mak-sûde illallâhı" mülâhaza ederek ve bu mülâhazada son derece dikkat ve ihtimam üzere olarak bütün dünya ve âhirete müteallik mâsivâyı ve bütün ilim ve ârnâli nefiy tarafında mülâhaza ile nefy-i beşeriyyete son derece sa'y ede ve bütün havâtırı -gerek hayır gerek şer- kalbinden çıkara ve isbat tarafında "İllallah" deyince Hak sübhânehû ve teâlâ'nın birliğini mülâhazada nefsini yok ede. Bu tevhidinde akla nazar etmeye. Beş vakit namazını sünnetleriyle birlikte, vakitlerinde, cemaatle, ta'dîl-i erkâna riâyet ederek edâ ede. Sonra halkdan uzlet edip bütün vakitlerini kelime-i tevhidin zikrine hasr eyleye.

Zikrin edeblerine riâyetle zikrin neticesini tahsil ederse o zaman üstâzı ona murakabeyi ta'lim eder ve zâkir artık murakabe ile meşgul olub zikri muvakkaten terk eder. Her gün diliyle en aşağı 5000 kelime-i tevhidi gizlice zikr eder.

Gönül mecmuasında ders olan ma'nâ-yı tevhidi Lisanı zikr ile meşgul olanlar eyledi izhâr.

Mükedder olsa mir'ât-ı gönül ceng-i ta'allukdan Olur tevhîd ile saykal bulursa mazhâr-ı esrar.

Murakabe

Ma'lûm olduğu veçhile murakabe, gözlemek demektir. Kedinin fareyi gözlediği sıradaki dikkati bize bir ders olabilir. Tâlib-i Hak olan kimse, Hak teâlâ'nın emrettiğini işleyipnehyettiğibütün yasaklardan ictinâb ile her hal,zaman ve mekânda kulun cemî-i ahvâline muttali olduğunu mülâhaza ede ve bundan asla gafil olmaya. Bu hal nihayet kendisine bir meleke ola.

Kişinin efdâl-i îmânı, kendi nerede olursa olsun Allah'u te-âlâ Hazretleri'nin kendisini ilmen muhît olduğunu bilmesidir.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Gözetir Halikını hergiz unutmaz âkil. Ömrünü zâyî edib olmaz o Hakdan gafil.

Nazar et çeşm-i basiretle Cenâb-ı Hakk'a. Olma bir demde nezâretten o semte zâhil.

Murakabenin usûlü budur ki, murakabe kasd eden kimse, tenhâ bir yerde tehâret-i kâmile ile oturup, bütün mevcudatı yok zan eder. Hatırım tamamıyla her şeyden ayırır. Muhabbet-i tâmme ile bütün letâifleriyle birlikde Cenâb-ı Hak'ka teveccüh eder, tâ ki kendinden geçe ve buna devam ede. Hatırına bir şeyler gelir- * se derhal onları ihrâc ede. Ya zikr-i lisan veya zikr-i kalble zikr ede ve yine murakabesine devam ede. Tâ ki havâtır tamamıyla silinip selâmet bula ve artık hatırına bir şeyler gelmiye. Murakabeden aynlmayıp Cenâb-ı Hak'kı iştiyak ile ve aşkla mülâhazaya devam edip ehl-i gafletten son derece uzak ola ve dilinden istiğfarı bırakmıya. Her şeyde Hak teâlâ'nın envârına nazır ve esrarına murâkıb ola.

Beyit

Gerek sâlikliğe dâim Hak ile üns ede canda. Görür gibi miirâkıb olmak ister Hak'kı her anda.

Vııkût-u Kalbî

Vukûf-u kalbî ise üçüncü şart idi.

Kalbini bütün hatıralardan ve fikirlerden tecrîd edib boşal-ta ve teveccüh-ü tam ile kalbe nazar edip dura ve esrâr-ı Hakkın zuhuruna kalbinde muntazır ola.

Beyit

Kalbdir âyine-i esrâr-ı İlâh, Görür esrâr-ı eden kalbe nigâh.

Mü'minin kalbi hazâin-i melekûttan bir hazînedir. Bir kimse kalbini havâtır ve vesveselerden sıyırır ve kurtarırsa, temizleyip basîret gözüyle kalbine baksa, kalbde olan nurlar ve envâr-i vah-

ZİKRİN ESASLARI

det, esrâr-ı rubûbiyyet ona münkeşif olur. Cenâb-ı Hak o kulunu çeşitli kerametlerle mükerrem ve muhterem eder. Zîrâ, müşahedeye manî olan, dünyaya bağlılık, ta'allükât ve mikûş-ı kâinattır ki,mir'ât-ı kalb yani gönül aynası onlarla mahcûb ve mü-kedder olub esrâr-ı vahdeti görmez ve bilmez.

Cenâb-ı Feyyâz-ı Mutlak Hazretleri insanın hakikatini kalbine koymuş ve onu sıfat-ı nefsaniyyesiyle örtmüştür. Bir kimse sıfat-ı nefsaniyeden' (ki, mezmûm olan huylardır: Benlik, riya, kibir, hased, nemîme, hırs, gazab, gıybet, hayâsızlık, buhl, korkaklık, merhametsizlik ve emsali gibi kötü sıfatlar) kendisini kurtardığı zaman kalbinin hakikatine teveccüh etmez. (Men arafe nefsehû fe-kad arafe Rabbehû) sırrı zuhur eder. Bu hadîs-deki "nefs" den murad, hakîkat-i insandır ki, Allahü celle ve alâ Hazretleri onu kalbine koymuştur. Kalbe teveccühe devam eden kişiye hakikat keşf olunur.

Kâşif gerek, mezâhir-i esmayı bilmeğe, Arif gerek, hakâyık-ı eşyayı bilmeğe.

O) kimse kim hakîkat-i nefsi bilmeye. Mümkün müdür o kimeseye M evlâyı bilmeğe.

Bununla beraber maddî-manevî bütün günahlardan hattâ kerahetlerden bile kaçar, uzak kalır ve edebe çok riâyet edib, dâima kendisinin Hâlık-ı zülcelâl Hazretleri'nin murakabesi altında olduğuna yakînen ve tam bir îmânla inanır ve kalbine bu veçhile teveccüh eder. Bu teveccühünde kalbini ağyardan muhafaza edib yarım veya bir saat içinde kalbine ağyardan birşey gelmezse ve buna kadir olunca elbette kalbinde teCellî-i Hak zuhur edip vâsıl-ı Hak olur ve bir daha başka yola muhtaç olmaz.

Kalbdir sâlikin nazargâhı, Eder onda tecellileri seyrân.

Okunur kalbde ders-i ilm-i ledün, Keşf olur anda sâlike irfan.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

ZİKRİN ESASLARİ

Ruh-i insanı Huda eyledi kendi haremi, Kodu and» ne kadar varsa sırr-i kademi.

Kalbi, dergâh-i muallâsı edib ol haremin, Gözleyen kimse o dergâhı görür çok keremi.

Cümle arifler o dergâhdan erişdi Hak'ka. Öyle dergâh kim o, âleme sığmaz ızâmı.

İntisâb eyle o dergâh-ı muallâya, yürü, Çekme beyhude gezib âlem-i firkatte gamı.

Durma var yüz sür o dergâha niyaz eyleyi gör. Sana keşf ede Huda, öyle ulûm ü hikemi.

İntisabın Korunması

Dördüncü vazife ise hıfz-ı nisbet idi.

Nisbetin muhafazası bu yolda yürümek istiyen kimseler için rükn-ü azîm ve çok mühim bir esasdır. Sâlik nisbetin muhafazası için, üstâzından aldığı derslere ve ahidlere son derece riayetkar olmakla beraber, hiç bir zaman derslerini, zikrini, evradını, kıraatini, namaz ve niyazını ve cemâati bırakmamak ve onun sözünden dışarı çıkmamak, derse başka birşey ilave etmemek ve dersten eksik yapmamak, başka üstâzların sohbetlerine gitmemek, hattâ üstâzından gayri hiçbir ehl-i sülük ile görüşmemek, yâni sohbet etmemek lâzımdır, öyle ki, "Beni Hak'ka vâsıl kılacak ancak üstâzımdır" diye i'tikad ede ve bütün tekliflerini can ü gönülden kabul edip hepsini üstâzımn dediği gibi işleye. Onu Resûlullah'ın vekili bile. Ona itaati ve tabî olmayı Allahü celle ve alâ'ya ve Rasûlüne itaattir diye i'tikad ede. Bu itaat ve i'ti-kâdda olmayanın nura iktidâ kalbinden zail olur ve Hak'ka vâsıl olamaz. Binaenaleyhüstâdından aldığı dersleri ihmal edib yapmazsa, ahdini bozmuş olacağından, yeniden özür dileyip ahdini tazelemek gerekir:

Hıfz-ı nisbetle (1/69) erer ehl-i irâdet vasla. Olur envâ-ı keramete tarîkatte cedîr.

Emr-i şeyhi gözetip hükmüne teslim olanın. Güç olan işleri elbette olur cümle yesîr.

Şeyhine sıdk ile var da ona eyle hizmet. Emrine tâate kıl nefsini bir abd-i esîr.

Kişinin kalbinde Hak celle ve alâ Hazretleri'nin kibriyâ ve azametiyle ma'rifet ve muhabbeti kararlaştırıp, dâima Hak celle ve âlâdan agâh olduğu keyfiyyetidir. Agâh olmak, uyanık bulunmak demektir. Eğer bir kimse bütün ilimleri kesb etse, son nefesinde ona hiç bir faydası olmaz; meğer ki nisbet-i huzur melekesini tahsil etmiş ola; gençliği ganimet bilip bir nice gün riyâ-zâtle huzur melekesini tahsil edip saâdet-i ebediyyeye nail ola.

Şeyhe Muhabbet

Beşinci vazifesi ise, üstâzına, mürebbîsine, şeyhine olan muhabbetten ibarettir. Eğer müridde bu râbıta-i muhabbet olmasa, şeyhinden hiç bir suretle istifade edemez; çünkü feyzine se-beb olan râbıta-i muhabbettir. Bu sebebden bütün turuk-ı aliy-yede râbıta-i muhabbet, rükün, asıl ve esas olmuştur. Binâenaleyh, âşıkın ma'şûkunda kendini ifna ettiği gibi, sâlikin de nefsini şeyhinin nefsinde ifna etmesi, yok etmesi, onun emirlerinden hiç bir emri velev ki hatalı dahî bulsa kat'iyyen itiraz etmeyip, red etmeyerek sözünü tutması lâzımdır. İyi bilmeli ki, bu rabıtalar muhabbete mukârin olmazsa zerre kadar fayda vermediği gibi belki de zarar verir.

(1/69) Nisbet: Tarîk-ı aliyye sâdâtı, huzur ve âgâhlık melekesini "nisbet" lafzıyla ta'bir etmişlerdir. Ba'zıları "muhabbet", ba'zı-ları da "aşk" ile ta'bir buyurmuşlardır.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Sohbet

Altıncı vazife de meşâyihin sohbetine devam etmektir. Zira meşâyihin ekseriyya mürîdlerine ifâde ve ifâzaları sohbet ile olmuştur. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri'nin Ashâb-ı Kiram Haze-râtına ifâde ve ifâzaları ekseriyyetle sohbet ile vâki olduğundan, Ashâb-ı Kiram Hazretlerine "sohbet" kökünden alınarak "sahâbî" tesmiye olunmuştur. Hattâ bazan arifler sâlikleri bir sohbette Hak'ka îsâl ederler. Her ne kadar onların sohbetleri zahirde va'z ü nasihate dair olmazsa da. Onun için ariflerin sohbetleri şâir nâsm kelâmlarına kıyas olunmaya. Ariflerin sohbetleri feyz îrâs ettiği gibi, nazarları da feyz îrâs eder. Çünkü bakışları ayn-ı Hak'dır. İşte Necmeddin-i Kübrâ Hazretlerinin bir köpeğe olan nazarı ve bakışı münasebetiyle o köpekte hâsıl olan hâlât, bütün insanların hayretini mûcib olmuştur.

Bilhassa Seyyid Ahmed-i Bedevi Hazretleri'nin velayetlerinden ve kudret-i rûhâniyetlerinden idi ki, bir sâhk huzurlarına istifâza niyyetiyle gelse, hemen o sâliki bir nazar-ı aliyye ile makâm-ı velayete eriştirir ve hilâfet verirlerdi. Binâenalâzâlik, tarîkatte sohbet en büyük bir esastır. Eğer sohbetin âdabına riâyet olunursa... Riâyet olunmazsa, sohbetin faydası olmadığı gibi, belki zararı da olur.

Sohbet Âdabı

Evvelâ mümkün ise gusl ile, olmazsa taze bir abd«stle iki rek'at namaz kılmak, fukaraya sadaka vermek, günahlardan ve kötü huylardan tevbe etmek, kalbini hatıralardan pâk etmek, içeri girmek için izin istemek, eğer izin olursa ta'zîm ile huzuruna girmek ve edebe riâyetle beraber niyyet-i hâlisa ile girmek, ellerini öpüp arka arkaya geri çekilmek, izin verilmedikçe oturmamak, izin olmadıkça konuşmamak ve şeyhin yüzüne sebebsiz bakmamak, mahv-i vücud edip sükût üzere oturmak, izin verilse dahi az konuşmak, hatırım evham ve hayâlâttan muhafaza etmek, şeyhin sohbetine candan kulak verip dinlemek ve hüsn-ü kabul etmek, anlıyamadığı bir şey olursa onu kendi kusuruna hami et-

ZİKRİN ESASLARI

mek, "ben anlıyamadım" demek, hiç bir suretle şeyhin kavi, fiil ve ahvaline kat'iyyen i'tiraz etmemek, şeyhin kelâmını hakdır, diye i'tikâd etmek ve sözlerini zabt edip muhafaza etmek, sonra yalnız kalınca mülâhaza edip muktazâsıyla amel etmek, sohbet bitince çok oturmayıp hemen kalkıp izin istemek ve ellerini dizlerini öpüp geri geri gitmek, evine varınca iki rek'at şükür namazı kılmak, şeyhine duâ etmek...

Şiir

Edebdir bâis-i vuslat Hûda'ya Edebdir zâd olan râh-ı Hûda'ya.

Edeble meclis-i şeyhe girenler Bulur anda füyûz-ı bî-nihâye.

Tarîkatten garaz ancak edebdir. Edeb oldu hakikat içre mâye.

Edeble şeyhine hizmet edenler Erişti fevk-i arşa saldı saye

Nakş-ı Bendiyye'de Tarîk Edebleri

Hâcegân hazretlerinin âdâb-ı tarîk hakkında onbir kelimeleri vardır ki, şunlardır:

1- Yâd Gerd:

Kelime-i tevhidi habs-i nefes ile zikr etmek ve cemi' vakitlerini bununla meşgul etmek; zîrâ kelime-i tevhid gibi kalbe cila veren zikir olmaz.

2- Nigâh Daşt:

Kelime-i tevhidi söylerken tek aded üzere habs-i nefes ede ve nefesi salıvere. 21 adede baliğ oldukta netice-i zikir hasıl olur. Netice-i zikir zuhur etmezse, zâkirin âdâb-ı zikirde kusurundan-dır. Yeniden âdabına riâyet ederek zikirle meşgul ola. Âdabı da dokuzdur. Erbabından öğrenilir.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

3- Bâz Geşt:

"İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî" diye; nefesini ıtlak ederken bu kelâmı mülâhazanın faydası şudur ki, iki nefesin arasını havâtırdan muhafaza etmiş olur ve zâkirin âşkı cânîb-i Hakka ziyâde olur. Eğer bu kelime mülâhaza olunmasa zikrin mabeynine gaflet girer; gaflet girince de huzur olmaz. Huzur olmayınca da zikrinde fena bulmaz. Fena bulmayınca da zikrin neticesi hâsıl olmaz. Onun için bu kelimeyi yani "İlâhî ente maksûdî ve rızâke matlûbî" cümlesini söylemek ve mülâhaza etmek gerekir.

4- Hûş Der Dem:

Zâkir nefesini alıp verirken nefesini gafletten muhafaza etmek lâzımdır. Zîrâ nefesleri muhafaza huzura sebebdir, huzur ise rükn-ii a'zamdır. Bir kimse nefesi girip çıkarken gaflet etse nefesleri zâyî olmuş sayılır. Enfâsını zâyîeden kimse nefsine mâlik olamaz ve dalâlette kalıp helak olur diye şeyh Şehâbeddin (k.s.) Hazretleri buyurmuşlardır.

Beyit

Alma gafletle nefesi, etme sakın hüsranı, Alan enfâsı huzur üzre, bilir Sübhânı.

Hiç bir nefes yoktur, ki onda râyiha-i vahdâniyet-i Hak süb-hânehû ve teâlâ olmaya. Bir kimse nefeslerini huzur üzre alıp verse, elbette o râyiha-i vahdâniyyetten kokular alır. Onun için evliyâullah yanında, hıfz-ı enfâs elzem ve efdal-i a'mâl olur.

5- Yad Daşt:

Kalbi, havâtırdan muhafaza etmektir. Hak teâlâ Hazretleri kalbi mir'ât-i cemâl-i zât u sıfat eylediği gibi havâtırı da kalbin müşahedesine hicâb eyledi. Bir kimse kalbini havâtırın duhûlünden men etmese, Hak'kın cemâl-i zâtını ve envâr-i esma u sıfatını müşâhade edemez.

Sâlike kalbini havâtırdan muhafaza etmek o kadar lâzımdır ki, eğer bir çeyrek veya yarım saat kadar kalbini havâtırdan muhafaza edebiliyorsa, cemâl-i zâtı ve envâr-ı sıfatı müşahede eder; lâkin kalbi havâtırdan bu kadar zaman muhafaza edebil-

ZİKRİN ESASLARI

mek pek de kolay bir şey değildir. Çok mücâhede ve riyâzatlara muhtaçtır. Onun için kalbin havâtırdan muhafazası a'lâ makam olmuştur. Kalbi havâtırdan muhafaza etmenin yolu budur ki, sâlik bütün havâssını mahsûsâta taalluktan men ede.

. Aklını dahîyma'kûlâta taalluktan hıfz ede. Kelime-i tevhî-di çok söyleye. Kalbini başka şeylerle meşgul olmaktan muhafaza eyleye. İstiğfarı da çok yapıp Hak'ka tam manâsıyla yöne-le. Nâsdan mümkün mertebe kaçıp boş kelâm söylemekten dilini tuta. Kalbini dâima gözetleyip havâtırın girmesine manî ola. Dünya işlerini imkân nisbetinde azaltıp kalbini meşgul eden işlerden son derece sakına.

6- Vukûf-u Kalbî:

Vücuddaki kalbe teveccüh ederken basîret gözüyle de hakîkat-i kalbe nazar edip durmaktır. Tâ kim inâyet-i ilâhiyye-ye mazhar olup nisbet-i tarîkat-i aliyye onda takarrür ve tahakkuk ede. Eğer sâlikler diğer zikir ve evrâdlarla sülükten müteessir olmazlarsa, meşâyih-i izam hazerâtı bunlara vukûf-u kalbiyi tâlim edip onu meşgul ederler. Tâ kim onlarda terbiyeye kabi-liyyet gele. Sonra şâir vazifelerle meşgul edip Hak'ka vâsıl kılarlar. Bundan nâşî vukûf-u kalbî bu yolda asıl ve usûl oldu.

7- Murakabe:

Vücûd-u ehadiyyet-i Hak teâlâyı her halde ve her şeyde devam üzere murakabeden ibarettir. Vücûd-ı vahdet-i ilâhiyyeyi cemî-i mevcudatı muhît,keyf ve kemden, levn ve şekilden, cihet ve mekândan münezzeh bir emr-i nûrânî, bir vücûd-ı hak-kânî mülâhaza ede ve dâim o emr-i nûrânîyicemî-i eşyada murakabe ede. Bu murakabede fütur getirmeden müdâvemet eyleye. Tâ kim vücûd-ı zât-ı Hak sübhânehû ve teâlâyı, bütün görünen eşyada müşahede eyleye. Zîrâ bütün eşyanın Cenâb-ı Hak'kın varlığına ve birliğine delâlet eylediği cümlenin ma'lûmudur.

Eğer murakabe esnasında ve sair zamanlarda kalbine ha-vâtır hutur ey'sse, sâlik gözünü eşyadan bir şeye dikip ondan ayırmaya; tâ ki o hâtıralar def olup gide; veyahud hâtıralar gelince vücûd-ı vahdet-i zât-ı ilâhiyyeyi mülâhaza ede; tâ kim ha-vâtırda vücûd-ı vahdet-i zât-ı ilâhiyye zuhur edip havâtır muz-mahil ola.

TASA VVUFÎ AHLÂK I

8- "Nazar ber-kadem":

Sâlikin yürüdüğü zamanda gözünü ayaklarının ucuna dikip başka taraflara bakmamasıdır. Zira gözleri her ne zaman ki Hak'dan gayrı şeylere bakar, gönüllerini elden kaçırırlar. Sonra onu toplamak pek de kolay olmaz. Onun için havâss-ı hamse yollarından biri olan gözü her yerde ve her halde güzelce muhafaza edip, dikkatini etrafa dağıtmamak lâzımdır. Bahusus devrimizde -ki her tarafın günahlarla dolu olduğu bir devirdir- insanın evinden bile ihtiyaç olmadan sokağa çıkması caiz olmadığı halde, hanım kardeşlerimizin hatm-i hâceye gitmelerinin -ister yakın olsun ister uzak- ne kadar tehlikeli ve zararlı olacağı da pek aşikârdır. Hele şimdiki devrin toplantıları gıybet, dedikodu ve mâlâyânî, boş ve faydasız bir sürü sözlerle hem gönüllerini öldürmekten hem de sayısız günahlar kazanmaktanhâlî olamazlar. Onun için hanım kardeşlerimizin evlerinde oturup, ev işleriyle, çocuklarıyla ve efendileriyle meşgul olup, derslerini de yine evlerinde yapmaları daha a'lâ ve efdaldır.

Bazı nefsi cezb eden güzel şeylere bakmak sebebiyle kalbde alâka hâsıl olup sâlik meftun olur ve sülûkdan mahrum kalır; Hak' tan da münkatî olur. Orta ve müntehi sâlikler dahi yolda giderken etrafa bakarak giderlerse huzûr-ı kalbleri ve cem'iyyet-i bâtınları zail olur. Sonra o cem'iyyeti tahsil, pek müşkül olur. Onun için sâliklerin cümlesine lâzımdır ki, yolda giderken ve hattâ otururken gözlerini önünden ayırmıya. Nazar ber kadem manâsı dahî budur. Sâlikin mâsivâdan el çekip, cem'iyyeti dahî terk edip tarîk-ı Hak'ka sa'y ve gayretle çalışıp âfâka nazarı terk eylemesi lâzımdır.

9- Halvet der encümen:

Bu kelime bâtında Hak'la meşgul olub zahirde halk ile ol-makdankinayedir. Bu ancak müntehî olan sâliklerin halidir. Zîrâ i mübtedî sâlikler ehl-i gaflet ile düşüp kalkdıklarından, elbette kalblerinde perişanlık ve nisbetlerinde de noksanlık hâsıl olur. Bunlara nâsdan uzlet ve Hak ile ünsiyyet tahsili lâzımdır; tâ kim nâs ile muamelesi, Hak ile olan ünsiyyete mânı olmaya. Halk ile cem'iyyet dahî halk ile halvete manî olmaya. Halvet-i zahire

ZİKRİN ESASLARI

halvet-i bâtıneyi tahsjl içindir. Yoksa halvet-i zahire şerîatte ve sünnette makbul değildir, belki bid'attir.

10- Sefer der vatan:

Sâlikin, mâsivâyı terk edip Cenâb-ı Hak'ka teveccüh ile sefer etmesinden veya sıfat-ı zemîmesini sıfat-ı hamîdeye tebdîl ve terakkisinden veya mertebe-i ilm-i yakînden ayn-ı yakîne ve ayn-ı yakîndan Hakka'l-yakîne intikâlinden ibarettir. Sâlik bu zikr olunan mertebelerde seyr etmedikçe Hak teâlâ'ya takarrüb edemez. Sâliklerin zahiri seferleri bâtın seferini tahsîl içindir. Bu olmazsa zahirî seferi abestir, beden yorgunluğudur,taksîratavebir çok ibâdetlerin de terkine sebeb oiur. Hattâ bazı sâliklere göre zahirî sefer haramdır. Onun için hâcegân hazretleri zahirî sefere itibar etmeyip bâtınî seferi murad edip, "sâlikin seferi vatandadır" dediler.

11- Vukûf-u Zamânî:

Bulunduğu zaman u hâle muttalî olup geçmiş zamanı da muhasebeden ibarettir. Zira insana lâzım olan her vaktini gözetip muktazâsıyla amel etmektir. Her gününü, akşamda ve gecesinde ve sabahda muhasebe edip göre ki geçen vakitler ibadetle mi geçti, yoksa günah, hatâ, isyan ve kabahatlerle mi geçti? Eğer tâatle geçti ise Cenab-ı Hak'ka hamd ü sena ve şükür edip ibâdetlerine devam ede. Yok eğer isyan, kusur ve muhalefetle geçtiyse tevbe ve istiğfar edip geîecekde bir daha bu gibi hatâlara düşmemeğe dikkat edip tâat-ı ilâhiyyeye sa'y ü gayret gösterip gafleti terk ede. Zîrâ gafletin, günahların eri büyüğü olduğunu ehlullah kitaplarında beyan etmişlerdir. Gafletin başlıcası Hak'tan i'râz olduğunu, bir zaman ve bir an Allah'tan gafletin cehenneme girmekten daha şedîd olduğunu da ayrıca îzâh eylemişlerdir. Bütün ömrünü gafletle geçiren kişilerin haline artık ne demek lâzım geleceği erbâb-ı insafa bırakılır.

Gafletten Nasıl Kurtulalım?

İnsan kendini yokdan halk eden ve ana karnında yetiştiren, sonra dünyaya çıkarıp çocukluktan kemâle ulaştıran ve İslâm dini gibi güzel bir din ile mütedeyyin kılan; akıl, fikir, sağlık, afiyet, sıhhat ve mütenâsib endam ile kusursuz yaratan ve göz, kulak

100

TASA VVUFÎ AHLAK I

gibi ni'metlerle mütena'im kılan; itaat ettiği takdirde Cennet ve cemâliyle taltif edeceğini, aksi takdirde, isyan ederse Cehennemiyle cezalandıracağını önceden haber veren ve binâenaleyh bu iki yoldan hangisini isterse hareket etmekte sahibini muhayyer kılan ve nihayet saymakla bitmez bütün bu ni'metlerle kendisini perverde eden Allah zülcelâl Hazretleri'nden nasıl olur da gafil olur. Halbuki gideceği yer yine O'nadır; kaçmak kurtulmak imkânı da yoktur. Öyle ise onun kapısından ayrılma ve ondan gayrisine de bakma ki helak olmıyasın. Dâima izzeti Allah'tan iste ki o senin Rabbındır. O'nunla iftihar eyle ki, sen O'nun kulusun.

Hazret-i Ali (k.v.) buyurmuşlar ki, "Sen benim Rabbım olduğun müddetçe o izzet bana yeter; ben de Senin kulun olabildiğim müddetçe bu da bana iftihar etmek için kâfidir."

Her kim izzeti, Allah celle ve âlâdan bekler ve isterse, her şey onun önünde zelîl olur ve izzeti dâim olur. Bunun aksine izzeti Allah celle ve alânln gayrisinden isteyen ve bekleyenler de, herkesin yanında zelîl olur; ve bu zillet de dâim olur. Nitekim meşhur olan Hazret-i Ömer (r.a.)'ın hikâyesi buna en güzel bir delildir:

Şam-ı şerîfe maiyyetiyle beraber yaklaştıkları sırada önlerine çıkan bir sudan geçmek için ayakkabılarını omuzuna alıp devesinin de ipinden tutarak ve eteklerini toplıyarak sudan geçmeye hazırlanırken, kumandan olan zat der ki:

- Yâ Emîre'l-mü'minîn, ehl-i Şam'ın kibarları ve büyükleri karşıda sizi istikbal için hazırlanıyorlar, bu vaziyette ise sizin izzet ve şerefinize nakîsa gelir diyerek, kendisinin devesine binmek suretiyle bir devlet adamına yakışır şekilde gitmesi arzusunu izhar etmesine karşılık, Hazreti Ömer (r.a.) hemen celâdetini izhar ile, kumandanı göğsünden iterek:

- Allah teâlânın bize verdiği izzet yetmiyor mu ki biz, kullarının vereceği izzet ve şerefe muhtaç olalım. Onlardan paye ve kıymet bekliyelim, diyerek ona lâzım gelen dersi vermiştir.

Deveye binmemesinin bir sebebi de kölesiyle nöbetleşerek bindikleri için o sırada binme nöbeti kölede olduğundandı. Her . işinde adaletin timsali olan Hazreti Ömer (na.)'ın şu halinin bütün ümmet-i Mühammed için bir nümûne olması gerektir.

ZİKRİN ESASLARI

101

İnsan kıymetinin ne demek olduğunu bu mübarek zat bütün beşeriyyete bakın nasıl göstermiştir. Kölesi dahî olsa o da bir insandır. Allah celle ve âlânın yarattığı bir mahlûktur. Hem kendileri Emîrü'l-mü'minîn Halîfe-i rûy-i zemîn olduğu halde, kölesini de devesine bindirip kendisinin deveyi yedmesi ne büyük bir tevâzû örneği ve ne kıymet biçilmesine imkân olmayan bir âlicenâblık nümunesidir. İnsan haklarına karşı göstermiş olduğu bu büyüklük hârikası, kıyamete kadar bütün beşeriyetin hayranlık ve takdîrini mûcib olacak değerde asıl bir harekettir.

Bütün saadet ve selâmet ancak ve ancak îslâmî düsturlara tam riâyetle bulunacak ve insanların hakîkî sükûn ve huzura kavuşmaları da yine Müslümanlıkla olacaktır.

Bizim anladığımız Müslümanlıkla hakîkî Müslümanlığın ne demek olduğu güzelce anlaşılmış olur. Cenâb-ı Hak teâlâ ve te-kaddes Hazretleri hemen cümlemize hakîkat-i islâmiyeyi anlayıp ona göre hareket etmemizi nasîb buyursun âmîn...

Bu sayılan 11 esasa riâyetle hareket etmek, insanın hürriyetine kavuşmasına ve nefsin elinden kurtulmasına, hakîkî mürîd olmasına ve dolayısıyla da kalbin hakîkat-i zikre ulaşmasına vesîle olur. Çünkü bir insan ne kadar çok zikir ve ibâdetlerle meşgul olup geceleri kâim, gündüzleri sâim dahî olsa, nefsin elinden kurtulmadıkça büyük ve küçükbil'umumgünahlardan ve hattâ mekruhlardan yakasını sıyırmadıkça, ibâdetlerinin ne lezzetini alabilir ve ne de kalbi, hakîkî zikre nail olabilir.

İnsanlar sıhhatlerinin iktizâsı, mümkün oldukça yaz mevsimlerinde havası güzel, suları soğuk ve tatlı olan yeşillik, ormanlık mıntıkaları veya sıcak su kaplıcaları olan yerleri arar ve bulurlar. Oralarda hâline göre bir müddet ikâmet ederek sıhhî faydalar elde etmeğe çalışırlar da hayât-ı ebediyyelerinde kendilerine huzur ve selâmeti kazandıracak, hakîkî insanlık ve islâmlığı aşılayacak zevât-ı muhteremeleri arayıp bulmak ve onların huzurlarında hiç olmazsa 10 - 20 - 30 - 40 gün kadar kısa da olsa bir müddet oturup bilmediklerini öğrenip feyz-yâb olmak devlet ve şerefini istemezler mi? Fakat bazı böyle yüksek huzurlarda çok bulunan bed-bahtlar da vardır ki, onların huzuru o âlî ve muhterem zatları rahatsız etmekten ve ma'nen onları in^

102

TASA VVUFt AHLÂK

ekmekten başka bir işe yaramaz. Zîrâ edebe riâyeti olmadığı gibi söylenenleri de kulaklarına sokmazlar. Bunlar bildikleri ve gördükleriyle amel etmedikleri gibi gıybet ve dedikodulardan da kendilerini alamazlar. Dâima birbirlerinin aleyhinde bulunmakla beraber kendilerinden başkasını da beğenmezler. Kibir, ucüb, riya, hased, hırs, gazab ve şehvetin esîri olarak aziz ömürlerini şu fâni dünyânın üç beş günlük hayâtına feda edip, âhiretin saadet ve selâmetini kaybederler ki, ne büyük bir hüsran ve telâfisi mümkün olmıyan ne büyük bir zarar ve felâkettir.

Cenâb-ı Hak cümlemizi hıfz u himayesinde dâim buyursun, âmîn...

Ömrün Muhasebesi

Sâlik sülûkun hangi mertesinde olursa olsun, vaktini muhafaza ve muhasebe edip zayi olan zamanlarının telâfisine çalışmak ona vacip olur. Çünki, vaktinde vazîfesini yapmayıp ihmâl edenin, kaybettiği vakit zayiattandır.

Şiir

Nakd-i ömrü yok yere sarf etme gaflet eyleyip, Her zaman tâatte ol gafletle ebter olmagil.

Vaktine âlim olup derk eyle durr u nef'ini. Olma câhil vaktine hüsrana mazhar olmagil.

la'mîr-i evkât ve tedârik-i mâ-fât böyle olmalıdır: Vaktini zayi' eden kimseye lâzımdır ki, gündüzünü sâim gecelerini de kâim ola; kalbini tefrikadan, dağınıklıkdan, gaflet ve taalluk-ı mâ-sivâdan hıfz ede, dilini boş sözlerden ve gözünü faydasız şeylere bakmaktan, kulaklarını lüzumsuz ve günâhı mucip seslerden, ayaklarını abes yerlere gitmekten muhafaza ede; haram ve şüpheli şeyleri yemekden son derece sakına; icâbında açlık ve susuzluğa tahammül ve devam ede; ahlâk-ı zemîmeyi toptan terk ede; ehl-i dünyâdan da son derece uzaklaşa. Dâima tevbe ve istiğfara devam ede; emr-i ma'ruf ve nehy-i münkerden de geri kal-mıya; zühd ve takva üzere ola; vaktinde yapılması lâzım gelen

ZİKRİN ESASLARI

103

tââti ve zikri vakitlerinde yapıp başka zamana bırakmıya; ten-bellikden son derece sakına; zîrâ, âhiret yolunun en büyük âfâtı tenbellikdir, dâima mücâhedeyi elden bırakmıya; muhabbet-i ilâ-hiyyeye manî' olan her şeyden, haramdan kaçar gibi kaça, her vaktim ganîmet bilip, hiç bir vaktin faydasını kaçırmıya; çünki;

\'J?

Ya'ni; "Musibetler pek çokdur, fakat en büyük musibet ise vaktin faydasız ve boş yere geçmesidir." Allah muhafaza buyursun. Yâ bu kıymetli vakitleri bir de günah yerlerde ve günah işlerde geçerse bu zâyıât ne büyük bir zayiattır.

İntisabı Muhafaza Esasları

Meşâyıh-ı kiram Hazretlerinin vasiyyetlerinde buyurulmuş-dur ki, tarîkat-i aliyyenin hıfzı mümkün olmaz, tâ ki bu on iki şart yerine getirilmedikçe ve sâlik bunlarla huylanmadıkça:

1- Halk ile karışmayı terk etmeli, ihtilât ancak zaruret miktarı ola.

2- Ni'metlerle ve lezzetli şeylerle zevklenmeyi terk ede, tâ ki kanâat ile muttasıf ola.

3- Beş vakit namazı cemâatle kıla, âdaba riâyet ve devam ede; gidip gelirken önünden başka yere bakmıya.

4- Yeri gelmedikçe kat'iyyen konuşmıya.

5- Helâl yiyip haramdan kaça, şüphelilerden de sakına.

6- Halkın ezasına sabır ve tahammül ede, zîrâ tahammülsüz adam seyyid olmaz.

7- Ehl ü iyâline şiddet-i muhabbetten ihtiraz ede, zîrâ kasvet-i kalbi mûcibdir.

8- Cömertliği, kendi muhtaç olduğu zamanda bile elden komaya; başka muhtaçları kendine tercih ede ve bunu kendine hulk ve huy edirie, bilhassa fukara ve mesâkîne karşı cömert ola.

9- Ehl ü iyâl ve ahbablarıyla hüsn-ü huluk ile muamele ede.

10- Ehl-i dünyâdan kaça ve onlara tevazuu terk ede.

11- Gecede ve gündüzde evradını muhafaza ve devam ede.

104

TASA VVUFÎ AHLÂK I

12- Huzûr-ı kalble ve devam üzere zikre dikkat ve ihtimam eyleye. Kişi bu on iki şarta Cenâb-ı Hak'kın izin ve tevfîkıyla devam eylese elbette gönlü ibâdet ve tâatle üns tutar, halkdan ayrılıp kalbe murakabe kapısı açılarak müşahedeye isti'dâd hâsıl olur ki, bu sıddîklar mertebesidir. Lâkin bir on iki şart daha vardır ki, evvelkilerin devamına sebeb olurlar:

1- Halkın reddine ve kabulüne iltifat etmiye, ya'ni söz dinleyip dinlememesine bakmadan yoluna devam ede.

2- Halkın zemmine ve medhine i'tibar etmiye.

3- Dünyâ işlerinde maksadına nail olamadığına sabır ve rızâ göstere.

4- Aleyhine de olsa dâima doğruyu söyleye.

5- Kimseye fena ve kötü duâ etmiye.

6- Başkalarını kendinden efdal ve hayırlı bile.

7- Gece ve gündüz zikrullahdan fariğ olmıya.

8- İşlerinde istihâresiz ve müşâveresiz hareket etmiye.

9- Mühim olan işlerinde ervâh-ı meşâyihten istimdâd eyleye.

10- Halkla kat'iyyen muhasama ya'ni düşmanlık etmiye ve nefsini İslahla meşgul ola.

11- Hiç bir veçhile mü'minler hakkında gülü gış ve kin tutmıya.

12- Mü'minler hakkında hayır duadan hiç bir zaman gafil olmıya.

Ve sallallahü alâ seyyidinâ Muhammedin ve âlihî ve sahbi-hî ecmaîn.

Niefsi Tanımak

Ulemâ ve hükemâ demişlerdir ki: Kişinin nefs-i natıkasını bilip, kendinde gizlenen ve saklanan ve vaz' olunan fazâili, ke-mâlâtı, hakâyıkı ve onların kadir ve kıymetlerinin ne olduğunu bilip anlaması, fazâil ve ma'rifetin esâsı, âlem-i melekût ve mü-şâhedâtın miftâh ve mübtenâsıdır.

Kim ki nefsini bilmiye, ona insan ismini ıtlak etmek ya'ni vermek sahîh olmaz. "Men arefe nefsehû" sırrına vâkıf olmıya-nın hayvanlıkdan gayri nasîbi olmaz. (1/70)

(1/70) Hasbuhâli's-sâlik fî akvâli'l-mesâlik, 22-31 (kenarında)

ZİKRİN ESASLARI

105

Şeyh Muhammed Üftâde (k.s.) Hazretleri buyururlar ki: Kişinin nefsini ahlâk-ı zemîmelerden temizlemesi ve kötü huylardan kurtarıp ıslâh eylemesi, en mühim ve en faydalı ve hayırlı işlerdendir. Tâ ki âhir hâlinde, son zamanında muztarib ve mü-tezellü olmıya. Şol kişiler ki el'ân zamanımızda seyr-ü sülük iddia ederler, fakat nefsin hallerini ve hîylelerini bilmezler. Bundan nâşî ekser-i zamanda halleri da'vâlarını tekzîb edip biribir-lerini gâh sever ve gâh buğz, adavet ve hased ederler. İşte bu haller nefsin mekir ve hiylelerini bilmediklerinden ve hamlıklarından neş'et eder. Bununla beraber üzerimize vacip olan, cümleyi kendimizden hayırlı ve efdal bilmekdir. Nefs ile mücâhedeyi hiç bir zaman elden bırakmamak ve tevhîd çomağıyla emmâreliği mut-meinneliğe ve cadde-i istikâmete sokmakdır. Ma'lûmdur ki, sülük ve mücâhededen murâd, kişi kalbini mâsivâya iltifat, itibâr, meyil ve muhabbetten halâs ve Cenâb-ı Hak'ka teveccüh-ü tâm ile teveccüh edib saâdet-i ebediyyesine sa'y ve gayret etmesidir. (1/71)

Edeb

Cüneyd-i Bağdadî (k.s.) Hazretleri buyurmuşlardır ki:

Edeb ikidir: Biri gizli, biri de aşikârdır. Gizli olana âdâbü's-sır derler ki, kalbin tahareti ve temizliğidir. Bu, ma'nevî olan âdâbdır. Aşikâr olanı ise temizliğin zahir olanıdır ki, bu* da bütün azaları ma'siyyetten, küçük, büyük bütün günahlardan ve kusurlardan muhafaza etmekdir.

Huccetü-1-islâm Şeyh Muhammed el-Gazâlî (k.s.) Hazretleri kulun iki cihanda necat ve selâmeti ve saâdet-i ebediyyeye ne ile vâsıl olacağını beyân sadedinde buyururlar ki:

Ey birader, muhakkak bilip anlıyasın ki, kul için Allâhü te-âlânın likasından gayride kafiyen necat yokdur ve likâullaha da ancak Allâhü teâlâya muhabbet ve ma'rifet üzere ömrü dünyevîsini ifna ve Hak'ka arif ve muhib olduğu halde fevt olmakdan gayrı çâre ve tarîk yokdur. Zîrâ Hak'kın muhabbet ve ünsiyyeti ancak Hak sübhânehû ve teâla'yı devam üzere zikirle hâsıl olur.

(1/71) Aynı eser, 32

106

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Ma'rifet'ullah dahî Hak sübhânehû ve teâlâ'nınef âl ve sıfatına ve acâib-i masnüâtına devam üzere tefekkür ve teemmül ile hâsıl olur. Bu ise ancak dünyâyı ve dünyâ şehevâtım terk edip, kifâf ve zaruret mikdarına kanâat ile, gecede, gündüzde vakitlerini zikr ü fikr ve evrâd u vezâif-i ubûdiyyete devam ve lâyıkı veçhile yapmakla mümkün olur. Hemen Cenâb-ı Hak sübhane-hû ve teâlâ cümlemizi inayet ve ihsan ile tevfîkât-i samedâniy-yesine mazhar buyursun, âmîn ve sallallâhüalâ seyyidinâ Mu-hammedin ve alâ âlihî ecmaîn...

Şeyh Sa'dettin-i Kaşgarî (k.s.) Hazretleri buyururlar ki:

Ey yârân, biliyor musunuz ki Hak celle ve alâ Hazretleri, bunca azamet ve kibriyâsıyla, sizlere gayet yakındır; dâima bu i'tikâd üzere olasınız. Bu mânâ hâlen sizlere malûm değilse bile, siz dâim edeb üzere olup, gerek yalnız, gerek cemâat içinde, hattâ çok tenhâ bir evin içinde dahî olsanız, ayağınızı uzatmayıp utanarak gözlerinizi yumup oturasmız. Zahirde ve bâtında Hak'la dürüst olasınız. Âdâb-ı zahire ve batmaya riâyet edip, emirlere uyup, yasaklardan kaçmak, dâima abdestli olmak, istiğfar ve sükûta devamla bütün işlerinde ihtiyata riâyetle beraber selef-i sâ-lihînin eserlerini okumak ve imkân nisbetinde onları kendinde tatbîk etmeğe çalışmak gerekdir.

Âdâb-ı bâtına ve âdâb-ı kalbiyyenin ehem ve elzemi ya'ni en lüzumlusu, ağyar hâtırasından firar etmekdir. Gerek hayır ve gerek şer, ikisi de hicâbda beraberdir.

KARDEŞLİK VAZİFELERİ

107

Mü'minlerin Kardeşlik Vazifeleri ve Bunun Ehemmiyeti ve Fezâili

Cenâb-ı feyyâz-ı mutlak ve Rabbü'l-felak Hazretleri sûre-i Hucurât'ta mü'minlerin kardeş olduğunu bildirmiş; bunu da bir edâ-yı tahsîs ile te*kîd buyurmuşdur. Böylece "Mü'minler ancak kardeşlerdir" fermân-ı celîlesi sâdır olmuştur. Bu edâ-yı tahsîs bir de âlimler hakkında sâdır olmuşdur ve Allah'tan korkanların ancak ulemâ olduğu beyân buyurulmuştur. Buna binâen ulemâ-i kiram hazretleri buyurmuşlar ki: Havf ve haşyet ya'ni Hak korkusu, ilmin mülâzimidir. Bu sebeble havf ve haşyet yani korkudan ârî olan, kaçılması ve sakınılması lâzım olan günahları irtikâb eden kimselerin ilim sahibi olmaları, ya'ni hakîkî ulemâdan olmaları mümkün olmaz. Çünkü ilmin sıfatı olan haşyet kendisinde olmadığından, bildiklerinin hiç bir kıymeti olmaz. Bunun gibi kardeşlik haklarına riâyet etmiyen Müslümanların, mü'minlerin de kıymeti o kadardır.

Hazret-i Ömer (r.a.)m halîfe-i rûy-i zemîn olduğu halde bir kölesine karşı gösterdiği şefkat ve merhameti insanlara ve bâ-husûs mü'minlere bilfiil göstermesi ne kadar şâyân-ı takdîr ve tebrîkdir. Bu hâlin bütün Müslümanlarca, biribirlerine karşı kardeşlik haklarına riâyeten yapılması elbette çok lâzımdır Zîrâ bütün mü'minlerin bir cesed gibi yekpare olduklarını bir hadîs-i şerîf ifâde etmiştir. Binâenaleyh nasıl bir taraflarının ağrıması ve sızlaması bütün vücûdun rahatsız olmasına sebeb oluyorsa, mü'min ve Müslümanlardan birinin rahatsızlığı da hepsini rahatsız eder. Eğer rahatsız olmuyorsa ve hiç umursamıyorsa, onun îmanının çok zayıf olduğunun alâmetidir. Çünkü meselâ, el veya ayak parmaklarının bir sebebten nâşî kesilmesinden haberi olmıyan bir insanın, ya morfinlenmiş veya. ölüme yaklaşmış olduğu anlaşılır. Bu hal ancak ölüm hâli olabilir. Artık kendisinden faydalanmak mümkün değildir. İşte bunun gibi hakîkî mümin, kardeşinin sürûru ile mesrur, gam ve kederiyle mağmum ve mükedder olur. Bu sebebden insanın nefsiyle mücâhede edip onu kemâle ulaştırması en mühim vazifelerinden biridir. Bir mü1 minin bir mü'min kardeşini hasbeten lillâh sevmesi, îmânın lez-

108

TASA VVUFÎ AHLÂK I

zetini bulmasına kâfidir. Biribirlerini hasbeten lillâh sevenlerin, Allâhü celle ve alâ Hazretleri'nin nihayetsiz eltâf-i sübhâniyye-sine nail olması, meleklerini bile imrendirmişdir. Hâlık-ı zülce-lâl Hazretleri'nin de kendisini sevdiğini beyân buyurmaları ve bahusus kıyamet gününde nail olacağı husûsî ikram ve ihsanlara Peygamberlerin, sıddîkların ve şühedânın bile gıbta ettikleri pek açık bir lisanla beyân buyurulması, kardeşlik haklarına riâyetin ne kadar kıymetli ve ehemmiyetli olduğunu pek güzel bir şekilde îzâh etmektedir. Onun için hac vazifesini yapan bir Müs-lümanın bir gazası kırk hacdan, hac vazifesini yapmıyanın bir haccı da kırk gazadan hayırlı olmasının hikmeti ne güzel anlaşılır. Binâen aleyh mü'min dâimi bir cihâd halindedir; bu cihâd Allâhü teâlâ'ya hiç bir suretle isyan etmeyip, emirlerini tutup, yasaklarından kaçmakdır.

Abdullah ibni Mübarek (k.s.) buyurmuşlar ki; Asıl cihâd nefsi ve hevâsıyla olan mücâhededir. Zira düşmanla cihâd her zaman olmaz. Ba'zan muharebe olsa da, ba'zan da sulh ve selâmette olunur. Halbuki nefsi ve hevâsıyla mücâhede ölünceye kadar, geceli gündüzlü devam etmekdedir. Çünkü küffâr ile muharebede gâlib olursa ganimete nail olur. Şayet ölürse o zaman da en büyük mertebe olan şehâdet mertebesine ulaşır. Halbuki şeytânı, nefsi öldürmeğe imkân yoktur. Amma şeytan bizi aldatmak suretiyle öldürürse -ki bu Allâhü celle ve âlâya itaatten uzaklaşmak ve ona karşı âsî olmaktır- o zaman ebedî bir hüsrana düşüleceği pek aşikârdır. Bunun için, Hâtem-i Esam nâmıyla meşhur, âbid ve zâhid bir zât demiş ki:

Hudud bekçiliği nefsimedir, silâhım da amelimdir, dînim ganimetini, şeytan düşmanım, ben de nefsimle dâima gazadayım. Ya'ni benim hududum ancak nefsimdir. Onu yanlış yollara gitmekden korumak da elbette benim vazifemdir. Binâenaleyh onun bekçiliği en büyük ve en mühim bekçiliktir.

Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri, Ashâb-ı kiram hazerâtına:

-Râbıta-i İslâm'ı en iyi bir şekilde muhafaza etmek, Müslümanlar arasında İslâm bağlarını sağlamlaştırmak ve onu dâima ayakda tutmak için en sağlam ve mu'temed olan şey nedir demişler. Ashâb-ı kiram Hazerâtı da, evvelâ namazı öne sürmüş-

KARDEŞLİK VAZİFELERİ

109

ler ve "namazdır" demişlerse de, Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri: -O bir hasenedir, güzel şeydir, amma o değildir, buyurmuş. Sonra orucu söylemişler.

-O da bir hasenedir güzel şeydir, amma o da değil, buyurmuşlar. O zaman:

-Öyleyse cihâddır, demişlerse de, Efendimiz Hazretleri: -Hayır o da hasenedir, güzeldir, fakat râbıta-ı İslânıın ya'ni İslâm bağlılığının en kıymetli mutemedi, temeli ve en sağlamı, en iyisi ve en güzeli, kişinin Allah yolunda, Allah için ya'ni hasbeten lillâh mü'min kardeşini sevmesi ve hudûd-u ilâhiyyeyi tecâvüz edip isyan vadilerine sapmış, hevâ-yı nefislerinin ve şehvetlerinin kurbanı olarak evâmir-i ilâhiyyeye muhalefet ve mü-mâneat ile ömrü azizlerini ifna etmiş kimselere de yine Allah için gazab etmekdir, onlarla dostluk ve ahbaplığı kesmekdir, buyurmuşlar. Bu âsîler isterse babaları veya kardeşleri vesaire olsun.

Bu, Allah için sevmek ve Allah için gazab etmekdir ki, buna el-hubbü fillâh, el-buğzu fillâh derler. En efdal ameldir. Bu olmadıkça diğer yapılan amellerin ind-i İlâhîde kabule şâyân olmadığı Cenâb-ı Hak'kın Musa aleyhisselam'a olan hitâb-ı celî-linde beyân olunmuştur. Şöyle ki:

-Yâ Mûsâ, benim için neler yapdın? dediği zaman, namazından, orucundan, sadakasından bans edince:

-Onlar senin içindir: Namazın bürhân, orucun kalkan, sadakan ise sana gölge, zekâtın senin için nurdur. Binâenaleyh benim için ne yaptın? deyince:

-Yâ Rabbî delâlet buyur, bilemedim, demiş; Cenâb-ı feyyâz-ı mutlak Hazretleri de:

-Benim için hangi dostumu sevdin, hangi düşmanıma buğz ettin? buyurmuşlardır. Bundan anlaşılıyor ki, efdal-i a'mâl, hubbü fillâh ve buğzu fillâhdır. Bu sebebden her mü'min ve muvahhi-din, Allah'ın dostlarını dost, düşmanlarını düşman bilmesi şarttır, îmânın kemâli bununla mukayyeddir. Ve bu suretle dâimi bir mücâhede ve mücâdele içinde, sevâb üzerine sevâb alınır ki, bunların sevabını hiç bir amel ile elde etmeye imkân yokdur. Bu haslet Cenâb-ı Hak'kın çok sevdiği bir ameldir. Onun için buna sâ-

110

TASA VVUFÎ AHLÂK 1

hib olan bahtiyarlar, kıyamet gününde herkesin havf ve hüzün içinde feryâd ve figanlarla bir kurtuluş ve bir selâmet yolu aradıkları zamanda Cenâb-ı Hak'km arşının gölgelerinde nurdan ve incilerden kürsüler üzerinde, nurdan esvablar içinde nûrânûr olacaklardır. Peygamberlerin, şehitlerin ve sıddîkların gıbta ettikleri fevkalâde saltanatlar içinde ve Cenâb-ı Hak'km himayesinde olduklarından kendilerine hiç bir korku arız olmayıp:(7/Z2^

sırrına mazhar olacaklardır.

Binâenaleyh sevmek, sevilmek kadar mühim ve çok elzem bir amel-ki râbıta-i İslâmın esâsını ve kökünü teşkil etmekdedir-bulmak mümkün değildir. Bunun ise ancak hakîkat-i îmanda birleşmekle mümkün olabileceği muhakkakdır. Yoksa îman ve İslâmdan uzak olan kimselerin birleşmeleri ve sevgileri, âhiret âlemi için hiç bir sevâb ve değer taşımaz. Onların birbirleriyle sevgileri mutlaka bir menfaate dayandığı için devamı da mümkün olmaz. ,. . . .

sırrının tecellîsi ancak ve ancak Hak için bilâ-garaz sevişenler arasında tahakkuk edebilir. Bu suretle kurulan cem'iyyetler de dâima ve en iyi bir şekilde payidar olabilirler.

İmâm Gazâlî (k.s.)'nin kardeşlik hakkındaki îzâhâtı

Kardeşlerin birbirlerine karşı olan ihtiyâcı, iki .elin birbirlerine olan ihtiyâcı gibidir. Gerek elleri yıkamakta ve gerekse şâir işlerde birbirine yardımı sayesinde işlerinde muvaffak oldukları ma'lûmdur; halbuki bir el ile bunlar mümkün değildir. Buna binâen iki şahsın bir vücûd gibi olmasının lüzum ve ehemmiyeti bildirilmiş oluyor. Bu sevgiyi Gazâlî üç kısma bölmüş; 1-Ednâ, 2-Evsat, 3-A'lâ

(1/72) Bakara, 2/38, 62, 112, 262, 274, 277Âliîmrân 3/170 Mâi-de 5/69, En 'âm 6/48

KARDEŞLİK VAZİFELERİ

111

Ednâ kardeşlik, birbirlerine karşı olan haklarda, kardeşini en az kendi evinde bakmağa mecbur olduğu hizmetkârlar mesabesinde tutup, kardeşinin ihtiyâcını, o istemeden evvel îfâ etmesidir. İstedikten sonraki verişi, hukuka riayetsizliğin alâmetidir ve kusurundan neş'et eder.

Evsat olanı da: Kardeşini kendi yerine koyması, gerek malında ve gerek evinde ikâmete me'zûn ve serbest olmasına razı olup her cihetten kendi ihtiyaçlarında kardeşiyle müsâvî olmasını candan istemesidir. Hattâ ba'zıları esvablarmı yırtarak ikiye bölmek suretiyle ikramda bulunmuşlardır. Bütün bunların içten gelen bir arzu ve tam bir sevinç ve sürür ile olması şarttır.

A'lâya gelince, kardeşini kendi nefsine her bakımdan tercîh etmesidir. Hattâ kendi muhtaç iken ekmeğini, suyunu, veya esvabını kardeşine vermektir ve hattâ ölüm pahasına olsa dahî, bu mürüvveti ve bu ikram ve ihsanı yapmakdan kaçınmamaktır. Mâzîde bunların isbâtı çok görülmüşdür.

îhyâ-yı Ulûm'un ikinci cildinin 150 nci sayfasında beyân olunduğu veçhile Cüneyd-i Bağdadi (rh.a.)'in devrinde, aleyhlerinde yapılan bir ihbar üzerine bir topluluğun katledilmesine hükm olunmuş. Adedleri bir hayli olan bu zavallıların içlerinde bulunan Ebü'l-Hüseyin Nûrî Hazretleri, sırası en gerilerde olduğu halde, ilk maktulun kendisi olması için cellâdın önüne hemen atılmasıyla şaşıran cellâdın "niçin böyle yaptınız?" demesi üzerine:

-Kardeşlerimin bir müddet daha yaşamalarını istiyorum da onun için yapıyorum, demiş. Bu keyfiyyet hükümdara arz eri-lince, bu güzel hareket takdirle karşılanır, o cemâatin durumu daha dikkatle araştırılır, masumiyetleri meydana çıkar ve cümlesi afv olunurlar. Aleyhlerinde bulunanların cezalarının afvını da Cüneyd Hazretleri ve rüfekâsı hükümdardan talep ile cümlesinin birden afva mazhariyetlerine, işte o Ebü'l-Hüseyin Nûrî Hazretlerinin hayâtını bile kardeşlerinin hayâtına tercih edişi sebeb olmuşdur. Müslümanlıkta en üstün makam bu makamdır ki, ancak hakîkî Müslümanlara ve sıddiklara mahsustur ve sevişenle-rin en son dereceleridir. Bu üç mertebenin dışında olan sevgiler ve kardaşlıklar, ancak bir merasimden ve isimden ibarettir. Hiç

112

TASAVVUF! AHLÂK I

bir faydası ve kıymeti yokdur.

İşte bu muhterem ve âlîcenâb insanlar, birbirlerinin evlerini ziyaret ettiklerinde, evlerinde olmasalar bile, kendi evlerinde imiş gibi yemek ve içmekde ve hattâ paralarında bile tasarruf etmekde idiler. Kardeşlik sevgi ve teklifsizliğinin îcâbı olan bu hâlin verdiği sevinçle, ev sahibi olan zâtların hizmetkârlarını ve cariyelerini âzâd ettikleri beyân edilmektedir. Bu bahtiyar kardeşlerin bir şeye ihtiyaçları olup da kardeşine arz ettiği zaman, kesesini önüne atıp, "istediğin kadar al" derlermiş.

Ca'fer ibni Muhammed Hazretleri düşmanlarının bile ihtiyaçlarını red etmemiş ve kardeşlerinin ihtiyaçlarını gidermeyen insanı, kardeşten bile saymamışlardır. Hattâ bu gibilerin cenaze namazlarını kılar gibi dört tekbîr alıb, onları ölülerden addet-melidir, demişlerdir. Zîrâ bunlar kardeşlerinin bütün hallerini ta-rassud edip evlerinin ihtiyaçlarını haberleri olmadan te'min ederler, borçlarını bile birbirlerinden haberdâr olmayarak öderler-miş. Binâenaleyh insan kendi ihtiyâcını ve çocuklarının ihtiyaçlarını nasıl düşünürse, kardeşlerinin ihtiyacını da aynı şekilde ve belki daha ehemmiyyetli olarak düşünmesi ve yapması lâyık ve lâzımdır. Daha a'lâsı, bazılarının kardeşlerini evlâd ve efrâd-ı ailesinden daha üstün tuttukları da mervîdir.Zîrâehl ü ıyâl insanı dünyâya sevk eder, kardeşler ise birbirlerine dâima âhireti hatırlatırlar.

Hazret-i Hasan (r.a.) "Bizim kardeşlerimiz bize evlâd ve iyâ-limizden daha sevgilidir" buyurmuşdur. Binâenalâzâlik, ihvan arasında ayrılığa ve nefrete sebeb olacak her şeyden son derece sakınmak ve kaçınmak lâzımdır.

Meselâ şakalaşma, eğlenme, istihza ve onu küçümseme gibi şeylerden tevakkî şarttır. Bunlardan kaçınmanın yegâne çâresi ise insanın kendi varlık ve benliğini yenmesine bağlıdır. Varlığını ve benliğini yenemeyen insanlar, cem'iyyete faydalı olamazlar ve kardeşliklere hiç bir zaman devam edemezler. Bu sebeb-den büyüklerimizin bizlere olan tavsiyeleri, kendimizi daima başkalarından aşağı görmekdir. Herkes kendini böyle görünce o zaman insanların ve bâhusûş kardeşlerin birbirlerine sevgi ve samimiyeti fazla olur. Birbirlerine karşı saygı ve sevgileri artar ve

KARDEŞLİK VAZİFELERİ

113

dâim olur. Sevginin devam ve bekasına sebeb olan şeylerden birisi de kardeşlerin arzularına her zaman ve her şeyde hemen muvafakat etmek ve hiç bir suretle i'tirâz etmemekdir. Hattâ kalk gidelim denince -nereye?- diyeni bile makbul saymamışlardır. Bu muvâfakatlarla birlikde bir de kardeşlerine karşı hizmeti cana devlet bilmeli ve mümkün olan her nevi yardımlardan geri kalmamalıdır. Muhtaç olanları, zuafâyı ve çocuklarını okutama-yan zavallıları ve bahusus yetim ve miskinleri bulup yardımlarına koşmalıdır. Kardeşler arasında hediyeleşmekte sevginin artmasında başlıca sebeblerdendir. Hediyeyi de yerine göre ve lâyı-kı veçhile yapmak lâzımdır. Güler yüz, tatlı dil de doğrusu yabana atılmaz, hele tatlı dil ve güler yüzle verilen selâmların kıymetine bahâ biçilmez.

Kardeşlere karşı saygısızlık, hürmetsizlik veya tahkîr- âmiz hareketler, vâhî ve çirkin sözler, yüksek sesle konuşma, benlik, kibir ve gurur alâmeti olmakla beraber, hiç bir Müslümana kat-iyyen yakışmayan pek çirkin vasıflardan ma'dûddur. Çünkü madem ki Müslüman Müslümanın kardeşidir, hiç olmazsa onun bütün hukuklarını kendi hakları gibi bilmesi lâzımdır; kendisine yapılmasına razı olmadığı bir hareketi kardeşine karşı yapması elbette çok adîce bir işdir. Onun için arkasından bile, gaybubetinde dahî haklarını muhafaza ve müdâfaa şarttır. Zîrâ kardeşinin hattâ bir yabancının bile velev düşmanı dahî olsa, bir takım köpekler tarafından ısırılacağırH görünce, acaba o anda vicdanı olan bir insan seyirci kalabilir mi? Nerede kaldı ki canı gibi kıymetli kardeşinin ırzını, namusunu, şeref ve haysiyyetini lekelerken susup durmak! Elbette doğru olmaz. Çünkü ırz, nâmûs, şeref ve haysiyyet her şeyden üstün ve kıymetlidir.

Onun için Cenâb-ı Hak da Kur'ân-ı kerîm'inde gıybeti haram kılmış ve ölü kardeşinin etini yemeye teşbih buyurmuşdur. Bir de kardeşlerinde kat'iyyen kusur aramağa ve görmeğe kalkma. Çünkü kusursuz insan bulunmaz. Peygamberler ve büyük velîler müstesna, hemen hemen herkesin iyi ve kötü tarafları vardır. İyiliği gâlib olanlara âdil denmişdir. Kardeşlerinin özürlerini kabul edip kusurlarını görmemek mü'minlerin şanından olup kusur aramak da münafıkların alâmetidir buyurmuşlardır.

114

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Kardeşler arasında münâfereti ve sevgisizliği doğuran sebeb-lerden birisi de, münâkaşa ve mücâdeledir. Bu huy çok mezmûm-dur. Eks'eriyyetle kendi zekâsının üstünlüğünü göstermek için, benliğinde mündemiç kibir ve gururdan ileri gelir.

Ebu'd-Derdâ (na.) Hazretleri bir çiftçiyi tarlasını sürerken görmüş; bakmış ki öküzden biri kaşınmak için durunca, derhal eşi olan öteki öküz de durmuş. Bu hali görünce ağlayarak:

-Şu hayvanlar bile birbirlerine muvafakat ediyorlar da, bu insanların (ve bahusus tarikat kardeşlerinin) birbirlerine muhalefeti, mücâdele ve münâkaşası ne kadar çirkindir! buyurmuş-

dur (1/73)

Ebû Hüreyre (r.a.) Hazretleri'ne bir tavsiyede bulunan Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri:

- Komşuluk ettiğin kimseye komşuluk hakkını güzel edâ et -yani ona ikram ve ihsanda bulun- ki tam Müslüman olasın, bu-yurmuşdur. Bir kimse tam ve kâmil mü'min ve müslim olamaz, kendisi için sevdiği şeyleri mü'min ve müslüman kardeşleri için de sevmedikçe ve istemedikçe. Bir de, Müslüman kardeşine yük olmak, onu köle gibi kullanmak ve ondan istifâde etmek için kardeş olunmaz. Belki onun yüklerini azaltmak ve ondan kendisinin ıslâhına lâzım olan şeyleri öğrenmek için kardeş olunur.

Hazret-i Ömer (r.a.) Hazretleri bile, Selmân-i Fârisî (r.a.)

Hazretleri'ne gelip:

- Benim hakkımda sana kerîh gelen ne gibi şeyler işitiyorsun? demiş. O da özür diledikten sonra:

- Sizin iki takım esvabınızın olduğunu ve onun birini gece, birini de gündüz giydiğinizi ve yemeklerinizde iki kab yemek bulunduğunu işitiyorum*, buyurmuşlar. Hazret-i Ömer (r.a.) Hazretleri:

- Başka var mı? deyince:

- Hayır, diye cevab vermişler, bundan anlaşılıyor ki, insan kardeşini, kendi ayıblannı ve kusurlarını öğrenmek için kardeş ediyor, yoksa onun ayıblannı ve kusurlarını görmek için değil.

(1/73) thyâü'l-ulûm; II, 157

KARDEŞLİK VAZİFELERİ

115

Ebû Bekir el-Kettânî (rh.a.) Hazretleri anlatıyor:

- Bir kişi bana musâhib oldu, fakat onun sohbeti bana çok ağır geliyordu. Bir gün kendisine epeyce bir şeyler hediye ettim; fakat bir türlü o sıklet ve ağırlık benden gitmedi. Nihayet kendisini evime götürdüm ve yüzümü yere koydum; kendisinden ayaklarıyla yüzüme basmasını istedim. O, yüzüme ayaklarını koydu, sonra benden o ağırlık ve sıklet gitti. Ya'ni insanların.benliği her şeyi mahv etmekde, tevâzû ve mahviyyet de her şeyi hal et-mekdedir.

Kusurlarından hâşî kardeşleri terk etmemek

Ebü'd-Derdâ (r.a.) Hazretleri bu husûsda buyurmuşlar ki:

- İnsan ba'zan dürüst, ba'zan da eğri olabilir. Bunun için hemen şu veya bu kusuru vardır, diye terk olunmaz.

İbrânîm en-Nehaî (rh.a.) Hazretleri:

- Kardeşini, yaptığı günahdan nâşî sakın terk etme; çünkü bugün günah işlerse, umulur ki yarın da terk eder. Hele âlimin hatâsını kat'iyyen söylemeyiniz ve ondan ayrılmayınız, tevbesi-ni bekleyiniz, buyurdu.

Yine iki kardeşten biri yoldan çıkmış. Diğer kardeşine demişler ki:

- Senin kardeşin yoldan çıkdı. O da Cenab-ı Hak'ka ahd etmiş ve yalvarmış ki:

- Yâ Rab! Benim kardeşime salâh-ı hal nasîb edinceye kadar yiyip içmeyeceğim. Tam kırk gün bu hal ile geçmiş. Fakat Cenâb-ı Hak da bu sâdık kardeşinin duâsmı kabul edip, yoldan çıkan kardeşine salâh-ı hal nasîb etmiş.

Hazret-i Ömer (r.a.) Hazretleri hakkında da buna benzer bir rivayet vardır. Şöyle ki:

Hazret-i Ömer (r.a)'ın Şam'da bir kardeşliği varmış. Onun yoldan çıktığını duyunca kendisine bir mektub göndermiş vç Kur-ân'dan, Cenâb-ıHak'kın günahları afvedici ve tevbeyi kabul edici ve aynı zamanda şedîdü'1-ikâb olduğunu bildiren Hâ-mîm Sû-resi'nin başındaki âyetleri yazmış. Bu mektubu alan kardeşi de Hazret-i Ömer (r.a.)'a duâ ile birlikte tevbekâr olmuştur. İster kardeş, ister yabancı biri, çamura, batağa veya denize düşerse,

116

TASA VVUFÎ AHLÂK J

sen de onu orada görüp kurtarmağa gücün yeterken bırakıpgeç , sen, reva ve hak mıdır,.insana yakışır mı? Elbette günahlar da böyle bir bataklıkdır. Düşenlerin kurtarılması için çalışmak, hem insanî, hem vicdanî ve hem de kardeşlik, dînî sevgi ve muhabbe-tin îcâbı, bir vazîfe-i mühimmedir.

İhmâl edenler, muhakkak ma'nevî mes'ûliyyetten kendilerini kurtaramazlar. Cenâb-ı Hak cümlemizi afv ve mağfiretine mazhar eyleyip tevfîkât-i samedâniyesine nail eylesin de din kardeşlerimizi candan sevmek ve sevginin îcâbı olan her çeşit yardım, muavenet ve muvafakatleri îfâ etmek nasîb eylesin ve âhi-rette Allah için sevişenlere va'd olunan Cennetin yüksek makamlarına eriştirsin;(7/74J °J\ "<

sırrına nail eylesin, âmîn bi-hürmeti seyyidi'l-Mürselînsalavâtul-lâhi aleyhim ecmaîn...

Gümüşhaneli Hazretleri'nin Nasihatleri

1- Mahviyyet ve tevazu' îcâbı, kendinizi dâima câhil ve avam addediniz.

2- Amelleriniz, tahsilleriniz ve ahlâkınız bakımından âlim olunuz ve nâsa akılları ereceği kadar söyleyiniz.

3- Birbirinize arka çevirmeyin, buğz etmeyin, ayrılmayın, hased etmeyin, kardeş olunuz.

4- Âlimlerin zâlimlerinden ve inatçılarından olmayınız.

5- Dâima müzâkere ve hakkı izhâr için ilminizi ve tetebbu-larınızı artırınız.

6- Cemâate, Cum'aya, Bayramlara, evrâdlarınıza, va'd ve ahdinize riayetkar olunuz.

7- Cemâati, zekâtı, haccı, orucu, emâneti, emr-i bil ma'rû-fu terk edenlere yakın olmayınız.

8- Avretlerini açanlara, gençlere ya'ni saç ve sakalı bitmeyenlere yakın olmayınız ve kadınlara benzemeyiniz.

(1/74) Araf 7/35, Yûnus 10/62, Ahkâf 46/13

GÜMÜŞHANELİ HZ.NİN NASİHATLERİ 117

9- Muhkem binalar ve kabirlerini taş ve kireçle yapanlara yakın olmayınız. Binalara kurban kesmeyiniz.

10- Faiz, haram nesne ve yetîm malı yemeyiniz ve yiyenlere yakın olmayınız.

11- Zulmen gasb olunan malı yemeyiniz ve gâsıblara yakın olmayınız.

12- Ulemâya, maşâyıha, vâlideyne ezâ etmeyiniz, kalbleri-ni kırmayınız ve inâd etmeyiniz.

13- Sakallarınızı kesmeyiniz ve kısaltmayınız. Âdette ve hey1 ette Yahûd ve Nasârâya benzemeyiniz.

14- Ehl-i zinaya ve livâtaya, deyyuslara, fuhuş işleyenlere ve rüşvet alanlara yakın olmayınız.

15- Dalâlet fırkalarına, ilhadcılara, sihirbazlara, tenbellere, tenâsüha inananlara yakm olmayınız.

16- Kâhinlere, yıldıza bakanlara, falcılara, cin ve ifrit sahihlerine yakın olmayınız.

17- Huddâm sahiplerine, vefk sahiplerine, gizli şeyleri bilirim, diyenlere yakın olmayınız.

18- Tılsım bilgilerine, ilm-i felâsifeye ve sözlerine yakın olmayınız.

19- Her nevi'şarabve müskirat içenlere yakın olmayınız.

20- Her çeşit ilâca ve ecnebî memleketlerinden gelen ilâçlara ve küffâr eliyle yapılan eşyaya yakın olmayınız, (kendiniz yapınız demektir.)

21- Ressamlara, oyunculara, çalgıcılara yakın olmayınız.

22- Vücudlarına dövme yapanlara ve saçlarını siyaha boyayanlara yakın olmayınız.

23- Ecnebî ya'ni yabancı, nikâhla helâl olan kadınlara bakmayınız ve yakın olmayınız.

24- Kefere, putperest ve müşriklerin kestiklerine yakın olmayınız.

25- Ashâb-ı kirama ve evliyâullâha sebbedenlere, müctehi-dîn, sâdât ve selefe ta'n edenlere yakın olmayınız.

26- Harb meydanından, taundan, veba ve itâat-i meşâyih-dan ve ülül-emre itaatten kaçanlara yakın olmayınız.

27- Taamlara ve cenâzelerdeki bid'atlere yakın olmayınız.

118

TASA VVUFİ AHLÂK I

28- Nemmamlara ve Kur'ân ve hadîs'den gayri şeylerle ta-vîz edenlere yakın olmayınız.

29- Hiç bir israfa ve israfçılara yakın olmayınız.

30- Diyâr-ı küfürden gelen yağ, şeker vesâir yiyeceklerle kab ve esvâblara yakın olmayınız, (kendiniz yapınız demektir.)

31- Zâlimlerin kapısına, oyun, eğlence ve töhmet yerlerine (plaj, dans yeri, balo ve emsali) yakın olmayınız.

32- Evkafın sattığı emlâke, fâsid ve noksan alış verişe, ham meyvalan alıp satmaya ve vakıf malını tebdîl ve tağyire yakın

olmayınız.

33- Kuş uçurmağa, nefes ve celb-i havas ve da'vet-i cine yakın olmayınız.

34- Kefere sözlerine ve haram sözlere ve efrenc sözlerine (şe-

hinşah gibi) yakın olmayınız.

35- Amirlik, imamlık, kadılık gibi şeylere ve sâlihleri azil, zâlimleri ta'yîne yakın olmayınız.

36- Ayakta, yollara ve mübarek yerlere işemeyiniz.

37- Yollan kapatmak ve onlara pislik dökmek ve geçenlere ezâ veren muzır şeyleri atmağa yakın olmayınız.

38- Zühd, vera', velayet, keşif, kerâmât, ilhâmât, Allah'ı ve Resûlullâhı gördüm iddi'âsında bulunmayın.

39- Yüksek binalara, köşklere, bineklere ve her türlü ziynet ve zayiata yakın olmayın.

40- Mescidlerde seslerinizi yükseltmeyin ve çocuk, deli ve dilenciyi sokmayın.

41- El ve başla selâm vermeyin. Âlimden gayrının elini öpmeyin. Hiç kimseye eğilmeyin ve sarılmayın.

42- Kuş uçurmayın, süt kuzusunu kesmeyin, evde köpek bulundurmayın.

43- Hakdan meyi eden müftîlere ve muhaddislere, dinini bilmeyen doktorlarla, müflis tacirlere yakın olmayın.

44- Hırsızlara, hâinlere, ganimetten çalanlara, harbden kaçanlara, yetim malı ve haram yiyenlere yakın olmayın.

45- Baston ve her çeşit küffâr âdetlerine yakın olmayın.

46- Memleketin saadet ve selâmeti için siyâseti sağlam ve dürüst yapın.

GÜMÜŞHANELÎ HZ.NİN NASÎHATLERİ

119

47- İcrâ-i hudûd-ı şer'iyeye ve erkân-ı dine ve mazluma yardım ediniz.

48- Zulmü terk ile bütün maâsîden istiğfar ediniz.

49- Hak sahibleriyle helâllaşın, kimseyi incitmeyin ve tah-kîr etmeyin.

50- Bütün işlerinizi ve niyyetlerinizi tashîh ediniz.

Hatnvi besmele-i şerîf 1200

* Hatm-i Salât-ı münciye 40

Hatm-i sûre-i Feth 100

Hatm-i sûre-i Yâsîn 70

Hatm-i tehlîl 70.000

Hatm-i lâ-havle-i şerîf 1000

120

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Abdülhâlık Gucdüvânî Hazretlerinin Nasihatleri

Bu risale (1/75) şeyhler şeyhi, pîrler sultanı, velîler kutbu, ulu makamlar, yüksek kerametler, gayb âleminden gelen vâri-dât ve kudsî keşifler sahibi, Hâce Abdülhâlık Gucdüvânî (kad-desallâhü rûhahu'1-azîz) tarafından, özlü sözler halinde, tarîkat mensublarından bir mürîde emir buyurulmuş nasihatlerini ihtiva eder. Bahis konusu müridin Hâce Evliyâ-i Kelân olduğu nakl edilir.

Kim bu ince vasıflarla sıfatlanırsa, ma'rifet çeşmesinden bir damla onun cân-ı dimağına akar ve ebediyyete kadar mest-i ilâhî olur. Mürîdlerin uyanıklarının hepsi bu cinsden bir mestliğe dalmışlardır. Yâ Rab, pâk kullarının canlarına açtığın o esrardan bir koklam da biz bîçârelerin canına nasîb eyle.

Hazreti Şeyh (k.s.) her tarîkat mensubuna önce takvayı emr etmiştir. Çünkü, tarîkate sülük edenlerin ilk makamı takvadır. Buyurdular ki:

Ey oğulcağızım! Sana vasiyet ederim ki, takvayı kendine şiar edinesin. İbâdet cinsinden vazifelerine sımsıkı sanlasın. Ahvâlini kontrol edesin. Dâima, hatâlardan korku halinde olasın. Allah (cc)'ın hukukunu ve Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Hazretleri'ne olan borcunu ödeyesin. Anne- babanın, bütün şeyhlerinin hukukunu gözetesin ki, Hak teâlâ da seni hıfz eyleye. Senin üzerine bir vecîbe olsun ki, Kur'ân-ı kerîm okumayı asla bırakmayasın. İster zahirî, ister bâtınî olsun, hep Kur'ân'da gözet ve oku. Gizli veya aşikâr, Kur'ân'ı ibret ve tefekkürle kan ve gözyaşlarıyla oku. Her bir hâlini Kur'ân'a döndür ve benzet. Zira halk içinde Cenâb-ı Hakk'ın hücceti Kurîân'dır.

(1/75) Fatih Millet Kütüphanesi, Farsça Bl. No: 827'deki eserin 346. ve devamındaki sayfalardan alınmıştır.

A.GUCDÜVÂNÎ HZ.NÎN NASİHATLERİ

121

İlim öğrenmekden bir adım uzak kalma. Fıkıh ve hadîs ilmini öğren. Câhil sofulardan uzak ol ki onlar, din yolunun hırsızları ve Müslümanlığın yol kesicileridir.

Üzerine borç olsun ki, sünnet-i şerîfeye sımsıkı sanlasın ve selef-i sâlihînin imamlarının yoluna gidesin. Çünkü, dinde yeni çıkan herşey sapıklıkdır. Gençlerle, kadınlarla, ehl-i bid'atle, zenginlerle sohbet etme. Çünkü senin dinini alıp götürürler. Dünyalıktan iki somuna razı ol ve helâl ye ki, bütün hayırların anahtarı budur. Haramdan uzak ol. İnsanlardan kaç ve fukara ile sohbet eyle. Kendi tenha mahallinde otur ki seni ateş yakmasın. Helâl giyin ki, ibâdetlerin tadına erebilesin. Allah'ın celâlinden dâima kork ve unutma ki bir gün hesab mahallinde ayakta durdurulacaksın. Gece ve gündüz çok namaz kıl ve cemâati terk etme, amma, imâm veya müezzin olma.

"Kıbal"lere kitap sayfalarına adını yazma. Mahkemelerde zaruret olmadan bulunma. Sultân ile sohbet etme. Büyüklerin nasîhatlarından dışarı çıkma. Arslandan kaçar gibi insanlardan kaç.

Üzerine borç olsun ki, az şöhretli olasın. Dindarlığın herkesin diline düşmesin. Yine üzerine borç olsun da seyahat et ki, nefsin hor olsun. Şeyhlerin gönüllerini gözle ve dikkat eyle. Hâ-negâh inşa eyleme. Hânegâhda oturma. Birinin medhiyle mağrur veya kötülemesiyle gamlı olma. Halkın medhi de, zemmi de, nazarında aynı olmalıdır. Halkla iyi huyla geçim eyle.

Üzerine borç olsun, edebli ol. Bütün halka, onların küçük veya büyüğüne merhamet eyle. Yine üzerine borç olsun ki, gül-meyesin; çünkü, gülmek gaflettendir ve gönülü öldürür.

Hazret-i Muhammed (s.a.s.) Hazretleri buyurmuşlardır ki: "Benim bildiğimi siz bilseydiniz,az güler çok ağlardınız." Allah'ın mekrinden emîn bir hal takınma. Fakat onun rahmetinden ümid de kesme. Havf ve recâ arasında yaşa ki, tarîkat sâliklerinin makamı budur. Bazan havf, bazan da recâ.

Yine Şeyh (k.s.) buyurdu ki: Ey oğulcuğum! Şeyh, müridin babası gibidir. Hattâ oğluna babasından daha da şefkatlidir. Çünkü onu Allah'a yakınlık makamına erdirir. Gücün yeterse kadın alma. Çünkü o zaman dünyanın talibi olursun ve dünyayı taleb

122

TASA VVUFÎ AHLÂK I

ederken, dîn elinden gider. Nefsin müştak ise dâima mücâhede-de ol. Dâima âhiretin gamını çek, ölümü çok hatırla. Başkanlık isteyici olma ki, kim başkanlık severse, ona tarikat sâlikidir demek lâyık olmaz.

Üzerine borç olsun, dâima oruç tut, çünkü oruç inşam mahfuz tutar. Fakr içinde pâkize ol. Dünyadan perhizkâr ve âhirete râğıb ol. Dindar ve vefalı ol. Fakîh ve âlim ve sâbit-kadem ol. Allah (cc.) yolunda, şeyhlere hem mal, hem beden ve hem de can ile hizmet et. Onların seyir ve sülûkuna ihtimam göster. Şeyhlerden ne görürsen inkâr etme. (Şeri'ate muhalif olması hali müstesna), çünkü inkâr edersen, şeyhlerden birşey elde edemezsin.

Devlet adamlarının kapısından birşey isteme. Yarın için azık biriktirme. Allah'ın rızka kefil olduğuna güven. Çünkü Kur'ân'da buyuruyor ki: (1/76)

Tevekkül makamına ayak bas ki, Allah teâlâ buyurur:

(1/77)

Yanı: "Kim Allah'a tevekkül ederse, Allah ona kâfî gelir" Bilesin ki, rızık bölüşülmüştür. Allah sana ne vermişse, halka bezi

eyle.

Buhul ve hasedden uzak ol; çünkü, cimrilik ve kıskançlık, yarın Cehenneme atılacaktır. Dış görünüşünü süsleme ki, dışı süslemek, için harablığmın alâmetidir. Allah'ın va'dine güven. Bütün yaratıklardan ümid ve tama'ı kes; onlarla ünsiyet etme. Doğruyu söyle ve korkma. Dâima Hak ile beraber ol. Mahlû-kâttan kimseyle sohbet etme. Allah teâlâdan uzak düşersin.

'(1/76) Hûd U/6 (1/77) Talâk 65/3

A.GUCDÜVÂNÎ HZ.NİN NASİHATLERİ

•123

Üzerine borç olsun ki, kendi nefsinin ihtiyacı peşinde ol. Kendi nefsini azîz tut. Çünkü seni taşıyıcıdır. Dilini tut. Halka dâima nasihat eyle. Sana borç olsun ki, yeme ve içmeyi azalt. Az uyu ve az söyle. Yemeğe muhtaç olmadıkça asla bir şey yeme ve mazeret olmadan asla söz söyleme. Uyku sana galebe çalmadıkça uyuma ki, bir miktar uyuduktan sonra namazı daha dürüst ve daha çok kılarsın.

Semâ meclisinde çok oturma ki, zamanla semâ çok nifak çıkarır. Semâ bir çok gönülü öldürür. Şemâı inkâr da etme ki semâ'ın erbabı çokdur ve semâ reva değildir, ancak bir kimseye ki, gönlü diri, kendi ölü ola. Kimde ki, bu halet bulunmaz, oruç ve namazla meşgul olursa daha uygundur. Gönlün dâima gamlı, gözün yaşlı, amelin hâlis, duan mücâhede, elbisen yıpranık olmalıdır. Arkadaşların dervîş, evin mescid, malın fıkıh, ziynetin zühd, munisin ulu Rab'bın olmalıdır. Kendisinde şu beş hasleti bulmadığın kimseyi arkadaşlığa kabul etme:

1- Âhireti dünyaya tercîh etmeli.

2- İlmi dünya ameline tercîh etmeli.

3- Horluğu rağbetliliğe tercîh etmeli.

4- Gizli ve aşikâr ameli gözetici olmalı.

5- Ölüme hazırlıklı olmalı.

Yine buyurdu ki: Ey oğulcağızım! Seni dünya mağrur etmesin, aldatmasın. Üzerine borç olsun ki, halvette yalnız olasın, kırık gönüllü olasın. Tâ keramete nail oluncaya kadar Allah korkusunda müstağrak olasın. Dünyadan uzak şöyle yaşa ki, yabancı bir ülkede sanki gurbettesin. Dünyadan soyulmuş ve pâk ol. Ve tertemiz dışarı çık. Çünkü yarın hangi taifeden olacağını bilemezsin.

Yine buyurdu ki: Ey oğulcuğum! Bu zikrettiğim vasıflara dikkat et ve ezberle, ben yakınlarımdan öğrendiğim ve işlediğim gibi, sen de bunları katında tut ve işle ki, Hak teâlâ da sana dünya ve âhirette nazar kıla. Bu zikr edilen evsâf, mürîdlerden birinde zahir olursa, ona şeyhlik verilmesi lâyık olur. Kim onları tahakkuk ettirirse, ona maksad hâsıl ve iriaksûd elde edilmiş olur. Fakat, bu mertebeye herkes eremez.

124

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Hâce Evliyâ-i Kelân diyor ki:

Şeyhim bunları söyledikten sonra elimi tuttu ve son olarak şöyle dedi: Sana vâcibdir ki, yaşadığın müddet benim mescidimde bulun. Terk edersen, özrün apaçık ve meşru özür olsun... Dualar...

54 FARZ

125

Bilinmesi Zarurî Olan 54 Farz

1- Allah teâlâyı bilip dâima zikr etmek.

2- Helâlinden yemek ve içmek.

3- Abdest almak.

4- Beş vakit namaz kılmak.

5- Cünüplükden gusl etmek.

6- Kişinin rızkına Allah teâlânm kefil olduğunu hak bilmek.

7- Helâlden pâk libâs giymek.

8- Hak'ka tevekkül etmek.

9- Kanâat etmek.

10- Ni'metlere mukabil Hak teâlâya şükr etmek.

11- Hak'dan gelen kazaya razı olmak.

12- Belâlara sabretmek.

13- Günahlara hemen tevbe etmek.

14- İhlâs üzere ibâdet etmek.

15- Şeytanı düşman bilmek.

16- Kur'ân'ı hüccet tutmak.

17- Ölümü hak bilmek.

18- Hak teâlâ'nın sevdiğini sevip, sevmediğinden kaçmak.

19- Babaya ve anaya iyilik etmek. >

20- El-emr-ü bi'1-ma'rûf ve'n-nehyü ani'l-münker yapmak.

21- Akrabayı ziyaret etmek.

22- Emânete hiyânet etmemek.

23- Dâima Allah teâlâdan korkup ferahı terk etmek.

24- Allah teâlâya ve Resulüne itaat etmek.

25- Günahlardan kaçıp ibâdetle meşgul olmak.

26- Din reislerine itaat etmek.

27- Âleme ibret nazarıyla bakmak.

28- Tefekkür etmek.

29- Dilini fuhuş sözlerden korumak.

30- Kalbini pâk tutmak.

31- Hiç kimse ile alay etmemek.

126

TASA VVUFÎ AHLÂK I

54 FARZ

127

32- Harama bakmamak.

33- Sözlerinde sâdık olmak.

34- Kulağını münkerât dinlemekden men etmek.

35- İlim taleb etmeK.

36- Kile ve terazisini hak üzere tutmak,

37- Hak'kın azabından emin olmayıp dâima korkmak.

38- Fukaraya sadaka vermek ve yardım etmek.

39- Hak'kın rahmetinden ümidini kesmemek.

40- Nefs-ü hevâsınauymamak.

41- Allah rızâsı için yemek yedirmek.

42- Kifayet miktarı rızık taleb etmek.

43- Malının zekâtını vermek.

44- Hayız ve nifâs halinde iken eşine yaklaşmamak.

45- Cemî ma'siyetten kalbini pâk tutmak.

46- Kibirliliği terk etmek.

47- Baliğ olmamış yetimin malını muhafaza etmek.

48- Taze gençlere yakın olmamak.

49- Mâlî ve bedenî kudreti olduğu zaman hac etmek.

50- Zulümle kimsenin malını yememek.

51- Hak'ka şirk koşmamak.

52- Zinadan kaçınmak.

. 53- Şarab ve içki içmemek. 54- Yalan yere yemin etmemek.

Hased, kibir, riya, hırs, gazab, şehvet, gaflet, şöhret, kin gibi şeylerden uzak olmak da kalb temizliğinin alâmetlerindendir. Bunları tekrar tekrar dikkatle okuyup ve belleyip amel etmeğe çalış ki, Allah teâlânın makbul ve memdûh kullarından olasın ve sallâllâhu alâ seyyidinâ Muhammedin ve alâ âlihî ve sahbihî ecmaîn.

Mızraklı ilmihal'i muhakkakbulve dikkatle oku, o sana yeter ve artar. Bu elli dört farz da oradan alınmıştır. (1/78)

(1/78) Mızraklı llmihal,49

Peygamber (s.a.s.) Efendimiz Hazretlerinin, Muâz ibni Cebel (r.a.) Hazretlerine söylediği nasihatler: (1/79)

Rasûl-ü Ekrem Efendimiz elimden tuttu, biraz yürüdükten sonra buyurdular ki:

-Yâ Muâz, sana Allah teâlâdan korku üzere olmanı, sözlerinde doğru olmanı; ahdine vefa, emâneti edâ, hıyanetliği terk, yetime merhamet, komşu haklarına riâyet, kinini ve gayzını yutmak, yumuşak konuşmak, bol selâm vermek, imâma itaat etmek, Kur'ân'ın mânâsına vukuf peyda etmek, âhireti sevmek, hesabdan havf etmek, emelini azaltmak, amelini güzel etmek, hiç bir Müslümana şetm etmemek, yalancıları tasdik etmemek, sâdıkları tekzib etmemek, imâm-ı âdile âsî olmamak, yer yüzünde fesad çıkarmamak hususlarını tavsiye ve vasiyyet ederim. Yâ Muâz, Allah teâlâ'yı her taş ve ağacın bulunduğu yerde zikr eyle. (Yani dünya taş ve ağaçdan hâlî olamayacağından dâima zikr eyle demektir.) Günah işleyince hemen akabinde tevbe eyle. Gizli günahlanna gizlice, aşikâr günahlanna da açıkça tevbe eyle. (Yânî tevbekâr olduğunu âleme beyân eyle),

Bu nasihatler ne kadar kıymetlidir. Hemen Cenâb-ı Hak cümlemize tevfîkını refîk eyleye ve sallallâhü alâ seyyidinâ Muhammedin ve âlihî ve sahbihî ecmaîn.

Aynı kitabın tevbe bahsinin 18. hadîsinde de şöyle denilmektedir. (1/80)

Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri buyurmuşlar ki:

Günahlanna tevbe edip nedamet eden kişi Allah teâlâ'nm rahmetine mazhar olmakta; kendi amellerini beğenen mütekeb-bir ve iftiharcı kişi ise gazab-ı ilâhiyeye intizardadır, (çünkü, mürâî ve kezzâbdır.)

Ey Allah'ın kulları, biliniz ki, her amel sahibi yaptığı amel-

(1/79) Et-Terğîb ve't-terhîb IV, 107, Tevbe Babı (1/80) Et-Terğîb ve't-terhîb, IV, 90, İbniAbbâs r.anhüma'dan rivayet ediyor.

128

TASA VVUFÎ AHLÂK I

le karşılaşacaktır. Kimse dünyadan çıkmaz, işlediği iyi ve kötü amelini görmedikçe; yani hâl-i ihtizârda iyiler yapmış oldukları iyiliklerin mükâfatını, kötü iş işleyenler de cezalarını görmedikçe ruhları kabz olunmaz. Bütün amellerde itibar sonlarınadır. Gece ile gündüz, insanları Hak'ka götüren binekler ve vasıtalardır. Binâenaleyh bu gece ile gündüzde âhirete ve Allah teâlâ-ya gidişi güzel ediniz. "Vanî hayırlı amelleri çoğaltıp kötü hareketlerden uzak durunuz; tevbeyi te'hirden sakınınız. Belki tev-beyi ve iyi amelleri çoğaltınız. Çünkü ölüm size ansızın gelir. Sizden birinizi yâriî sizleri, Allah teâlânın hilmi aldatmasın. Muhakkak Cennet ve Cehennem sizlere ayakkabınızın tasmasından daha yakındır. Bu teşbih, nimet ve azabın bize sür'atle erişmesini anlatmak içindir. Ruhun çıkışından sonra mutî olan mü'minler itaatlerinin sevabını, âsîler de isyanlarının cezasını görürler. Âkil olan, Allah teâlâ'ya tevbe edip ibâdet ve tâate devam eder. Zîrâ ömrün ne zaman biteceğini Allah teâlâ'dan başkası bilemez. Sonra Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri: (1/81)

U JAJ

V-

"Artık kim zerre ağırlığınca hayır yapmışsa onu görür. Kim de zerre ağırlığınca şer yapmışsa onu görür." mealindeki âyet-i kerîmeyi okudu.

(1/81) Zilzâl 99/7-8

l'TÎKÂD

129

Erzurum'Iu İbrahim Hakkı Hazretleri'nin İ'tikâd Hakkında Bir Nazmı

Nev'i râbî: İ'tikâd-ı kalbi tashih ve ehl-i sünnet ve cemâat mezhebine tatbiki bildirir.

Ey aziz! Ma'lûm olsun ki, sahâbe-i güzîn Hazerâtı ve onlardan sonra gelen tabiîn ve eimrne-i dîn-i mübîn ve selef-î sâii-hîn radıyallâhü teâlâ anhüm ecmaîn cümlesinin i'tikâdı bu manzumenin mezâmininde nizâm bulmuştur.

Huda Rabbım, nebîm hakka Muhammeddir Resûlullah. Hem İslâm dînidir dînim kilabımdır kelâmullah.

Akâid içre ehl-i sünnet oldu mezhebim cem'an Amelde Ebû Hanîfe mezhebimdir mezhebim vallah.

Dahî zürriyyetiyim Hazret-i Âdem nebînin hem Hafîl'in milletiyim, dahî kıblem Kâ'be beytullah

Bulunmaz Rabbımızin zıddı ve ne emsali âlemde, Ve suretten münezzehdir, mukaddesdir teâlaliah.

Şeriki yok,beridir doğmadan doğurmadan ancak. Ehaddır, küfvü yok,İHLÂS içinde zikr eder Allah.

Ne cism ü ne arazdır, ne mütehayyiz, ne cevherdir. Yimez, içmez zaman geçmez, beridir cümleden Allah.

Tebeddülden, tegayyürden, dahî elvan ü eşkâlden Muhakkak ol müberrâdır budur selbî sifâtullah.

Ne göklerde ne yerlerde ne sağ ve sol ve ön, ardda Cihetlerden münezzehdir ki, hiç olmaz mekânullah.

130

TASA VVUFÎ AHLÂK I

l'TİKÂD

131

Hudâ vardır velî, varlığına yok evvel ü âhir. Yine ol varlığıdır kendinden, gayrı değil vallah.

Bu âlem yoğiken ol var idi,ferd ü tek ü tenhâ Değildir kimseye muhtaç u hep muhtaç, gayrullah.

Ana hadis hulul etmez ve birşey vâcib olmaz kim Her işde hikmeti vardır, abes fi'l işlemez Allah.

Hulul etmez ö zât abde ve hiç bir ferde zulm etmez, tbâdın aslahı lâzım değil kim, halk ede Allah.

Ana bir kimse cebr ile bir iş işletemez asla.

Ne kim kendi murad eyler vücûda yol gelür billah.

Anın herbir kemâli bîtegayyür hâsıl olmuştur. Ki yokdur muntazir olunacak hiç bir kemâlullah

Sıfât-ı bâ-kemâliyle o dâim muttasıfdır kim Kamu noksan sıfatlardan beridir zülcelâl Allah.

Sekizdir çün sıfât-ı zâti, ilim ile irâdettir.

Hayât u kudret u halk u basar sem' u kelâmullah.

Alîm oldur ki ilmine erişmez kimsenin aklı, thâta eylemişdir cümle bu eşyayı ilmullah.

Mürîd oldur dileyici ve herşey üzre kadirdir. Ne kim diler, olur peyda alâ vefk-ı murâdillah.

Cemî-i hayr ü şerri ol diler, takdîr ü halk eyler Velî hayrı sever, ancak ki sevmez serleri Allah.

Basîr oldur hakikatte ki,hep eşyaya nazırdır. Velî gözden münezzehdir, basardır min sıfâtillah

Semî' oldur, her âvâzı işitir sır ile cehri Münezzehdir kulakdan ol, sıfattır anda sem'ullah.

Mütekellimdir ol amma, beridir dilden, ağızdan. Hurûf ü lafz u savt ile değil vasf-ı kelâmullah.

Sübûtiyye sıfatı kim,ne aynıdır, ne gayridir. Kadîm u dâim u zâtiyle kâimdir sıfâtullah

Hak'ın mükrem ibâdidır melekler yerde, göklerde Avamından avâm-ı nâsı efdal eylemiş Allah.

Yemek içmek, hem erkeklik dişilik yoktur onlarda Hak'a hiç âsî olmazlar, mutî'dirler li emrillah

Ve Cebrail ü Mîkâil ü İsrafil ü Azrail Mukarrebdir, peygamberdir bu dördü hep emînullah.

Hak'ın yüz dört kitabı kim nebîler üzre inmiştir. Kütübdür anların dördü, suhuf yüzü kelâmullah.

Zebur'u verdi Davud'a, dahî Tevrat'ı Musa'ya. Ve hem tncîl'i îsâ'ya getirmiş Cebrail vallah.

Habîbullah'a Kur'ân'ı getirdi hacet oldukça. Yigirmi üç yıl itmam eyleyib, kat' oldu vahyullah.

Dahî ben enbiyâ hakkında bildim ismet ü fıtnat Nezâfet, hem emânet, sıdkıla teblîğ-ı hükmüllah.

Gadirle kizb ü humk u kitman ü hıyanetten Münezzehtir, müberrâdır cemî-i enbiyâullah.

Nebîler ismini bilmek dediler bazılar vâcib Yigirmi sekizin bildirdi Kur'ân'da bize Allah:

132

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Biri Âdem, biri tdrîs ü Nûh ü Hûd ile Salih, Hem tbrâhîm ü tshâk ile tsmâîl zebîhullah

Dahî Ya'kûb ile Yûsuf, Şuayb u Lût ile Yahya Zekeriyyâ ile Hârûn, ah-i Mûsâ kelîmullah.

Ve Dâvûd u Süleyman u dahî İlyâs u Eyyûbdur, Birisi Elyesâ'dır dahî, îsâ'dır o rûhullah.

Birisinin ismi Zül-kifl ü, biri Yûnus nebidir hem, Hitâmı ol habîb-i Hak Muhammed'dir Resûlullah.

Uzeyr ü, Lokman u Zül-karneyn'de ihtilâf olmuş, Ki, ba'zı enbiyâdır der ve ba'zı der veliyyullah.

Cemî-i enbiyânın evvelidir Hazret-i Âdem. Kamudan efdal u âhir Muhammeddir Habîbullah

İkisinin arasında katı çok enbiyâ gelmiş. Hisâbın kimseler bilmez, bilir anı neman Allah.

Risâlât-ı rüsül, mevt ile bâtıl olmaz ol kat'â Ve efdaldir melekler cümlesinden Enbiyâullah

Bizim Peygamberin ahkâm-ı şer'i öyle bakîdir Ki ehl-i mahşeri bu şer' ile fasl edecek Allah.

Ve mi'râc-ı Nebî hakdır, ana şahsıyla muhtasdır. Çıkıp fevkal-ulâya Hak'kı görmüşdür Habîbullah

Cihan cümle cihâtıyla ve ecza ve sıfatıyla Hem ef'âl-i ibâdın hayr ü şerri cümle halkullah.

Anın ilm ü murâd u hak u takdiriyle hâdisdir. Ki yokdur Hâlık u bârî iki âlemde gayrullah

İ'TİKÂD

133

İbâdın ihtiyarı vardır ef'âlinde cüz'îce

0 ef'âl üzre bulmuşlar sevâb u hem ikâbullah

01 ef âlin cemîlidir, Hak'kin hub bu rızasıyla Kabîhinde bulunmaz ne muhabbet, ne rızâullah

Sevâb ifdâlıdır Hak'kın ve adlidir ikâb anın Vücûb îcâbsız Hak'ka; be-istihkâk-ı abdullah.

Mukârindir bu fi'Ie istitâat kim o kudrettir. Bulunsa istitâat olunur teklîf-i şer'ullah.

Ki abdin kendi vüs'unda ne kim olmaz, anı asla Ana dm içre teklîf etmemiştir ol rahîm Allah.

Haram erzâkdır herkes yer içer kendi rızkın hep Ve kimse kimsenin rızkın alıp eki edemez vallah.

Ecel vaktinde meyyittir o, maktul u ecel birdir Ve hâl-i ye'sin îmânı değil makbul indallah.

Heyûlâ yokdur ezhân içre bir cüz olduğu hakdır Ki ol vasf-ı tecezzîden müberrâdır der ehlullah

Kabirde meyyite Münker-Nekir dört şey suâl eyler.

Ki Rabbin kim, nebîn kimdir, nedir dînin ve kıblen gâh.

Cevâbın verenin canıyla cismi zevk eder anda Şaşıp küffâr u âsîler çeker anda azâbullah.

Bu dünyâya gelen gider ki, kalmaz canlı hiç kimse Dahî yevm-i kıyamette eder emvâtı ba's Allah.

Verirler defter-i a'mâlini her âdemin anda Kiminin sağ eline, kimine soldan maazallah.

134

TASA VVUFt AHLÂK I

Kitabıyla hisâbı var, Huda'nın rûz-ı mahşerde Sorarlar herkesin ef âl U akvâlin biemrillah.

Kebâirle segâir ehline ol gün şafâatler Ederler enbiyâ ve ehl-i Hm ü evliyâullah

Ameller vezn olundukda, sıratı geçmemiz hakdir Ve kevserle sekiz cennet verir mii'minlere Allah.

Giricek Cennete mü'minler, anda çok bulup ni'met Görürler şübhesiz anda niteliksiz Cemâlullah

Ve Cennetle Cehennem şimdi var, ehliyle bakîdir. Cehennem yedidir, ehlin yakar dâim o nârullah.

Kazâyıla gelir her hayr u şer Tanrı cenabından Bulur hayr, ehlini dâim; olur şer, ehline hemrâh

Ve Peygamber ne kim eşrât-ı saatten haber vermiş İnandım cümlesin izhâr eder vaktında hem Allah

Çıkar yer dâbbesi Deccâl u Ye'cüc ile Me'cûcu Doğar gün, mağribinden, çün iner gökden o Rûhullah

Kebîre, mü'mini îmândan ihrâc eylemez dahî Ne küfre dâhil u ne tâatin habt ede indallah

O isyan eylemez anı muhalled, hem Cehennemde Meğer kim i'tikâd eyler helâl, anı maazallah.

Huda afv eylemez şirki ve illâ andan ednâyı Dilediği kulundan her günâhı afv eder Allah.

Kebâirsiz kaçan câiz,ikâb olmak sağairle Ve bî-tevbe giden caiz, kebâirden geçe Allah

İ'TİKÂD

135

Kabul eyler duayı Hak teâlâ kendi fazlıyla Ve hâcât-ı ibâdı hem kaza eyler Rauf Allah

Dahî İslâm ile îmân, ikisi şey-i vâhiddir. Cenâb-ı Hak'dan ol her ne getirdiyse Resul ullah

Kamusun dil ile ikrar u tasdîk eyledim bi'l-kalb Birine yoktur inkârım inandım şüphesiz vallah.

Çü dîn,a'mâli îmândan muhakkak başka, hâricdir. Pes, îmân izdiyâd u nakıs olmaz, hıfz ede Allah

Dimem kim inşâallah mü'minim, bil mü'minim hakka. Bu ma'nâ ile îmân, kisbî ve mahlûkdur lillah

Ve amma Tanrının kendi kuluna ma'rifet gencin Hidâyet kıldığı ma'nâ ile vehbîdir ol billâh

Ve îmân-ı mukallid hem sahih olmuştur amma kim Ol istidlâl-i aklı terk ile âsim olur billah.

Kerâmât-i velî hakdır, Nebîsi mu'cizâtıdır. Keser az müddet içre çok mesafe evliyâullah

Bulurlar vakt-ı hacette, taam u hem libâs anlar. Behâim hem cemâd anlarla söylerler biiznillah.

Gehî su üzerinde meşy ederler vecd ü haletle Havada gâh uçarlar, hark eder âdâtını Allah

Erişmez bir *elî, hiçbir nebinin rütbesine hem Ana ermez ki andan sakıt ola emr ü nehyullah.

Ve efdal evliya: Sıddîk-ı ekber ba'dehû Fârûk Ve Zin-nûreyn'den sonra Alî'dir ol veliyyullah.

136

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Bu dördü hem hilâfette bu tertîb üzre kâimdir. Bu çâr-yârdan sonra, hem efdal evliyâullah

Kalan ashabıdır ki, cümlesinin zikri hayr olsun. Cemî-i âl ü ashâb-ı kiramı sevmişem fillah

Aşere-i Mübeşşere ve Fâtımâ, Hasan, Hüseyin Bu ümmetten bulara Cennet ile neşhedü billah

Ve gayri kimseye aynıyla cennetlik denilmez kim O gaybe hükm olur, gaybi ne bilsin kimse gayrullah

Ve ashâb-ı kiramın cümlesinden sonra ümmetten. Cemî-i Tabiîn olmuşdur efdal evliyâullah.

İmâmü'l müslimîn, sultân-ı müslim hür mükellef hem Kureyşî, tâhir olmalı,edip tenfîz-i hükmüllah.

Velî Hâşimli ma'sûm, efdal olmak şart değildir kim O fısk u cevr için hiç mün'azil olmaz bi şer'iilah.

Ve berr ü fâcire uyup, namazım kılarım bile Hem anların cenazesi namazın kılarım Allah

Ve huf üzre hazardan, hem seferde mesh caizdir. Ve müskir olmayan temr ü ineb suyu mübâhullah

Tasaddukla duamızdan bulur emvâtımız ni'met Ve fazl-ı emkine, eşhas u ezmân hakdır eyvallah

Bilinmez müşrikin etfâli,Cennette mi.nârda mı Ve küffâre kirâmen kâtibin vermiş kerîm Allah.

Nekim ma'dûmdur, ol şey-i mer'î add olunmaz hem Mükevven kâinata benzemez şeydir Teâlâllah.

İ'TİKÂD

137

İsâbet-i nazar caiz ve sihr inşâna vâkîdir. Beşer aklından efdaldır» ulûm-u enbiyâullah

Delîle müctehid evvel bakıb eyler isabet, hak Ve sonra hükme bakdıkda, hatâsın afv eder Allah

Ki hak birdir, muayyendir ve Kur'ân u hadîs ancak Ne mikdâr olsa mümkün, zahirine hami olur hergâh

Bu zahirden ol ehl-i bâtının da'vasi ma'nâya Udûl u hem nusûsu red dü istihfâf-ı şer'uİlah

Hem istihlâl-ı zenb u rahmet-i Hak'dan yeis hem de Azabından emîn olmak, bu cümle küfrdür billah

Ve lafz-ı küfrü tav' ile ve kâhin sözlerin tasdîk Küfürdür lâkin inkârı, yeniden tevbedir lillah

Huda otuz iki farzı ibâdına buyurmuşdur. Kamusun farz bildim, boynuma aldım, bi-tav'illah.

Şürûtu beştir İslâm'ın ki tevhîd ü salât u savm Zekât u hac ganîler hakkına farz eylemiş Allah.

Namazın şartı hâriçte olanlar altı farz olmuş Ve erkânı içinde oldular hem altı farz-ullah

Dışındaki taharet, setr-i avret vakti bilmektir

Ve abdest almak u niyyet, hem istikbâl-i Beytullah

Namaz içinde tekbîr ü kıyam ile kırâettir. Rükû u ka'de-i uhrâ, ikişer secdedir lillah.

Vüzûun farzı yüz yumak yedini mirfakiyla hem. ' Başa mesh eyleyip, ayakları gusl et dedi Allah.

138

TASA VVUFÎ AHLÂK I

GÜZEL AHLÂKLAR

139

Ve guslün farzı üçtür, kim temazmuzdur, hem istinşâk Üçüncü cümle a'zâsın yumaktır tevbeten lillah

Teyemmüm eylemek vâcibdir, abdest ile gusl için. Su bulunmazsa yâ kudret yoğisedir bu şer'ullah

Anın rüknü iki vurmak, şürûtu beş: Biri niyyet. Said ü tâhir u mesh, biri acz-i ibâdillah.

Ve savmın farzı üç: Niyyetle eki ü şürbü terk etmek. Fecir doğdukda gün batınca imsak oldu emrullah

Dahî haccın furûzu üç: Biri ihrama girmektir. Biri vakfe Cebel üzre, ziyaret oldu Beytullah.

Haramı i'tikâd etmek haram, andan sakınmakdır. Helâli hem helâl etmek, budur cümle furûzullah

Hem ashâb-ı güzîn ü tabiîn ü müctehidînin

Ne kim var ehl-i sünnet vel-cemâat cümle ehlullah

Kamunun i'tikâdın bu yüz on beyt içre bil Hakkı Budur hak mezheb ancak bunda sabit eylesin Allah.

Eğer benden küfür amd u hatâen sâdır olduysa Ben o küfrün cemîinden beri oldum li vechillah.

Dahî şer'a muhalifse, eğer ef'âl ü akvâlim,

Ben anlardan riicû' ettim ve tübtü kurbeten lillah

Nekim kılmış Habîbullah bize teblîğ-i ahkâmı Kabul ettim anı, âmentü billahi ve hükmillah.

Dilim ikrarını kalbimle tasdik eyledim candan Senin hıfzında îmânım,emânet olsun ey Allah!

Güzel Ahlâklar

Şimdi sizlere az da olsa güzel ahlâklardan bahs edeceğim. Malûmunuzdur ki bu hususta söylenen hadîs-i şerifler pek çoktur. Mü'minlerin en mükemmeli, ahlaken en güzel olanıdır. En

evvel lâzım olan şey ehl-i sünnet akaidi üzerine iman ve i'tikad-dır. Tkbiî bunlar olmayınca diğer güzel huyların hiç kıymeti kalmaz. Bu hususun izahı ayrı bir bahiste bildirilecektir. Güzel ahlâkların başhcaları, meşâyih-i kiramdan Muhammed el Müftî el-Hâdimî kuddise sirruhû'nun kitabında şöylece sıralanmıştır: İhlâs, ihsan, tevâzû, zikr-i minnet, nasihat, tasfiye, gayret, gıbta, sehâ, îsâr, mürevvet, fütüvvet, hikmet, şükür, rızâ, sabır, havf ve recâ, el-buğzu fillâh, el-hubbu fillâh, tevekkül, humûl, nazarında zem ve medhin müsâvîliği, mücâhede, hayırlı amellere sa'y, ölümü anma (hatırlama), işlerini Hak'ka teslim, ilim talebi, gönül selâmetliği, şecaat, hilim, nfk, tevbe, ahde vefa, vadini yerine getirme, zühd, kanâat, hayırlara çalışmak, rikkat-ı kalb, şevk, haya, Allah'ın emirlerine ta'zim, el-ünsü billâh, Allah'a kavuşma arzusu, vekâr, zekâvet, istikâmet, edeb, feraset, sadâkat, murakabe, murâbata, muhasebe, muâtebe, kinini yenmek, ibâdet için çok yaşamayı istemek, huşû,yakîn,ubûdiyyet, mükâfat.

140

TASA VVUFÎ AHLÂK 1

Kötü Ahlâklar

Sâlik için gerekli olan, muhakkak bütün işlerin azimet tarafını tercih edip, ruhsatlardan sakınması, uzaklaşması, ve bütün işlerinde Allah teâlâ'nın rızâsını istemesi ve Resûlullah Efendimizin (s.a.s.) sünen-i seniyyesine ittibâ etmesidir. Öyle ki, azimetlerle amel, kendisinin tab'ına uyması ve âdet kabilinden olmaması, dünya adamlarının yollarına gitmemesi de gerektir. Çünkü onlar bütün işlerinde Allah'tan gafildirler. Onların gidişleri de dünya ve âhiret bakımından sonu iyi olan bir yol değildir. Binâenaleyh âhiret yolcusu olan erbâb-ı kemâlin, nefsânî sıfatlardan, şerîatte mezmûm, hakikatte habis olan mezmûm sıfatlardan uzaklaşması lâzımdır.

Bu kötü sıfat ve ahlâklar şunlardır:

Fâsid akideler, günahları irtikâb, tevbeyi terk, farz, vâcib ve sünnetleri bilmemek, ibâdete tenbellik, kibir, ucüb, kin, ha-sed, adavet, riyaset jsevgisi, riya, öğünmek, hiyle, hıyanet, mü-dâhene, hasislik, hırs, tama', harama ve mübâha meyil, şehvete meyil, çalgı dinlemek, günah yerlerinde bulunmak, hırsızlık, iftira, sövme, dövme, gıybet, kovuculuk, yalancılık, başkalarıyla istihzâ,hakâret etmek, gazab, incitme, gönül kırma, buğz, gayz, dargınlık, mücâdele, imtihan, feryâd ü figân, oburluk, tufeylîlik, tenbellik, sihirbazlık, sertlik, zulüm, dünya sevgisi, israf, aşırı sevinme, ahde vefasızlık, şakalaşma, tezeyyün (aşırı süslenme), rüşvetçilik fitne sevgisi,seviyye birliği istemek, kötü arzuları te-mennî,tûl-i emel, arka dönme, haya azlığı, korkaklık,efrâd-ıâi-lesini kıskanmamak, ganimet malından çalmak vs.

Bu gibi mezmûm sıfatların hepsi ma'nevî necislerdir. Bu ne-cisleri hâmil olarak Hak'ka takarrüb hiç bir suretle mümkün olmaz, zahirî necasetlerle ibâdete yaklaşmanın mümkün olmadığı gibi. Bunun için her sâlike nefsini bu kötü ahlâklardan temizlemesi ve sakınması lâzımdır ki, ind-i ilâhide olan fevz ü felaha nail olsun.

HİLM

141

Hilm

İyi insan olabilmek için insanların yanında ve ind-i ilâhîde ve meleklerin katında razı olunan ahlâk-ı hamîdelerle ahlâklan-mak lâzımdır.

Efendimiz (s.a.s.) buyurmuşlardır ki, ahlâklar hazîne-i ilâhîde mahfuzdur. Cenâb-ı Hak kuluna hayır murad ederse, onlardan bir ahlâkı ona ihsan eder.

Allah'ın razı olduğu ahlâkların başında hilm ile tevâzâ gelir. Bu iki ahlâk bütün iyi huyların menşei ve eşrefidir.

Hilm: Vekâr ve sekînet sahibi olmak ve yavaşlıkla beraber, ukubet etmek istedikde acele etmemek, teenni ile hareket etmektir. Bu hareketlerden netice olarak afv ve ihsan gibi büyüklükler doğar. Elbette bu herkes indinde makbul ve memduhdur. Hilmin seyyid-ü'l ahlâk olduğu cümlenin malûmudur. Hilm, ahlâk-ı ha-mîdelerin en iyisidir; ve hilm, gayzını, kinini yenmekten efdal-dır. Zîrâ, gayzın yenilmesi tekellüfle, zorlanarak hâsıl olur. Hilm ise, hiç zorlanmaya ve tekellüfe lüzum kalmadan tabiî haliyle meydana gelendir. Gayzını yutmak ve onu yenmek, bir çok zaman şiddetli mücâdelelere vabestedir ve nihayet kendisine hilm sıfatı gelerek i'tiyat halini alır, bir daha hiç bunalmadan, yorulmadan, hadiseleri hilm-i tabiîsiyle karşılar. Bu ise aklın kemâline delâlettir. Aklın diğer huylar üzerindeki istilasıdır. Bu sebeble gayzın kuvveti tabiî olarak kırılır ve akla teslim olmaktan başka çâre bulamaz. Lâkin önceden bu hali kazanabilmek için tehallüm edinilen vasfı, ancak çalışmak, zorlanmak ve hilm sahiplerine hizmet etmekle elde etmek mümkündür. Zîrâ ilm, nasıl ki bir çok seneler erbabına hizmet etmekle kazanılırsa, hilm de böylece yapılan hizmetlerin mükâfatı olur. En ufak ve adî işlerin bile erbabına hizmet etmedikçe lâyıkı veçhile yapılamayacağı herkesin meşhudu ve malûmudur. Meselâ bir merkebi bile nallayabilmek için bir nalbanta hizmet etmeden yapmağa kalksanız, hayvanı mutlaka ya topal veya sakat edersiniz. Bu kadar basit görülen şeyler bile bir hizmete muhtaç oluyorsa, hilm denilen bu güzel huyu iktisab edebilmek için de, muhakkak hilim sahiplerine hizmet etmek lâzımdır

142

TASA VVVFÎ AHLÂKI

Bir zat ilme merak etmiş. Evini barkını ihmal edip bir çok seneler gurbet illerinde ilim elde etmeğe çalışmış ve nihayet memleketine dönerken yolu üstünde bulunan kâmil bir zata uğramış, Halini ona arz etmiş. O zat:

Evlâdım kazandığın bu ilimle etrafına lâyıkı veçhile faydalı olman mümkün olmaz, Her halde benim nasihatlerimi ehem-* miyetle dinlemen gerekir, deyince;

—Buyurun efendim sizi dinliyorum, diyerek önünde diz çökmüş, Fakat üstâzü kâmil ona:

—Yoo öyle hemen bir şeyler söylemekle olacak şey değildir bu, sen bakalım burada bize de biraz hizmet et de, biz sana layık olduğun zamanda müsâade ederiz, diyerek onu alıkoymuş, İki sene hizmetinde devam ettikten sonra hilmin ve sair güzel ahlâkların ne demek olduğunu anlamış ve kendine hal edinmiş olunca evine dönmesine müsâade etmiştir. Evine vardığında ilk karşılaştığı çok mühim bir vaziyetten ancak o kâmil zâta olan hizmetleri neticesinde elde ettiği hilim ve sabır sayesinde kendisini kolayca kurtarmıştır.

İlim teallümle olduğu gibi, hilim de tehallümledir Hayır te -menni edenlere hayır verilir. Serlerden korunmak isteyenler de korunur. Binaenaleyh hilmin iktisabı evvelâ tekellüfle, şiddetle mukabele ve zorlanmakla, zoru zoruna dedikleri gibi uzun zamanlar mücâhede ve mücâdelelerle mümkündür; yoksa hemen kolayca elde edilebilmesi mümkün değildir. Maamâfih bazı zevat-ı muhtereme bu huylar, hilkaten, cibillî olarak, anadan doğma verilmiştir. Fakat bunlar müstesna kimselerdir. Velilikleri ezelde tahakkuk eden bahtiyarlardır. Bizlerse hiç de öyle değiliz, her iyi huyu kazanabilmek için mutlaka erbabı olan ahlâk-ı kâmile sahiplerine lâyıkı veçhile hizmette bulunmalıyız. Bu sebebden-dir ki, "ilmi taleb ediniz, fakat ilimle beraber sekine, vekar ve hilmi de taleb ediniz, ilim öğrendiğiniz üstâdlarınıza ve ilim öğrettiğiniz talebelerinize karşı yumuşak olunuzj sakın cebâbire,zalim, gaddar., kimselerden olmayınız" diye ne güzel tavsiyelerde bulunulmuştur. Sonra cehliniz ilminize galib olur da hiç bir fayda temin edemezsiniz .Zîrâ tekebbür ve cebbarlık gazab sıfatını kamçılar da hilimden ve yumuşaklıktan sizleri alıkoyar.

HİLM

143

Bakınız şu duâ ne kadar güzeldir: "Yâ Rab beni ilim, gına ve bilimle ziynettendir. Takva ikram eyle, afiyetle de cemâllendir"

Hem dâima Cenâb-ı Hak'dan yükseklik isteyiniz. O yükseklik ise, sana darılıp ayrılanlara, senin gidip ziyaret etmekliğin ve seni hayırlardan men edene senin vermekliğindir ve sana cahillik edene karşı da, zorla, nefsini, gazabını, kinini yenerek, yumuşak davranmaklığındır.

Beş şey bizlere Peygamberlerin sünneti olarak verilmiştir. Bunlar 1- Haya, 2- Hilim, 3- Cemâat, 4- Misvak, 5- Güzel kokudur.

Hazreti Ali (k.v.) Efendimiz der ki:

Müslim kişi hilmi sayesinde sâim ve kâim olanların derecesine ulaştırılır. Müslüman kardeşlerine karşı olan haklarım onlara bağışlayan kimseler de hiç şüphesiz mağfiret-i ilâhiyyeye maz-har olurlar.

Gazablarını yenerek hilm ile muamele eden kimselerden Cenâb-ı Hak'kın azabını men edeceği, Rabbına karşı özür dileyenlerin özrünü Cenâb-ı Hak'kın kabul edeceği, kardeşlerinin ayıbını saklamakla onların da ayıblannı Cenâb-ı Hak'kın örteceği bildirilmiştir. Sizlerin en kuvvetliniz, en hilimle, yumuşaklıkla, afv ile muamele edeninizdir. Gücü, kuvveti yettiği halde yine afv ile muamele eden de hilim sahibidir. Her kim gücü yettiği halde, yani hasmına lâyık olduğu cezayı verebilecek kudrette olduğu halde afv edip ona hilimle muamele ederse, Cenâb-ı Hak da kıyamet gününde onun kalbini rızâ-yı ilâhîsiyle dolduracak, bir rivayette de Allah teâlâ onların kalblerini emn ve fmân ile dolduracak, diye buyurulmuştur ki, ne büyük bir devlettir. İnsanın gazabını, Allah teâlâ'mn rızâsını taleb ederek yenmesi, büyük ecre sebep olur. Her kim kadir olduğu halde gazabını ye-nerse, hem kalbi îmân ile doldurulur, hem de yarın kıyamet gününde bütün halkın arasında kendisine yüksek bir imtiyaz verilerek cennet hurilerinden istediği kadar emrine verilir. Lokman Hekim oğluna nasihatinde demiş ki: -Oğlum! Sakın bir kimseden yüzsuyu dökerek bir şey isteme ve kinini, gayzını, gazabını yen ki , senin de gizli, mahcup olacağın esrarların, kabahatlerin meydana çıkmasın ve yine kendi

HİLM

144

TASA VVUFÎ AHLÂK I

145

kadir ve kıymetini bil ki, hayatın ve yaşayışın sana fayda versin. Bu sebebden buyurulmuş ki, bir an bile olsa bilimle muamele etmek bir çok serleri def eder.

Bütün ilim ehli ittifak edip demişler ki:

-Gazab halinde hilimle hareket, amellerin efdalidir.

Bütün büyükler bu hususlarda hep bizlere örnek olmuşlar ve kendilerine karşı yapılan haksız ve yanlış hareketleri müsamaha ile karşılayıp afv ettiklerini ve onlara güç ve kuvvetleri yeter olduğu halde dahî ceza yapmadıklarım bizzat göstermişlerdir.

Hilm bahsi, İmâm-ı Gazalî (k.s.) Hazretlerinin İhya-yi Ulûm'unda bir çok örneklerle doludur. Bahusus Hazreti Ömer (r.a.) gibi bir zâta karşı söylenen sözler hiç afv olunmaz cinsden olduğu halde, o büyük inşân hep nefsini yenerek, gazabını yutarak afv ve müsamaha ile muamele buyurmuştur. Hattâ bazılarına da çok büyük hediyelerle karşılık vererek taltif buyurmuşlardır. Bunlardan birisi kendi torunlarıdır ki, aleyhinde konuşmasına muttali olunca ona gayet güzel bir elbiselik kumaş ile bin dirhem verilmesini emir buyurmuşlardır.

Bu konuda Hazreti Ömer (r.a.)'in bir sarhoşa verdiği ders dikkate şayandır. Bir gün huzurlarına bir sarhoşu getirmişler. Adam Hazreti Ömer'e (r.a.) karşı münasebetsiz ve tahkir dolu sözler söylemiş. Böyle iken Hazret sarhoşu afv etmiş ve salıvermiş. Bu hareketine şaşıranlar, neden böyle yaptığını sormuşlar. Cevaben:

-Eğer o sırada ben ona ceza verecek olsaydım, sırf nefsime uyarak, ona kızdığım için cezalandıracaktım. Ben ise hiç bir kimseyi nefsim için cezalandırmayı uygun görmem, buyurmuşlardır.

Hiç şüphe yok ki bp hâdiseler bizler için pek büyük birer ders-i ibrettir. Hemen öyle kızdığı vakitte ağzından çıkanı kulağı duymayacak derecede mukabelede bulunmanın; sonra gücüne kuvvet ve kudretine güvenerek o zavallıyı perişan etmenin elbette muvafık bir hatt-ı hareket olmadığını her akl-ı selîm sahibi teslim eder. Yine malûmdur ki, bu gibi hareketler aklın zayıf, nefis ve şehvetin gâlib olmasından ileri gelir ki, bunlar insan sıfatı değildir. Bu gibi hareketler ancak hayvanlara yakışır. Çünkü insan mümtaz bir mahlûkdur. Allah teâlâ onlara, hiç bir

mahlûka vermediği akıl, zekâ, vicdan, ruh yüksekliği, merhamet, şefkat, acıma ve yardım etme, hürmet, saygı vesaire gibi üstün vasıflar vermiştir. Halbuki diğer mahlûkların hiç birisinde böyle birşey göremezsiniz. Onlar ancak şehvetlerinin esiri olduklarından, canlan nasıl isterlerse öyle hareket ederler. Kuvvetleri nis-betinde de birbirlerine musallat olurlar. Acımak, merhamet etmek, .günah, ayıb diye bir şey bilmezler. Onun için insanın kıymeti çok büyüktür. Hele ince ruhlu, kâmil ve olgun bir Müslü-manın hali! Sana biri sövsün, çirkin sözler söylesin, sen de ona karşı çeşitli hediyeler vermekle mukabele et. Bak zalimi, kötü ahlâk sahibini nasıl yola getiriyorlar? Halbuki ağır cezalar yapabilirlerdi ve haksız da değillerdi. Kötü huy ve kötü ahlâk sahibi böyle sert cezalarla hemen islah-ı nefs etsin, bu olmaz. Fakat onun kapalı olan insanlık damarlarını okşamak suretiyle, -ne de olsa bir insandır- bakarsınız ki, hem mahcup olur hem de bir daha böyle adîliklere teşebbüs etmeğe çekinir. Binâenaleyh ona iki türlü ikram edilmiş oluyor: Birisi cezadan kurtuluyor, diğeri ise kendisi intibaha davet edilmiş oluyor. Bu da çok büyük bir nasîhat ve ders-i ibrettir.

Üç şey, üç huy, üç haslet kimde bulunursa o kimsenin Allah'a îmânı kemâl derecesindendir.

Birincisi, razı olduğu zaman rızâsı, onu batıla götürmüyor, ikincisi, kızdığı zaman gazabı onu Hak'tan çıkarmıyor, üçüncüsü, gücü yettiği vakitte bile kendisinin hakkı olmayan bir şeyi almıyorsa o, en bahtiyar kimse demektir.

Selmân-ı Fârisî (r.a.) nasîhat isteyen bir kişiye buyurmuşlar ki: "Kızma!" Adam her halde gazûb bir kimse olsa gerek ki, "Kızmadan yapamam" demiş, "Öyleyse kızdığın vakit eline ve diline hakim ol" buyurmuş. îSnf nefsini yenmesini bil, gazabına esir olma, insan gibi hareket et. Çünkü insanlar hayvanlar gibi değildirler, öldükten sonra hayvanlar gibi helak olup gitmeyecekler. *Belki cennet ve cemâlullah ile müşerref olacaklarından, her halde ve mutlaka nefislerine hâkim olmaları iktizâ eder. Zîrâ o âhiret saadeti, cennet ve cemâlullah, öyle para ve pul ile alınır bir şey değildir. Belki insanlığın ve Müslümanlığın icabı-

146

TASA VVUFÎ AHLÂK I

HİLM

147

na göre hareketlere vabestedir. İnsan şöyle biraz düşünecek olsa kâfidir. Bizim yaratılışımızın esası, kökü şu kara topraktır. Halbuki bu toprak biraz evvel güneşten kopan bir ateş parçasıydı. Hayatı sönmüş, boşluğa atılmıştı. Bak Cenâb-ı Hak ona nasıl tekrar hayat verdi. Bizim hayatımıza sebep olan bütün gıdalarımız da orada yetişiyor. Sonra biz de onları yiyoruz. Kan olup şu vücudumuzun hayatiyetini devam ettiriyor. Bir de bakıyoruz ki, her bir a'zâmız ayrı ayrı görevde. Hikmetine aklımız bir türlü eremez. Kimi göz olmuş kâinatı seyr eder. Kimi kulak olmuş hâdiseleri dinler. Kimi burun olmuş envai çeşit kokulardan koku alır. Hele o akıl. Ona ne akıl erer, ne de fikir! Olmuşu olacağı anlar ve sezer, insana istikamet verir. Ne acâib bir ni'met? O topraktan yine kimi et, kimi deri, kimi yağ, kimi bağırsak, kimi mide, ciğer, kalb, el, ayak, netîcede şu eşine rast gelinmez kâinatı içine almış zübde-i mahlûkât oluyor. Biraz hastalansa, ya donacakmış gibi üşür veya sıtmalı hastalarda olduğu gibi ateşler i-çinde yanar. İşte iki kuvveti de mutedil olarak insanda cem eden Aliahu celle ve alâ Hazretleri cennet ve cehennemi de onun için halk etmiştir. Sakın inkarcılar gibi inkâra kalkma. Kendini düşün, hem pek iyi düşün. Senin gibi çok üstün bir mahlûku şu topraktan yaratan, madde ile maneviyâtı sende toplayan, hiç görülmedik esrar ile seni dolduran Allah teâlâ Hazretlerinin bu kuvvet ve kudreti karşısında insana layık olan şey, ona teslim olup sözlerini kabul edip emirlerine imtisal etmek ve yasaklarından kaçmaktır. Çünkü her söylediği binlerce ve belki de yüzbinlerce hikmetlerle doludur. İşte sen bu gün meydandasın. Bak sana bu gün gökleri bile feth etmiş, yer ve gök hepsini senin emrine ver-mişdir.

Ey insan, daha ne istiyorsun?. İşte, sen sözünü dinlediğin takdirde O, hazırlamış olduğu cenneti ile beraber, gözlerin görmediği, kulakların duymadığı, hatır ve hayâle bile gelmeyen envai çeşit ni'metleri ile seni taltif edecektir. Buna mukabil münkirler için de o azâb evi olan cehennemi yaratmıştır ki, bu kadar envai çeşit sayısız^ hesapsız ni'metlerle kendisini özemiş bezemiş olduğu halde, nankörlük edip onu tanımayanlar ve yolunda gitmeyenler için böyle cezaya elbette ki lüzum vardı. Cenâfb-ı Hak bizleri lutf-u keremiyle Hak'kı tanıyan ve Hak yolunda ömrünü

ifna edip, Hak'kın rızâsına nail olduğu halde cennet ve cemâ-liyle müşerref olan kullarından eylesin. Âmîn bi hürmeti Seyyidi'l-mürselîn, ve'1-hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn.

Biz yine mevzûumuza dönelim:

Kur'ân-ı kerîmin içinde Hak kelâmındaki "Rabbâniyyîne, selâmen, hevnen, kehlen, kirâmen" gibi kelâmlar hep hilm sıfatıyla tefsir edilmiştir. Sonra bir duada "Yâ Rab, bana o zaman erişmesin, ben de o zamana erişmeyeyim ki, o zamanda ilim sahiplerine uyulmaz ve hilim sıfatıyla muttasıf muhterem kişilerden utanılmaz" buyurulmuştur.

O zamanda insanların kalbleri, insanlık ve islâmlıkdan uzak, tıpkı acemlerin kalbleri gibi olacak ki, bu her ne kadar lisanları Arab lisanı üzerine ise de, kalblerinin İslamlıktan uzak oluşu dolayısıyla sözlerinin kıymeti yoktur .demektir.

Eşca' isminde bir zat Resûl-ü Ekrem (s.a.s.) Efendimiz Hazretlerine kabilesi nâmına elçi olarak gelmişdi. Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri ona hitaben buyurdu ki:

-Ya Eşca'! Sende Allah ve Resulünün sevdiği iki huy vardır.

-Anam babam sana feda olsun, onlar nedir diye sorduklarında:

Onlar hilim ve teennîdir, buyurdular. Bunların cibillî olup olmadığını tekrar sorduğunda:

-Allahü teâlâ Hazretleri seni o iki cibilliyette halk buyurmuştur, dediler. Bunun üzerine Eşca1, Resulünün sevdiği bu iki huy ve ahlâkı kendisine ihsan ettiği için Allah teâlâ ve tekaddes Hazretlerine hamd ü senada bulunmuştur.

Bu demektir ki hilim ve teennî ile hareket her halde ve herkes için pek lüzumlu ve ehemmiyetle üzerinde durulmağa lâyık ve şâyestedir. Onun için her Müslümanlık dâvasında bulunan kimselerin bu huylan iktisâb edip kazanmaları lâzımdır.

Her kimde şu üç şeyden birisi bulunmazsa onun amellerini bir şeyden saymayınız ve kıymet vermeyiniz:

Birincisi: Kendisinde Aliahu azze ve celle Hazretlerine karşı maâsî (isyan) işlemesine mânı olan bir takva yoksa.

İkincisi: Akılsız ve sefîh kişilerden kendisini men edecek bir hilmi yoksa.

Üçüncüsü: Halk ile güzelce geçinebilecek iyi bir ahlâka sahip değilse.

'it

148

TASA VVUFÎ AHLÂK I

İDARE

149

Bu suretle bizleretakvâmn.hilmin ve güzel ahlâkın lüzumu ne güzel duyurulmuş olmaktadır. Bize düşen hemen kuşaklarımızı sıkarak, mücâdele ve mücâhede-i nefs ile bu huyları kendimize tabiî olarak mâl etmeğe çalışmaktır. Evet yarınki kıyamet gününde -ki bunda hiç şüphemiz yoktur- bütün mahrukatın toplandığı o âhiret gününde bir münâdî nida edip ehl-i fazlı sorar. Onlar da derhal toplanıp cennete doğru sür'atle giderlerken, melekler kendilerini karşılayıp, böyle sür'atle cennete doğru gidişlerinin sebebini sorar. Onlar da cevaben: -Bizler ehl-i fazhz, derler Melekler de -Sizin o fazlınız nedir? derler. Onlar cevaben -Bize zulm olunduğu vakit sabr eder, bir kötülük yapıldığı zaman da afv ve mağfiret ederdik; bizlere cahilane muamele olunduğu zamanda hilm ile mukabele ederdik, derler. O zaman melekler de:

-Buyurun cennete giriniz. Orası böyle iyi işler ve ameller işleyenlerin ne güzel yeridir, diye onları taltif buyururlar.

Hazreti Ömer (r.a.) buyururlar ki, "timi öğreniniz ve ilimle beraber sekine, vekâr, hilmi de teallüm ediniz" Ne güzel bir tavsiye! Zfrâ sekine, vekâr ve nümden ârî olan ilimden, matlûb olan fayda hasıl olmayacağı açıkça beyan buyurulmuş oluyor.

Hazret-i Ali (k.v.)'nin şu sözleri ne kadar kıymetlidir: "Hayır, malın ve çocukların çokluğunda değildir; belki hayır, sizin ilminizi çoğaltmakla beraber hilminizi de artırmanızdadır" buyurmuşlardır.

Bununla beraber Allah teâlâ'ya karşı yaptığmibâdetle sakın insanlara karşı övünme. Yani "Ben geceleri bu kadar ibâdet eder, gündüzleri de şöyle oruç tutarım" deme, Bir iyilik veya iyi bir amel işlediğin vakit Allah teâlâya hamd ü sena eyle. Bir seyyie bir günah veya hoş görülmeyecek bir fenalık işlediğin zaman da hemen arkasından Allah teâlâdan mağfiret dile.

Hasan-ı Basrî (k.s.) Hazretleri de "İlmi taleb ediniz ve onu vekâr ve bilimle ziynetlendiriniz" tavsiyesinde bulunmuştur. Hil-min ilk mükâfatı cahillere karşı bütün insanların, hilim sahibinin yardımcısı olmasıdır, diye Hazret-i Ali (k.v.) Efendimiz söylemişlerdir.

İdare

Muâviye (r.a.) de "Bir kişi rey sahibi olamaz, tâ hilmi cehline galip olmadıkça" diyor. Demek ki, hakîkat-i re'yin yaşın on sekiz olmasıyla değil, aklın kemâle gelmesiyle gerçekleşmiş olacağını bildiriyorlar ki, pek mühimdir ve üzerinde durulmağa değer. Daha sonra da şunları ilâve ediyor: Sabrı da şehvetine gâlib gelmesi gerektir. Tabiî bu da pek kolay değildir, ancak ilminde-ki kuvvet ve kemâle vabestedir. Şu halde re'y sahibi demek, hilmi cehline, sabrı da şehvetine gâlib olan demektir ki, o da ancak ulemâ-yı zevil-ihtirâma mahsusdur. Bunun ne kadar doğru olduğunu zamanlar bize pek âlâ göstermektedir.

Bu günün re'yi, ma'lûm olduğu veçhile on sekiz veya yirmi yaşını dolduran kadın erkek her insana; gerek câhil, gerek âlim, gerek hasta, gerek ihtiyar, gerek sakat herkese şâmildir. Halbuki bu zavallıların çoğu, evinin idaresinden bile âciz, aklı hiç bir-şeye ermeyen kimselerdir. Kim nereye çekse o tarafa gitmeğe meyyal, hani akan suyun içindeki ufak taş, kumların suyun önünde yuvarlandığı gibi, idarecilerin önünde yuvarlanıp giderler ki, böy-lelerinin memleket için çok büyük zararlar'îrâs edeceğinden şüphe yoktur.

Bu günkü profesörlerimizin bile, dince ma'lûmatları olmadığından "şeriat isteyenleri şöyle yaparız" diye küfre kadar kendilerini sürükledikleri görülegelmektedir. Halbuki, dünya işlerinde bile lâyık olduğumuz seviyeye, senelerden beri bir türlü ulaşamadığımız bir gerçektir. Her gelen idarecinin ilk vazifesi, iş başındaki eski sakıt idareye mensup, senelerin tecrübesine sahip iş adamlarını hemen değiştirmek ve yerlerine kendi adamlarını oturtmak oluyor ki, çok yanlış bir zihniyet olsa gerektir. Çünkü hiç bir memurun, hiç bir idarenin adamı olmaması ve yalnız milletin işlerini görmeyemâtûf, seçilmiş, tecrübeli ve ahlaken temiz kimselerden olması gerekir. Ancak bulunduğu yerin ehli değil de vazifesini hakkıyla yapamıyorsa, o zaman tabiî daha lâyıklı-sı aranır. Fakat idarecilere âlet olamazlar Dünkü mağlûp Japon ve mağlûp Alman'a, hele komşumuz, dünkü yavrumuz Bulgar'a

150

TASA VVUFÎ AHLÂK I

İDARE

151

ne dersiniz? Hepsi de bizi fersah fersah geçmişlerdir. Dünya işlerinin bu durumu, aklın kemâline değil zaafına alâmettir.

Ve yine Muâviye (r.a.)a birisi soruyor:

-En cesur ve şecâatli insan kimdir? O da cevaben:

-Hilmiyle câhilin cehlini red edendir, diyor, tekrar:

-En cömert kimdir? cevaben:

-Dînin salâhı için dünyasını verendir.

Enes (r.a.) kendisine şetm eden bir adama şöyle demiş:

-Eğer sözlerin yalan ve iftira ise Allah seni mağfiret etsin. Eğer sözlerinde sâdık isen, yani ben senin dediğin gibi kötü bir adam isem Allah beni mağfiret etsin. Ne güzel cevap!

Muâviye (r.a.) Gurâbe isminde bir emîre kavminin halinden ve onları ne şekilde idare ettiğinden sormuş. O da cevaben şöyle demiş:

- Câhillerini hilimle karşılar, isteyenlere istediklerini veririm ve onların hacetlerini görmeye ve bitirmeye çalışırım.

Bakınız Reîsü'l-müfessirîn olan Hazret-i Abbas'ın oğluna biri sövmüş. O da mukâbeleten:

-Bu adamın hacetlerini sorun da verelim, demiş. Bunun üzerine o zavallı başını önüne eğerek mahcubiyet ve pişmanlıkla afv dileyerek çekilip gitmiş.

Bakınız insanlık ne kadar güzel birşey, eğer ona, söyledikleriyle mukabele edilseydi, neticede kim bilir ne çirkin ve korkunç hâdiseler çıkabilirdi.

Şu da bir başka canlı misal:

Ümmetin efdali ve Peygamber (s.a.s.) Efendimizin kaynatası ve İslâm milletinin ilk halîfesi Hazret-i Ebû Bekir es-Sıddık (r.a.) Resûlullah (s.a.s.) Hazretleriyle beraber oturdukları bir sırada bir adam gelip, Hazret-i Ebû Bekir'e (r.a.) karşı itâle-i lisanda bulundu. Bir müddet Hazreti Ebû Bekir hiç sesini çıkarmadı. Fakat nihayet dayanamadı. Mukabeleye yeni başlamıştı ki, Hazreti Fahr-i Kâinat (s.a.s.) Efendimiz ayağa kalktı: Giderken Hazret-i Ebu Bekir (r.a.):

-Yâ Resûlallah! O adam bana o çirkin «özleri söylerken oturup duruyordunuz; şimdi ise ben mukabeleye başlayınca neden kalkıp gidiyorsunuz? demeleri üzerine, Efendimiz (s.a.s.) Haz-

retleri:

¦ -Yâ Ebâ Bekir! O, size karşı sözlerini söylerken bir melek

ona cevap veriyordu. Şimdi ise siz hakkınızı müdâfaaya kalkıp konuşunca, melek gitti, yerine şeytan geldi. Ben de meleğin olmadığı ve şeytanın bulunduğu yerde oturamam, buyurmuşlar-; dır. Ne kadar şâyân-ı dikkat değil mi?

Her ne kadar bu gibi insanlara mukabele etmek, cevap ver-,! mek mümkünse de -ki buna ruhsat da vardır- efdal olanı susmaktır. Câhile en güzel cevap sükûttur, demişlerdir. Susmak zillet değildir, zelfl ancak zâlimlerdir.

Halfl ibni Ahmed diyor ki: Sana kötülük edene karşı iyilik ; yapıp ihsanda bulunmak, onunla senin aranızda bir perdedir ki onun fenalığı sana tesir etmez ve onun pişman olmasına sebep olur. İnsan her ne kadar bu hilim sıfatı ile muttasıf değilse bile, zorla kendini halîm yapmağa çalışması lâzımdır ki, dünya ve âhi-ret saadetine nail olsun. Çünkü hilim ile bir müddet sonra o kimsenin sana köle olacağına şübhen olmasın.

Şu beş haslet kimde olursa bütün güzel huyları kendisinde toplamış olur: Bunlardan birincisi hilim, ikincisi kimseye eziy-yet etmemek, üçüncüsü, kişiyi Allah'dan uzak eden kötü hareketlerden, işlerden, halâs etmek, kurtarmak, dördüncüsü bir kişinin nedamete ve tevbeye dönmesine sebeb olmak, beşincisi zem-den sonra medhe vesîle olmak. Bunların hepsinin, şu dünya me-tâının birazını vermekle mümkün olmadığı dâima görüle gelen şeylerdendir.

Vehb diyor ki:

Merhamet edene merhamet olunacağı gibi, sükût edenler de selâmete erişirler. Câhilin dünyada nasîbi nedamettir. Şerre harîs olanlar hiç bir zaman rahatlık ve selâmet bulamazlar. Mücâdeleyi terk etmeyenler, dâima şetm olunurlar. Serlerden kaçmayanlar da günahlardan kurtulamazlar. Serleri kerîh görenler ise korunurlar. Allah teâlâ'nın vasiyyetine uyanlar hıfz olunurlar. Allah'ın gazabından korkanlar, emin olurlar. Allah teâlâ1 nın velîsi olduğu kimseler, her türlü fenalıklardan men olunurlar. Allah'dan istemeyenler, dâima fakir kalırlar. Allah'ın mek-rinden emin olanlar, rezil, rüsvay olurlar. Allahu teâlâ'ya sığı-

TASA VVUFÎ AHLÂK I

nanlar da her zaman her yerde ve her işte zafere ulaşırlar.

Vesselam..

Bir adam Mâlik İbni Dînâr'a (rh.a.) "Sen benim için şöyle

böyle söylemişsin" deyince O da:

-Ne mümkün? Sen bana bu takdirde nefsimden daha ek-remsin demektir, eğer ben sana böyle bir şey söyledi isem bütün hasenatımı sana hediye etmiş ve bağışlamış olurum, demiştir.

Bazı ulemâ buyurmuşlardır ki: Hilm, aklın en yüksek derecede kemâline işarettir.

Hele îsâ Aleyhiss elama Yahûddan bir cemâat fena ve şer sözler söyledilerse de o, bunlara mukabeleten hep hayır söylemiştir. Demişler ki:

-Onlar sana ne diyorlar? Sen de onlara ne söylüyorsun? Buyurmuşlar ki:

-Herkes kendi hazinesinde ne varsa onu harcar.

Görülüyor ki, kötü ve fena sözler sahibinin fenalığına iyi ve hayırlı sözler de, sahibinin iyiliğine alâmettir. Fakat şurası unutulmamalıdır ki, bunlar hep îmândan sonraki şeylerdir. Yoksa îmânsız olan bir kimsenin şöyle iyi ahlâkı, böyle iyi huyu var demek, cömertliğinden bahs etmek bizim sadedimizin dışındadır. Onlar ne kadar iyi olurlarsa olsunlar, nihayet yerleri cehennemdir. Zîrâ imansızların yeri cehennemdir vesselam...

Hilm, her eleme şifadır da denilmiş: İçe de şifa dışa da şifa.

Aziz kardeş! Şimdi senden benim ricam şu: Bunları okudun ya. Bakalım kendini bu terazi ile bir tart ve ona göre hat ve hareketini güzelce ayarla. Doktor insanın kendisi olmadıkça dışardan gelendoktoruntavsiyesininne kıymeti olur? İlâçları vaktinde almazsan, perhizlere ve tavsiyelere riâyet etmezsen doktor

sana ne yapsın?

Bu konuda İmâm Şafiî'nin şu sözleri şâyân-ı dikkattir. Buyurmuşlar ki, "Kızılması lâzım gelen bir yerde kızmayan hımardır, yâni merkebdir; razı olması istenen bir yerde razı olmayan şeytandır" Pek güzel bir sözdür. Günah ve ma'siyetlere göz yummak ve bunları müsamaha ile karşılamak elbette akıl kârı değildir. Banşılması istendiği halde barışmamak da afv olunmaz bir

IDÂRE

153

kabahattir. Burada aklıma bir hikâye geldi.

Vaktiyle fir'avunlardan biri hamamda yıkanırken şeytan aley-hilla'ne ona kendisinin kim olduğunu sormuş. Fir'avun, hiç görmediği bir kimse olduğu için "bilmiyorum" diye cevap vermiş. Şeytan:

-Öyle ise sen nasıl tanrılık davası yapıyorsun? Daha kar-şındakini bilmiyorsun, demiş. Sonra da kendini takdim ile:

-Acaba senden ve benden daha kötü bir kimse var mıdır? Sen tanrılık davası yapan fir'avun ben de, rahmet-i ilâhiyyeden kovulmuş bir şeytanım .Yine cevabını kendisi şöyle vermiş:

Evet senden ve benden daha fena ve kötü adam odur ki, kendisinden özür dileyip afv isteyenin özrünü kabul etmez.

Cenâb-ı Feyyaz-ı Mutlak cümlemizin kusur ve günahlarını afv eyleyib, rızâ-yı ilâhîsine muvafık amellere ve bu hilim sıfatıyla ahlâklanmak şerefine sizleri de bizleri de muvaffak eylesin, âmîn...

Asıl hüner her şeyi yerli yerinde yapabilmektir. Bu da kuvvetli bir ilim ve mağlub olmaz nefislerle mümkündür. Azgın nefislerde, her ne kadar ilim olsa da o kişi yine nefsinin esiri olmaktan kendini kurtaramaz. Onun için herkese ve bahusus her ilim sahibine tasavvuf şarttır.Tasavvufsuz ilimler hebâen mensurdur. Zühd, takva, hilim, sabır vesâir ahlâklar hep tasavvufun mahsûlüdür vesselam...

154

TASA VVUFÎ AHLÂK I

HİLM VE SEKÎNET

155

Efendimiz (s.a.v.)'in Ahlâkından Hilm ve sekînet (1/82)

Ey azîz! Ehl-i edeb demişler ki:

Allâhü celle ve alâ Kelâm-ı kadîminde Efendimiz (s.a.s.) Hazretlerini en yüksek bir ahlâk ile övmüştür. Bu ahlâkların îcâbı rakîk, şefîk, halîm, selîm, emîn, miskinlerin hâmîsi ve buna benzer vasıfların sahibi olan Hz. Muhammed (s.a.v.)'in; Cenâb-ı Hak'kın kullarıyla ve bütün insanlarla hüsn-ü mu'âmele ve ün-siyyeti, ümmet ve ashâbıyla sohbet ve mu'âmelesi, ehil ve ıyâ-liyle ülfet ve mükâlemesi ve O'na iktidâ edip izinde giden ashâb-ı kiramın ve evliyâ-yı izâmm ve ulemâ-yı dînin ve selef-i sâlihînin dâima âdetleri, meşrebleri, tabîatleri cümle mahlûkâta hüsn-ü ahlâk ile muamele, lütuf ve yumuşaklıkla mükâleme idi ve müsamaha ile muaşeret, muvafakatle mübaşeretti; hilm ile nasihat, nfk ile muhabbetti; tevâzû ile şefkat, beşâşetle ülfetti; îsâr ile hizmet, ihsan ile fütüvvetti; kerem ile meveddet, haya ile mürüvvetti; müdârât ile mürâfakat, tahammül ile komşuluktu; afv ile şefaat, cûd ile sehâvetti; teveddüd ile talâkat, telattufla zerâ-fetti; vekâr ile sekînet, recâ edene re'fetti; sıdk ile sıyânet, herkese iânetti; ve cümleye hayır duâ ve hüsn-ü zan ile sena idi ve kendi nefsini küçültme, dostları ta'zîm, ayıbları örtme, ezalara tahammüldü. İnsanların ihsan ve güzelliklerini ifşa eder, kendi ihsanlarını saklarlar; küçüklere acırlardı: Büyüklere vefalıydılar. Velhâsıl bunlara benzer bütün güzel huylara sâhibdiler. Halbuki, bizlere cümleden ehem ve elzem olan Habîb-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz Hazretleri'ne ittibâ ve iktidâ etmektir. Ve onun âl ve ashabının âdât ve âdâbıyla mu'tâd ve müeddeb olmaktır ve rızâyı Mukallib ül-kulûbü gönüllerde arayıp bulmaktır. Onun için de cümle mahlûkâtına nfk ve şefkat ile muamele etmektir.

(1/82) Ma'rifetnâme, 528

Nazım

Ma'den-i eltâf idi Peygamber, etmezdi gulüvv Hüsn-i ahlâk ile zâtı olmuş idi dopdolu.

Halka eylerdi tevazu, ger şerîf u ger vazî' Nefsi toprak gibi alçak, gönlü su misli duru.

Sevse, ger buğz eylese, Allah için eylerdi ol, Kendi nefsi için sevib, hem olmadı hergiz adû.

Gülmedi hiç kahkahayla, sövmedi hiç nesneye Lutfile bessâm idi, yüzü güleç ol mâh-rû.

Hürmet ü lutf u haya ve hilm ile mevsûf idi, Kimseye (lâ) demedi, kim gelse ona yalvaru.

Kendi ehl-i beyti hacetin görürdü kek dişi, Dâima miskinler ile otururdu ol ulu.

Na'l ü sevbine yamalıklar dikerdi giyinib, Hasta görmek, ta'ziyet için yürürdü ey amu.

Geh binerdi deveye, at u katır geh merkebe, Ardına adam alırdı, olsa idi almalu

Geh terebbu' eyleridi geh dikerdi bu dizin, Mecma'u'1-âdâb idi, mahfî, ayan, yüzü sulu.

Arpa ekmeğine yâhud mercimek çorbasına, Kılsalar da'vet varırdı, aramazdı reng ü bu.

Yerdi üç parmakla tatlı ve yalardı onları, Besmeleyle üç nefesde su içerdi dinlenü.

İ'tizâr etseydi kimse, özrün eylerdi kabul, Yok idi indinde lûtf ile keremden sevgülü.

Dursa zikrullah idi, otursa zikrullah idi, Kimseye vermezdi cân ü gönlünü illâ ki Hû.

156

TASA VVUFl AHLÂK I

Ey azız! Ehl-i edeb demişlerdir ki, Hak teâlâ ibâdına inâ-yetiyle kıldığı re'fet ve rahmeti ve birbirlerine lâzım olan şefkat ve ülfeti duyurmuş ve bu hususta Kelâm-ı Kadîminde bir çok âyât-ı beyyinâtı zikr etmişdir. Biz onları yazmayı bıraktık. Zîrâ okumasını herkes lâyıkıyla becerememektedir. İsteyenler Ma'ri-fetnâmenin 529'uncu sayfasına bakabilirler.

Rübâî

Mahlûk-ı Huda'ya şefkat et rahmet bul. Eblehlere hilm ü hürmet et rahat bul. Sen herkese nfk u rağbet et rif'at bul. Ger idemendinse uzlet et izzet bul.

Bundan sonra da yine hüsn-ü hulk hakkında bir çok ehâdîs-i şerîfeyi beyân etmişdir ki, biz yine onları yazmaktan feragat eyledik (1/83).

Beyit

Cihan bağında ey âkil budur makbûl-i ins ü cin.

Ne kimse senden incinsin, ne de sen bir kimseden incin.

Ey aziz! Ehl-i edeb demişlerdir ki: Habîb-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz Hazretleri, ümmet ve ashabına şefkat ve re'fetiyle, hüsn-ü muaşereti ta'lim ve tefhîm edib fezâil ve faydalarını du-

yurmuşdur.

Merhamet edenlere Allah (c.c.) merhamet eder, siz yerde olanlara merhamet eyleyiniz ki, gökte olanların Halikı, Rahman olan Allâhü celle ve alâ da size merhamet etsin. Siz küçüklere merhamet ediniz ki, sizden büyükler de size merhamet etsinler. Mü'minlere lâzımdır ki, birebirlerine hayır sanıp nush edeler. Bi-

(1/83) Ma'rifetnâme, 530-531

HİLM VE SEKfNET

• II I

157

ribirine merhamet edip ianesine gideler. Biribirlerinin elemiyle müteellim olup meserret semtine gideler. Nitekim, bedenin bir uzvu müteellim oldukta, cemî-i a'zâ-yı beden onun elemin bulur. Tâ ol uzvun elemi zail oluncaya dek cümle beden rahatsız olur.

Ve buyurmuşdur ki: Mü'minler biribirinin kardeşidir; âlimler nefs-i vahide gibidir. Halkın hayırlısı, nâse menfaathsıdır. Onun için ashâb-ı kiram ve onların tabileri ve ulemâ-yı dîn-i mübîn biribirlerine muîn olup menfaat ederlerdi. Belki ehl-i kitab zim-mîye ve cemî-i mahlûkata bile merhamet edip yardımlarına giderlerdi.

Ve yine buyurulmuşdur ki: Ümmetimin ebdâli, kesret-i sa-lât ve siyam ile cennete dâhil olmazlar; belki, rahmet-i kulûb ve selâmet-i sudur ve sehâvet-i nüfûs ile dâhil olurlar. Ve ol hazret kendi mübarek yediyle yetim uşakların başlarını mesh ederlerdi. Ve onlara telâttuf edib tebessümle söylerlerdi.

Ve buyurmuşdur ki: Yâ Muâz! Yetim uşaklara merhametli peder gibi olasın. Ne ekersen onu biçeceğini yakînen bilesin. Kim ki, Müslüman kardeşini dünyada mesrur ederse Hak teâlâ Hazretleri de onu dünyâ ve âhirette mesrur eder. Her kim ki, mümin kardeşini dünyâ gussalarından birisinden halâs eylese, Hak teâlâ onu kıyamet gününde, gussalarından âzâd eyler.

Ve yine buyurmuşdur ki: Allâhü teâlânın kulu madem ki mü'min kardeşlerinin yardımındadır, Mevlâsı da onun yardımın-dadır. Peder ve validesine ikram ve ihsan eden için, cennetin iki kapısı açıkdır. Hak teâlâ o kimseye rahmet etsin ki, kendi evlâdına yardım eyler, ya'ni ol emri ona teklîf etmezki, ol emri işlemekte kendüye âsî olmasından korkula. Ve â'mâlin efdali müminin gönlüne, içine sürür idhâl etmekdir.

Ve yine buyurmuşdur ki: Bir kimse kendi iyâline bir dirhem infâk eylese, benim indimde Hak yoluna bin dînâr infâ-kından ahsendir.

Bir kimse peder ve validesine bir gün mutî' olsa, benim indimde bin yıl nafile ibâdetinden hayırlıdır. Bir kimse ehl ü iyâli yanında bir saat eğlense, benim indimde, mescidimde i'tikâfın-dan efdaldir. imânı ekmel olan mü'min, kendi ehliyle hulku ha-

158

TASA VVUFl AHLÂK I

HİLM VE SEKfNET

159

sen olandır. Kadınlara hayır sanıp rıfk ve hilm ile muamele ey-leyiniz ki, indinizde esîr olup, emanetullâh bulunmuşlardır. Kölesini eliyle dövenin kefareti onu âzâd etmektir. Lisânına mâlik olanın ayıbları örtülüdür. Kezm-ı gayz edenin günahları mağfurdur. Câriye ve kölelerinizle, lütuf ve yumuşaklıkla konuşun. Bir günde yetmiş kere kusur etseler dahî afv ile muamele ediniz ve onlara kendi yediklerinizden yediriniz. Kendi esvaplarınızdan giydiriniz ve evlâtlarınız gibi ikram ediniz. Onlara takatlerinden fazlasını teklif etmeyiniz ki, onların da bedenleri et ile kandan ibarettir. Onlar da sizler gibi benî Âdemdirler. Onlara zulm edenlerin hasmı Allâhü celle ve alâ'dır.

Her kim ki, ana ve babasına muti' olup da sıla-yı rahim ey-lese, ehline, evlâd ve hizmetkârlarına mülayim söylerse, ihvanına ikram edip, kendi hanesine devam eylese, tahkîk o kimse tekmîl-i mürüvvet eylemiştir. İnsanlığın kemâline ermişdir.

Evliya ile mücâlese ve ulemâ ile mükâleme eyleyiniz; hüke-mâ ile sohbet ve fukara ile ünsiyyet eyleyiniz. İki kişinin konuşmaları birbirine emânettir; pes, birine helâl olmaz ki, diğerinin gizli sözünü başka kimseye söyleye veya onun gizli işlerini halka izhâr eyleye. Mü'min, mü'mine rûh ile ceset gibidir. Müminin mü'mine merhamet ve şefkatle bakışı ibâdettir; yüzüne gülmesi kefarettir. Mü'minin kalbine sürür vermek mûcib-i rızâ-yı Rahmân'dır.

Her kim ki, Hak teâlâ ve âlem-i âhirete inanmıştır, ol kimse komşusuna ikram ve misafirine hürmet eylesin. Her kim ki, bir şey söyleyecekse hayır söylesin veya sükût etsin.

Efendimiz buyurmuştur ki:

— Yâ Ebâ Hüreyre, nefsine muhabbet eylediğin gibi nâsa da muhabbet eyle ki, mü'min olasın. Komşunla komşuluğu güzel eyle ki, müslüman olasın. Cibrîl-i emîn bana, hüsn-i mücâ-veretle öyle çok emrederdi ki, komşunun, komşusuna vâris olacağım zan ederdim.

Ol hazrete gelib komşusundan şikâyet eden birine buyur-muşdur ki:

— Kendini komşuna eziyetten men' edib komşunun eziy-yetine sabr edesin. Tâ mevt ile ayrılıb gidinceye kadar.

Güzel komşuluk hemen yalnız komşuya eziyyet etmemek değildir. Belki, güzel komşuluk, komşunun ezasına sabır ve tahammüldür. Muhakkak hüsn-ü hulk, güzel komşuluk ve sıla-yı rahim Mevlâ'nın rızâsını celbe vesiyledir ve hatâlarını gidericidir, arıtıcıdır.

Hüsn-ü hulk Allâhü teâlânın rahmetinden sahibine bir yulardır ki, bir meleğin elindedir. O melek ise onu dâima hayra çeker, gider. Hayır da onu cennete götürür. Kötü ahlâk ise, Allâhü teâlâ'nın azabından sahibinin burnunda bir yulardır ki, ucu bir şeytanın elindedir. Şeytan ise onu cehenneme çeker, gider; şer onu cehenneme idhâl eder.

Her kimde ki üç huy olmaz, ol kimse îmânın tadını bulmaz.

Birisi hilimdir ki, onunla câhilin gazabını red eyler. Biri de vera'dır ki, onunla haramlardan men' eder. Biri de hüsn-ü hulk-dur ki, onunla halka müdârât eyler. Sadakaların en efdali halka müdârâttır. Edâ-yı farîza ile emr olunduğum gibi, müdârât-ı nâs ile de me'murum. Rıfk ve müdârâttan nasibi olan, dünya ve âhiret hayırlarını bulmuşdur. Rıfk ve müdârâttan mahrum olan, dünya ve âhiret hayırlarından bîbehre ve nasîbsiz kalmışdır. îmândan sonra akim başı müdârât-ı nâsdır. Ve halka meveddetle, hüsn-i imtizaç ve ünsiyyettir.

İstişare edenin işi rasttır, doğrudur. Kendi re'yine kanâat edenin sonu iflâsdır. Dünyâyı terk eden, indallah merğüb olur. Halkın elinde olanı terk eden, mahbûbü'l-kulûb olur. Emânet almayan rahat bulur. İnsanlardan bir şey istemeyen azîz olur. Mü'minle-re nasîhat ve şefkat, saadet alâmetidir.

Hak teâlâ refiktir, rıfkı sevip, şiddeti almaz. Rıfk için eylediği lutfu, şiddet için kılmaz. Hak teâlâ bir ev halkına hayır murâd ederse, onları rıfk ile mu'tâd edib, şiddetten âzâd eder. Zîrâ, Müslüman odur ki, onun elinden ve dilinden Müslümanlar selâmette olalar ve cümlesi onun zarar ve ziyanından emîn olalar.

Beyit

Nefs-i kabul kıl ey Hakkı halkı incitme, Kim incidirse seni Hak'dan anla sen anı.

160

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Halka Güzel Muamele ve Tatlı Dil

Ey azîz! Ehl-i edeb demişlerdir ki; Hazret-i Habîb-i Ekrem (s.a.s.) Hazretleri ümmet ve ashabına, meveddet, muhabbet, ülfet ve sohbetin âdâb ve erkânım ta'lîm buyurmuşlardır.

Nitekim, ehâdîs-i şerîfesinde, lütf ile buyurmuşlardır ki: "Ey ümmet ve ashabım! Ahlâk-ı Hak ile mütehallık olunuz. Muhakkak biliniz ki, ilim ve hilim anın ahlâkındandır. İlim, ancak teallümle vücûda gelir. Hilim ise, tehallümle hâsıl olur. Hayrı ihtiyar eden kimse hayır bulur. Serden sakınan hıfz olunup selâmette kalır. Öyle ise ilmi taleb ediniz. İlim ile beraber hilim ve sekîneti de taleb ediniz. İlim öğrettiğiniz kimselere mülayim söyleyiniz. Kendisinden ilim öğrendiğiniz kimselere de ta1 zîm eyleyiniz. Cebâbire-i ulemâdan olmayınız ki, cehliniz size gâlib olmasın. Ey ümmetim! Sizden kat-ı rahim edene, sıla-yı rahim eyleyiniz. Sizi mahrum edene, siz kerem kılınız. Size cehille muamele edene, siz hilim ile muamelede bulununuz. Bu huylarla indallah rifat bulursunuz. Hak teâlâ Hazretleri dîn-i İslâ-mı, mekârim-i ahlâk ile mahfûf (etrafı kuşatılıp çevrilmiş) ve mehâsin-i a'mâl ile müzeyyen kılmıştır ki, anlar hüsn-ü muaşeret ve kerem-i tabiattir, yumuşaklık, atâ ve ihsandır, it'âm-ı taam ve bezl-i selâmdır, hastaları ziyaret, ihtiyarlara ta'zîmdir, kötülükleri afv edip, komşularla iyi ve güzel geçinmektir, gayz ve kinini yutmak ve aralarını ıslah etmektir, cömertlik, kerem ve semâhattir, iyiliklerini izhâr, ayıblarını örtmekdir.

Müslümanın Müslüman Üzerindeki Hakları

Müslümanın müslüman üzerinde altı hakkı vardır:

1 - Müslümanla karşılaşdıkda ona selâm veresin.

2 - Seni da'vet ettikde, icabet edib gidesin.

3 - Senden nasîhat istedikde, ona nasihat edesin.

4 - Aksırdığı vakitte, hamd edip "el-hamdü lillâh" deyince, ona "yerhamükellah" diyesin.

HAKLAR

161

5 - Hasta oldukda, ziyaretine gidesin.

6 - Öldüğü vakitte cenazesine gidesin.

Mü'min, gayet yumuşak olup, deve gibi nereye çekilirse gider. Eğer bir taş üzerine dahi çökertilirse, çöker.

01 Hazretin, gazada mübarek dişlerinin kırılması ashâb-ı kirama çok ağır gelib dediler ki:

- Bu kavme la'net eyle ki, bu fi'li sana işlediler. Pes, ol Hazret ashabına cevab etmişdir ki:

- Ben Allah'ın kullarına la'net için gönderilmiş değilim, ancak anları Hakka da'vet için ba's olunmuşumdur ve "rahmeten lil-âlemîn" bulunmuşumdur; yâ Rab! kavmime hidâyet eyle, zî-râ onlar bilmezler, buyurmuşdur.

Bundan dolayı kim ki zalimine beddua ederse, tahkik ol kimse Muhammed-i Emîni (s.a.s.) mahzun edip, iblîs-i laîni sevindirmiş olur. Kim ki zâlimi afv ederse, tahkîk ol kimse Muhammed-i Emîni (s.a.s.) mesrur edip, iblîs-i laîni mahzun etmiş olur.

Yetîm çocuklar haksız olarak dövülse, anın ağlaması sebebiyle Arş-ı Rahman hareket eyler. Hak teâlâ buyurur ki:

- Ey benim meleklerim! Siz şâhid olunuz ki, ol yetîmi razı edeni ben kendi indimde razı ederim.

Evlâdın Hakları

Kim ki, pazardan evlâdına bir turfanda meyva getirse, sadaka etmiş olur. Evvelâ kıza versin ki, anlarda rikkat ağleb olduğundan dolayı Hak teâlâ Hazretleri onlara daha erhamdır.

Evlâdın peder ve validesi üzerinde üç hakkı vardır:

1 - Doğdukda, ismini gökçek etmekdir (yani güzel bir isim koymaktır).

2 - Âkil oldukda, kitabını öğretmekdir.

3 - Baliğ oldukda evlendirmekdir.

162

TASA VVUFÎ AHLÂK I

Kocanın Hakları

Kocanın karısı üzerinde olan hakkı şudur ki, eğer avret bir deve üzerinde bulunsa bile, kendi nefsini erkeğinden men' etmesin; ondan izinsiz, Ramazanın gayrısında oruç tutmasın. Kocasından habersiz evinden çıkıp başka yere gitmesin; sevab umarken günaha batmasın. Eğer bir avret kocasının evinden kaçarsa anın namazı kabul olunmaz. Tâ dönüp, elini eline verip, "Her ne işlersen işle" demedikçe halâs olmaz. Tahkik bir avret beş vakit namazını kılsa ve bir ay orucunu tutsa ve kendisini nâmahremlerden korusa ve erkeğine itaatle hareket etse, ol hatun Cennet-i a'lâya dâhil olur.

Diğer Güzel Huylar

TEVÂZÛ: Alçak gönüllülük etmek, huzû ve huşu üzere olmak ve kendisini hakîr tutmakdır. İnsan kendi varlık ve benliğini kırmadıkça tevâzû sahibi olamaz. Ve ona terfî-i derecât da mümkün olmaz. Fler mü'min ve muvahhide, hilm ile tevâzûun lüzumu pek aşikârdır.

RE'FET: Merhamettir. Esirgemek, şefkat etmek ve acımak reîettendir. İnsanın şefkat ve merhameti ne kadar çok olursa, şübhesiz ki, kıymeti de o kadar fazla olur.

LİNET: Kelâmda vesâir umur ve hususlarda insanın yumuşak tabîatli olması, sertlik yapmamasıdır. Sertlik ba'zan fena neticeler doğurduğu gibi çok yumuşaklığın da ba'zan zararları olabilirse de, tahammül etmek ve sabırla karşılamak evlâdır. Hazret-i Osman (na.)'ın şehâdeti de fazla yumuşaklığının ve merhametinin neticesidir.

BEŞÂŞET Güler yüzlü, tatlı dilli olmağa derler ki, insanın herkese karşı beşuş bulunmasının, iyi huylardan olduğu ma1 Inmdıır

GÜZEL HUYLAR

163

AFV VE İHSAN: Bütün insanlara karşı, bahusus kendisine zulüm ve cefâ edenler, dost veya düşman da olsalar, bunlara karşı afv ile muamele etmekle beraber, bir de ihsanda bulunmak ne kadar büyüklüktür.

SILA-İ RAHİM: Akraba ve taallükâtı ve dostları ziyaret edip, onların gönüllerini hoş etmek, muavenete muhtaç olanların yardımına koşmak ve bahusus, kendisiyle alâkayı kesen akrabalara karşı alçak gönüllülük edip, ziyaretlerine gitmek Cenâb-ı Hak'kın çok sevdiği bir huydur. Rızkının bolluğunu, ömrünün uzunluğunu isteyen kimse sıla-i rahim yapsın. Et-Terğib ve't-terhîb bu hususta 41 hadîs-i şerîf kayd etmişdir. Sıla-i rahim yapmayanın bulunduğu yere, rahmet-i ilâhiyye nazil olmaz buyurulmuşdur.

MERHAMET: Bütün mahlûklara ve bahusus zuafâ, ye-tîm ve miskinlere karşı insanların şefkat ve himaye kanatlarını açıp, dertlerine merhem olmağa çalışması merhamet, zıddı ise merhametsizliktir. Bu gibi zuafâ, fukara ve miskinlerin zaruret içinde çırpınmalarına göz yummak, elbette büyük felâketlerin doğmasına sebeb olabilir ki, bunun yegâne âmili, merhametsiz-likdir. Binâenaleyh, merhametli olmak ahlâk-ı hamîde sahihlerine yakışan meziyyetlerdendir.

Dulların, miskinlerin hacetlerine koşanların mükâfatı fî-sebîlillah mücâhit sevabı olduğu; bunların, geceleri kâim, gündüzleri sâim olan kimselerin sevabları kadar sevab alacaklarına v dâir, hadîs kitablarında en azından yirmiden fazla hadîs-i şerîf zikr edilmiştir.

MEŞÂYIHA TA'ZÎM: Müslümanlıkta yaşlanmış, saçını, başını ağartmış, "sinn-i şeyhûhete" erişmiş kimselere elden gelen hürmet, saygı ve ta'zîmi yapmakdır. Ulemâ ve üstazların, bu hürmet ve saygıya herkesden daha lâyık olduklarını beyâna lüzum yoktur. Her fırsatta kendilerinden faydalandığımız bu mübarek zevata karşı borcumuz olan ta'zîm, tekrîm ve hürmette kusur etmek, edîb ve kâmil insanlara kat'iyyen yakışmaz. Ulemâsına, meşâyıhına ve üstazlarına hürmet, kendi kemallerinin alâmetidir.

164

TASA VVUFÎ AHLÂK I

GÜZEL HUYLAR

165

İHVANA HİZMET: Din kardeşlerine karşı olan hizmet borcudur ki, kişi öz kardeşine hizmete nasıl borçlu ise, din kardeşine de aynı surette, hattâ daha ziyadesiyle hizmete borçludur. Bu hizmet, biribirlerine muhabbet, meveddet ve sevgilerin çok artmasına sebeb olur. Hem ind-i ilâhîde dereceleri artar, hem de Cenâb-ı Hak'kın çeşitli lütuf ve sonsuz ikramlarına erişilmesine vesiyle olur. Bu hususta İhya ulUlûm'un ikinci cildinde çok uzun tergîb ve teşvikler vardır. Et-Terğîb ve't-tcrhîb'in dördüncü cildinde de pek geniş ma'lûmat mevcuddur. İnsan onları okuyunca, adetâ bütün işlerini bırakıp, ihvan ve sulehânın hizmetine koşacağı geliyor.

TEVBE: İnsanın, hayatı içinde işlemiş olduğu günahlara ve ibâdetsiz geçirdiği vakitlere, nedamet ve pişmanlık duyup, Hak'ka rücû ve ilticasına denir ki, halktan yüz çevirmesine vesiyle olur. Bu tevbe, her mü'min için farz-ı ayndır. Bir ân evvel tevbe-i nasûh ile tevbe edip; âbid, zâhid, sâlih ve Hak'kın nimetlerine şâkir, aynı zamanda zâkir kullarının arasında yer almağa sa'y ve gayret göstermesi elzemdir. Tevbeden mahrum, isyan vadilerinde keyfe mâ yeşâ yaşayanların akıbetlerinin felâket ve hüsranla neticeleneceğinde şüphe yoktur. Binâenaleyh, evlâda ve iyâle, dost ve ahbablara her fırsattan istifâde ile tevbe-nin lüzumunu ve ehemmiyetini duyurmağa çalışmalıdır.

ALLAH'DAN HAYA: Haya Cenâb-ı Hak'km kullarına bir lütuf ve ihsanıdır. îmân ile haya bir karın kardeşi olup birinin bulunduğu yerde diğeri de bulunur. Meselâ, îmânın bulunduğu yerde haya da olur. Hayanın bulunmadığı yerde ise îmânın bulunmayacağı da aşikârdır. "Haya îmândandır" hadîs-i şerifi de bunun delilidir. Hayası olmayan kişi, gazab-ı ilâhiyeye uğrayacağı cihetle, hat ve harekâtı kötüleşir ve âdîleşir. Hayâsız insan, kendisinin liyakatsizliği sebebiyle, emânet denilen ni'met-ten de mahrum olur. O zaman tam ma'nâsıyla hainlik üzerine çöker ve onda merhametten eser kalmaz. İşte, o zaman bütün hareketleri şeytanî olur. Artık onda İslâmî bağlılık da kalmaz. Bunun için ehl-i İslâm indinde hayanın kıymeti pek yüksekdir.

TÂ AT; Hak'ka inkıyâd edip, muti, olmağa derler. Kula lâzım olan kendisinin fânî olduğunu idrâk edip, muhtâc olduğu maddî ve ma'nevî kuvvet ve kudreti ve hiç tükenmeyen sonsuz ni'metleri kendisine meccânen lütuf ve ihsan eden Hâlık-i zül-Celâl'e karşı, şükran borcunu ödemek üzere emr olunduğu ibâdeti yapmağı ve yasaklarından da kaçınmağı borç bilmektir. Tâ-atte ihmâl ve kusur ile Hak'ka vuslat mümkün olmayacağı gibi, insanın olgunlaşmasının da mümkün olamayacağı, her akl-ı se-, lîm sahibi için ma'lûmdur.

SABIR: Âbidlerin ibâdetleri, zâhidlerin zühdleri, sâimle-rin oruçları, hacıların esnâ-yı hacda karşılaştıkları müşkülleri yenmek için nefsini feryâd ü figandan habs edip, günah ve kötülükleri de işlememek üzere nefislerine hâkim olmaları hep sabırla mümkündür. Çünkü, sabrı olmayan veya pek az olan kimseler teşebbüslerinde muvaffak olamazlar. Muvaffakıyyetlerin birinci sırrı sabır olup istikâmetten ayrılmamakdır. Cenâb-ı Hak Kur'ân-ı azîmü'ş-şân'da sâbirleri pek güzel övmüşdür.

Sabrın îmandaki yeri, başın cesetteki yeri gibidir. Sahibini cennete idhal eder. Sevabı da köle azadından efdaldır buyurul-muşdur.

Sabır; gam, gussa ve kederlerden kurtulmayı Allah'dan beklemektir. Bu da amellerin efdali ve a'lâsıdır. Her şeyin bir cevheri vardır. İnsanın cevheri de akıldır. Aklın cevheri ise sabırdır. Sabır, bir nevi' nefsi ovmaktır. Ya'ni, bir şeyi yumuşatmak için nasıl ovulursa, nefsi de böylece ıslâh edebilmek ve ondan lâzım gelen faydayı elue etmek için, onu da ovmalıdır. Ya'ni, onu kendi haline bırakmayıp, riyazetlerle Hak'kın emirlerine inkıyada ve rızâsını talebe alıştırmaktır, Nefeslerimizi nasıl ki tabiî olarak hiç yorulmadan ve zorlanmadan alıp veriyorsak, sabırla da tıpkı böyle her şeyi hal-i tabiîsinde karşılamalıdır. Sâbir, menhî olan meâsîlerden, mekruhlardan ve mezmûm olan şeylerden, zahiren ve bâtınen sabr etmelidir. Ya'ni, yapmamak için dayanmalıdır.. Her ne kadar bunların iyi olmadığı ilimle bilinirse de, sabır olmadıkça ilim kâfi gelmez. Bu sebepden ilimle sabır biribi-

166

TASA VVUFÎ AHLÂK I

rinden ayrılmayan ilci refîk veya rûh ile cesed gibidir. Ya'ni, ruhsuz cesed gibi, cesedsiz ruh da bir şeye yaramaz; kemal ikisinin birleşmesiyledir.

Cenâb-ı Hak sübhânehû ve teâlâ Hazretleri bütün Peygamberlerine de hep sabır tavsiye buyurmuştur. Onların ümmetlerinden görecekleri her türlü meşakkat ve sıkıntıları ancak, sabırları sayesinde yenecekleri ve kendi nefislerine değil, Allah için sabr etmeleri gerektiği duyurulmaktadır.

Sırrîy-yi Sakatı (k.s.) Hazretleri'nden sabrın mâhiyyeti sorulmuş, o da lâzım gelen ma'lûmatı verirken, ayağını bir akrep sokmağa başlamış. Kendisine:

- Efendim niçin öldürmüyorsunuz veya defetmiyorsunuz?

diyenlere:

- Allah'tan haya ederim, hem sabırdan bahs edeyim, hem de bir akrebin ısırmasından dolayı feryâd ve figân edeyim, bu olacak şey değildir, demiştir (1/84).

Cüneyd (rh.a.); Allâhü teâlâ Hazretleri mü'minlere îmân ile ikram etmiş ve îmânlarını akılla, akıllarını da sabırla ikram etmiştir, demiş, binâenaleyh, îmân mü'minin ziyneti, akıl îmânın ziyneti, sabır da aklın ziyneti olduğunu beyân etmiştir. Şu halde sabır, îmânda en mühim mevkii ihraz etmiş olmaktadır. *

Cenâb-ı Hak sübhânehû ve teâlâ Hazretleri, Kur'ân-ı azîmü'ş-şân'ın tam yetmiş küsur yerinde, müteaddid vesilelerle sabrı zik etmektedir. Sabrın lüzumu, sabrın ehemmiyeti, sabrın derecesi, kemâli, sevabı anlatılmakta .ve sâbirleri tebşir etmekte, sayısız faydalar saymakta, dolayısıyla kulların sabırlı olmalarını teşvik ve terğîb etmektedir. Bundan da anlıyoruz ki, sabır muhakkak lâzımdır.

Ahlâklar umumiyyetle iki kısımdır: Bir kısmı Peygamberlerde ve ba'zı velîlerde olduğu gibi vehbîdir; Cenâb-ı zül-Celâl Hazretleri'nin bir lütuf ve ihsanıdır. Onun için onlarda kat'iy-yen yorulmadan ve zorlanmadan tabiî haliyle cereyan etmektedir. Çünkü onlar bizlere nümûne olacaklardır; binâenalâzâlik,

ü/84) İmâm-ı Sa'rânî, Tabakâtü'l-Kübrâ IV, 220

GÜZEL HUYLAR

167

numunelerin her halde hiç noksansız, en güzel, en iyi şekilde ve kemal derecesinde olmaları matlûbdur ve böyle olması da tabiîdir.

Sabrın îmândaki yeri, ceseddeki ruh gibi demişlerdir ki, ruhsuz bir cesedin hiç bir kıymeti olmadığı gibi, sabırdan mahrum îmânın da buna benzetilmiş olması ne kadar şâyân-ı dikkattir. Dünyanın bütün harekâtı da bunu bize açıkça göstermektedir. Bütün muvaffakıyyetler, hep sabrın sonunda elde edilen ni'met-lerdir. Bundan dolayı sabrı, bilme, hal edinme ve amel ile îzâh etmektedirler. Bunu şöyle anlatırlar: Sabır bir ağaç; hâl onun dallan, yapraklan; amel de meyvasıdır. Bilgi, maarif olmuş, hali olmazsa, ya'ni, bilgi ona hâl olamamış ise, dalsız, yapraksız ve meyvesiz bir ağaç gibidir. Ne zaman ki, ilmi kendisine hâl olursa, o zaman sanki ağaç dallanır, yapraklanır ve meyvalamr; işte böyle bir ağaçtan nasıl istifâde edilirse, ilmi kendilerine hal olan kimselerden de o zaman istifâde mümkündür. <

Şakîk el-Belhî, evliyâullahdan ve mücâhidinden, âlim ve fâzıl bir zattır. Vefatıyla yerine talebelerinden olgunca birini münâ-sib görmüşlerse de o zat:

- Ben henüz o seviyeye erişmedim, belki bir sene sonra bu mümkün olabilir, diyerek özür dilemiş; cemâat de:

- Pek a'lâ, bir sene sana müsâade, demişler bir sene sonra tekrar o zâtı vazifeye da'vet edince kendisinde henüz o kabiliy-yeti göremediğini söyliyerek bir sene daha izin istemiş. İkinci senenin sonunda derse başlamış, cemâat de çok memnun kalmışlar ve kendisine:

- İki.senedenberi niçin bizi derslerinizden mahrum ettiniz? demeleri üzerine,

- Ben kendimi tecrübe ediyordum. Bakıyordum ki, hayvanât benden ürküp kaçıyorlardı. Elbette hayvanlar kaçınca insanlar da kaçacaklar diye düşünüyordum. Şimdi ise hayvanlar artık benden kaçmaz oldular, anladım ki dersin zamanı gelmiştir.

Öyle yâ, korkak" bir adamın şecaatten bahs etmesi; cimri, bahîl ve sıkı bir kişinin cömertlikten söz açması; sabırsız bir adamın sabırdan dem vurması; her tarafı gazap halinde olan birinin hilimden söz etmesi; kibir, gurur, ucüb, hased, hırs vesaire

168

TASA VVUFÎ AHLÂK I

gibi kötü huyların kendisini istilâ etmiş olduğu bir bedbahtın, bütün bunların fenalığından bahs etmesi; tevâzû ve hilimden na-sîbi olmıyan birinin de tevâzû ve hilmin iyiliğinden söz etmesi ve buna benzer haller ne kadar abes ve gülünç ise, ilimdeki hüneri ancak güzel lâf etmekten ibaret olan kimselerin de halleri bu kadar acayiptir. Binâenaleyh, ulemâ-i zevi'l-ihtirama yakışan, yalnız kelimeler üzerindeki san'at inceliklerini bilmekle gösterdikleri bu çeşit ma'lûmat-fürûşluk olamaz ve bunlar hiçbir zaman ehli yanında makbul ve memdûh değildir. Hele akıl sahiplerine hiç de yakışmayan bir sıfattır. Bu sebeple, her ilim sahibine lâzım ve lâyık olan, evvel emirde kendi nefsinin ıslahı için sa'y ve gayret göstermesi; bunun için de muhakkak surette kendisini yetiştirebilecek derecede âlim, fâzıl, kâmil, ahlâk ve seciyyesi üstün, dünyâya meyyal olmayan, şan, şeref ve şöhrete kıymet ver-miyen tasavvuf ehlinden bir zâtı kendisine rehber edinmesi şarttır. Kendi kendine yetişene, "hüdâ-i nâbit" derler; öyleleri yâ sobalara odun veya hayvanlara yem olurlar. Ne zamanki güzel bir aşıcının eline geçer, o da ona güzel bir aşı vurursa, gerek nebatatta ve gerekse hayvanâtta, zamanımızda görüldüğü gibi pek güzel meyveler ve çok güzel yavrular elde etmek mümkündür. Hattâ bu gün bu çalışmalar neticesinde hergûn iki yumurta yumurtlayan tavuklar bile elde edildiği görülmektedir. Koyunlar, atlar, sığırlar hep gözlerimizin önündedir. Bizim eski ineklerimizin, günde a'zamî üç beş kilo verdiği süte karşılık, bugün yeni cins ineklerin 25 ilâ 35 kilo gibi bol miktarda süt vermekte oldukları meydandadır. Sen artık bizim ineklerin sütleri şöyle yağlıdır, böyle güzeldir diye kendini ister aldat, ister teselli et. Şu demek oluyor ki, çalışma neticesinde her şeyde bir ıslâh, bir kemâl elde edilebilmektedir. O halde eşref-i mahlûkat olan insan niçin ıslâh edilip, kemâle ulaştırılmasın? Bu, muhakkak ki, bizim beceriksizliğimizden başka birşey değildir. Baksanıza, sabırdaki azmiyle yakın ni'metine mazhar olanların, geceleri kâim, gündüzleri sâim olanların sevablarına nail olacakları bildirilmiş. Bunun gibi, "sabr eden derviş muradına ermiş" atalar sözünü de unutma. Sabr edip sevabını da Allah'dan umanlar şüphesiz, hesapsız sevaplara nail olacaklardır. Mahlûkatın her imkâ-

GÜZEL HUYLAR

169

nının bir had ve hududu vardır. Lâkin, Hak sübhânehû ve teâ-lânın hazineleri ne biter, ne de tükenir. O, sabr edenlerin ecrini hesapsız olarak verir. Hattâ, bazı suallere, sabrın îmândan olduğu ve îmânın sabır ve cömertlikten ibaret bulunduğu mealinde cevaplar verilmiştir. Hac'dan sorulduğu zaman "El-haccü el-arefetii" buyurulmuşdur ki, Hac arefeden ibarettir, demektir. Bu demek değildir ki, Hac yalnız Arafat'ta bulunmakla tamam olur; -belki, Arafat'sız hacılık olmaz ma'nâsınadır. Yoksa, diğer erkânlarına lüzum yok demek değildir. Fakat en mühim rüknü Ara-fattır. Binâenaleyh, sabır îmândır. îmân da sabırdır. Yani, îmânın yukardaki hadîste geçen hacda olduğu gibi en büyük rükünlerinden biri de sabırdır. Zîrâ, sabır olmadıkça ne ibâdetlere devam ve sebat; ne de, menhiyattan kaçıp, korunmak mümkün olabilir. Hele, Allâhü teâlânın sabırlıları sevmesi ve onlarla olmak şerefini bahş etmesi, hangi tada ve lezzete denk olabilir. Hemen Cenâb-ı Hak, bizleri bu ni'metlerin kadir ve kıymetini bilenlerden eylesin, âmîn...

Hazret-i Ömer ibni'l-Hattab (r.a.)'ın Hazret-i Ebû Mûsâ el-Eş'arî (r.a.)'e yazdığı bir mektup ne kadar ehemmiyetlidir. Şöyle buyurur:

"Yâ Ebâ Mûsâ, sabra devam eyle; iyi bil ki sabır ikidir; biri diğerinden efdaldir: Musibetlere sabır güzeldir; lâkin, Allâhü teâlânın haram kıldıklarından sabr edip uzak kalmak daha efdaldir. Yine iyi bil ki, sabır imânın kıvamıdır. Bu sebebden takva, yani Allâhü teâlânın yasaklarından korunup kaçmak, iyiliklerden, ihsanlardan efdaldir. İyilikler, ihsanlar hep güzel şeyler; fakat, günahlardan korkup kaçmak, iyiliklerin, ihsanların tâ kendisi ve daha da efdalidirî'

Hazret-i Ali (k.v.) buyururlar ki, "îmân, dört esas üzerine kuruludur: Yakîn, sabır, cihad ve adalet". Yine buyururlar ki: "îmân, ceseddeki baş gibidir!' Başı olmayan cesedin ne kıymeti vardır? Öyleyse, sabrı olmayanın da îmânı böyledir. Kemalsiz îmândır. îmânında kemal yoktur, demek olur.

Ebü'd-Derdâ (r.a.) Hazretleri de buyururlar ki:

- îmânın son noktası, en üstünü, Allâhü teâlânın hükümlerine sabır ve takdirine râzî olmaktır. Her kim kadere îmân eder-

170

TASA VVUFÎ AHLÂK I

GÜZEL HUYLAR

171

se, özünden inanırsa, bütün kederlerden emîn olur.

Ey kardeş! İyi bilesin ki sabır, din makamlarından bir makam, sâliklerin menzillerinden bir menzildir. Bilumum din makamları şu üç şeyle tamamlanır: Bilgi, hal, amel. Bilgi, buna maârif de diyorlar ki esasdır, halleri cezb eder, kişiyi hal sahibi yapar. Haller de amelleri meydana getirir. Maârifi, ağaca, hali dallara ve yapraklarına, ameli de meyvasına benzetmişlerdir. Yani, ağaç olmayınca dal, yaprak ve meyva nasıl olmazsa, maârif, bilgi olmayınca da, ne hal, ne de amel olur. Binâenaleyh, Allâhü teâ-lâya giden sâliklerin yollan şu üçden ibarettir. Bunlar da birbirlerinden ayrılmazlar. Bunlar denk ve tamam olunca İslâm ma-kinası güzel işler. Ufacık bir saatin bile çarkları denk olmazsa, o saatin hiç birşeye yaramaz olduğu herkesçe ma'lumdur. Diğer bilumum makineler de böyle değil midir? Bazı esaslardan olan çark ve âletlerin bozulması veya kırılması, yüz milyonlarca liraya mal olan tayyare ve gemiyi muattal ve işe yaramaz bir hale getirir; ta'mir kabul ederse ne a'lâ, etmeyecek bir dereceye geldiyse, artık onu bir tarafa atmaktan başka çâre kalır mı? Şu halde sabır, maârif ve hâlin mahsûlüdür ki, meyvası iyi kulluktur. Bunu anlamak için şunları bilmeğe muhtacız:

Cenâb-ı Hak'kın sayısız mahlûkları arasında üç nevi mahlûk vardır; bunlar insan, hayvan ve melektir. Bunları gözümüzün önüne alınca bakıyoruz ki, hayvan dediğimiz bütün her çeşit canlılar sırf şehvetin mahsûlüdür. Akıl, zekâ, kiyaset ve ahlâk-ı hamîde diye saydığımız, hilim, sabır, sehâvet, adalet, merhamet, şefkat, re'fet, hamiyyet ve istikbal da'vâsı gibi huylan ve meziy-yetleri yoktur. Sırf şehvetleri iktizâsı yiyip, içip, şehvetlerini istedikleri gibi, güçleri nisbetinde teskîn edip, müddetleri hitâmında ölüp giderler. Bulduklarını yiyebilmek için günah falan tanımazlar. Ellerine fırsat geçince insanları bile yerler. Maymun gibi bazı hayvanlarda görülen şeklî bazı kemâlât taklitçiliktir, yine bir nevî hayvânî halattır ve onların üstünlüğüne delâlet etmez. İşte kim bilir niee bin seneden beri hayvan yine o hayvandır. Hemen hemen hiç değişmemiştir. Hattâ, hayvan demek şehvetlerinin esîri olan mahlûk demektir.

İkincisi olan meleklerde ise, kat'iyyen şehvet yoktur. Yalnız

vazifeleri ne ise onu bilirler ve onu yaparlar. Yaratılışları muayyen bir iş içindir. Hepsinin vazifeleri ayrı ayrıdır. Bir kısmı insanın muhafazası için yaratılmıştır. İç ve dış hizmetlerimizde bizlere yardımcıdırlar. Bunların varlıklarına, Allâhü teâlâmn bil-dirmesiyle inanır îmân getiririz. Meselâ, hasenat ve seyyiâtımızı da bu cins melekler yazar. Dâima bizleri gözler ve hareketlerimizi ta'kîb ederler. İyilikler yapınca hemen sağdaki melek vakit geçirmeden yazar. Eğer günah işlersek tevbe edebilmemiz için -bazı rivayetlere göre altı saat kadar- mühlet verirler. Eğer bu müddet içinde tevbe edip, vaz geçersek günah yazmazlar. Bu, Rab-bımızın kullarına mahzâ bir lûtfudur. Fakat, üçüncüsü olan biz insanlar ise, böyle hayvanlar menzilesinde kalmayıp; Eşref-i mah-lûkat, Ekrem-i mahlûkat, yer yüzündeki halifeliğe lâyık; gayetle mümtaz; akıl, feraset, zekâ, ilim, irfan ile müzeyyen kılınmışız-dır. Allâhü teâlâ bütün esmayı o insana ta'lim buyurmuş, cennet ve cemâliyle müşerref olabilecek derecede yüksek bir evsafta, şehvetini icâbında kırıp durdurabilecek kudrette yaratmıştır. Müslüman onu ancak meşru yolda kullanarak iffetini de muhafaza ederek, ümmet-i Muhammed'in (s.a.s.) çoğalıp, Allâhü teâlâ'ya kulluk edebilecek bir zümrenin bekasına hizmet için kullanır. Günah, haram, yasak ve yaramaz şeylerin hepsinden son derece sakınır, aynı zamanda insanlık ve İslâmlık iktizâsı merhamet, şefkat, sevgi, saygı, teâvün, birbirlerine yardım, malen, ruhen, ceseden birleşme, topluluk, cemiyyetçilik, kardeşlik, ülfet, ünsiyet, cömertlik, iffet, haya ve daha sayılmakla bitmiye-cek kadar çok ve üstün meziyyetleri kazanmaya çalışır. İki meleke ve onların sayısız yardımcılarıyla desteklenmiş olan insan, rehberimiz, mürşidimiz, mürebbîmiz, ciğerimiz olan Peygamberimiz (s.a.s.) Efendimiz Hazretlerinin gösterdiği ve gittiği yoldan gider ve kitabımız olan Kur'ân'ı azîmü'ş-şân'ın da emirlerine ve yasaklarına riâyet ederek yaşarsa melekleri de geçer, rahmet ve cemal evi olan cennete nail olur. Orada cemâl-i ilâhiyesini müşahede ile bütün diğer cennet ni'metlerini unutur, müstağrak-ı feyz-i ilâhî olarak, meSt ve hayran kalır. Cennet hûrflerini de hayretlerde bırakacak güzellikler ve tavsifine imkân olmıyan bunca ni'metler, işte şu insan için hazırlanmıştır. O insan ki, hayvanlar

172

TASA VVUFÎ AHLÂK I

GÜZEL HUYLAR

173

gibi şehvetinin esîri değildir; belki o, şehveti, aklı, zekâsı sayesinde, üstüne binilen bir at ve bir araba gibi kullanıp menzil-i maksûduna selâmetle ulaşır; Hak'kın rızâsını kazanmaya çalışır. Onun için akıl, hayvanın üzerine binen adamın elindeki gem, dizgin gibidir. Hayvanı onunla istediği gibi sevk eder. Dizginleri elinden bıraktığı zaman azgın hayvan nasıl başını alıp gider, zabt olunmaz hâle gelir ve hattâ üstündeki sahibini yerlere atıp, sürükler ve perişan ederse, şehvetlerine mağlûb olan kimselerin halleri de tıpkı buna benzer. İnsanlık şeref, meziyyet ve ulviyyeti, şehvetlerine mağlûb olanların değil, belki şehvetlerini, şeriat, îmân ve İslâm'ın verdiğini salâbet-i dîniyye sayesinde Hak'kın rızâsına uygun bir şekilde kullanarak hayatlarını idâme ettirmeye sa'y ve gayret gösteren bahtiyar kimselerin hakkıdır. Bir çocuk doğuşunda, bir hayvandan farklı değildir. O da tıpkı hayvanlar gibi yalnız şehvetiyle (yâni arzularıyla) yaşar. Onda akıl henüz kemâle ermemişdir. Ağlaması, bağırıp çağırması hep şehvetinin icâbıdır. Fakat, lutf-i İlâhî ile büyüyüp temyîz haddine eriştiği ve nihayet bulûğ derecesine vardığı zaman, aklı erdiği ve iyiyi, kötüyü, helâli, haramı, günahı, sevabı ayırabilecek noktaya geldiği için, kendisine teklîfât-ı ilâhiye gelir. İşte bu'devirde Cenâb-ı Hak tarafından ona yardımcı, hidâyetçi iki melek verilir. Bunlardan biri doğruyu gösterir, diğeri de ona yardım eder. Bu suretle hayvânî şehvet sıfatıyla; melekî, ruhî sıfatlar, daha açıkçası, şeytan askerleriyle Hak'kın askerleri olan melekler karşılıklı olarak mücâdele ve muharebeye başlarlar. Burada insan, bu iki taraftan birinin yardımcısı olmak durumundadır. Eğer şeytan askerlerine yardım eder, şehvetin iktizasını işlerse, tam bir komünist gibi, bir hayvan gibi, belki ondan daha aşağı derekeye, esfel-i sâfilîne düşer. O güzel, canım insanlıkdan hiç bir nasîb alamadan bu fanî dünyaya gözlerini yumar. Bu insanlık cevherini boşu boşuna zâyî ettiğinden dolayı azâb ve elem evi olan cehennemin yolunu kendi eliyle seçmiş olur ki, ne kadar acınsanız yine azdır. Çünkü, sizin yeriniz, süflilerin yeri olan cehennem değil, belki ulvîlerin makamı olan cennet ve cemâlullah idi.

Eğer bu mücâdele ve muharebede aklınızı başınıza alıp, şehvetin esîri olmadan Hak'kın askerlerine yardımcı olur, şeytanı

mağlûb eder, yenerseniz, Cenâb-ı Hak da onun askerlerinin yardımcısı olduğunuzdan nâşî sizlere her zaman ve her yerde yardım edeceğini va'd buyurmuştur.

Şu gördüğün ufacık gövde, bütün kâinatı içine almış bir züb-dedir, kâinatın hülâsasıdır. Bu cesedde iki zıd kuvvet birbiriyle çarpışmaktadır. Vücud ikliminde, yani cesedde, bu kuvvetlerden hangisi gâlib gelirse, onun hükmü altında yaşamak mecbûriy-yetinde kalınmaktadır. Dünyâdaki esirlik çok ehvendir. İnsan ne kadar zâlim bir devlete esîr düşmüş olsa bile, yine bazı hürriyetlere sahiptir. Abdest alıp namaz kılmanıza, Kur'ân okumanıza karışmazlar. Yalnız, onun koyduğu tel örgülerin, kampların içinde mahbûssunuz. Fakat, dîninize ve diyanetinize karışmadıkları mü-teaddid hâdiselerle sabittir. Hattâ, dindarlara bazı müstesna haklar bile tanırlar. Fakat, nefsin, şehvetin, şeytanın esîri oldunuz mu, bunların ilk vazifeleri sizi Allah'dan ayırmak ve sizi yalnız, yardımcısız bırakıp, istediği gibi mahv ve perişan etmektir. Artık tutulur tarafınız kalmaz. İnsanlığa faydalı değil, tam tersine zararlı bir canavardan daha beter bir hâle gelirsiniz.

Şimdi sen bir insan olmak münasebetiyle iyice düşün, bu iki askerden hangisine yardım etmenin lâzım olduğunu bil de, bu fâni dünyayı namütenahi olan âhiret ni'metlerine değişme. Fakat bu, o kadar kolay bir iş değildir. Mücâdele ve muharebelere alışmamış, bahusus korkak ve menfaatperest insanların hiç de işi değildir. Bu ilk buluğ yaşından i'tibâren muharebe ve mücâdeleleri göze almış, yılmaz, korkmaz kimselere ve bitmez, tükenmez bir sabra muhtacdır. Bu da kâfi değildir. İnsanın evvelâ düşmanını bilmesi lâzımdır. Dünyâdaki düşmanlar görülür ve maddî imkânlarla çarpışılır, zafer bulursan ne mutlu, eğer mağlûb olursan, esîr olur veya şehîd düşersin, yine cenneti hak edersin. Lâkin, bir düşman olan şeytan, ne görülür ne de tutulur. Bina -enaleyh.bununlamücâdele, ma'nevî ve ruhanîdir. Ma'nen ve ruhen desteklenmiyen.^bu desteği te'mîn edemiyenlerin bu muharebelerde muvaffak olmaları çok müşküldür. Görüyoruz ki dünyâdaki muharebeler için milletler güçleri nisbetinde nasıl çalışıyor ve hazırlanıyorlar. Askerlik hizmeti diyerek paralı, parasız bir çok kuvvetleri ta'lîm ve terbiye ile muharebe usûlleri öğrete-

174

TASA VVUFÎ AHLÂK I

rek, senelerce hürriyetlerinden mahrum ediyoruz. Eğer harb öyle kolay bir şey olsaydı, herkes evinde işiyle, gücüyle meşgul olur, şayet bir harb olursa silâhını alıp koşardı. Koşardı amma iş iş-den çoktan geçmiş olurdu. Askerlik hizmeti nasıl mecburî ve lazımsa, kumandanları ve harb malzemeleri de keza, hem de hiç eksiksiz olması gerekse, bunlardan bir kaçı olmadığı takdirde mağlûbiyyeti göze almaktan başka çâre kalmayacağı nasıl mâ-lûmunsa, bu şeytan aleyhillânenin ve onun hizmetkârları olan şehvet ve nefsâniyetin karşısında da ma'nen seni destekliyecek, muktedir, şehvet ve nefislerine hâkim, sâhib-i ilm ü irfan olan zevât-ı kiramın da yardımlarına muhtaç olduğunu unutma. Onların himayesinden ayrılma ki şeytan seni yalnız bulup da ezmesin ve Hak tan ayırıp cehennemlik etmesin. Kumandansız muharebe nasıl mümkün değilse, mürşitsiz, bu azgın düşmanların hakkından gelmek de öylece mümkün değildir dersem sakın beni ayıplama. Sen herşeyi kendi aklınla ölçmeye kalkarsan muhakkak aldanırsın. Ölçü, Allah'ın ve onun Resulünün ölçüsüdür. Birisine far,z, diğerine sünnet derler. Senin ölçün ancak bu iki ölçüye uygun ve denk olursa, o zaman makbul olur. Yoksa, zararda olduğunu bilmen gerektir. Sen rue kadar sabırlı olursan ol, düşmana atacak silahın, kurşunun olmazsa sabrın ne faydası

olur?

Sabrın baş destekçisi zikrullahdır. En az günde beş bin zikir yapmıyanların halleri harabdır. Bu, askerin cephanesi gibidir. Silahlı ve cephanesi olmayan askerin hali neyse, senin halin de öyledir. Binâenaleyh, evvelâ tevbeni yap, Hak'ka dön, sonra beş vakit namazını cemâatle edaya devam et, hele, sabah ve yatsı namazlarını hiç kaçırma ve sabah namazından sonra hemen camiden çıkma, işrâk vaktine kadar otur, bildiğin zikirlerle ve bahusus İhlâs sûresini çok okumak suretiyle vaktini doldur. Güneş doğduktan 30 veya 45 dakika sonra iki veya dört rekat işrâk namazını kıl, Allah'a güzelce yalvar, eğer borç namazların varsa, herhalde hiç olmazsa hergün bir kaç günlük kaza namazı kıl, hem bunları bir an evvel bitirmeye bak. Sonra hastalık veya çeşitli iptilâlar, dertler, musibetler yüzünden belki de kılamayacak hale gelebilirsin.

GÜZEL HUYLAR

175

Sabrın Çeşitleri

Sabrın tabîî bir çok nevi'leri vardır. Yerine göre hepsinin derecesi, sevabı ayrı ayrıdır. Meselâ, can kaybı, mal kaybı; çeşitli hastalıklar; birbirine benzemez, bazısı hafif, bazısı çok ağır iptilâlar, ağrısı, acısı, sızısı herkeste başka başkadır. Geceleri uyu-namaz, gündüzleri ağrısına, acısına dayanılmaz, şüphesiz bunlara sabır, dile kolaydır. Hele îmân ve îslâmiyeti zayıf kimselerin hali ne kadar acıdır. Herkese şikâyet ede ede kalırlar. Ziyaretine gelenler de geldiklerine pişman olurlar. Müslüman ise, "Çok şükür Mevlâma" diyerek sabreder ve Allah'tan şifâ isteyerek kimseyi rahatsız etmemeye gayret eder. Bunlar, insanın başına gelince tabiî olarak katlanmak mecburiyetindedir.

Lâkin günahlara gelince; bunlar da, nefsin, şehvetin hoşuna giden, dünyâ zevklerinin alındığı şeylerdir ki, onları terke-dip, uzaklaşmak, öyle hastalıklara, musibetlere sabretmeye benzemez. Nefisler, şehvetler bir kere şahlandı mı, artık onun önüne geçmek, düşman ordularını yenmekten çok daha zordur. Hele alışılmış, âdet haline getirilmiş ise, bu i'tiyâda, haklı olarak tabiat-i saniye diyorlar ki, bundan kurtulmak adetâ bir şans ve bir bahtiyarlıktır. Meselâ: Kahvehaneler, sinema, tiyatro, kumar, içki, zina, deniz düşkünlüğü, pazar gezmeleri, hava almak bahanesi vesaire gibi. Bedeninin en güzel ve kıymetli yerlerini açmakta beis görmeyen ve onları örtmeyen hanımların hali, bize göre çok aysp ve çirkin; fakat, ona göre hiç de öyle değil, gayet tabiî bir haldir; ne sıkılır, ne de utanır, herşeyi meydanda, herkesin gözü önünde öylece denize de girer, bir de yüzücülük maharetini gösterir ve kat'iyyen çekinmez. Çünkü bunu, tabiî hakkı görmektedir. Şimdi bunlara istediğiniz kadar sabır tavsiye ediniz, faziletinden bahsediniz, günahların da azablanndan, felâketlerinden söz ediniz, hepsi boştur. Çünkü artık, gözleri kör, kulakları sağır, kalbleri de ya çok ağır hasta veya ölmüştür. İş ancak Mev-lâya kalmıştır. Onun için, günahlara sabır, musibetlere olan sabırdan çok daha fazla faziletli, sevablı ve ecirlidir. Halbuki, musibetlere sabr edenlerin, yarın kıyamet gününde hesapsız ve sor-

176

TASA VVUFÎ AHLÂK I

gusuz hemen alel-acele ve sür'atle cennetteki yerlerini alıp zevk ve safâlarına bakacakları rivayet edilmiştir. Şu halde, günahlara karşı sabr edenlerin mükâfatını beyâna gücümüz yetmiyecektır. Ya'ni, akıllarımız onların mükâfatını idrakten âcizdir. Sadece "la yuad ve lâ yuhsâ" sayılamaz ve hesab edilemez olduğuna inancımız vardır.

GÜZEL HUYLAR

177

Sabrın Mükâfatlan

Ma'rifet-nâme sahibi İbrahim Hakkı (k.s.) Hazretleri sabır hakkında âyet ve hadîsler zikrederek şöyle buyurmaktadır:

Ey azîz! Ma'lûm olsun ki, Hak teâlâ Hazretleri kullarına, inâyetiyle sabrı ta'lim ve tergîb edip, Kur'ân'ı kerîminde müte-addid sûrelerde, yetmişi mütecaviz yerde sabrı zikretmiştir. (Biz size burada ancak bir tanesini zikr edib onunla iktifa edeceğiz.) Esteîzü-billâh: (1/85)

3ı

CaJI

Meâli:"Ey îman edenler! Sabır ve namazla Allah'tan yardım isteyiniz; muhakkak ki Allah sabredenlerle beraberdir." Bu

mevzuda birçok hadîs de vârid olmuştur. Nitekim Efendimiz (s.a.s.) Hazretleri:

"Ey ümmetim, îmân iki parçadır. Bir parçası sabır, bir parçası da şükürdür" buyurmuşlardır. Sabrın en efdali, musibetin iptidasında bulunan sabırdır. Buna teslimiyyet derler. Sabır, her tâatın başlangıcıdır. Her musîbetten kaçmanın aslıdır. Her ibâdetin aslı sabırdır. Müjdeler olsun o kimselere ki, mihnetlere sabr edicidir. Acı bir söze sabr edemiyen kimse, nice acı kelimeler işitse gerektir. Sabır, zaferi getirir; yâni, mûris-i zaferdir. Sabır acıdır; onu yutan hürdür. Mihnetlere sabır, hüsn-ü yakîne yetmektir. Hak teâlâdan ziyâde sabırlı kimse yoktur ki, müşriklerin O'na iftira eylediklerini işitir de onlara yine afiyet ve rızık ihsan eder. Sabrın evveli acı, âhiri tatlı ve lezzetlidir. Sabır, cenâb-ı Hak'kın sıfatıdır, îmânın başı sabırdır. îmân, sabırla cömertliktir. Hiç bir kimseye sabırdan daha hayırlı bir bahşiş verilmemiştir. Sabır Al-lahü teâlâdandır; acele ise şeytandandır. Nusret sabır iledir; fe-

(1/85) Bakara 2/153

178

TASA VVUFÎ AHLÂKI

rah da sıkıntı iledir. Kim ki malında ve nefsinde bir musibete erişirse ve onu gizleyip kimseye şekva (şikâyet) eylemezse, tahkî-kâ (muhakkak) Allâhü teâlâ ona îmân lezzeti ve ihvan izzeti ikram ve ihsan eder; cemi' günahlarını mağfiret eyler.

Hazret-i Eyyûb aleyhisselâm, müptelâ olduğu hastalığında iken her seher vaktinde Hak teâlâ onu vasıtasız iyâde (hasta ziyareti) edip, lütuf ve keremiyİe, "Habîbim Eyyûb nicesin" (Yani belâmızın gelişiyle nicesin) buyurmuş. Hazret-i Eyyûb aleyhisselâm da, halâvet-i hitâb-ı izzetle müstetâb olup (iyileşip) hastalığın acısını unuturmuş. Eyyûb aleyhisselâm iâde-i afiyet edince çenâb-ı Hak'km hitâbındaki tadın gâib olmasından korku ve üzüntü duymuş, ondan dolayı hasretle derdinden şekva kılmıştır. Buradaki şekva, derdinin son bulup da hitâb-ı izzetin kesilmesi sebebiyledir. Allâhü a'lem.

Kıyamet gününde sabırlılara mükâfat olundukta derler ki: - Yâ Rab! Bizi bir daha dünyâya gönder ki, kendi etlerimizi makasla kendimiz doğrayıp, elemine sabr edelim, tâ ki bu devlete, bundan daha ziyâde erelim.

Ş* * ur

Âteş duhâna der: Ne kaçarsın ırağa zûd, Bensiz karâr yokdur, olur hoş benimle ûd.

Oldur bana muhabbet edip kadrimi bilen, Zîrâ ki buldu kendi fenasında ûd, sûd.

Ey yâr-ı şu'lehârımız ehlen ve merhaba; Ey fânî-i şehidimiz ey mefhar-i şühûd.

Mahv oldu hâk, nân olub ol yandı mi'dede, Nân oldu tatlı cân ki, odur zübde-i vücûd.

Mahv olsa cân, okur o âdem levhini iyân, Mahv eyle canı koyma cehalette ey vedûd.

GÜZEL HUYLAR

179

Cân aşk oduna yansa, sakar'dan emîn olur, Fakr ü fenaya erse bulur devlet-i hulûd.

Uşşâka aşk sırınnı der HAKKI olsalar, Eshâb-ı Kehf misli hem eykâz u hem rukûd.

Sabır ve Tahammülün Had ve Hakîkati, Halâvet ve Kerameti

Ey aziz! Ehlullah demişlerdir ki, sabır, nefsi cezadan habs ve men etmekdir. Sabır, nefis nazlarından, mücâhede ile hurûc edip gitmektir. Sabır, fıtâm-ı nefs üzerine devam ve sebata yetmektir.

Sabır ikidir: Biri mekruhla sabırdır, biri de mahbubsuz sabırdır. Sabır, kalbe, musîbet kadar nazil olur. Musibetlere sabr etmek, mevhibelerin efdaline yetmektir. Sabr-ı cemîl, câlib-i ecr-i cezîldir. Sabr etmek ayıbları örtücüdür. Bollukta şükür, sıkıntıda sabır büyük mükâfatı mûcibdir. Gazabında halîm ol.

Sabreyle, musîbet olmaz. Sabreden musibetten elem duymaz. Belâya sabreden kazaya râzî olmuş olur. Sızâ ile, sabır âsân olur. Sabırlılara belâ, bal olur. Sabr ile koruk helva olur. Sabrın sonu zaferdir. îmânın aslı sabırdır. İslâmın aslı rızâdır. Eğer görürsen ki Hak teâlâ belâları üzerine yağdırmıştır, anla ki seni îkâz eylemiştir. Ni'met buldukta şekûr ol; mübtelâ oldukta sa-bûr ol. Musibette ceza' ve feza', musibetten eşed ve es'addır. Ceza', sabırdan ziyâde teablidir. Sabır, elem ve belâlardan terk-i şekvadır. Sabır, belâyı rızâ ile istikbaldir. Sabırlılara ni'met ve hikmet beraberdir. Sabırlı baş, selâmettedir. Sabır güzel alâmettir. Belâ Hak'tan atadır; pes, belâdan ceza' hatâdır. Belâ güzeldir, zîrâ ki ol bahş-i ezeldir. Sabır bir mübarek şerbettir ki, mûcib-i afiyettir.

Nazım

Fakr ü fena iste sen ey bül-vefâ, Tâ bulasın genc-i bekadan safa.

Kendini yok anla yakın fakr odur, Hem ben ii sen, o deme oldur fena.

180

TASA VVUFÎ AHLÂK I

GÜZEL HUYLAR

181

Kibriya koy el dil ile pür andan al, Kibre bedel ancılayın kibriyâ.

Hâk ol u pâk ol seni sen görme hiç, Tâ bite hâkinde güzel tûtyâ.

Versen eğer aşka bu câm revân, Bin can alırsın hoş u bî-müntehâ.

Kalbe verir aşk demi, hoş hayat, Cân-ı cihandır o dem-i can-t'ezâ.

Bil ki bir Allah'tır edib, eyleyen, Her ne olursa ver ana hoş rızâ.

Mâni' u mu'tî çün odur cümleden, Halkı unut Hâlık'a eyle sena.

HAKKI, edib Hak'ka gönülden rücû', Sâbir ol andan geleni bil atâ.

Sabır ve Tahammülün Te'sir ve Faydalan

Ey azız! Ehlullah demişlerdir ki, kulun kalbini huzûr-ı Mevlâ'dan meşgul eden dört arızadan üçüncüsü, şedâid ve musibetlerdir; bunlardan ceza' ve feza' etmektir. Bunların kifayeti ancak sabırla bulunmuşdur. Pes, sabrın cemî' mevâznnda sabûr olmak, iki emir için lâzım bilinmişdir. Evvelki emir, ibâdet ve huzura vusul addolunmuşdur. Zîrâ ki, mebde' ve mebnâ-yı emr-i ibâdet, huzur, sabır ve tahammül bulunmuşdur. Sabırlı olmayan kimse," ibâdet ve huzurdan bir nesneye vâsıl olamaz. Zîrâ ki bu dünya, dâr-ı mihnet ve cây-i meşakkattir. Madem ki insan dünyâda muammerdir, anın envâ-ı şedâid ve mesâible mübtelâ-sı mukarrerdir. İnsana arız olan şedâid ve mesâib, kişinin ehil,

evlâd, akraba, ihvan ve dostlarında bulunan fakirlik, hacetler, ayrılıklar, hastalıklar, ölüm ve emsali gibi musibetler ve kendi nefsinde bulunan çeşitli hastalıklar, ağrılar, sızılar, dertler, kederler, vesvese ve korkular, halkın düşmanlığı, kavgası, gürültüsü, hasedi, sövüb sayması, ta'yîb, tahkir, gıybet ve iftirası ve emsali musibetlerdir. Malında bulunan çeşitli arızalar, çalma, çırpma gibi musibetler de unutulmamalıdır. Bu musibetlerin her birinin bir acısı, yankısı vardır ki, bu acıları, hararetleri ve zahmetleri ancak, cümlesine sabır ve tahammül etmekle önlemek mümkündür. Zira ki, feryâd ve figân ile vakit geçirmek, kulun kalbini ibâdet ve huzurdan men' ve kat' eyler.

Ölüm Çeşitleri

Buyrulmuş ki, dört gûnâ mevt ile meyyit olmayan halâvet-i ibâdeti bulamaz ve lezzet-i huzuru da alamaz: Bunlardan birincisi beyaz ölümdür ki, bu açlığa tahammüldür. İkincisi siyah ölüm ki, insanların kendisini zem etmelerine tahammüldür. Üçüncüsü kırmızı ölümdür ki, nefis ve arzularına muhalefettir. Dördüncüsü yeşil ölümdür ki, kazâ-yı ilâhînin cereyanına rızâ göstermektir. Kim ki bu dört ölüme sabır ve tahammül kılmıştır, o kimse ibâdet ve huzura nail olmuştur.

Beyit

Hicranına tahammül eden vuslatı bulur, Tûbâ limen yüsâidüh-üs-sabrü ves-sebât.

Elâ, bis-sabri tebluğu mâtürîd, Ve bit-takvâ yelînü lek-el-hadîd.

Bundan da anlıyoruz ki, insanların, muradlanna nail olabilmeleri için sabra ihtiyaçları herşeyden fazladır. Bütün güçlükleri

182

TASA VVUFÎ AHLÂK I

yenmek de takva ile olacağı anlaşılmaktadır.

İkinci emir, sabırdan olan iki cihanın hazîneleridir. O hazînelerin bazısı, necat, fevz, rızık ve a'dâya zaferdir. Emsal ve akran arasında üstünlük, Hak'tan rahmet, muhabbet ve senadır.

Ve kişi sabırla Hakk'ın indinde yüksek derecelere bir çok kerametlere ve hesapsız ecirlere ve sevablara nail olur. Hak teâlâ kuluna, bir an sabır için bunca kerametler ihsan eder. Dünyâ ve âhiretin hayırları sabırdadır. Nitekim, Hazreti Ömer (r.a.) buyurmuşlar ki: "Mü'minin bütün hayrı bir saat sabnndadır."

ıır

İzâ dâka'z-zemânu aleyke, fasbir Ve lâ tey'es, min'el-fereci'l-karîbi.

Ve tıb nefsen, feinnel leyle hublâ. Asâ, te'tîyke, b'il-veledi'n-necîbi.

Sabrın Fazîleti

Sabrın fazîleti hakkında sana bu kifayet eder ki: Hak teâlâ Hazretleri, sabrı, kendi kitabında nice veçhile medh etmişdir. İmdi, bu haslet-i şerîfeyi ganîmet bilip, bununla muttasıf olmağa cehd eyle. Tâ kim zorluklar içinde kolaylığı bulup ebediyyen fevz ile mesrur olasın. Amma sabırdaki güzellik, şiddetin vakit ve miktarına tezekkürdür ki ol ne tekaddüm eder, ne de teehhür, ne ziyâde olur, ne de noksan. Öyle ise feryâd ü figanda bir lütuf ve menfaat yokdur; belki zarar ve keder çokdur. Zîrâ ki umur, ev-kâtı ile merhûndur. Ve hep edib eyliyen Hudâ-yı bî-çûndur, Hak teâlâdır.

Beyit

Her işi Hak'dan bilir, halkı unutmuş hakşinas; Ol görür kim hayra şer, adle zulüm olmuş libâs.

GÜZEL HUYLAR

183

Eyyühe's-sâbirûne fi'I-belvâ Tarrikû tarrikû ile'I-Mevlâ.

Nazım

Ey ruh seyr-i âlem-i imkân nene gerek? Dilde seyahat eyle, bu zindan nene gerek?

Vahdet ki meşrebindir olur halvetin cihan; Tercîh-i-gâr u kûh u beyaban nene gerek?

Ger meşrebin vesî' ise, bil Cennet içresin, Seyr-i bahar u bâğ u gülistan nene gerek.

Sabır ve Tahammülün Kısımları ve Menfaatleri, Feryâd-ü Figânın Âfetleri

Ey azîz! Ehlullah demişlerdir ki: Sabır bir devâ-yı mürr-ü nâfi'dir, şürbü her menfaati câmi'dir ve her mazarratı dâfi'dir. Bir deva ki bu sıfatlarla muttasıf olur, âkil olan kimse nefsine ikram edib onu içer. Bir lahzanın acılığı, bir sene tat verir deyib, ol devanın acılığına ve şiddetine sabır ve tahammül eder. Yâni, sabır her ne kadar acı ve zor bir şey ise de, menfaati pek büyük olduğundan, sabrı kendine huy edinmeye çalışmak, her derde deva olan bir ilâca benzetilmişdir. Bu da dört kısımdır: Birisi tâat üzerine sabırdır; biri günahların terkinde sabırdır; birisi fuzûl-i dünyâdan sabırdır; birisi de, derd ve musibetlere sabırdır. Bunlara sabredebilen sabırlılara hisabsız menfaat ve faydalar hasıl olur ki, onlar da tâattir ve istikamettir, va'd olunan sevabları bul-makdır, mesâib ve belâlardan da iki âlemde âzâd olmakdır. Pes, sabırla tâat ve menzilleri, huzur ve mekârim-i celîlesi, üns bil-lâh ve menâfi-i celîlesi hasıl olur. Sabırlı olan kimse, kahr-u sahat-ı kazadan, ceza', feza' ve kavgadan ve meşakkat-i dünyâdan, âhi-ret azâblarından, nefsin arzularına uymaktan, düşmanlarla bo-

184

TASA VVUFÎ AHLÂK I

ğuşmaktan ve nice bin belâdan necat bulup muradına erişir. İki cihanın saâdetiyle rızâ makamına ulaşır. Sabra takat getireme-yip feryâd-ü figân eyleyen, her menfaatten mahrum, her mazarratla mağmumdur zîrâ ki, ol zaîf kimse ibâdete devama sabr edemez ki huzûr-u ünsü bula. Gafil kalır, veya ma'siyyetten sabr ede-meyib irtikâbıyla hâib ve hâsir olur. Veya fuzûl-i dünyâdan sab-redemeyib belâsını bulur. Veya musîbette sabredemeyib, feryâd ve figânıyla sabrın fezâil ve sevabından mahrum kahr. Ve çok * kere feryadının kesretinden dolayı sabrın mükâfatı fevt olub, bir musîbet iki olur ki, biri gelen belâ, biri de zâyî' olan sevaptır. Bu sebepten denilmiştir ki: Musîbette sabırdan mahrum olmak, musibetten eşed bir musibettir. Binâenaleyh, feryâd ve figânın çokluğunda ne fayda vardır ki, hâsıl-ı mevcudu zail eder ve zâhib-i mefkûdu sana reddeylemez. Birşey geçmez. Bari feryâd ve figânı çok etme ki, senden biri giderse diğeri kalsın.

Hazret-i Ali (k.v.) bir şahsi taziye esnasında buyurmuşlar ki: Eğer sabr edersen Hak'kın takdiri câri olur, sen de sevab kazanırsın. Eğer feryâd ve figân edersen, yine takdîr-i İlâhî hükmünü icra eder, sen de sevabdan mahrum kalırsın. Çünkü edip eyleyen bir Hâhk ve Bârîdir; kaza ve kaderi âlemde carîdir; ahkâmı vaktında cümleye sâridir; pes, tedbir ve tedârikle, feryâd ve figânla afiyet libaslarından soyunmuş olur. Tevfiz, tevekkül, sabır, tahammül arifler kârıdır; zîrâ bunlar, ma'rifet asarıdır.

GÜZEL HUYLAR

185

Sabır Kemâle, Afiyetle Ulaştırır ve Rizâ-ı İlâhiye Sebeb Olur

Ey azîz! Ehlullah demişlerdir ki: Bütün ilimlerin ve amellerin ve her ma'rifet ve kemâlin illet-i mûcibesi sabır ve tahammüldür. Her nedamet ve melâmetten necat ve selâmetin sebebi, sabır ve teennidir. Elemlerin acısına tahammül, sabrın neticesi ve rızâ-yı ilâhinin başıdır. Bu da iki cihanın saadeti ve göz bebeğidir.

Nitekim bir çömlekçi, içine ilim tahsil arzusu doğmuş, bütün mallarını dağıtarak, ancak evinin zarurî ihtiyacını bırakıp, evinden izin alarak, tahsîl-i ilim için uzak yerlere gitmiş. Yirmi sene zarfında, ulûm-ı Arabiyye ve dîniyyeyi tamamıyla öğrenip vatanına dönerken yol üstünde bulunan bir pîr-i kâmile misafir olmuş ve ahvâlini ona anlatmış. O kâmil zât ona sormuş: "İlim ve amelin aslı nedir?" Cevap veremeyince, o kâmil zattan izahını istemiş. O zât da: Eğer bize bir müddet hizmet edersen, ilmin aslına erişip evine dönersin, demiş. Bu cevap üzerine çömlekçi, bu âlim pîre hizmeti kabul ederek yanında iki yıl kadar kalmış. Nihayet o pir i kâmil zât çömlekçiyi çağırıp şöyle demiş: "Gel benim oğlum! Sana o suâlimin cevabını artık vereyim de sen de ehlinin yanına gidesin ve ömrün oldukça bize hayır ile duâ edesin. Şimdi, muhakkak bilesin ki, bütün ulûm-u a'mâlin ve her ma'rifet-ü kemâlin aslı sabırdır. Bunlar ancak sabırla hasıl olurlar. Tahammül ve teenni de sabra dahildir. Her işde sabırlı olursan, her nedametten selâmet bulursun. İki âlemde her yüzden maksad ve arzuna nâ'l olursun. Bu cevher-i nefis için seni bir müddet ahkoymamdaki hikmet budur ki, kadr ü kıymetini bilip, kulağında küpe edinesin. Bunu zinhar unutmayasın. Pes, bu âlim bu cevhere mâlik oldukta o kâmilin duâ ve rızâsını alıp memleketine dönmüş. Vaktaki yatsıdan sonra evine gelmiş. O sırada hatırına gelmiş ki, yirmi iki yıldanberi haberleşmediğim evin kapısını, bu vakıtta çalmazdan mukaddem pencereden bir bakayım, göreyim ki bunca zamandanberi bu hanede kim kalmışdır. Vaktâ ki pencereden bakmış görmüş ki kendi ehliyle bir taze ci-

186

TASA VVUFÎ AHLÂK I

van oynaşmaktadır. Hemen gayretinden, kıskançlığından aklı gitmiş. Kendini unutup pencere deliğinden o civanı öldürmeye kasd ederken, o pîr-i kâmilin verdiği sabır dersini hatırlamış. İki yıl bekleyip kazandığım cevheri, acele ile zayi' etmeyip kapıyı çalayım da ondan sonra bu delikanlıyı öldüreyim diyerek kapıyı çalmış. Kapı çalınınca, o delikanlı içeriden: Kimsin? diye seslenmiş. Cevaben: Bu evin eski sahibiyim, deyince, ailesi sesinden tanımış, sevinerek; Hey oğul kapıyı aç, sen doğmazdan evvel gurbete giden baban gelmiştir. O âlim bu sözden delikanlının kendi oğlu olduğunu anlamış ve kerâmet-i sabırla elîm bir nedametten selâmet bulmuşdur.

Bu felâketten kurtulduğu için Cenâb-ı Hak'ka çok hamd ü senalar kılmıştır ve o mürşid-i kâmile de dualar edip, müderris ve musannif olmuşdur. Hanefî fıkhını ihya edip, nihayet Ku-dûrî adlı kitabını da te'lif etmiştir.

Beyit

Hazm olunmaz belâlara sabr et, Afiyet hoş-güvâr olur ey dil.

Sabır mı,Rızâ mı?

Nakl olunur ki; bir kâmil vefatı sırasında oğluna demiş ki: Oğlum! Bir nasihatim vardır ki anı sana vasiyyet eylerim; eğer kabul edip amel edersen iki âlemde, Halikın ve mahlûkun makbulü olursun, her halinde saadet ve selâmet bulursun. Oğlu da: Buyur babacığım, demiş, ölüm halinde olan babası: Oğul, mum misali ol, demiş ve âhirete göçmüş. Bu sözdeki hikmeti, kimisi sabırla, kimisi de rızâ ile te'vîl etmişdir. Rızâ ile te'vîl eden o kâmilin muradına yetmiştir. Zîrâ ki, sabır, musibetten erişen elemi ketm edip, feryâd ü figân kılmamaktadır. Rızâ ise belâdan asla müteellim olmamaktadır. Çünkü mumun fitili, ateşinden müteellim olmadığı, duman ve kokusundan eziyet bulmadığına delâlet kılmıştır ki o kâmilin, "hemen oğul mum gibi ol" bu-

GÜZEL HUYLAR

187

yurması kazaya rızâyı, oğluna duyurmuştur. Zîrâ ki makâm-ı sabırdan, makâm-ı rızâ a'lâdır. Sabır ile rızâyı kazanan vâsıl-ı Mevlâdır. ur

Sehhrl alâ nefsike umûren, Ve kün alâ mürrihâ sabûren.

Sabr kıl etme umurunda şitâb Sabr ile derler olur koza diişâb

Sabr ile dostun olur düşmanlar, Sabr ile rehber olur rehzenler. *

Sabr, Esmâ-yı ilâhîdendir, Hikmet-i namütenahidendir.

tim ü hikmette şekerler yediler, Sabra miftâh-ı ferecdir dediler.

Sabır ve Tahammülü Kazanma

Ey azîz, ehlullah demişlerdir ki; nefsi alıştığı âdet ve an'a-nelerinden çevirmek ve onun arzu ve isteklerini vermemek, her ne kadar güç ise de, başaranların âkibeti çok güzel, halleri saîd ve sonu da, ebedî dünyâ ve âhiret ni'metlerine nail olmaktır. Fırsatları te'hir etme ki, te'hir harecdir. Mihnetlere sabr eyle ki, miftâh-ı ferecdir. Hiç bir zengin ve cömert baba ve ana, evlâtlarını yemekden, içmekden boş yere men etmez. Meselâ tıbbî bir zaruretle bir müddet men etmeleri, onları acaba sevmediklerinden mi, yoksa paralarına kıyamadıklarından mı veya mübtelâ oldukları hastalıktan bir an evvel kurtulmaları için mi olmuştur? Bunu, üzerlerine titredikleri evlâtlarının bir an evvel iyi olmaları için yaptıklarından kimsenin şüphesi olmaz. Keza, bir doktor hastasına perhizler verir ve çok acı ilâçları, şurubları içirir

188

TASA VVUFÎ AHLÂK I

ve bazan da, hastalığın îcâbı olarak vücûdu kurtarmak için kolunu, bacağını da keserler. Şimdi bunları bizi sevmedikleri için bir an evvel kurtulalım diye mi yapıyorlar? Evet, hiç bir akl-ı Selim sahibi diyemez ki, bunları bizi sevmedikleri için yapıvor-lar. Sevdikleri için yaptıkları muhakkak ve aşikârdır. Has* da

bunu iyi bildiği için, doktoruna güzelce teslim olub, dediğin.__ı

dışarı çıkmamağa çalışır. İşte tıbkı bunun gibidir ki Rabbü'l-âlemîn ve Erhâmürrâhimînolan Allâhü zü'1-Celâl Hazretleri de sana istediğin bir şeyi vermediyse, bunu anla ki, ol senin muhtaç olup murad eylediğin eşyaya mâliktir. Sana vermeye de kadirdir. Fazl, cûd, kerem ve ihsan ona mahsusdur. Senin her halin ve cemi' eşyanın halleri anın ma'lûmudur. Zîrâ ki, ânınçün fakr, acz, buhl, cehalet mutasavver değildir. Belki, cümleden ganî ve akvâ, ekrem ve a'lemdir. Bu takdirce yakînen biliyorsun ki, hakikatte Hak teâlâ Hazretleri istediğin o şeyi senden men' etmemiştir. İllâ ki, senin hayır ve salâhın için etmişdir. Çünkü, Kur'ân-ı Mübînde bildirildiğine göre, yerde ve göklerde olan bütün eşyayı sana musahhar kılmışdır.

Bunlar hep senin hayır ve salâhın için değil midir? Ol lütuf ve kerem sahibi Hâhk-ı zü'1-Celâl Hazretleri, dünyayı ve içindekileri gözden düşüren, hiçe bırakan ma'rifetini sana ihsan eyle-mişdir. Cenâb-ı Hak, evliyasını, dostlarını, sevdiklerini, dünyâ zevk ve safâsından men' etmişdir. Deve çobanının develerini pis, kokmuş bataklıklardan sakladıkları, korudukları gibi. Hak teâlâ seni şiddetli musibet ve iptilâlarla mübtelâ eylediyse anla ki, menfaatin içindir ve ol seni imtihan için iptilâ etmekten Ganîdir ye senin halini Alîmdir ve sana Rauf ve Rahimdir.

Zîrâ ki Allâhü teâlâ, şefkatli bir validenin veledine olan şefkatinden daha çok şefîk, Rauf ve Rahîmdir. En kıymetli olan evliya ve asfiyâsını çok mübtelâ kılmışdır.

Ne vakit görürsen ki, Hak teâlâ dünyâyı senden hapis ve men' etmişdir, şiddet ve musibetleri üzerine dökmüşdür, anla ki, tahkîkâ sen Allahü teâlânın indinde azîz ve muhteremsin. Makâmât-ı Âliyede şerîf ve mükerremsin. Zîrâ ki, ol seni evliyası menziline çıkarmıştır. Ruhun anın mevâhib-i kerîmesine yet-mişdir. îmdi, sana lâzım olan budur ki, herhalde sabûr ve şekûr

GÜZEL HUYLAR

189

olasın. Tâ kim, sabrın acısı içinde rızâ-yı ilâhînin tadını bulasın vesselam...

VERA: Şübheli olan nesnelerden kaçinmakdır. Amellerin seyyididir. Verâı olmayanın şâir amellerine ehemmiyet verilmeyeceği bildirilmiş olduğundan, mü'min kişinin, her nevi' şübe-hâttan, meâsî ve münkerâttan son derece korkup kaçması lâzımdır. Verâ sahibinin kalbi safa ile doludur. Kalb gözü parlak ışıklıdır.

ZÜHD: Dünyâdan yüz çeviren, yani dünyâya iltifat etme-yib, ibâdet ve tâatle ömürlerini geçiren kimselere "zühd sahibi" denir. Asıl zühd ise, Hâhk-ı zü'l-Celâlın sevdiği şeyleri sevmesi, buğz ettiklerine buğz etmesidir. Kişinin, dünyanın haramından kaçar gibi şüpheli helâllerinden da kaçması ve nefsine acıdığı gibi bütün Müslümanlara da acıması ve yine haramdan sakındığı gibi, boş ve faydasız sözler söylemekden kaçınması ve yine kokmuş bir ölüden kaçar gibi çok yemekden de sakınması ve dünyâ ziynetlerinden de ateşden kaçar gibi kaçması lâzımdır ki, hakîkî zühd sahibi olsun.

Zühd-ü hakîkî, âhiretteki rahatı için dünyâ rahatlarını terk etmekdir. Daha ileri gidenler ise, "Hakdan kendini meşgul eden her şeyi terk etmekdir" demişlerdir.

. Zühd, arpa ekmeği yiyib aba giymekden ibaret olmayıb, elinden gidenlere üzülmemek, gelenlere de sevinmemektir.

Yahya Bin Mu'âz (rh.a.) der ki: Zühd, sehâ-i nefsi mûcib olur. Sâhib-i zühd olanlara, Cenâb-ı Hak, teallümsüz ilim,mür-şidsiz hidâyet nasîb eder. Ve gönül gözlerini açar. Bu gibi kimselerle görüşüp istifâde etmeye çalışınız.

Allâhü teâlâ Hazretlerinin ve insanların sevmesi için bir amele delâlet buyurulması, Efendimiz (s.a.s.) Hazretlerinden recâ olunmuş, cevaben; "Dü nyada zühdü tercih et ki, Mevlâ seni sevsin ve nâsın elindekileri iltifat etme ki, nâs da seni sevsin" buyurmuşlardır.

Zühd kişinin, Hak celle ve âlânın kendisine helâl bir rızık verdiği zaman, onu kendi ihtiyarıyla terk edib, başkalarına vermeyi tercih etmesidir.

190

TASA VVUFÎ AHLÂK 1

Zühdün Mertebeleri

Ahmed ibni Hanbel (rh.a.) Hazretleri, zühdün üç mertebesi olduğunu söylemiştir. Bunlardan birisi avam zühdüdür ki, haramı terk etmesidir. İkincisi, havassın zühdüdür ki, helâlden zaruret miktadından fazlasını terk etmesidir. Üçüncüsü de, ariflerin zühdüdür ki, Hak celle ve âlâdan gayrisini terk etmeleridir.

Sâhib-i zühd olan insana, Cenâb-ı Hak bir melek gönde-rib, onun kalbine hikmet ağacı diktirir. Hülâsa, zâhidlik, sahibinin aklının kemâline işaret ve alâmettir. Cenâb-ı Hak cümlemizi, âkibetini gören, hayırları celb ve zararları terk edenlerden etsin, âmîn.

Dünya Sevgisi

Erzurum'lu İbrahim Hakkı Hazretlerinin zühd hakkında, zâhidlik ile gönlün Kalas olduğunu ve dünya sevgisinin huzûr-ı Mevlâya mâni' olduğunu beyan sadedindeki sözleri şöyledir:

Ey azîz: Ehlullah demişler ki, dünyâ sevgisi, kulu Mevlâ-sından ayırıb, ibâdet ve huzurdan men' eder. Dünyâyı gönülden çıkarmak, ancak zâhidlikle olur. Bunun için sana lâzımdır ki, seni Mevlândan ayıran ve ona ibâdetle huzurdan alıkoyan dünyâyı terk edesin. Zîrâ, nefis ve kalb birdir. Birşeyle meşgul olunca diğerinden mahrum olunur. Halbuki, dünya ve âhiret bir te-râzî misâlidir. Bir tarafı ağır olunca diğer tarafı yukarı kalkar. Dünyâ, şark ile garb gibi, doğu ile batı gibidir. Birisine meyi eylediğin takdirde diğerinden uzaklaşırsın.

Hazret-i Ebu'd-Derdâ (r.a.) der ki: "Ticâretle ibâdeti cem' etmeğe çalıştım, cem' olmadılar. Ticâreti bıraktım, ibâdete devam nasîb oldu!'

Hz. Ömer (r.a) da, şöyle der: "İbâdetle ticâret cem' olsay-dı.benim için mümkün olurdu!' Dünyâya muhabbet eden âhire-tine zarar verir. Âhiretine muhabbet eden dünyâsına zarar eder. Öyleyse, bâKîyi, fânîye tercih ediniz. Muhakkak bil ki, zahirin dünya ile, bâtının onun fikriyle meşgul iken, senin için ne ibâdet müyesser olur ne de huzur. Eğer dünyâyı bırakıb, zahir ve.

GÜZEL HUYLAR

bâtınınla andan aynlabilirsen, senin için hem ibâdet, hem de huzur hasıl olur.

Zikri Bırakıp Günahlara Dalmak

Fakat şunu unutmamalı ki, huzur bulamıyorum diye hiç bir ibâdet ve zikir kat'iyyen terk olunmaz. Evet, sular her ne kadar bulanık dahî olsa, elbette bir zaman sonra durulacağı hatırdan çıkarılmamalıdır. Bunun daha acısı, Cenâb-ı Hak kendisine bir çok ni'metler ve imkânlar vermiş olduğu halde, yaşını başını da almış bir kimsenin, ömrünü kahve, gazino ve sinema gibi, sıhhati ve ahlâkı ifsâd eden, insanı o güzel, canım ibâdetlerden alıkoyan yerlerde geçirmesidir. Bu alışkanlık, kötü âdet ve arkadaşların verdiği zarar, o ticâret veya işi ile meşgul olub ibâdet, tâat bilmiyenlerden daha çok acı ve zararlı olduğu inkâr olunmaz bir felâkettir.

Dünyânın Misâlleri

Bir kâmil zat demişdir ki, dünya aslında bir cîfe-i habîs-i kabîha misâlidir. Görmez misin ki sonu, aynı cîfe, fesad ve izmihlaldir. Lâkin, bu cîfenin dışı gayet güzel kokularla ve altın, gümüş ve çeşitli cevherlerle ziynetlenmiş olduğundan, gafiller dışına aldanmışlardır. Zâhidler ise, bundan uzak kalmışlardır. Halbuki, dünyanın haramından zühd etmek farz-ı ayndır. Helâlinden zühd ise, nafile ve güzel bir harekettir. Dünyanın haramı ateş, helâli da ölü misâlidir. Ancak zaruret indinde hacet miktarı yemek caizdir. Meselâ, bir kimse gayet güzel bir helva pişir-se ve lâkin içine biraz zehir katsa ve bunu iki kişiden biri görüb diğeri görmese, sonra o canım helvayı gayet kıymetli tabaklara koyup, o iki kimsenin önüne koysa, tabiî zehirin konduğunu gören ondan uzak kalır ve ölüm tehlikesini bildiği için, onun ne süsüne ve ne de tadına önem vermez ve yemez. Öteki arkadaşı ise, onu kemâl-i afiyetle yer ve üstelik arkadaşını da yemeye zorlar. "Sen de yesene" der ve helak olub gider. İşte haram ile helâlin misâli böyledir. Haramlar mutlaka insanı helak eder. Helâlin da

192

TASA VVUFÎ AHLÂK I

her ne kadar zehiri yoksa da, pis mikroplu sular ve her çeşit pisliklerle yapılmış bozuk gıda gibidir. Gören ve bilen kimsenhxonu yemekten kaçındığı ve bilmiyenin de, bilakis hırsla yediği ma1 lûmdur ve âkibetinin de o zehirlenip ölen gibi olmasa da, bir çok tehlikeli hastalıklara dûçâr olacağı şüphesizdir. İşte dünyanın helâlinin âkibeti de böyledir. Buna, körlük ve cehalet derler. Yememek ve ondan kaçmak da, ilim ve basiret sahiblerinin işidir. Gafil ve câhilde de, eğer bu ilim ve basiret olsaydı, o da yi-yib helak olmazdı. ,

Yüzün tut bu dirin âyînesinden seyr kıl anı.

Ki bu suret ki sen tuttun, ne ma'nâdır anın sânı.

Gönülden iste canı, hüsn-i tenden geç ki hiçdir bu Ger olsa şems-i cân, tâbân olur âfâk-ı mestânı.

Eğer Cennet dilersen nefsden geç, gönlüne gel kim. Cehennem nefsdir, bed huylarıdır nâr-ı sûzânı.

Huzûz-ı nefsi terk et, ver hukukun hakperest ol kim. Dü âlemdir haram ol cana kim, olmuş o hakkânî.

Muhabbet ehline bî dost, gülsen külhan olmuşdur. Bulan anı iki âlemde olmuş mest ü hayranı.

Mehmet Zahit Kotku _ Tasavvufi Ahlak Cilt1 - Tasavvufiahlak

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder