Kuran - 1. Sayfa - Kuranahkami

KUR’AN AHKAMI VE MEZHEP İMAMLARININ GÖRÜŞ FARKLARI

 

Önsöz

 

Bizi yoktan var eden, varlığından haberdar kılan, doğru yola ile­tip îman ve tslâmiyetle bizi müşerref eyleyen Allahu Teâlâ'ya nâ-mü-tenâhî hamd u senalar olsun. Butun bir omrunû insanlığın kurtul­ması uğruna harcayan, zulüm ve haksızlığa, tuğyan ve ahlâksızlığa sahne olmuş yeryüzünde hak ve adaletin, ahlâk ve faziletin, namus ve haysiyetin, tâat ve ibâdetin şerefli mevkiini tâyin eden ve bunların kavli ve fiilî en güzel örneğini ve^en sevgili Peygamberimiz Muham-med Mustafa (SA.V.)ya, O'nun hanedan ve yaranlarına salât ü selâm­lar olsun!.

Azmedilen her işte insanı muvaffak kılan Allah'dır. O'nun tevfîk ve inayeti tecelli etmiyecek olursa hiç bir şey'i başarıya götüremeyiz. Bu bakımdan her işimizde ve her hâl u kârımızda sadece O'na daya­nır, bütün amellerimizde ancak O'ndan yardım dileriz. Allah bize yeter ve O ne güzel vekildir.

Cenâb-t Hak tarafından Cibrîl-i Emîn vasıtasıyla Hazret-i Mu-hammed'e (S.A.V.) indirilen Kur'ân-ı Kerîm, akla ışık tutarak beşe­rin maddî ve manevî hayâtını tanzim eden, insan haklarını saygıde­ğer mevkia yükselten, en üstün ahlâkî prensipleri taşıyan, müstesna bir hukuk sistemini tazeliğini kaybetmiyecek kaaide ve ölçülerle ihti­va eden, aile, cem'iyet ve milletlerin muhtaç bulunduğu dinî ve dün­yevî mes'eleleri mükemmel bir şekilde düzenleyip sistemleştiren bü­yük Kitab'dtr.

Hayatımızın her cephesiyle alâkalı olan bu İlâhî Kitabhn hüküm-ifâde eden âyetlerini bir bir ele alıp tefsir ve îzah etmek, Hazret-i Peygamber (S.A.V.)in bununla ilgili Hadîslerini güvenilir kaynaklar­dan toplayıp getirmek, Ashâb-ı Kiram, Tâbiîn-i Izâm Hazretlerinin tertemiz sade görüşlerini ve sıhhatli rivayetlerini, kâmil müctehidle-rin ietihad, istinbat ve kısmen hilâfiyat yollarını belirtmek benim gibi geniş zamanı olmıyan bir âciz için şüphesiz ki külfetli ve o nisbette yorucudur. Ama herhangi bir işe iyi niyetle yönelmede azim, gayret ve aşk bir araya gelir de o işin prensibe bağlı potasına dökülecek olursa .insanı başarılı kılacağında şüphe edilmemelidir. İşte bizi de ie'lîf, terceme ve neşir alanında az da olsa başarıya götüren azmimiz ve bir de zamanın kıymetini bilişimiz olmuştur.

Kitabımızın muhteviyatı Kur'ân-ı Kerîmin temel hükümleri ve bu hükümlere bağlı mes'eleler olduğuna göre, bunları «Kur'ân Ahkâmı» ismi altında formüle ederken önce bu terkibin lügat ve ıstılah bakı­mından ifâde ettiği mânâ üzerinde durmamış faydalı olur.

Ahkâm: <ıhükm»ün çoğul şeklidir [1]Hükm, kaza mânâsına gelen bir isimdir. «Bu iş şöyledir», «o mes'ele böyledir» dem.ek birer hükümdür. Buyruk, emr, karar anlamlarına da gelir. Dînî terim olarak, «şer'î karan yâni Allah ve Peygamber tarafından konulan hüküm ve kaza demektir. Hâkimin verdiği hükm de bu cümledendir[2] İsm-i faili olarak gelen «hâkim», hükm infaz eden kimse demektir.

Beşer hayatını saadete, huzura kavuşturan Kur'ân-ı KerîmHn lâ-hutî esrar ve maânîsinin ruhlara işlemesi ve dimağlara nakşedilmedi, parça parça, hâdiseleri hedef tutarak inmesiyle gerçekleşmiştir. Bu hal 23 sene devam etmiştir. Hazret-i Peygamber (S.A.V.) in 23 sene­lik tebliğ devresinin ilk 13 senesi Mekke'de, son on senesi Medine'de geçmiştir. Sûrelerin 93'ü Mekke'de, 2Vi Medine'de nazil olmuştur. Bâ­zı müfessir ve tarihçilere göre 71'i Mekke'de, 19'u Medine'de inmiştir; 24 sûre ise ihtilaflıdır.

Sûre ve âyetlerin Mekkî veya Medenî olduğunu tesbitte, murâd olan mânayı anlamamız bakımından büyük fayda vardır. Biz burada sadece Mekkî ve Medenî olan sûrelerin tasnifinin umumî hatlarını yazmakla yetiniyoruz. Fazla bilgi edinmek istiyenler, Rûhu'l-Maânî, Kurtubı ve Tefsîr~i Kebîr gibi büyük tefsir kitaplarına müracaat et­sinler.

Mekke'de inen sûre ve âyetlerin genel vasıflan.

a) Âyetlerin üslûbu gönüllere neşter vurur gibi biraz sertçedir; fakat bunun yanında kalblere inşirah veren ilâhî tebşîrat da yer alır.

b)  Tevhîd akidesini gönüllere yerleştirici,  ruhlara aşılayıcıdır, îmânın lüzum ve ehemmiyetinden düşünmeye yol açar tarz ve üslûb-da .bahseder. '

c)  Put-perestliği ve şirkle tuğyanı kökünden yıkar; buna karşılık îmânın kalblere vereceği huzur ve sükûndan söz eder.

d) Güzel ahlâkı te'sis etmek için tedricî bir rnetodla gönülleri yu­muşatmayı hedef tutar.

e)  RezUeti insan ruh ve karakterinden koparıp atmayı, onun ye­rine fazileti ikaame etmeyi va'd ve vaîd yoluyla telkin eder.

f)  Her mevzuda Allah'ı sık sık hatırlatır; O'nun kudret ve aza­metini, rahmet ve atıfetini, gazab ve azabını üstün ve fakat müessir bir üslûbla ruhlara işler.

g) Ekseri «ey nâsf» nidâsiyle başlıyarak bütün insanlara sesle­nir ve hemen akabinde Yaradan'ın varlığım, birliğini, dünya ile ûhi~ ret arasındaki sıkı bağlantıyı, kıyametteki hesap ve pişmanlığı dikkati çekecek şekilde hatırlatır.

h) Geçmiş milletlerin kıssalarını, yıkılıp mahvolmalarının sebep" terini veciz bîr şekilde İbret dolu Ölçülerle anlatır, i) Ve umumiyetle sûreler kısadır.

Medine'de inen sûre ve âyetlerin genet vasıflan::

a) «Ey îmân edenlerh nidâsiyle hitap eder ve ilâhî tebşirâtın ger­çekleştiğine dikkati çeker. Peygamber ve Ashabının îman hâlesi için­de buna en güzel örnek teşkil ettikleri beyân edilir.

b)  Ahkâmı ve temel hükümleri pedagojik ve psikolojik bir metod-la vaz'eder.

e) Cihâdı üstün bir ibâdet olarak emreder; tehlikenin savaşı ter-ketmekte olduğunu çeşitli vesile ve ifâdelerle bildirir.

d)  Her sûrede kazâî üslûb hâkimdir.

e) Ahvâl-i şahsiyeye geniş yer verir.İnsanın hemcinsine karşt nasıl davranacağını, ne yolda muamelede bulunacağını gösterir.

f)  Müşriklerden ziyâde Yahudî ve Hıristiyanlarâan bahseder.

g) İnsanı derin düşünmeye, hak ve adalet mefhumunun ulvî mânalannı kavramaya sevkeder. İyilik ve kötülüğün ne olduğunu, dün­ya ve âhiretteki te'sirlerini açık bir şekilde ifâde eder.

h) Sûreler umumiyetle uzundur.

Demek ki, Medine'de inen sûreler ahlâkı ve temel hükümleri içine alır; helâl ve haramı, ibâdet ve tâati, hak ve hukuku, evlenme ve boşanmayı, aile nizamını, alışverişi, ferâizi, aknbalık münasebetlerini, cezai müeyyideleri, ahvat-i şahsiyeyi ana hatlarıyla beyân eder. Bu bakımdan Medine'de inen sureler kemmiyet İtibariyle Kufân'ın üçte birini teşkil eder ki bunlar mevzuatın diğer bölümlerini ve bilhassa hukukun esâsâtını kapsar [3] Böylece «Kur'ân, İslâm şeriatının te­meli, Hazret-i Peygamber (S.A.V.) in en büyük mu'cizesi ve Allah'ın kıyamete kadar baki kalacak kanunu olmuş olur. Kutanın İslâm Di­ninin esası olduğunda ve ihtiva ettiği hükümlerde hiçbir ihtilâf yok­tur. Kitap etrafındaki ihtilâflar sadece onun bâzı kelimelerinin de-lâlet ettiği anlamlar üzerinde meydana gelmiştir, Çünki Kur'ân'ın bâzı ifâde ve kelimeleri çok vecizdir. Bu ifâde ve kelimelerin anlamla­rı ictihadlara yol açmaktadır [4]

İslâm dîni en son ve en mükemmel bir din olduğuna göre onun esasını teşkil eden Kur'ân-ı Kerîmin taşıdığı ahlâkî, içtimaî, siyasî, iktisadî ve hukukî esas ve prensipler belli ve sınırlı bir zamana mı hastır; sadece bâzı kabile ve milletlerin veya şehirlerin bünyesine, yâ­ni içtimaî, ruhî ve ahlâkî yapısına göre mi düzenlenmiştir?.. Âklen ve mantikan verilecek cevap: Mademki İslâm dîni en son ve en mü­kemmel dindir, cihanşümul bir mahiyet arzeder ve kıyamete kadar baki kalacaktır; o halde onun esasını teşkil eden Kitabın da böyle ol­ması gerekir. Nakil de bu hususta aklı ve mantığı destekler.

Çünki hâkimiyet yalnız Allah'ındır. İnsan ancak Allah'ın naibi ve O'nun emânetinden mes'uldür. «Şu halde insan mülkim sahibi değil­dir: O buna Allah'ın me'muru ve idarecisi olarak sahiptir. Bu bakım­dan insan Rabbinin irâdesine uygun hareket etmelidir.» [5] Allah kendi mülkünü idarede en uygun esas ve prensipleri, hüküm ve ka­zaları tâyin edip, bunları dosdoğru uygulama görevini insana, yâni îmân edenlere bırakmıştır. Bundan sonra başka bir kitap ve kanun göndermiyeceğine ve mevcud hükümleri değiştirme yetkisini hiç bir kimseye vermediğine göre, Kur'ân yalnız bir millete veya kabileye ve belli bîr zaman için gönderilmemiştir [6]

Zira Kur'ân'ın tâlim ettiği din, Fazlürrahmân Ensârî'nin dediiji gibi hak ve adalet, disiplin ve hakşinaslık dînidir. Bu din itidal dîni­dir, güzellik dînidir, hurafelerin reddi dînidir, hareket dînidir, muva­zeneli terakki dînidir, ahlâkta en yüksek idealizm dinidir, iyi niyet ve barış dînidir, ilmî araştırmalar dînidir, emeğin mukaddes bilindiği din­dir, ahlâk ve fazilet dînidir, cihâd dînidir, ihtidada zorlama olmıyan dindir, kardeşlik dînidir, ruhçu demokrasi dînidir, insana asalet ve de­ğer veren dindir, cinsiyet ahlâkını rasyonel bir şekilde mutâlea eden dindir, dünyada ve âhirette kurtuluş dînidir, mevsuk ve mükemmel bir kitaba dayanan dindir, en sade bir îman dînidir, meşveret dînidir. Bütün bunları tekâmül ettirmek için Kur'ân-ı Kerîm her şeyden ön­ce Hazret-i Peygamber (S.A.V.)in şahsını en yüksek otoritenin temsil­cisi olarak tesbît eder ve şöyle der: «Muhammed kendi (re'y ü) arzu­suna göre söylemez. Onun söylediği şey, kendisine (Allah tarafından) vahy olarak gelenden başka birşey değildir.» [7]

O halde «İslâmiyet nezdindeki insan hayatı bir bütündür. Onun mânevi ibâdetle ilgili, içtimaî ve diğer butun cepheleri bir tek ka­nun tarafından nizamlanmıştır. Kur'ân-ı Kerîm her nev'i otorite kay­nağının Halikımız olan Allah olduğunu beyân eder. Peygamber (S.A. V.), sadece o otoritenin temsilcisi sayılır. Allah ne dilerse onu hük­meder. Onun hükmünde hiçbir ortağı yoktur. Allah her türlü maddî algının, idrâkin ötesinde olduğundan O'nun naibi yâni bir insan, bir peygamber vasıtasıyla insanlara kanunlarını bildirir ve tatbik ettirir. Kur'ân-ı Kerîm, Müslümanlar için Allah'ın vahyedümiş sözü, Muham­med (SA.V.) tarafından mü'minler için tebliğ edilmiş ilâhî kanundur. Bu kitap insan hayatının bütün safhaları için hüküm koymuştur; bu-nunla beraber şayet bizzat bu mukaddes kitapta hukukun tekâmülü ve kanunların şartlara uyması ön görülmemiş olsaydı, gittikçe giriftleşen bir cemiyetin değişen ve dâima artan ihtiyaçları için kifayetsiz olurdu.» [8] Kur'ân tekâmülü ve şartlara uygun bir metodu bizzat gerçekleştirdiği için artık onu zamanın ve cem'iyet yaşayışının değiş­mesine paralel değiştirmek, hüküm ve kanunlarında tasarrufta bu­lunmak hiç kimsenin hakkı değildir. Zaten Kur'ân hükümlerini, onun mütekâmil milletlerin ruhlarına nüfuz kudretini veya dünya durduk­ça bu kanun ve hükümlerin tazeliğini kaybetmiyeceğini ilmî yolla arştırtp idrâk edenlerin bu hususta bir îtirazı olmamıştır. Çünki in­sanları yaradan Allah, onların nasıl bir kanunla idare edileceğini, ka­rakter ve mizaçlarına uygun olan hükümlerin neler olacağını herkes­ten daha iyi bilmez mi? O halde Kur'ân üzerinde herkes söz sahibi değildir ve olamaz. «Diğer bütün ilimler gibi hukuk da bir ilim, özel bir bilgi manzumesidir ve bu ilmi tefsir edecek, üzerinde işleyecek, yeni kanunlar çıkaracak olanlar ancak bu ilmin mütehassıstan, hu­kukçularıdır. Tıbbî bir mes'ele bir şeyhe, bir mimarî mes'ele kendi sa­hasında allâme de olsa bir filozofa sorulmadığı gibi, hukuka veya ila­hiyata ait bir mes'elenin de diğer mevzülardaki âlimlere, hele alelade kimselere sorulması doğru olmaz. Hattâ tehlikeli olur.» [9]

O halde «Zamanın değişmesiyle Shkâm ve mesâü değişir» sözün­den anlaşılan mâna nedir? İslâm hukukunun yâni Kutan ve Hadîs­ten çıkardan hükümlerin özelliğini bilmiyenlere göre, kanunlar cem'-iyet hayatındaki inkişaf ve değişmelere muvazi olarak değişmek zo­rundadır. Aksi halde faydalı olmaktan uzak kaltr.

İnsan kafasından çıkan veya başkasının müdevvenatı olup idhal edilen kanunlar ve hukuku kuvvete İstinad ettirenlerin hukuk siste­mi için cidden bu böyledir. Ama iWM kanun için asla böyle düşünüle­mez. Çünkz, az yukarıda da belirtildiği gibi Kutanda hukukun tekâ­mülü ve kanunların şartlara uyması ön görülmüş, müctehid ve fuka-hâ yâni büyük İslâm hukukçuları, ictîhad, istinbat ve kıyaslarım bu tekâmüle ve şartlara göre işlemişlerdir. Meselenin ruhu ve kavramı bu olduğuna göre, «zamanın değişmesiyle ahkâm ve mesâil de değişir» kaaidesine, yalnız örf ve âdete dayanan mes'eleler girer. Nitekim bü­yük hukukçu Ahmed Cevdet Paşa Mecelle'nin ön kısmında der ki: «Asırların değişmesiyle örf ve âdet üzerine kurulu olan fikhî mes'eleler de değişir. Meselâ: Kudemâ (bizden önceki ileri gelen âlimler), fakîh-ler (İslâm hukukçuları) yanında, satın alınacak evin bir odasını gör­mek kâfidir. Sonra gelen âlim ve faldfüere göre ise her odasını görmek lâzımdır. Bu ise delilden gelen bîr ihtilâf olmayıp belki inşaat hakkın­da örf ve âdetin ihtilâfından meydana gelmiştir M, önceleri evlerin her odası bir tarz (ve biçim) üzere (standart) yapüageldiğinden bir odasını görmek diğerlerini görmeye kâfi gelmiş; sonraları evlerin oda­ları muhtelif yapılmak âdet olduğundan her odasını görmek lâzım gel­miştir. Hakikat-ı halde lâzım olan keyfiyet ise, satın alma maksadına göre yeter bir bilgi elde etmekten ibaret olmasıyla asıl şerî kaaide değişmeyip fakat bunun hâdiselere tatbik şekli, zaman ahvâlinin de­ğişmesiyle değişiyor.»

Gerçi modernist geçinen hukukçular uzun zamandan beri tatbik edilmiyen bir kanunun kendiliğinden mülga olduğu prensibine daya­narak ötedenberi tatbik sahasına getirümtyen, diğer Ur ifâdeyle met­ruk kalan İslâm kanunlarının mülga olduğunu iddia ederler. İslâm hukukçuları ise bunun aksini müdafaa ederler. Tekrar edelim ki, in­san zekâsı mahsulü olan kanunlar, mevzuatlar belli bir devreye ve mevcut içtimaî, iktisadî, ahlâk siyasî ve kültürel seviyeye orantılıdır. Çünki gelecekte nasıl bir değişiklik ve yükselme kaydedileceği bugün­den tahmin bile edilemez. Bu bakımdan cemiyet hayatındaki değişik­liklere paralel olarak yeni temel hükümler ve ona bağlı kanunlar vaz­etmek ihtiyacı her devirde kendini his? ettirmiştir. Fakat geçmiş, ge­lecek ve şimdiki zamanı en hurda teferruatına kadar bilen ve tesbi-tinde yanümıyan Allah (C.C.) gönderdiği en son ve en mükemmel dinin beşer hayatına yön verecek esas ve prensiplerini müstesna ölçü­lerle bizzat tertiplemiş ve her asırda Müslüman devletler tarafından kaabil-i tatbik elastikiyette vaz'etmiştir. Bunun dört ana kaynağı iyi­ce incelenip, mülhak delilleriyle ele alınacak olursa, zamanın değişme­siyle ne kadar tazeliğini muhafaza ettiğini görmek mümkündür. İbni Nüceym'in «el-Eşbâh ve'n-Nezâir» adlı eserinde getirdiği külli kaaide-ler ve onun İzinde yürüyen âlimlerin bunları yüz kiillî kaaide hâlinde genişletip yazmaları, îslâmî kanunların mükemmelen kabil-i tatbik olduğunu ve bir çok hukukçulara ışık tuttuğunu az-çok isbat etmiştir. Prof. Belgesay'ın Kur'ân Hükümleri ve Modem Hukuk adlı eserinin 12. $ahifesinde dikkati çeken bir paragrafı aynen alıyorum: «Mecelle-nin metnini teşkil eden hükümler ne kadar kazuistik (münferit hâ­disede tatbiki kabil) ve zamanının bile ihtiyaçlarına uygunluğu şüp­heli, bu bakımdan pek haklı kritiklere yer vermekte ise, aksine ola­rak, külü kaideleri tabiî hukuka ve modern hukukun hayli münaka­şalardan sonra ulaştığı prensiplere o derece uygundur.»

Bir paragraf aşağısında da devamla der ki: «Bugünkü hukukun da hükümleri Mecelle'nin müsellemattan addettiği kaidelere dayanır. Binaenaleyh, Mecelle'nin 99 maddesini yeni hukuk prensiplerinin ve felsefî mülâhazaların ışığı altında tedkik ve izah, hukukun çabuk kav­ranması ve öğrenilmesi bakımından büyük faydalar saghyacaktır.»

Sava Paşa da İslâm Hukukuyla ilgili eserinde şıc itirafta bulunup, bu küllî kaidelerden, «ahkâmı kolaylıkla öğreniyor ve öğrendikçe bu hükümlerin ne kadar mantıki ve ne derece tatbika elverişli bulundu­ğunu anlıyorduk.» [10] Meselâ «Kısasta sizin için hayat vardır.», «Ameller niyetlere göre değer alır (hükmüne bağlanır).», «Berâet-i zimmet asıldır.»

îbni Nüceym'in beyân ettiği sadece altı kaideyi konumuza açık bir misal olur diye naklediyorum:

«Sevab ancak niyet iledir   (onunla gerçekleşir).»

«Bir işden maksad ne ise hüküm ona göredir.»

Şek (Şüphe) ile yakın (kesin il olmaz.» «Meşakkat kolaylığı celbeder.

Zarar izâle olunur muhakkemdir (sağlamlaştırılmış ve yerleştirilmiştir).» [11] yâni âdet muteberdir.

Gerçek bu olduğuna göre, dört ana kaynu.dan bir anayasa hüvi­yetinde temel hükümler çıkarılmış mıdır? Yâni İslâmın temel kanu­nu var mıdır? Kur'ân-t Kerimi temel kanun (anayasa) olarak göste­rebilir miyiz?

İslâm hukukçularına göre, temel kanunun kaynağı dörttür: Al­lah'ın Kitabı, Hazret-i Peygamber (S.A.V.) in Sünneti, Hulefâ-i Râşi-dîn'in amelleri ve müctehidlerin içtihadıdır. İşte İslâm anayasasını yâ­ni temel hükümlerini ancak bu dört kaynaktan çıkarmak mümkün­dür. Fıkıhçılar muayyen bablar ve müstakil fasıllarla bu temel mes'e-lelerden bahsetmektedirler. Ancak temel hükümler, kanun ve mesele­lere karışık şekilde anlatılmış, derlenip özel bir anayasa tedvin edil­memiştir. Bu bakımdan elimizde mudevven değil de dağınık ve ka­nunlara karışık bir temel hükümler vardır.

Büyük âlim Mevdudî bu hususta müstakil bir eser yazmıştır. Bizi aydınlatıcı bir kaç paragrafını nakletmekte fayda umuyorum: «İslâmî anayasa tedvin edilmemiştir; bunun içindir ki gayr-i mudevven bu anayasanın muhtelif kaynakları vardır, zamanımızın şartlarına göre bunu mudevven anaysa hâline nasıl getirebiliriz?»

nGayr-i mudevven anayasa dünyanın bilmediği ganp bir şey de­ğildir. Zira 18. asra kadar bütün devletlerin anayasası tedvîn edilme­miş idi. Büyük devletlerden birisi  İngiltere  nin anayasası hâlâ tedvin edilmemiştir.» [12]

Mevdûdî devamla şu dokuz mes'eleyi ele alıp bunları temel ana­yasanın genel plânı sayarak misâl veriyor:

1. Hâkimiyet kimindir?                                   

2. Devletin tasarrufunun hududu nedir?

3. Devletin muhtelif organlarının icrâî, kazâî, teşriî tasarrufla­rının meşru hudutları nelerdir?

4  Devlet ne maksatla kurulur? Hangi gaaye için çalışır? Esas prensiplerde siyaseti nedir?

5. Devlet teşkilâtını yürütebilmek için hükümet nasıl kurulur?

6. Hükümet islerine tâyin edilecek kimselerin ehliyet ve kalite­leri nelerdir? Otoritenin adalet ölçüleri içinde ayakta durabilmesi için nasıl bir yol takip edilir?

7. Anayasada vatandaşlık esasları nelerdir?

8. Devlet teb'asıntn temel hakları nelerdir?

9. Devletin teb'ası üzerindeki haklan nelerdir?

îşte bu mühim dokuz mes'eleye dört kaynaktan cevap bulup çı­karmak mümkündür. Demek ki İslâmın temel hükümleri vardır; fa-kat kanun ve mes'eleler arasında dağınık bir vaziyettedir. Büyük ilim adamlarının kollektif çalışmasıyla bunları kısa zamanda toplayıp bir araya getirmek oldukça kolaydır. Kaldı ki kurulan ilk İslâm Devleti­nin esas teşkilât yapısını ve yeryüzünde ilk yazılı anayasayı Hazret-i Peygamber (S.A.V.) Medine şehri için hazırlamış ve tatbik sahasına koymuştur.

Kur'ân-ı Kerîm ve onun îzâhı mahiyetinde olan Hadîs-i Şerifler bütün temel kanunlarında ve onlara tabi' olan hükümlerinde sadece bu mes'elelere cevap vermekle kalmaz, buna muvazi olark fert ve cem'-iyetlerin inkişaf ve tekâmülünü dikkate alarak psikolojik ve pedagojik bir metod takip suretiyle çok başarılı bir hüviyet arzeder. Meselâ: Ribâ ve içkinin haram, hac ibâdetinin farz kılınmasında, müşriklerle sulh ve savaş etmedeki tavsiye ve emirlerde bu metodu görmekteyiz ki umumî mânada ana prensipleri şunlardır:

1. Maslahatı te'min,

2. Adaleti tevzi',

3. Güçlükten kaçınmak,

4. Tedrice riâyet,

5. Az teklif.

îslâmî kanun ve hükümlerin dört ana kaynaktan çıkarıldığına ve hâkimiyetin Allah'a ait olduğuna göre, yegâne hâkim olan Allah, in­sanların maslahatını hedef tutar, emir ve nehiyde mutlaka insanların lehine tecelli edecek menfaati te'min, mazarratı defetme amacı mev­cuttur. Bu bakımdan İslâmî hükümler vazedilirken beş şey'in korun­masını istihdaf etmiştir: Aklı korumak, canı korumak, nesli korumak, malı korumak, dini korumak..

İşte meseleleri bu açıdan incelediğimiz zaman hukukla ahlâk arasında sıkı bir bağlantı olduğunu görürüz. Çiınki Kur'an-ı Kerim ve Hadîs-i şeriflerden çıkanları hükümlerin hemen hepsinde üstün ah­lâk ve faziletin gelişmesi -prensibi mevcuttur.

«Kur'ân-ı Kerîm hayırlı iş için «mâruf (hak bilinen, aklen ve dî­nen iyi görülen) ve fenalık için «münker» (aklen ve dînen hoş göfül-miyen) kelimelerini kullanır. Bir başka deyişle, herkesçe doğru ve iyi 'bilineni emreder, fena bilineni yasak kılar.»

«Böylece Kur'ân-ı Kerîm, adaleti, iyilik etmeyi, itidali, hayvan­lara karşı bile merhametli olmayı, hakikati söylemeyi, sözünde dur­mayı, Allah'a, mahlûkata, hattâ kendine karşı vazifelerini yapmayı emreder. Ayni şekilde adam öldürmeyi, adaletsizliği, zulmü, yalanı, hırsızlığı, fuhuş ve zinayı, şerefsizliği, va'di bozmayı v.s. yasak eder.» [13]

Görülüyor ki Kur'ân hükümlerinde dîne dayalı ahlâkın en üstün ve en yüksek şekli mevcuttur. Çünki İslâm, ahlâk ilminin temelini, «ilâhî irâdeye inkıyâd temeli» üzerine oturtur ve insanlığa ahlâk ide-âli olarak Cenâb-ı Hakk'm ilâhî vasıflarını örnek verir.» [14] Ve bü­tün hükümlerde bu ahlâk idealinin izleri kendini hissettirir.

îşte bütün bu özellikleriyle îslâm hukuku, onun kanun ve hü­kümleri müstakil ve başlıbaşına metbû' bir sistem midir; yoksa baş­ka hukukların te'sirinde kalmış ve bu sayede gelişmiş tâbi' Ur man­zume midir?

îslâm hukukçularının bu hususta müstakil eserleri vardır. Yapı­lan ilmî ve tarihî tedkikler neticesinde İslâm hukukunun hiç bir hu-kuk sistemi te'siri altında kalmadığı kesin olarak anlaşılmıştır. Çün­ki hukukun temel kaynağı örf ve âdetlerdir, fakat bunlar bir toplu-tukda yürürken, başka bir iopluluğunküer de ona benziyebilir. İki hukuk arasındaki ayrılık benzeyişlerde değil, hukuk maddelerine te­mel ve kaynak olan esaslardadır. Meselâ; Roma hukuku; orf, adetler, uzun zamanlardaki taklit ve istisnailerden doğan beşerî müdevvenat-tır. İslâm hukuku ise esasını Kitap ve Sünnetten almaktadır [15]

Prof M Hamidullah bu mevzuda der ki: «Herkesin bildiği gibi İs­lâm hukukunun temeli, bütünü ile Kur'ân ve Sünnete dayanır. Kur'­ân mzret-i Peygambere (S.A.V.) vahy yolu ile gelenleri ihtiva eder; Hadîslere gelince, onlar da Hazret-i Peygamberin söyledikleri, yaptıklan, yahut müsamaha ettikleridir. Kur'ân ve Hadîs tarafından yasak edilen bir fiili, îslâmda hiç bir beşer otoritesi mubah kılamaz.

Bunun gibi, bu ikisi (Kur'dn ve Sünnet) tarafından müsaade edi­len bir şey'i de dünyada hiç bir kuvvet İsldjn memleketinde yasak ede­mez. Bu takdirde Kur'ân'ın ve onun tamamlayıcısı olan Sünnetin sü­kût ettiği mevzularda örf ve âdetler kabul edilebilir; ve hattâ kıyas tarîki ile varılan istinbattar îslâm hukuku kaynağı olarak bu örf ve âdetler yahut istinbattar ilk kaynakların '(Kur'ân ve Sünnetin) ru­huna aykırı olmamak şartiyle kabul edilir.» [16]

Hakikat bu olunca, îslâm hukukunun yabancı bir hukukun te'~ siri altında kaldığı söylenemez ve hattâ düşünülemez. Gerçi M. Hami-dullah muamelât kısımlarında «iki hukuk arasında bir dereceye ka-dar benzerliklere tesadüf edilir» kanaatindeyse de bu sadece onun gö­rüş ve kanaatidir iki şey arasındaki kısmî benzerlik, mutlaka sonra meydana gelenin önce meydana gelenin te'siri altında kaldığına veya ondan kopya edildiğine delâlet etmez. Niteldin Amerika ve Avustralya kıtaları keşfedildiğinde, Asya ve Avrupa'da carî olan bir takım yaşa­yış tarzı ve âdetlerin cüz'î belirtilerine oralarda da rastlanmıştı. Bu cüzi âdetlerin Asya ve Avrupadan oralara geçtiği veya kopya edildi­ği haliyle iddia edilemez. Çünki kıt'alar arasında o güne kadar irtibat mevcut değildi.

Fakat diğer önemli hususlarda (ibâdetlere, hududa, cezaî müeyyi­delere, mîrasa, borç vermeye, faize, esas teşkilâta, izdivaca, devletler umumî hukukuna, adalet tevziindeki usûllere ve kanunun kaynakla­rına müteallik mevzularda bir benzerlimin şimdiye kadar tesbît edil­mediğini bilhassa tasrîh eder ki hakikat de budur.

İslâm hukuku ve bu hukukun ana kaynağını teşkil eden Kur'ân hükümleri, nev'i şahsına münhasır bir orijinallik arzettiğinde ve asır­larca diğer milletlerin hukukî anlayış ve sistemlerine ışık tutup kay­nak olduğunda ilmen şüphe edilmediğine göre biz hadîslere de kısmen yer vermek suretiyle «Ahkâm» ile ilgili âyetleri, bilhassa kâmil muc-tehidlerin ve mezheb imamlarının görüş farklarını kısmen de olsa meydana, koymak yâni istinbat ve hüâfiyat yollarını belirtmek sure­tiyle ele almayı faydalı bulduk. Şöyle ki: Bâzılarına göre 200-300, di­ğer bâzısına göre 300-500 arasında kabul edilen ahkâm ile alâkalı âyetler, müdevven olmıyan temel hükümlerin bel kemiğini teşkil eder. Bunlar, müetehid imamların görüş açısından incelenip tefsir edilince, îslâm hukukunun asıl bariz vasfı meydana çıkmış olur. Bu bakımdan günümüze kadar başta îmâm-ı Şafiî'nin tefsin, Ebû Cafer Tahavî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân'ı, Cessas ünvâniyle meşhur olan Ebûbekir Râzî'-nin Ahkâmü'l-Kur'ân% Ebûbekir hin Arabî'?iz"n Ahkcîmü'l-Kur'ân't ve bilhassa Mâlifâ üslûbu üzerine yapılan Kurtubî'nm «el-Câmiû li-Ah-kâmi'l-Kur'ân'î», Şafiî üslûbuna göre yazılan Beyhakî'nin Ahkâmu'l-Kur'ân'ı gibi bir nice kıymetli eserler yazılmıştır. Bugün bile İslâm âleminde «Neylü'l-nıerâm», «Fethu'l-beydn» gibi eserler te'lîj edilmiş durumdadır. Şiilerin de bu mevzuda «Kenzû'l-İrfân Fî-Fıkhi'î-Kur'ânnı, Dâvud el-Zâhirî'nm Zâhiriyye mezhebine göre Ahkâ7nü'l-Kur'ân'ı var­dır. Fakat üzülerek arzedeyim ki bınılardan bir kısmını görmek bize müyesser olmadı. Ele geçirebildiklerimizden azamı derecede yararlan­maya çalıştık.

Türkçe olarak, sabık Konya Meb'usu ve eski Şer'iye Vekili Meh-med Vehbi Efendi'nm 170 maddelik «Ahkâm-ı Kur'âniye»sî de zikre değer. Ancak bu eserde alâkalı hadîslere, Ashüb-ı Kiramın görüş ve rivayetlerine, kâmil müctehidlerin ietihad, istinbat ve görüş farkları­na yer verilmediği için arzulanan boşluğu dolduramamıştır. Bununla beraber çok faydalı olmuştur.

İste biz bu son derece önemli ve o nisbette faydalı konuyu hazır­larken az yukarıda belirttiğimiz gibi Mezheb imamları arasındaki ih­tilâfa (görüş ayrılıklarına) yâni kelimelerin delâlet ettiği mânalar üze­rindeki görüş farklarına, istinbat yollarına da temas etmeyi ihmâl et­medik,

Bilindiği gibi «ûsıZ delil getirme (istidlal) işi Kitabla olur ve bun­da hiç bir kimsenin şüphesi yoktur. Çiınki Kitab (Kur'ân) îslâm şeri­atının temeli, Hazret-i Peygamber (S.A.V.) in en büyük mu'cizesi ve Allah'ın kıyamete kadar bakî kalacak kanunudur. Kitabın İslâm dî­ninin esası olduğunda ve ihtiva ettiği hükümlerde hiçbir ihtilâf yok­tur. Kitap etrafındaki ihtilâflar —tekrar edelim ki— sadece onun bâzı kelimelerinin delâlet ettiği anlamlar üzerinde meydana gelmiştir. Çünki Kur'ân'ın bâzı ifâde ve kelimeleri çok vecizdir. Bu ifâde ve keli­melerin mânaları ictihadlara yol açmaktadır. Meselâ: Boşanmış ka­dınlar üç ay-hali (kuru') iddet beklerler [17] mealindeki âıjette ge­çen (kuru') kelimesini birçok fakıhler «hays (ay-hali) ile tefsir et­mişler, İmâm-ı Şafiî ise iki ay-hali arasındaki temizlik müddeti ola­rak yorumlamıştır [18]  Aslında bu kelime lügat bakımından her iki anlama da gelmektedir. Peygamber (SA.V.)den de bu hususta bütün fakîhlerin kabul edeceği bir tefsir rivayet edilmemiştir. Gerçi Peygamber (S.A.V.)den «Kuru' günlerinde namazı terke!-) ve «cariyenin idde-ti iki hayızdır» şeklinde hadîsler rivayet edilmişse de Imâvı-ı Şafiî bun­ları sarih kabul etmemiştir. İşte Kur'ân-ı Kerîmin kelimelerini tefsir hususunda buna benzer ihtilâflar mevcuttur.» [19] Nitekim eserimiz­de bunun birçok misâllerine rastlamak mümkündür.

Kur'an’da geçen hükümleri Sünnet-i Resâlüllah açıklar ve böyle­ce Kur'ân ile Hadîs arasında mânâ ve hükme delâlette sıkı bir bağlan­tı olduğu kendiliğinden anlaşılmış oluyor. Ancak Sünnetin açıklayıcı ve tamamlayıcı oluşu, müctehidlerin görüş farkı izhar etmelerine mâ­ni' olmamıştır. Çünki İmâm-ı Şafiî, tmâm Ahmed bin Hanbel ve diğer bâzı fakîhlere göre Sünnet, Kur'ân-ı Kerîmi açıklar, onun mücmel hü­kümlerini beyân eder. Nitekim Nûh sûresinde bu husus şöyle ifâde ediliyor: «Biz sana da Kur'ân'ı indirdik, tâ ki insanlara kendilerine indirileni açıkça anlatasm.» [20] İmâm-ı A'zam ve diğer bâzı fakîh­lere göre ise Sünnet Kur'ân'ın umumi hükümlerini hususlandırmaz, meğer ki Sünnet mütevatir veya meşhur olmuş ola.

Görülüyor ki ihtilâf bu hususta da vâki' olmuş, İmamlarının de­lilinin sıhha!;nin isbatı yoluna gidilmiş ve böylece bir hîlâfîyat il­mi meydana çıkmıştır.

«Bu ilim ilk önce Ebû Zeyd Debûsî tarafından vaz'olunmuştur [21] Abbasilerden Ebû Cafer Kaaim Billahi devri ulemâsından ve Ha-kîm îbni Sina'nın muasırlarından olan Debûsî son derece zekî bir Türk âlimi idi. îmam Ebû Hanîfe'nin mezhebinde yetişen Debûsî münaza­ra ve mübahasede, kuvvetli ilmî hüccetler getirmede asrının en yük­sek bir bilgini idi. Bu cihetle Sem'anî ve Zehebi gibi intikad âlimleri; «Debûsî adiyle o devirde mesel durbolunurdu» sözleriyle Debûsî'nin kudretini bildirmişlerdir. Takvîmü'l-edille, el-Esrar, Emedü'1-Aksâ gibi feyizli eserler bırakan bu bahisci ve cidalci âlim; Ebû Hanîfe, Mâlik ve Şafiî gibi mezhep sahibi imamların aralarında ihtilâf edilen fıkhı ve hukukî mes'elelerde muhaliflerine karşı getirdikleri delillerin inti-kadî keyfiyetlerini göstermek üzere hilâfiyatı müstakil bir ilim halinde ortaya koymuştur. İlm-i Hilaf, istinbat olunan bir hükme kar­şı muhaliflerinin getirdikleri şüpheleri delil ile reddederek hükmü te­câvüzden sıyânet eder. Bu cihetle denilir ki ilm-i hilaf, usûl-i fıkhın en mühim bir fer'idir. Usûl-i fıkhın istinbat ettiği hükümleri ilm-i hilâf müdafaa ve muhafaza eder. Bu cihetle usûl-i fıkıh kâsiptir, ilm-i hilaf muhafızdır.» [22]

İbni Haldun Mukaddimesinde üm-i hilafın doğuşunu ve konusu­nu şöyle izah eder: Müctehidler, âlimler arasında bulunması pek zaru­ri olan görüş ve anlayış farkından dolayı şer'î delillerden ahkâm is-tinbat ederken Ashab ve Tabiîn devirlerinde ictihadî mes'eleler hak­kında selef âlimleri arasında ihtilâf olunagelmiştir. Abbasîler zamanı­na kadar devam eden bu ihtilâf usûl-i içtihada ait ihtilâf idi. İctihad işi dört imâma (Ebû Hanîfe, Mâlik, Şafiî, Ahmed bin Hanbel'e) mün­tehi olduktan sonra usûle ait ihtilâf kapısı kapanarak bu metbu' imamların ictîhad sistemleri tâbi'leri tarafından taklîd edilmeye baş­lanmıştır. Her âlim iltizam ettiği mezhebin sıhhatine delil getiriyor ve kendi imamının usûl ve meslekî hukukîsinin doğru olduğunu İ&bata çalışıyordu. Fıkhın her şubesine şümulü olan bu istidlal farkı, dört imam arasındaki usûl ve ictihad sistemi ihtilâfı yerini tutmuştu. Bu cihetle dört mezhebin mukallidleri âlimler arasında türlü türlü mü-bahaseler vuku' buldu. Müctehidler, ahkâm istinbatına vasıta olan ilm~i usûl kaaidelerini bilmeğe muhtaç oldukları gibi hilâfiyat âlimle­ri de kendi mezheblerini muhaliflerinin tecâvılzünden korumak için o kaaideleri bilmeğe muhtaç idi.

Bilhassa bu mevzuda Hanefîler yanında fıkhî ve hukukî pek çok meselelerin esası kıyas olduğundan hilâfiyat sahasında da pek müs­tesna varlık göstermişlerdir. İmâm-ı GazâU'nm Kitâbü'l-Meâhız'ı son­ra yazılmıştır, Mâlikîlerin ekserisi Mağnph olup ehlA bâdiye oldukla­rından medenî ta'lil ve istidlalden gafillerdi, gafillerin de bu ilimle ilgili bir hayli eserleri vardır, İbni Rüşci'tî hilâfıyaünın pek kıymetli olduğu söylenir.

Kâmil müctehidlerin ictihad ve istinbatından sonra mukallidle-rince Hilâfiyat ilmi tedvin edilmiş ve başarılı olmuştur. Ancak delille­rin müdafaasının yapılması ve imâmın ictihad ve görüşünün isabetli olduğu isbat edilmekle ictihad kapısı kapanmış mıdır?

Kitab ve Sünnet üzerinde ietihadda'bulunmak dört halîfe devrin­de başlar. Sahâbe-i Kirâm'dan fetva verenlerin hepsi de birer mûctehid idiler. Esasen dört büyük halîfe, ancak ictihad mertebesinde olan zatları fetva makamına getiriyorlardı. Çiinki bu devirde ictihad iki esasa dayanıyordu: Allah'ın Kitabı ve Hazret-i Muhammed'in Sünne­ti.. Sonra yapün fütuhatla îslâm sınırlan bir hayli genişledi, bu se­beple yeni yeni meselelerle karşılanıldı. Böylece icmâ' ile kıyasa baş­vuruldu ve bunlar da birer kaynak olarak kabul edildi.

Güvenilir kaynaklardan edinilen bilgiye göre: îcmâ' ile kıyasın da birer kaynak olarak kabul edilmesi yâni bunun ilk belirtisi Hazret-i Ömer (R.A.) devrinde başlar, dört halîfeden sonra inkişaf eder. Şöyle ki, Hazret-i Ömer (R.A.)ın hilâfeti yıllarında Şam Kaadısı bulunan zat henüz onsekiz yaşında bir genç imiş. Yaşının küçük olması bahane edilerek Hazret-i Ömer'e şikâyet etmişler. Halîfe, kaadıyı Medine'ye çağırmış, şöyle bir imtihan yapmış:

Ömer

— Ne ile hükmedersin Yâni bir mes'ele ve hâdise ile mah­kemeye müracaat ettiklerinde onu ne suretle halledip hüküm verirsin?

Kaadı

 — Allah'ın Kitabı olan Kur'ânda bulduğum ahkâm ile..

—  Ya onda bulamazsan?..

—  Hazret-i Peygamberin Sünnetine müracaat eder ve onda bul­duğum ahkâm ile hükmederim.

—  Şayet onda da bulamazsan?...

—  Ebûbekir ile Ömer'in verdikleri hükümlerle hükmederim.

—  Onlarda da bir şey bulamazsan?...

—  Kendi re'yimle, içtihadımla Kitab ve Sünnetten anladığıma gö­re hüküm veririm.

Bunun üzerine Hazret-i Ömer (R.A.) kaadıya şöyle diyor :

__Bundan sonra da sen yine Şam kaadısı ve hâkimisin. Bu doğ­ru yolda yürümekte devam eti. Devam ettiğin müddetçe senin için azil yoktur.

Görülüyor ki Hazret-i Ömer (RA.) devrindeki hâkim ve müfitler, iki ana kaynakta hüküm bulamadıklarında icmâ'a ve sonra kıyasa başvurmuşlardır. Halîfe Ömer de onların bu tutumunu beğenmiş ve takdir etmiştir.

O halde kıyamete kadar yeni yeni meselelerin çıkacağı ve bunun sonu gelmiyeceği, ihtiyaçların değişik şekilde tezahür edeceği bir ha­kikat olduğuna göre, — bu dört esasa dayalı olmak şartiyle — içtiha­dın da kıyamete kadar devam etmesi icâbeder. Zaten bidayette içti­hada imkân verilmemiş olsaydı bugün elimizde bulunan hukukla ilgili kitaplar ve fıkhî mezhepler de yazılmaz ve kurulmazdı. Böylece hü­kümlerin üstü kapalı kalır, anlaşılmaz bir muamma olurdu. Bu ba­kımdan müctehtdlerin meydana çıkması, istinbatta bulunmaları, gö­rüş farkı izhâr etmeleri bu ümmet için rahmet olmuştur. Yâni dinî hususlarda güçlük kaldırümış, hükümlerin taşıdığı ilâhî kanunlar in­celenmiş ve muazzam oir hukuk sistemi meydana çıkmıştır.

Demek ki, ietihad kapısı kapanmamıştır ve kıyamete kadar da kapanmıyocaktır; yeter ki ietihadda bulunacak ehliyetli büyük ilim adamları yetiştirilsin..

Büyük İslâm hukukçusu Muhammed Ebû Zehra der ki: «Kâmil ictihad kapısının hiç bir şekilde kapanmıyacağına tekrar dokunmak istiyoruz. İslâfn hukukçularının bir çoğu, Özellikle Hanbelî mezhebi­ne bağlı olanlar, her asırda kâmil ictihad yapacak bir müctehidin bu­lunması gerektiğini belirtmişlerdir. Çünki din, böyle pir ictihad saye­sinde iftiracıların iftiralarından korunmuş ve dinin her asırda ilk kay­naklarına doğrudan doğruya başvurmakla safiyeti ve özü gösterilmiş olur. Ayrıca dinin prensiplerini bozmadan, dine yakışmıyan bir hü­küm ilâve etmeden ve dînin hudutlarını asmadan tatbik etme imkânı sağlanmış olur.

Hiç bir kimse, Allah'ın akıllara açmış olduğu bu kapıyı kapatmak hakkına sahip değildir. Bu kapının kapandığını söyleyen hangi delile dayanmakta ve kendisi için mubah olan şey'i neden başkaları için ha­ram saymaktadır? Bunu sormak hakkımız değil midir? Zira bu kapı­nın kapanması, insanları Kitaptan, Sünnet ve selef-i sâlihînin eserle­rinden uzaklaştırmaktadır. Hattâ taklitçilikte ifrata giden bâzı kimse­ler, ilim meclislerinde bile Kutan ve Hadisi incelemeye lüzum yoktur, çünki ictihad kapısı kapalıdır, diyecek kadar ileri gitmişlerdir. Lâ hav­le velâ kuvvete illâ billahi.»

O halde Kitab ve Sünnette her asırda ictihad yapılabilir, diyebil­mek için önce müctehidde aranılan vasıflan bilmek ve kimlerin içti­hada yetkili olduğunu tesbît etmek lâzımdır. Yoksa her önüne gelen ictihad yapmaya kalkışacak olursa, o zaman ne murad-ı ilâhî, ne de maksad-ı Nebevi anlaşılır; dini hükümlerin, fefî mes'elelerin içinden çıkılmaz bir hal alır. Bu bakımdan bir kimsenin ictihadda bulunabil­mesi için şu yedi vasfın kendisinde gerçekleşmesi şarttır:

1. Arap dilini çok iyi bilmek. Çünki Kitap ve Sünnet bu dil üze­rine gelmiştir. Sadece dilin konuşma şeklini bilmek kâfi değildir; bel­ki bunu bütün gramer kaaidelerıne göre bilmek ve tahlil kudretine sa­hip olmak lâzımdır.

Arapçayı anlamakta mübtedi olan kimse, şeriatı anlamakta da mübtedidir. Arap dilindeki iştikak ve her kelimenin bir kaaideye bağlı oluşu, aynı zamanda kelime haznesinin hiç bir dilde görülmeyecek şekilde zengin bulunuşu, eş-anlamlı kelimelerin yer alışı ona ayrı bir özellik vermiştir.

2. Sünneti, bütün rivayet yollarıyla ve râvîlerinin halleriyle bil­mek, mukaddem ve muahhar olamyla, mütevatir, meşhur ve aziziyle, merfu', mevkuf ve munkatıiyle, sahih, hasen ve zaîfiyle, lâfız ve mâ­nasının inceliğiyle, hangi âyetin karşılığında söylendiğiyle tesbit et­mek.

3. Kur'ân-ı Kerîmi lafzıyla, manasıyla, iniş sebepleriyle, nâsıh ve mensûhuyla, sünnet ile münasebetiyle bilmek.

4. îcmâ' hâsıl olan mes'ele ve mevzularla ihtilaflı mes'eleleri bil­mek.

5. Kıyâsı, mantığıyla, metoduyla, esas teşkileden nâslarıyla, me-nat ve illetiyle bilmek.

6. Hükümlerin maksadını, gaaye ve hedefiyle bilmek.

7. Sağlam bir ilimle beraber, sağlam bir anlayış, kuvvetli bir ha­fıza ve takdir gücüne sahip olmak.

İşte ictihad yolunu ve kapısını açan ilk müctehidlerin vasıfları bunlardı. Onların hepsi de bu vasıf ve yeteneklerini en güzel şekilde kullanmasını bilmiştir. Çünki ictihad, denilince ilk akla gelen mâna şudur: «Bir şey'e yeteri kadar nüfuz etmek veya bir işin kemâl nok­tasına ulaşmak için bütün ilmî ve aklı yeteneği sarfetmektir. Bir tmâm-ı A'zam Hazretleri bütün bu vasıfları hâiz olmakla beraber icti­had yoluyla istinbat ettiği mes'elelerin, binlerce talebe ve ilim adamı huzurunda münakaşa ve kritiğini yapmıştır.

Kaldı ki îslâm büyüklerinden hiç biri kendi söz, ictihad ve istin-bâtının din olduğunu, kayıtsız şartsız bunlara uyulması gerektiğini söylememiştir.

Meselâ: İmâm-ı A'zam Ebû Hanîfe bu hususta:

—  «Bu bizim ulaştığımız en iyi neticedir. Kim bundan hayırlısını bulursa ona uysun» demiştir.

İmâm-ı Şafiî de:

—  «Benim görüşlerime aykırı bir sahih hadis bulursanız, ona uyun, bana muhalefet edinti diye tenbihte bulunmuştur.

İmâm Mâlik de:

—  «Benim fetvalarımı hemen yazmayın. Yanıldığım hususlar ola­bilir ve buna aykırı daha sıhhatli bir rivayet bulunabilir!» devıiştir.

Biz de bu yüksek ilim sahibi büyük ivıamlann, Kutan hükümle­riyle alâkalı ictihad, istinbat ve ihtilâflarını kısmen de olsun naklet­meye çalıştık. Maksadımız hem bu sahadaki boşluğun bir köşesini dol­durmak, hem de ilim meraklılarına, ilerideki çalışmalarına malzeme hazırlamaktır. Aynı zamanda bu mevzuda daha verimli çalışma heve­sini uyandırmak ve boşluğun geri kalan kısımlarını sür'atle doldurma­ya vesile olmaktır.

Bunun için de «ahkâm»la ilgili eserleri az yukarıda da işaret ettiğim gibi seçmekte çok hassas davrandım. Mevsuk olmıyan ri­vayetlere yer vermedim. Sahih hadîslere yer verdim; lüzumu halinde hasen olanlarım da naklettim. Cessas ünvaniyle meşhur olan Ebûbekir Râzî'nin vAhkâmii'l-Kur'ân'ım, İmıım Kurtubî'nin yirmi ciltlik v.el-Cömiü li-Ahkâmi'l-Kur'âni'l-Kerhn»nn, Beyhakl'nm Ahkâmından ya­pılan zengin rivayet ve nakilleri, Ebû'1-Fidâ İsmail bin Kesîr'in riva­yet yollu tefsirini, Muhammed Sıddik Husen'm «Neylu'l-Merâmnmı, Ebû'1-Hayr Nuru'1-Hasen.'fn uFelhü't-Alldm lı-Şerhi Bulûği'l-Merâmm-nı, Alusî'nm Rûhu'l-Meânînsim bilhassa goz onundc bulundurdum. Bunlardan başka irili-ufaklı bir hayli eserlere müracaat ettim.

Eserimin mükemmel olduğunu hiç bir zaman iddia edemem. Tas­vip göreceğini kuvvetle ümit etmekteyim. Bazı kusurlarım vuku' bul­muşsa, muhterem okurlarımızın samimi ikazlarına muntazn buluıı-duğumu hatırlatmak isterim.

Gayret bizden, tevfik ve inayet Allah'dandtr. Allah bize yeter, O ne güzel vetâldir.C. Y.1 Şubat 1971 - Afyon [23]