1. Büyük Günahların Mahiyeti ve Buna Dair Görüşler: 114

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı akı başlık halinde sunacağız: [4]

1- Bütün İnsanlar Tek Bir Candan'dır.

Yüce Allah'lıın: "Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan.., Rabbiniz­den korkun buyruğu ile ilgili olarak, daha ünce el-Bakara Sûresi'nde "en-Nâs: insanlar" kelimesinin iştikake, takvâ'nın, rabb'ın, yaratmanın, zevcin (eş) ve türetip yayma'mn (el-bess)'İn anlamına dair açıklamalar geçmiş bulundu­ğundan dolayı bunları tekrara gerek yoktur.[5]

Âyet  kerimede aynı zamanda yaratıcının varlığına da dikkat çekilmek­tedir.

"Tek kelimesinin müennes "te"si ile gelmesi "nefs" kelimesinin müennesliği dolayısıyladır. Nefs kelimesi ise kendisiyle müzekker kast olun­sa dahi, müennes gelir. Bununla birlikte günlük konuşmada: "Tekbir nefisten" şeklinde gelmesi de mümkündür. O takdirde mana kaste­dilerek bu şekilde (müenneslik "te"si olmaksızın) söylenmiş olur. Bunun böy­le gelmesine sebep, nefs ile Âdem (a.s)'ın kast edilmiş olmasıdır. Bunu Mü-cahid ve Katade söylemiştir Aynı zamanda bu kelime, bu şekilde îbn Ebi Ab-le tarafından müenneslik "te"sİ olmaksızın şeklinde de okunmuştur.

"Türetip yayan" buyruğunun anlamı yeryüzünde dağıtıp yayan, demektir Yüce Allah'ın ; "Etrafa saçılmış kıymetli yaygılar vardır" (el-Gâşiye, 88/16) buyruğunda kullanılan kelime de aynı köktendir. Buna dair açıklamalar da daha önceden Bakara Sûresi'nde (2/164. âyet 8. baş­lıkta) geçmiş bulunmaktadır.

"Her ikisinden" yine kasıt, Hz. Âdem ile Hz. Havva'dır. Mücâhid der ki Hz. Havva Hz. Âdem'in en alttaki kaburga kemiğinden yaratılmıştır.[6]' Hadis-i şerifte de: "Kadın eğri bir kaburga kemiğinden yaratılmıştır'[7]' diye buyrul-makladır ki, bu da daha önce el-Bakara Sûresi'nde (2/35. âyet 4. başlıkta) geç­miş bulunmaktadır.

"Bîr çok erkekler ve kadınlar" yani onların soyundan gelenleri yalnızca iki tür olarak yarattı. Bu buyruk, hunsanın müstakil bir tür olmamasını ge­rektirir. Fakat onun gerçek bir hüviyeti vardır ki, kendisini bu iki türe ait kıl­maktadır. Bu da onun Hz. Âdem soyundan gelmesidir. O bakımdan daha ön­ce el-Bakara Sûresi'nde (2/35, âyet 4. başlıkta) geçtiği üzere onda bulunan organların fazlalık ya da eksikliği gözönünde bulundurularak bu iki türden birisine katılır. [8]

2. Allah Adına Dileklerde Bulunmak:

Yüce Allah in; "Kendisi adına birbirinizden dileklerde bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağını kesmekten de (sakının)" buyruğunda takva em­ri (Allah'tan korkmak, sakınmak) kendilerine emir yöneltilen kişilerin bu ko­nuda dikkatlerini çekmek ve onları uyarmak için tekrar edilmiştir,

"Kendisinden** edatı da sıfat olmak üzere nasb mahallindedir. "Ak­rabalık bağı" anlamındaki iafızda buna alfedilmiştir. Yani Allah'a karşı gel­mekten de sakının, akrabalık bağlarım kesmekten de sakının,

Medine'lileı: "Birbirinizden dileklerde bulunduğunuz anlamına gelen; kelimesini, şeklinde "t" harfini "sin" harfine idğam ile okumuşlardır. Kuleliler ise bunu, iki "t" bir arada geldiği için, birinci "t"yi hazf ederek "sîn"i de şeddesiz olarak okumuşlardır Çünkü bunun anlamının ne olduğu açıkça bilinmektedir. Yüce Allah'ın: Günah üzere birbirinizle yardımlaşmayınız" (el-Maide, 5/2) buyruğu ile: "; İnerde irce"{el-Kadr, 97/4) kelimeleri ve benzerlerinde olduğu gibi. [9]

"Akrabalık Bağı"Anlamına Gelen: Kelimesinin Okunuşuna Dair Farklı Görüşler ve Açıklamaları:

İbrahim en-Nehaîf Kaiade, el-A'meş ve Hamza, bu kelimenin sonunu esreli (cer ile) okumuşlardır. Nahivciler bu konuda çeşitli açıklamalarda bulunmuşlardır. Basra'h nahivcilerin ileri gelenleri bu şekilde okumak yan­lış bir okumadır, böyle bir okuyuş helâl (caiz) olamaz, demişlerdir. Kufeli na­hivciler ise; bu, çirkin bir okuyuştur, derler ve bundan fazla birşev söyleme­yip neden çirkin olduğunu da belirtmezler. en-Nelıhâs ise, bu konuda "bil-diğim kadarıyla" kaydını da eklemektedir.

Sîbeveyh ise der ki: Aslında cer mahallindeki zamire (burada "kendisi adı­na" anlamına gelen deki zamiri kastediyor) atıf yapılmaz. Çünkü böy­le bir zamir tenviri seviyesindedir. Tenvin'e ise ati" yapılmaz.

Bir gurup nahivci de der ki: Aslında bu (bu şekilde mecrur bir zamire de­ğil de) bilinen bir şeye atfedil m iştir. Çünkü Araplar akrabalık bağı adına bi-ribirlerinden dileklerde bulunur ve: "Allah adına ve akra­balık bağı adına senden dilekle bulunuyorum" derlerdi.

el-Hasen, en-Nehaî ve Mücahid de âyet-i kerimedeki bu ifadeyi böylece açıklamışlardır. Mesele ile ilgili doğru olan da -ileride de görüleceği üzere-budur.

Ancak aralarında ez-Zeccac'ın da bulunduğu bazı kimseler bu görüşü za­yıf kabul eder ve şöyle derler: Açık bir ismin, cer halinde, cerr'e sebep olan açıkça ifade etmedikçe, zamire atfedilmesi çirkin bir iştir. Mesela yüce Allah'ın şu buyruğunda buf açıkça zikredilmiştin "Biz onu ve onun. evini yerin dibine geçirdik" (el-Kasas, 28/81).

Bununla birlikte; Ona ve Zeyd'e uğradım, şeklindeki bir ifade çirkin görülmektedir. ez-Zeccâc, el-Mâzinî'den naklen der ki: Çünkü at­fedilen ile kendisine atfedilen aynı ifadede ortaktırlar, onların herbirisi öte­kinin yerini tutabilir. Buna göre; Zeyd'e ve sana uğradım kastıyla: ifadesi caiz olmadığı gibi; aynı şekilde; sana ve Zeyd'e uğradım kastıyla: ifadesi de caiz değildir. Sibeveyh'e göre ise böyle bir ifade çirkindir Ve ancak şiirde bunun kullanılması caiz olur, Şair'in şu ifadesinde olduğu gibi:

"Artık bugün yatın geldin, bizi yeriyor ve bize aövüp sayıyorsun

Çek git, artık sana da, günlerin bize gösterdiklerine de hayret etmiyoruz!"

Burada görüldüğü gibi; "Günler" kelimesinin başına " lıarf-i cerr'inî getirmeksizin " Sana" kelimesindeki kef harfine zaruret dola­yısıyla atfetmiştir. Bir diğer şair'in şu beyti de bu kabildendir:

"Kılıçlarımızı yüksek direklere benzer yerlere asarız

Ve onlarla (kıbçlarla) topuklar (imiz) arasında oldukça genişçe bir mesafe vardır."

Burada görüldüğü gibi;  Topuklar" kelimesini zorunlu olarak; onlarla... arasında" deki zamire atfetmiştir.

Ebû Ali (el-Farisî) der ki: Bu kıyasa (konuyla ilgili kurallara.) göre zayıf­tır. et-Tezkiretu'l-Mehdiyye adlı eserde el-Farisi'den nakledildiğine göre; Ebu'l-Abbas el-Müberred şöyle demiştir: Arkasında namaz kıldığım imam eğer: Ne de siz beni kurtarabilirsiniz" (ibrahim, 14/22) ile (aslolan bu kelimenin son "y" harfinin esreli değil de üstün okunmasıdır): "Kendisi adına birbirinizden dilekte bu­lunduğunuz Allah'tan ve akrabalık bağını kesmekten de. diye (son "mim" harfini esreli) okuyacak olursa ayakkabılarımı alır, giderim.

ez-Zeccâc der ki: Zayıf ve Arapça bakımından çirkin olmakla birlikte Hamza'nin bu şekildeki kıraati dini inanç açısından da oldukça büyük bir hata­dır. Çünkü Peygamber (sav): "Babalarınızın adına (babam hakkı için) diye) yemin etmeyiniz"[10] buyurmuştur. Allah'tan başkası adına yemin etmek ca­iz olmadığına göre, akrabalık bağı adına yemin nasıl caiz olur? Ben İsmail bin îshak'ın Allah'tan başkası adına yemin etmenin oldukça büyük bir iş oldu­ğu kanaatini açıkladığını ve yeminin yalnız Allah adına yapılabileceğini ifa­de ettiğini gördüm.

en-Nehas der ki: Bazılarının: "Akrabalık bağı adına kelime­sinin bir yemin olduğunu söylemeleri hem anlam hem de İ'rab bakımından bir yanlışlıktır. Çünkü Peygamber (sav)'dan gelen hadis bu kelimenin üstün okunması gerektiğine delâlet etmektedir. Şu'be, Avn b. Ebi Cuhayfe'den, o el-Münzİr b. Cerir'den o babasından şöyle dediğini rivayet etmektedir: Pey­gamber (sav)'ın yanında bulunuyorduk. Mudar'dan ayakları çıplak elbisesiz bir topluluk geldi. Rasûlullah {.sav)'ın yüzünün onların bu fakir halleri dola­yısıyla değiştiğini gördüm. Daha sonra öğlen namazını kılıp müslümanlara hutbe irad ederek dedi ki: "Ey insanlar! Rabbinizden korkunuz... ve akraba­lık bağını kesmekten de" diyerek -son kelime olan akrabalık bağı anlamına gelen: kelimesini üstün okudu[11] sonra: "Kişi dinarından, dirhe­minden, bir ölçek buğdayından tasaddukta bulunsun...diyerek" hadisin ge­ri kalan kısmını zikretti.[12]

Bunun ifade ettiği mana ise bu kelimenin nasb ile okunacağıdır. Çünkü Hz, Peygamber onları akrabalık bağlanın gözetmeye teşvik etmiştir. Yine Pey­gamber (sav)'tn: "Kim yemin edecekse ya Allah adına yemin etsin yahut sus-sun[13] dîye buyurduğu sahih rivayetle sabit olmuştur, İşte bu da: "Ben Al­lah adına ve akrabalık bağı adına senden istiyorum" diye ifade kullandıkla­rını söyleyenlerin' (yani âyet-i kerimedeki bu kelimenin esreli okunabileceğini söylemek isteyenlerin) görüşlerinin doğru olmadığını ortaya koymakta­dır. Hbu tshak der ki: "Kendisi adına isteklerde bulunduğunuz" ifadesi, ken­disi adına haklarınızı istediğiniz, demektir. Buna göre yine bu kelimenin es-reli olarak okunmasının bir manası olmaz.

Derim ki: İşte, dil bilginlerinin bu kelimenin esreli olarak okunmasının doğru olmadığını belirten konu İle İlgili olarak tesbit edebildiğim açıklama­ları bunlardır. İbn Atiyye de bu görüşü tercih etmiştir. Ancak İmam Ebu Nasr Abdurrahim bin Abdulkerim el-Kuşeyrî bu görüşü red ederek kelimenin at­fedilmiş olduğunu yani (esreli okunacağı görüşünü.) tercih ederek şunları söy­lemektedir: Böyle bir açıklama, dinin ileri gelen ilim adamlarınca red olunur. Çünkü kıraat imamlarının okudukları okuyuşların hepsi Peygamber (sav)'dan tevatür yoluyla sabit olmuştur ve bu ilim adamları bunu bilirler. Peygamber (savVdan herhangi bir şey sabit olduğu takdirde bir kimse bunu red edecek olursa, o Peygamber (sav)'ı reddetmiş ve onun okuduğu şekli çirkin görmüş olur. Bu ise oldukça sakıncalı bir konumdur ve böyle bir durumda dil ve na-hiv'in iteri gelen ilim adamları takh'd edilmez. Çünkü Arapça esas itibariyle Peygamber {savj'den öğrenilir. Hiç kimse de onun son derece fasih olduğu hususunda şüphe etmez. Konuyla ilgili nakledilen hadise gelince; bu tartış­ma götürür bir husustur. Çünkü Hz. Peygamber Ebu'l-Uşerâ denilen bir sa-habiye: "Baban hakkı için, keşke onun böğrüne bir darbe İndirmiş olsaydın"[14] dîye buyurmuştur. Diğer taraftan böyle bir ya­sak, Allah'tan başkası adına yemin hususunda varid olmuştur. Bu ise akra­balık bağı hakkı ile başkasına iltimasta bulunmak (tevessül) dir. Bu konuda da yasak söz konusu değildir. Yine et-Kuşeyrî der ki: Evet, bunun akrabalık bağs adına bir yemin olduğu söylenmiştir. Yani : Ak­rabalık hakkı için Allah'tan korkun, demeye benzer.

Nitekim: Baban hakkı için sen bunu yap" da denil­mektedir. Kur'an-ı Kerîm'de ise: "Yıldıza andolsun, Tûr'a andolsun, incire andolsun, ömrün hakks için" gibi yeminler de yer almıştır.

Ancak böyle bir açıklama oldukça zorlanarak yapılmış bir açıklamadır, {da denilmiştir).                                                                                           

Derim ki: Hayır, bunda bir zorlama sözkonusu değildir. Çünkü "Akrabalık bağı için" kelimesinin bu kabilden olması uzak bir ihtimal değil­dir. Böylelikle Yüce Allah, birliğine ve kudretine delâlet eden diğer yaratık­larına yemin ettiği gibi, bu akrabalık bağını tekid etmek için de ona yemin etmiş olmakta ve bu tekidi kendisinin yüce adı birlikte zikredecek kadar İİeriye götürmüş bulunmaktadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır.

Zaten yüce Allah'ın dilediği şeye yemin etme, dilediğini yasaklama, dile­diğini mubah kılma hakkıdır. O bakımdan bunun da bir yemin olma ihtima­li uzak değildir. Araplar da akrabalık bağı hakkı için yemin etmektedir, Di­ğer taraftan bu kelimenin başında "be" harfi kastetilmiş olmakla birlikte, şa­irin şu sözlerinde hazf edildiği gibi hazfedilmiş olması da uygundur:

"Onlar aşiretçe uğursuzdurlar ıslah edici değillerdir;

Ve ancak bir ayrılık dol ayısı ile kargaları öten kimselerdir.

Burada görıîîdüğü gibi kelimesi "be" harfi cerri gelmemiş ol­duğu halde mecrûrdur.

îbn ed-Dihân Ebu Muhammed Said b. Mübarek der ki: el-Kûfî zahirin (açık İsmin) mecrûr'a (mecrur zamire) affedilmesini caiz kabul eder ve bunun müm­kün olduğunu söyler Şairin şu beyitİ de bu kabildendir:

"Yazıklar olsun sana ! Ya bana seslen yahut da; Yaşlı, aert tabiatlı ve sür'atli e eşeklerden metanetli, mütahammil olanlarını çağır."[15]

(Az önce geçen bir beyit'in son mısra'ı olan) şu mısra da bu kabildendir:

"Ve çek git artık, sana da günlerin getirdiklerine de hayret etmiyoruz. (.Yine az önce geçen) şu mısrada bu kabildendir:

Onlarla (kılıçlarla) topuklar(ımız) arasında genişçe bir mesafe vardır"

Şu mısra da bu kabildendir:

Sana ve ed-Dahhâk*a bir Hind kılıcı yeterî

Bir diğer şairin su beyti de bu kabildendir:

"Göğün ufuklarına çıkmak istedi de oralara

Çekip çıkartacak birisini bulamadı, yerde de oturacak bir yer bulamadı.

Bir diğeri de şöyle demektedir:

"Onda da bütün işlerde de boşa giden bir şey yoktur.

Onun gaybe dair herhangi bir emri ile hüküm verildi mi, mutlaka meydana gelir."

Bir başka şair de şöyle demektedir:

"Bir bölüğün yanından geçiyorum, bilmiyorum ama Ölümüm orada mı gerçekleşecek, yoksa başka birisinde mi?"

Burada "başkasında" anlamına gelen; kelimesi, ".....de, da" an­lamına gelen ile cer ma hal Ündedir.

İşte bazıları da Allah'ın: Orada hem sizin için hem de miktarını temin edemeyeceğiniz kimseler için bir çok geçimlikler yarattık." (el-Hicr, 15/20) buyruğundaki kelimesini  Sizin İçin" kelimesindeki "kef" ve "mtm" harflerine atfetmiştir.

Abdullah bin Yezid de (âyet-i kerimedeki): Akrabalık bağ­ları" kelimesini mübtedâ olmak üzere ref ile okumuştur. Buna göre haber mukadderdir, takdiri de şöyledir; Akrabalık bağlarının ise gözetilmesi gerek­mektedir. Bununla birlikte bunun iğrâ (teşvik) olması da muhtemeldir. Çün­kü Araplar arasında iğra'yı ret"' edenler de vardır. el-Ferrâ bu kabilden olmak üzere şu beyitleri nakletmektedir:

"Şüphesiz ki aralarında Umeyr'in ve Umeyr'in benzerlerinin

bulunduğu bir kavim ile Yine birileri es-Seffâh olan bir kavim

Elbetteki yardıma çağıran: "Silaha, silaha (sanlın)" dediğinde Onlara karşı çıkmaya gerçekten değer."

Âyet-i kerîmedeki Akrabalık bağları" kelimesinin nasb ile  kendisi adına1' kelimesinin mahalline atf olduğu da söylenmiştir. Çün­kü bu zamirin mahalli nasb'dır. Şairin şu mısra'ında olduğu gibi:

"...Çünkü biz dağ da değiliz, demir de değiliz."

Zaten Araplar da önceden  Allah adına ve akrabalık adına senden istiyorum" derlerdi. Bununla birlikte bu kelimenin mansub okunması İle ilgili daha kuvvetli görülen görüş, -önceden de belirttiğimiz gi­bi- mansub bîr fiilin takdiri ile nasb edilmiş olmasıdır. [16]

3. Akrabalık Bağlarını Gözetmenin Hükmü:

Ümmet, akrabalık bağım gözetmenin vacib (farz), bu bağı kesmenin ha­ram olduğunu ittifakla kabul etmiştir. Peygamber (sav)in, kendisine: Anne­min akrabalık hakkını gözeteyim mi- diye soran Esmâ'y^: "Annenin akraba­lık hakkını gözet" diye buyurduğu sahih rivayetle sabit olmuştur. [17] Annesi henüz kâfir olmakla birlikte onun akrabalık bağını gözetmesini emretmiştir.

Böylece akrabalık bağını gözetmenin gereğini tekid için, kâfirin dahi akrabalık bağını gözetmekte bir fazilet olduğu belirtilmiştir, Hatta Ebu Ha-nife ve onun arkadaşları eğer asebe ve hissesi belli bir mirasçısı (ashâbu'l-ferâiz) yoksa, zevi'l-erhâm'ın[18] mirasçı olacaklarını söyleyecek kadar bu ko­nuda ileri gitmişlerdir.

Yine onların görüşlerine göre; akrabalık bağının saygınlığı dolayısıyla, ze-vi'1-erhâm olan akrabalar akrabaların! köle olarak satın alanların aleyhine azad edileceklerini dahi söylemişlerdir. Bunu Ebû Davud'un Peygamber (sav) 'in söylediğini rivayet ettiği: "Her kim kendisiyle evlenümesi haram olan bir zu rahimini (akrabasını) mülkiyetine geçirirse o kişi hürdür'[19] hadisi ile pe­kiştirmişlerdir. Aynı zamanda bu ilim ehli çoğu kimsenin de görüşüdür.

Bu görüş, Ömer bin el-Hattab (ra) ile Abdullah bin Mes'ud'dan rivayet edil­miş, ashabı kiramdan bu hususla kendilerine muhalif olan kimse de bilinmeinektedir. Aynı zamanda Hasan-ı Basri, Cabir bin Zeyd, Ata, eş-Şa'bî ve ez-Zührî'nin de görüşü olup es-Sevrî, Ahmed ve İshak da bu kanaattedir

Bu konuda bizim ilim adamlarımızın (Maliki mezhebinin) üç görüşü var­dır. Birincisine göre bu hüküm babalara ve dedelere hastır. İkincisine göre bu hüküm kardeşlerle alakalıdır. Üçüncü görüş İse, Ebu Hanife'nin görüşü gibidir.

Şafiî ise der ki: Çocukları, babalan ve anneleri dışında kişinin mülkiyeti­ne geçirdiği kimseler, onun aleyhine azad edilmezler. Kardeşleri olsun diğer yakın akrabalarından olsun, herhangi bir kimse onun aleyhine azad edilmez.

Ancak doğru olan, belirtmiş olduğumuz ve aynı zamanda Tirmizî'nin de Nesâî'nin de rivayet ettiği hadis-i şerif dolayısıyla birinci olan görüştür. Bu hadisin rivayet yollarının en iyisi Nesâî'nin yaptığı rivayettir, O bunu Dam-ra'dan, o Süfyan'dan, o Abdullah bin Dinar'dan, o da İbn Ömer yoluyla ri­vayet etmiştir. îbn Ömer dedi ki; Rasûlullah (sav) şöyle buyurdu: "Her kim mahrem bir akrabasına (kendisiyle evlenmesi haram olan yakın akrabasına) malik olursa bu, onun aleyhine olmak üzere azadedilir."[20]

Bu hadis-i şerif adil kimselerin adil kimselerden nakli ile sabit olmuş bir hadis olup hadis imamlarından her hangi bir kimse onunla ameli rerketme-yi gerektiren bir illet ile onu tenkid etmiş değildir. Şu kadar var ki Nesâî ha­disin sonunda: "Bu münker bir hadistir" derken başkası da bu hadisi Dam-ra tek başına rivayet etmiştir, demiştir.[21] İşte hadisçilerin ıstılahına göre ha­disin münker veya şazz olması bu demektir. Damra ise adil ve sika bir ravi olup, bir hadisi sika bir ravinin tek başına rivayet etmesi hadise zarar vermez. Doğrusunu en Eyi bilen Allah'tır. [22]

4, Süt Akrabalığı Yoluyla Zevi'l-erhâm (Yakın Akraba) Olanların Akrabalık Hakkım Gözetmek:

İlim adamları süt akrabalığı yoluyla zevi'l-erhâm olan akrabaların akraba­lık bağım gözetmenin hükmü hakkında farklı görüşlere sahiptirler.

İlim ehlinin çoğunluğu bu tür akrabaların, hadisin hükmü kapsamında ol­madığını söylemişlerdir.

Kadı Şerik ise bu akrabaların da azad edileceğini söylemiştir.

Zahiri mezhebine mensup bazı kimseler ile kimi kelam alimleri çocuk ba­basına malik olduğu takdirde, babasının oğlunun aleyhine azad edilmeye­ceğini söylemişler ve Hz. Peygamber'in şu buyruğunu delil göstermişlerdir:

"Bir oğulun babasını mükâfatlandırabilmesi, ancak babasını köle bulup ta onu satın atdığî ve onu azad ettiği takdirde mümkün olabilir."[23] Derler kî: Satın almak sahih olduğu takdirde mülkiyet de sabit olur. Mülkiyet sahibinin de tasarruf hakkı vardır.

Ancak bu, onların şeriatın maksatlarını bilmediklerini ortaya koymakta­dır. Yüce Allah: "Ve anne-babaya da iyilik yapın,.." (el-İsrâ., 17/23)diye bu­yurmaktadır. Böylelikle kendisine ibadet emri ile anne-babaya iyiliğin gere­ğini bir arada zikretmiştir. Babanın çocuğunun mülkiyeli ve tahakkümü al­tında kalmaya devam etmesi ise asla iyilik olamaz. O halde ya: "Onu satın aldığı ve azad ettiği..," hadisinin gereğince onu azad etmelidir; yahut âyet-i kerime gereğince ona iyilik yapmak tçin azad etmelidir.

Cumhurun kanaatine göre ise hadisin anlamı şudur: Evlat babasını satın almakla babasının azad edilmesine sebep teşkil etçiğinden dolayı, şeriat ba­basını azad etmeyi tıpkı ondan vaki olmuş gibi çocuğa nisbet etmiştir.

İlim adamlarının mülkiyet yoluyla kimlerin azad edileceğiyle ilgili farklı görüşlerine gelince; birinci görüşün delili zikrettiğimiz şekilde Kitap ve Sünnetten anlaşılandır.

İkinci görüşün delili ise, evliliği haram kılan akrabalığın hadis-i şerifte anı­lan babanın akrabalığı gibi kabul edilmesidir. Esasen bir kimseye oğlundan daha yakın kimse bulunmaz. O bakımdan bu hadis-i şerif baba ile İlgili ka­bul edilir. Kardeş ise bu hususta ona yakın bir derecededir. Çünkü kardeş kar­deşe baba yoluyla yakın olur. O bakımdan kardeş, ben onun babasının oğ­luyum diyerek kardeşine olan yakınlığını izah eder.

Üçüncü görüşün dayanağı ise az önce zikrettiğimiz Damra yoluyla gelen hadisi şeriftir. Doğrusunu en iyi bilen Allahtır. [24]

5- "Akrabahk"ın Kapsamı:

Yüce Allah'ın: "Akrabalık bağı" buyruğunda sözü geçen akrabalık {er-ra­him), mahrem olan ile olmayan arasında her hangi bir fark söz konusu ol­maksızın bütün akrabaları kapsayan bir isimdir.

Ebû Hanife, yapılan hibeden vazgeçmenin yasaklılığı hususunda mahrem akrabalığa itibar eder. [25] Amca çocuklarına yapılan hibeden dönmek akraba­lık bağım kesmek ve akrabalık sözkonusu olmakla birlikte caizdir. Bundan dolayı bu tür (mahrem) akrabalıklara miras, velayet ve diğer hükümler de ta-aliuk etmektedir.

Burada yalnız mahrem akrabalığı nazarı itibara almak, esasen herhangi bir dayanak sözkonusu olmaksızın Kitabın nassına bir fazlalıktır. Onlar (Hane­fi'ler) böyle bir şeyi (mesnedsiz fazlalığı) bir nesli olarak değerlendirirler. Yi­ne bu görüşte akrabalık bağım kesmenin gerekçesine bir çeşit işaret de var­dır. Ayrıca onlar bunu (hibeden dönmeyi) amca çocukları, dayı ve teyze ço­cukları hakkında da caiz kabul etmişlerdir.[26] Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [27]

6. Yüce Allah'ın Gözeticiliği:

Yüce Allah'ın: "Şüphesiz Allah üzerinizde tam bir gözetleyicidir." O, her şeyi koruyup gözetendir, demektir. Bu açıklama İbn Abbas ve Mücahid'den nakledilmiştir. İbn Zeyd ise, her şeyi en iyi bilendir diye açıklamıştır.

"Gözetleyici" (er-Rakîb.) koruyucu anlamına geldiği söylendiği gibi, ko­ruyan anlamına geldiği de söylenmiştir. Buna göre gözetleyici (er-Rakîb), yü­ce Allah'ın sıfatlarındandır, er-Rakîb koruyan ve gözetleyen anlamındadır. Gö­zetleme halinde bu fiilden gelen kipler kullanılır. (Yine aynı kökten gelen): el-merkab, gözetl ey İçinin üzerinde durduğu ve etrafı görebilen yüksekçe yer (gözetleme kulesi) demektir. er-Rakîb belli paylan bulunan kısmet arama ok­larından olan yedi okun üçüncüsünün adıdır.[28] Bir çeşit yılana bu ismin ve­rildiği de söylenmiştir. O halde bu kelime müşterek bir lafızdır. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [29]

2- Yetimlere mallarım verin, temizi murdar olana değiştirmeyin. Onların mallarını mallarınızla (karıştırarak) yemeyin. Muhakkak ki bu, büyük bir günahtır.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1- Yetimlere Mallarını Vermek:

Yüce Allah'ın: "Yetimlere mallarını verin" buyruğunda yer alan "yetim-ler"den kasıt, (bîr zamanlar) yetim olan kimselerdir. Yüce Allah'ın: "Ve sihirbazlar secdeye kapanıverdiler" (el-A'râf, 7/120) buyruğunda olduğu gibi. Çün­kü hem Allah'a secde etmek, hem sihirbazlık birlikte olmaz. Aynı şekilde büluğ sözkonusu olduğu takdirde de yetimlik sozkonusu olmaz. Peygamber (sav)'e d& "Ebu Talibin yetimi" denilmesi daha önceki durumu nazarı itiba­ra alınarak söyleniyordu.

*îtâ" mastarı vermek anlamındadır. Bağış ve verilen şey anlamına gelen "etv" kelimesi de bu kökten gelmektedir. Rüşvet anlamına gelen "ilâve" ke­limesi de burdandır.

Yetim ergenlik çağına varmayan kimse hakkında kullanılır Bakara Sûre-si'nde (2/83. âyet 5- başlıkta) buna dair yeteri kadar açıklamalar önceden geç­miş bulunmaktadır.

Bu âyet-i kerimelerde yetimlerin veli ve vasilerine hitab edilmektedir.

Mukatil ve el-Kelbî'nin açıklamalarına göre bu âyet-i kerime, çokça ma­lı bulunan ve yetim olan bir kardeşinin oğlu bulunan Gatafan'lı bir kişi hak­kında nazil olmuştur. Yetim, ergenlik çağma varınca amcasından malını kendisine vermesini istedi, fakat amcası malını ona vermedi. Bunun üzeri­ne bu âyet-i kerime nazil oldu. Amcası: Çok büyük bîr günah işlemiş olmak­tan Allah'a stğLnınz, diyerek inalı yeğenine geri verdi. Peygamber (sav) de şöyle buyurmuştur: "Her kim nefsinin dmriliğinden korunup bu şekilde geri döner (hakkı sahiplerine iade eder) ise artık o kendi yurduna konaklar" Burada ise yurdundan kasıt cennettir. Delikanlı bu malı eline geçirince onu Allah yolunda infak etti. Bu sefer Hz. Peygamber şöyle buyurdu: "Ecir tahak­kuk etti, fakat geriye günahı kaldı." Nasıl Ey Allah'ın Rasûlu? diye sorulun­ca Hz, Peygamber şöyle açıkladı: "Bu delikanlının ecri tahakkuk etti, takat günahı da babası üzerinde kaldı." [30] Çünkü babası müşrik bir kimse idi. [31]

2. Yetimlere Mallarını Verme Şekli:

Yetimlere mallarının verilmesi iki şekilde olabilir. Birincisi yetimin velili­ği sözkonusu olduğu sürece yiyecek ve giyecek ihtiyacının karşılanması. Çün­kü küçük yahut yaşı büyük olmakla birlikte sefih (beyinsiz) gibi malının ta­mamını alıp kullanma hakkına sahip olamayanlar için bu, ancak bu yolla mümkün olabilir,

İkincisi ise malı ona teslim etmek ve malında tasarruf etme imkânım ve­recek şekilde malı ona vermek. Bu da yetimin denenip reşitliğinin ortaya çık­ması halinde sözkonusu olur. Böyle bir durumda olan kimseye "yetim" adı­nı vermek mecazen olur. İbarenin anlamı ise; Önceleri yetim olan... şeklin­de olur. Bu önceki durumda alınan ismin, sonraki halinde de devamını ifa­de eder. Nitekim önceleri sihirbaz olan (sonradan Hz. Musa'ya iman eden) ler hakkında da yüce Allah'ın: "Ve sihirbazlar secdeye kapaniverdiler" (el-A'râf, 7/120) buyruğu da bu kabildendir. Peygamber (sav) e da "Ebu Talib'in yetimi" deniliyordu. Artık velinin, yetimin reşitliğini gerçekten anladıktan sonra malını ona vermemesi haram olur ve vermediği takdirde asi olur. Ebû Ha-nîfe der ki: Yetim yirmibeş yaşına geldiği takdirde, durum ne olursa oisun malı ona teslim edilir. Çünkü o artık dede olacak yaştadır.

Derim ki: Yüce Allah bu âyet-i kerimede reşitliğin tesbit edilmesinden söz etmemiş te: 'Yetimleri evlilik çağına erdikleri zamana kadar deneyin. Şa­yet onlarda bir reşittik görürseniz mallarını kendilerine teslim edin" (en-Nİsâ, 4/6) buyruğunda neden zikretmiştir. Hanefi mezhebine mensub Ebû Bekr er-Râzî, "Ahkamu'l-Kur'ân" adlı eserinde şunları söylemektedir: Yüce Allah bir yerde reşitlîk kaydını zîkretmeyip, bir diğer yerde reşîtlik kaydını zikrettiğine göre, bunların ikisi ile de amel edilmesi gerekmektedir. O bakım­dan derim ki: Yetim 25 yaşma vardığı halde henüz akimi başına almamış (se­fih) olup reşitiiği tesbit edilememişse dahi malının kendisine teslim edilme­si icabeder. Dalıa küçük olduğu takdirde ise bu iki âyet-i kerimeyle amei et­menin bir gereği olarak teslim etmek icap etmez. Ebu Hanife de der ki: Ar­tık kişi reşitliğine erince (25 yaşma ulaşınca) onun dede olabilmesi söz ko­nusu olur. Artık dede olabilecek yaşa geldiğine göre, yetim olduğu gerekçe­siyle ve yetim adı altında ona malının verilmesi nasıl doğru olabilir? Böyle bir şey oldukça uzak bir ihtimal olmaz mı?[32]

İbnu'î-Arabî ise der ki: Böyle bir görüş banidir. Açıklanabilecek bir tara­fı yoktur. Özellikle miktar belirten hükümlere dair onun kabul elliği görü­şe göre; bunlar kıyas yoluyla sabit olamaz, aksine bunlar ancak nass'tan alı­nıp öğrenilebilir. Bu meselede ise böyle bir nass sözkonusu değildir. Yüce Allah'ın izniyle ilim adamlarının hacr'a dair görüşleri ileride (bu sûrenin 5, âyetinin tefsirinde) gelecektir. [33]

3. Yetime Malını Teslim Etme Halinde Hileli Yollara Sapmak:

Yüce Allah'ın: "Temizi murdar olana değiştirmeyin..." buyruğunun anlamı şudur; Yetimin malından olan semiz koyunu alıp zayıfını, hilesiz gümüş dirhemleri alıp hileli olanları vermeyiniz. Cahiliyye döneminde din diye bir şey tanımadıkları için, yetimlerin mallarını yemekten çekinmez, yetimin mallarından iyi ve kaliteli olanı alır, onun yerine kendi mallarından adi ve ba­yağı olanı verirler ve isme kargılık isim, başa karşılık baş derlerdi. Yüce Al­lah ise-bu şekildeki bir davranışı onlara yasakladı. Bu, Said bin el-Müseyyeb, ez-Zührî, es-Süddî ve Dahhak'm görüşüdür. Âyetin zahirinden anlaşılan da budur.

Şöyle de denilmiştir: Yani sizin için helâl olan kendi malınızı bırakıp, sizin için haram olan yetimlerin mallarını yemeyiniz. Mücahid, Ebu Salih ve Ba-zân derler ki: Allah'tan gelecek helâl rızkı beklemeyi bir kenara iterek^ eli­nizi çabuk tutup onların mallarından size murdar olanı yemeye kalkışmayı­nız. İbn Zeyd der ki: Cahiliyye dönemindeki insanlar kadınlara ve çocukla­ra mirastan bir pay vermez, mirasın en büyük bir bölümünü kendileri alır­lardı. Atâ der ki: Bir şeyden anlamaz ve küçük yaşta olup yanında barındır­dığın yetiminin aleyhine olarak kâr sağlama.

Bu iki görüş, âyetin zahirinden anlaşılanın dışında kalmaktadır.

("Değiştirme" kelimesi): Bir şeyi bir şeyle değiştirmek, birini ötekinin ye­rine almak, demektir Bedel kelimesi de aynı kökten gelmektedir. [34]

4. Velinin, Himayesindeki Yetiminin Mallarından Kendi Mallarına Karıştırması:

Yüce Allah'ın: "Onların mallarını mallarınızla (karıştırarak) yemeyin" buyruğu hakkında Mücalüd der ki: Bu âyet-i kerime harcamalarda malı ka­rıştırmayı yasaklamaktadır. Araplar kendi harcayacakları nafakalarını yetim­lerinin nafakalarına karıştırıyorlardı. Onlara bu şekilde davranmaları yasak­landı. Daha sonra bu, yüce Allah'ın: "Şayet onlarla bir arada yaşarsanız on­lar sizin kardeşlerinizdir"{v\-Bakar<ır 2/220) buyruğu ile nesli olundu. İbn Fûrek, el-Hasen'den şöyle dediğini rivayet etmektedir: İnsanlar CAshab-ı ki­ram) bu âyet-i kerimeden (nafaka ve harcamaları) karıştırmanın yasaklandı­ğı anlamın* çıkardılar ve kendiliklerinden bu işten uzaklaştılar. Bakara Sûre-si'ndeki âyet-i kerime ile, bu konudaki hüküm onlara hafifletildi.

Sonraki iiim adamlarından (müteahhirûn) bir kesim şöyle demiştir: Bura­daki: e, a" edatı, ile, birlikte" anlamındadır

Yüce Allah'ın: Allah'a giden yolda Benim yardımcı­larım kim olacak?" (es-Saff, 6l/l4) buyruğunda da olduğu gibi. el-Kutebîde şöyle bir beyit nakletmektedir:

"Oldukça sağlam kulplara bağlı olarak, gölgeliklerde bağladıkları; Zayıf atları ile çadırların önlerini kapatırlar."

Ancak bu edat'ın bu anlama kullanılması pek uygun değildir. Bu konu­da işinin erbabı olan ilim adamları der ki: " e, a" edatı asiî anlamı üze­re icullanılmış olup, bu "izafet: eklemek, katmak" anlamım da ihtiva etmek­tedir. Yani onların mallarını kendi mallarınıza katıp eklemek suretiyle yeme­yiniz. Böylelikle yetimlerin mallarının kendi mallan gibi olduğu kanaatine sa­hip olmaları sonucunda, o mallardan yemek veya yararlanmak suretiyle, ye­timlerin mallarında tasarrufta bulunmaları yasaklanmaktadır. [35]

5, Yetimlerin Mallarını Yemek, Büyük Bîr Günahtır:

Yüce Allah'ın: "Muhakkak bu büyük bir günahtır" buyruğu, bu şekilde onların mallarım yemek büyük bir günahtır, demektir.

İbııi Abbas, el-Hasen ve başkaları böyle açıklamışlardır. Buradaki "Hûb" kelimesi günah manasınadır. Aslında bu kelime develeri yaptıklarından alı­koymak için kullanılır. Günaha "Hûb" denilmesi ise işlenmesi yasaklandığı içindir.

Nitekim dua esnasında da: Allah'ım bana Havbe'mi yani günahımı bağış­la! diye dua edilir.[36] Havbe aynı zamanda İhtiyaç anlamına da gelir Yine dua esnasında: Havbe'mi sana arzediyorum, derken ihtiyacımı sana sunuyorum, demektir. Hûb, aynı zamanda yalnızlık anlamına da gelir. Hz, Peygamber de Ebû Eyyub'a: "Muhakkak Um Eyyûb'u boşamak büyük bir Hûb'dur" [37] diye buyurmuştur.

Bu kelimenin üç türlü söylenişi varır Birincisi "hâ" harfi ötreli olarak: şeklinde olup genel olarak bu şekilde okunmuştur ve bu, Hicazlıla-rın şivesidir el-Hasen: şeklinde okumuştur. el-Ahfeş dedi ki: Bu Te-mîmliler'in söyleyişidir, derken Mukati! bunun Habeşlilerin şivesi olduğunu nakletmektedir.

Hûb, bu kelimenin mastarıdır. Hiyâbe de aynı şekildedir. Yine Hûb isim de olabilir Ubey bin Ka'b ise bunu mastar olarak: şeklinde okumuş­tur. Bunun (azık anlamına gelen); "Zaad" kelimesi gibi bir isim olması da mümkündür. "Vav" harfinden sonra bir hemze ile "el-Hav'eb" geniş yer, de­mektir.

Yine bu, bir suyun da adıdır. "Allah ona Havbe'yi kattı" şeklindeki ifa­de, yoksulluk ve muhtaçlığı ona tattırdı, demektir. Kötü bir ihtiyaç ve yoksullukla geceledi, şeklindeki tabir de bu kabildendir. Burada 'ya' harfi aslında "vav"dır. Kendisini ibadete verdi, demektir. Yine bu kelime hüzünlenmek anlamına gelmekle birlikte; engellemek, alıkoymak için bağırmakta olduğu gibi, aşırı yüksek sesle bağırmak anlamına da gelir. Bir şeyden ağrı, sızı ve ızdırap duymaya da "tehavvub" denilir.

Tufayl der ki:

"Muhaecer sabahı bizim ta ciğerlerimizde duyduğumuz

Öfke ve üzüntü gibisini haydi siz de tadınız!" [38]

3. Eğer yetim kızlara adaletli davranamayacağıniidaii korkarsanız sîze helâl olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder olmak üzere ni­kahlayın. Şayet adalet yapamayacağınızdan korkarsanız, o za­man bir tane almalısınız yahut sahibi olduğunuz cariyede r) ile yetinmelisiniz. Bu, sizi haksızlıktan daha çok alıkoyar.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı ondört başlık halinde sunacağız:

1. Adaletsizlikten Korkmak:

Yüce Allah'ın: " Eğer... korkarsanız" buyruğu şarttır. Bu şartın cevabı ise "... nikahlayın" buyruğudur. Yani eğer onlara vereceğiniz mehir. ve nafaka­larında âdil davran ama maktan korkarsınız "size helâl olan kadınlardan..." yanı onlann dışında kalan kadınlardan, "nikahlayın"

Lafız, Müslim'in olmak üzere hadis imamlarının rivayetine göre Urve bin ez-Zübeyr, Hz. Âişe'den yüce Allah'ın: "Eğer yetim kızlara adaletli davra-namayacağınızdan korkarsanız size helâl olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder olmak üzere nikahlayın" buyruğu hakkında şöyle dediğini naklet­mektedir; Kardeşimin oğlu, bu velisinin himayesinde bulunan yetim kız hakkındadır. Bu kızın malı velisinin mah iîe bir arada bulunmaktadır. Malı ile güzelliği İle velisinin hoşuna gittiğinden o da onunla evlenmek ister. Fa­kat ona vereceği mehirde adaletli davranarak, başkasının ona verdiği kadar mehir vermek istemez, İşte bu gibi yetim kızlara adaletli bir şekilde davran­madıkça ve böylelerine oniara ödenebilen mehr'in azami miktarını ödeme­dikçe nikahlamaları yasaklandı. Bunların dışında kalan ve kendileri için helâl olan kadınları nikâhlamakla emrolundular... diyerek hadisin geri kalan kısmını zikretti. [39]

İbn Huveyzimendâd der ki: İşte bundan dolayı biz şöyle deriz: Vast'nin kendi adına (himayesinde bulunan.) yetimin mahndan birşeyler satın alma­sı ve kendi malından ona birşeyler satması -kendisini kayırmaksızın- caizdir. Müvekkilin vekil tayin ettiği kimsenin kendisi adına satın aldığını yahut o yetim kıldan satın aklığını tetkik etmesi hakkı vardır. Ayrıca Sultanın (devlet yetkilisinin) vasi'nin bu kabilden yaptıklarına nezaret etmek hakkı da vardır. Bıı konuda kendisini kayırdığı agkça ortaya çıkmadıkça herhangi bîr kim­senin babayı gözetim altında tutma hakkı ise yoktur. Ancak kendisini kayır­dığı anlaşılırsa o takdirde Sultan bu işe müdahale: eder

Bu hususa dair açıklamadı11 bundan önce Bakara Sûresi'nde (2/220. aye­tin tefsirinde) geçmiş bulunmaktadır.

ed-Dahhâk, el-Hasen ve başkaları der ki: Bu âyet-i kerime cahiliyye dö­nemi ile İslâm'ın ilk dönemlerinde görülen, kişinin dilediği kadar hür kadtn-lar ile evlenebilme hükmünü nesi) etmekte (sona erdirmekteldir. AycM Ke­rime bu kadınların «ayısını döıt ile sınırlandırmıştır. İbn Abbas ile İbn Cübeyr ve başkaları da der ki: Âyet-i kerimenin anlamı şudur Eğer sizler yetimler hak­kında adalet yapamayacağınızdan korkuyor iseniz, aynı şekilde kadınlar hakkında da korkunuz. Çünkü onlar yetimler hakkında haksızlıktan çekin­dikleri halde, kadınlar hususunda bundan çekinmezlerdi.

Korkarsanız" kelimesi zıt anlamlı kelimelerdir. Kendisinden kor­kulan şey, vukua geleceği bilinen; zan olunan bir şey de olabilir. Bundan do­layı ilim adamları buradaki "korkmak"ın açıklanması hususunda farklı görüş­lere sahiptirler.

Ebu Ubeyde der ki burada "korkardanız" kesin olarak inanırsanız anlamın­dadır. Başkaları ise zannederseniz anlamınadjr derler. İbn Atıyye ise derki: İşte bu konuda maharetti ilim adamlarının tercih ettiği budur. Bu kelime: Ke­sin kanaat sahibi olmak anlamına değil de zannetmek şeklindeki asli anla­mı üzere kullanılmıştır. Buna göre ifadenin takdirî şöyle olur: Her kim yetim kıza adil davranmak hususunda kusurlu hareket edeceği zanmna sahip ise, o yelim kızdan vazgeçsin.

Adalet yapmanız..." demektir. Adalet yapmayı ifade etmek üze­re: denilir. Bir kimse başkasına haksızlık ve zulüm yaptığı zaman ise; denir. Allah da şöyle buyurmaktadır: Zalim olanlara gelince onlar cehenneme odundurlar" (el-Cin,72/15) bura­da " el-kasilün" zulüm ve haksızlık yapanlar, demektir. Hz, Peygamber de şöy­le buyurmaktadır:

Dinde kist yapanlar Kıyamet gününde nurdan minberler üzerinde olacak­lardır, [40] Burada: "kist yapanlar11 adil olanlar, anlamındadır.

İbn Vessab ile en-Nelıai "te" harfini üstün olarak: şeklinde en ve (olumsuzluk edatı) takdiri ile okumuşlardır. Yanı; Eğer hak­sızlık yapmaktan korkardanız.., demiş gibi olmaktadır. [41]

2. "Size Helâl Olan Kadınlardan... Nikahlayın" Buyruğundaki “Mâ” Edatının Kullanılmasına Dair:

Eğer: Burada edsü asıl iri bari ile aklı bulunmayım varlıklar hakkın­da olmakla birlikte, nasıl olur da insanlar hakkında kullanılmıştır? diye so­rulacak olursa, buna beş türlü cevap verilebilir:

Birinci cevap; Bu edat ile “O kimse” edatı birbirlerinin yerlerine kul­lanılabilmektedir. Nitekim yüce Allah şöyle buyurmuştur: " Sema'ya ve onu bina edene andolsun ki..." (eş-Şems, 91/5) görüldüğü gibi burada bu edat, ;ıkıl sahibi varlıklar hakkında kullanılan diğer edatın yeri­ne kullanılmışın". Yine bir başka yerde yüee Allah (akıl sahibi için kullanılan edatı aklı olmayan hayvanlar hakkında kullanarak) şöylece buyurmaktadır: "Allah bütün hayvanları sudan yarattı. Onlardan bazısı karnı üzere yürür, bazısı iki ayak üzere yürür, bazısı dört ayak üzere yürür..." (en-Nur, 24/45)

Görüldüğü gibi burada üefsirini yapmakta olduğumuz âyetin bu bölümün­de) "mâ" edatı akıl sahibi varlıklar olan kadınlar hakkında kullanılmakladır Çünkü bundan sonra yüce Allah "kadınlardan" diye buyurmakta ve müp­hem olan bir tabiri beyan etmektedir, ibn Ebi Able ise, akıt sahibi varlıklar için kullanılan edatı zikrederek: '

Helâl olan" diye okumuştur.

İkincisi: Basralılann dil bilginleri der ki: Bu edal akıl sahibi olmayan var­lıklar hakkında kullanıldığı gibi sıfatlar hakkında da kullanılır. Mesela; yanın­da ne (kim) var? diye sorulur. Cevab olarak: Oldukça kibar ve şerefli birisi (insan); diye cevap verilir. O halde âyet-i kerimenin anlamı şudur: Kadınlar­dan helâl olanları nikahlayınız. Haram olan bir şey ise helâl olamaz. Yine Kur'ân-ı Kerîmde: Âlemlerin rabbi (dediğin) nedir?" (eş-Şuarâ, 26/23) diye soran Firavun'a Musa (as) da onun sorusuna uygun bir şe­kilde cevap vermiştir. İleride gelecektir.

Üçüncüsü, bazı kimseler bu âyel-i kerimedeki "mâ" edatının zari edatı ol­duğunu nakletmekledir. Yani; sizler nikahlanınayı hoş ve güzel bir şey gör­düğünüz sürece... demektir. /Vneak İbn Atiyye der ki: Şu kadar var ki bu gö­rüş bir parça zayıflın

Dördüncü cevap: el-Ferra der ki burada "mâ" edatı mastar ekidir. en-Neh-has ise; bu oldukça u^ak bir ihtimaldir. Çünkü; Hoş olaru ni­kahlayınız, demek doğru olamaz. el-Ccvherî der ki: Bu kökten gelen kelime­nin, iiil ve mastar kullanılışı şöyledir: Alkame de der ki:

"Sanki onun kokusu burunda tütüyor gibidir

Beşinci cevap: Burada umâ"dan kasıt, akdin kendisidir. Yani helâl olan bir nikâh yapınız demektir. Ancak İbn Ebî Able'nin kıraati bu üç görüşü de red­detmektedir. Ebu Amr b. el-Ala'nın naklettiğine göre Mekkelliler gök gürül­tüsü işittiklerinde: Gökgürültüsü kendisini teşbih edenin şanı ne yücedir!" derler ve burada "mâ" edatını "men" anlamında kul­lanırlar. Yine onların: "Sizi bizlere müsahhar kılanın şanı ne yücedir" şeklin­deki sözleri de aynı durumdadır.

İlimle uğraşan herkes, yüce Allah'ın: ^Eğer yetim kızlara adaletli davra-namayacağuuzdan korkarsanız..." buyruğunun muhalif mefhumunun söz-konusu olmayacağını ittifakla kabul eder. Çünkü müslümanların icma ile ka­bul ettiklerine göre; yetim kızlar hakkında adalet yapamayacağından kork­mayan kimsenin de ikişer, üçer yahut dörder olmak üzere birden fazla ka­dını -tıpkı bundan korkanlar gibi- nikahlayabileceğim kabul etmişlerdir, işte bu da âyet-i kerimenin, bundan korkan kimselere cevap olmak üzere na­zil olduğunun hükmünün bundan daha genel kapsamlı olduğunun delilidir. [42]

3. Yetim Kızın Bulûğdan Önce Nikâhlanması:

Ebû Hanife, bulûğdan önce yetim kızın nikahlanma s inin caiz kabul edil­mesi hususunda bu âyet-i kerimeye delil dîye yapışır ve der ki:

Kızın yetimliği bulûğdan önce sözkonusudur. Bulûğdan sonra ise o ye­tim değil mutlak olarak bir kadındır. Buna delil şudur: Eğer baliğ olmuş bir kızı nikahlamak sözkonusu olsa herhangi bir şekilde onun misline ödenen mehirden daha aşağı ödemesi ona yasaklanmaz di. Çünkü bu durumda ev­lenecek olan kadının kendisi bunu kabul etmiş olur. Böyle bir durumda böy­le bir nikah İcma ile caiz olur.

Malik, Şafii ve ilim adamlarının cumhuruna göre ise, böyle bir nikâh kiz bulûğa ermedikçe ve görüşü alınmadıkça caiz değildir. Çünkü yüce Allah şöy­le buyurmaktadır: "Kadınlar hakkında senden fetva isterler..." (en-Nisâ, 4/127.) "Kadınlar: en-Nisa" ise tıpkı erkeklerde "adamlar: er-Rical" kelimesi gibi ergenlik çağını geçmişler hakkında kullanılır. Adam (racul) kelimesi kü­çük yaştaki çocuğu kapsamaz. Kadınlar (nisa) ismi de aym şekildedir. Kadın (el-mer'a) küçük kızı kapsamaz. Yüce Allah aynı âyette: "Yetim kadınlar hak­kında..."(en-Nisâ, 4/127") diye buyurmaktadır. O âyet-i kerimede sözü ge­çen bu yetim kadınlar» (tefsirini yapmakta olduğumuz) bu âyette sözü geçen yetim kızlardır Nitekim Hz. Âişe de böyle demiştir. Buna göre yaşı büyük ye­tim kız da âyet-i kerimenin kapsamına girmiş olduğundan onun izni alınmak­sızın evlendirilmez. Küçük yetim kız ise nikâhlanamaz. Çünkü onun izni di­ye bir şey sözkonusu olmaz.

Bulûğa erdiği takdirde ise nikâhlanması caiz olur. Şu kadar var ki izni ile olmadıkça evlendirilmez. Nitekim   Dârakutnî,    Muhammed bin İshak'dan, o Nafi'den, o da İbn Ömer yoluyla rivayet ettiği hadiste de bu böyledir. İbn Ömer der ki: Dayım Kudame bin Maz'un beni kardeşi olan Osman bin Maz'un' un kızı ile evlendirdi. Muğire bin Şu'be o kızın annesinin yanına gi­derek ona mal vadinde bulundu ve kızını kendisine istedi. Durumu Peygam­ber (sav)'a götürülünce Kudame dedi ki: Ey Allah'ın Rasûlu, o kardeşimin kı­zıdır. Ve ben babasının tayin ettiği vasisiyim, onun hakkında da herhangi bir kusurum olmamıştır. Ben onu senin de faziletini ve bana olan akrabalığım bildiğin bir kişi ile evlendirdim. Rasûlullah (sav) ona şöyle dedi: "O yetim bir kızdır. Yetim olan kız ise kendi işini öncelikle kendisi halletmelidir". Böyle­likle o kız benden alındı ve onu Muğire bin Şu'be ile evlendirildi. Dârakut-nî dedi ki: Bu hadisi Muhammed bin İshak Nafi'den işitmemiştir O bunu Ömer bin Hüseyin yoluyla Nafi'den işitmistir.[43]

Ayrıca bunu tbn Ebi Zi'b, Ömer bin Hüseyin'den, o Nafi'den, o Abdullah bin Ömer yoluyla şöylece rivayet etmiştir: Abdullah bin Ömer dayısı Osman bin Maz'un'un kızı ile evlendi. Abdullah dedi ki: Annesi Rasûlullah (sav)'a giderek; Benim kızım bu işten memnun değildir, dedi. Peygamber (.sav) Ab­dullah'a o kızdan aynlmaatm emretti, o da ayrıldı. Hz. Peygamber buyurdu ki: "Yetim kızları onların görüşünü sormadıkça nikahlamayınız. Susacak olurlarsa işte bu susmaları onların izni demektir". Abdullah'tan sonra onun­la Muğire bin Şu'be evlendi.[44]

İşte bu, Ebû Hanife'nin nikâhın sahih olması için velinin şart olmadığı şek­lindeki aslî kaidesine binaen söylemiş olduğu, yetim kız bulûğa erdi mi ve­liye ihtiyacı yoktur, şeklindeki görüşünü de reddetmektedir. Bu husus daha önceden el-Bakara Sûresi'nde[45] geçmiş bulunmaktadır Buna göre Hanefi'­lerin; bu hadis-i şerif "izni ile olmadıkça5' buyruğu dolayısı ile baliğ olmayan kız hakkında yorumlanır, şeklindeki görüşlerinin de bir anlamı yoktur. Çün­kü o takdirde ayrıca "yetim"den söz etmenin bir anlamı olmazdı. Doğrusu­nu en iyi bilen Allah'tır. [46]

4. Yetim Kız'a Mehri Misil Verme Gereği:

Hz. Âişe'nin âyet-i kerimeyi açıklamasına dair söylediği sözlerinde (ki âye­tin tefsirinin baş tarafında geçmişti), Malik'in görüşü olan mehr-i misil'e da­ir bir delil vardır. Aynı şekilde eğer mehir olarak verilen malın bir kısmı bo­zulur ve miktarında da bir aldatma sözkonusu olursa yine mehr-i misl'e baş­vurulacağına dair de bir delil vardır. Çünkü Hz. Âişe: "Onun benzerine ve­rilen mehirden daha aşağısı ile...." diye bir ifade kullanmıştır. O halde mehr-i mislin her tür insan için durumlarına göre bilinen bir miktarda olması gerekmektedir.

Yine Malik der ki: İnsanların (çeşitli kesimlerinin) bilinen nikahlama âdabı ve yine kendileri tarafından bilinen usulleri vardır. Yani bu hususta on­ların bilinen mehtrleri ve bilinen küfüvlükleri (denklikleri) bulunmaktadır. Malike; zengin bir kızı bulunan bir adamın, fakir bir kardeşi oğluyla evlen­dirmesi üzerine annesinin kiraz etmesi ile ilgili sorulan soruya o: Ben bu hu­susta o kadının söyleyebileceği bir sözünün (itiraz hakkının) bulunduğu gö­rüşündeyim. Böylelikle bizzat babanın kendi kanaatine göre, annenin ken­disine itirazı hakkını düşürecek kadar bir süre geçinceye kadar annenin iti­raz hakkı olduğu görüşünü irade etmiştir. Bunun 'görüyorum" anlamına ge­len ibarenin bir elif fazlasıyla; görmüyorum, şeklinde rivayeti de vardır. Ancak birincisi daha sahihtir,

Yetim olmayan kızın mehı-i mislinden daha aşağı mehir ile nikahlanma-sı caizdir. Çünkü âyet-i kerime yetimler hakkındadır Ayeti kerimenin mef­humu budur. Yetim olmayan kızın durumu bundan farklıdır. [47]

5- Yetim Kızın, Velisi İle Evlendirilmesi:

Yetim kız baliğ olup onun velisi de ona adil bir şekilde mehir verecek olur­sa o kızla evlenmesi caiz olur. Hz. Âişe'nin de açıklamasına uygun olarak, hem nikahlayan hem kendisine nikhâhlanan bizzat kendisi olur. Ebu llani-le. EvzaL, es-Sevri ve Ebu Sevr de bu görüşte olduğu gibi; tabiinden el-Ha-sen ve Rabia da bu görüşü ifade etmişlerdir. Aynı zamanda Ley s'in görüşü de budur.

Züfer ve Şafiî ise der ki: Velinin Suttan'ın izni olmadığı sürece o kızla ev­lenmesi: yahut o kı?.ı, kızın büyük dedesine kendisinden daha yakın olan bir veli taralından yahut böyle bir neseb akrabalığında onun gibi bir veli onun­la evlendirihnedikçe caiz olmaz, Bizzat kendisinin akdın iki taralım üstlene­rek hem nikahlayan hem de nikahlanan olması caiz değildir

Bu görüşlerine delil olarak da, Hz. Peygamberin: "Velisiz ve adil iki şa­hit olmaksızın nikâh olmaz41*1 * buyruğu sebebiyle, nikah akdinde velinin şart­lardan bir şait olduğunu gösterirler. O halde nikahlayan ve nikahlananlar ile şahitlerin birden fazla olması icabeder Onlardan iki kişi bir kişi taralından temsil edilecek olursa, sözü geçenlerden birisi sakıt olur.

Bu mesele hakkında üçüncü bir görüş daha vardır. Buna göre; böyle bir kadın kendisini evlendirme işini üçüncü bîr şalı ısa havale eder Bu el-Muğire bin Şube'den rivayet edilmiş olup, Ahraed bin Hanbel de bu görüştedir. Bunu İbnü'l-Münzir zikreder. [48]

6. Helâl Olan Kadınların Nikâhlanması:

Yüce Allah'ın: "Size helâl olan kadınlardan,,." buyruğu (âyeti kerime-deki: "tâbe" kelimesi el~Hasen, Ibn Cübeyr ve diğerlerinden nakledildiğine göre; size helâl olan kadınlardan anlamındadır, Âyet-i kerimede nikâhı ca­iz olanların ztkredilmesiyle yetinilmiştir. Çünkü haram kılınan kadınlar pek çoktur.

İbn İshak, el-Cahderî ve Hamza "tâbe" kelimesini imale İle okumuşlardır. Ubey Mushaf'ında İse bu kelime (elif ile değil de) "ye" ile olup şek­linde yazılıdır. İşte bu da bu kelimenin imale ile okunacağına bir delildir.

"Kadınlardan" ifadesi de ergenlik yaşına ulaşmamış olanlara "kadınlar: en-Nisâ" demlemeyeceğinin delilidir, "en-nisâ" kelimesinin tekili ise "nisve-tün"dur. Nisveiün kelimesinin kendi kökünden gelen tekil bir lafzı yoktur. Bunun yerine "imraetün" denir. [49]

7.  İkişer, Üçer Dörder Kelimelerine Dair Açıklama:

Yüce Allah'ın: "İkişer, üçer, dörder" buyruğu i'rab bakımından "mâ'dan bedel olmak üzere nasb mahallindedir. Bu kelimeler de nekire olup munsa-rıf değildir. Çünkü bu kelimeler hem adl'dir (başka vezinden nakledilerek kul­lanılmıştır) hem de birer sıfatta-. Ebû Ali böyle demiştir. Taberî ise bunların başına elif ve lam girmediği İçin marife olduklarını ve marifelik bakımından "Umer (Ömer)" durumunda olduklarını söyler. Bu açıklamayı da el-Kufi yapmıştır. Şu kadar var ki ez-Zeccâc bunun yanlış olduğunu söylemektedir. Bir diğer görüşe göre bunların munsanf olmayış sebebi, lafız ve mana itiba­ri ile üdl olmalarıdır. "Ühâd: birer birer" kelimesi (bir anlamına gelen) ehad ve vâhid kelimesinden, (ikişer anlamına gelen:) Me.snâ kelimesi isneyn i$-neyn'den, (üçer anlamına gelen) sülâse kelimesi selâse selâse'den, (dörder anlamını gelen) ruba' kelimesi de erbaa erbaa' den adPdir. Bunların herbi-risioİn söylenişi de iki türlüdür;

Fuâl ve Mef'al veznindenilir. Aynı şekîide Onar onar"a kadar böylece devam eder.

Ebu İshak es-Sa'lebî ise; şeklinde üçüncü bir görüş daha nakletmektedir: Tıpkı "Umer ve Zufer" kelimelerinin söylendiği gibi,

en-Nehaî de bu âyel-i kerimede böylece okumuştur. el-Mehdevî, en-Ne-lıai ve ibn Vessab'dan "ruba"1 kelimesinde "elif sız olarak; şeklinde oku­duğunu nakletmektedir. Bu okuyuş "elif'İi okuyuştan daha hafif geldiği için kası1 edilmiştir.

Şairin şu beyitinde yaptığı gibi:

"Allah'tan gelen bir sel geldi,

Mahsulü bol bahçenin mahsulüne doğru"

es-Sa'lebî der ki: Bu bina (kip) de "dört" den fazlası, el-Kü mey t'ten nak ledilen şu beyit müstesna, kullanılmaz.

"Artık sen diğer adamlardan onar haslet ile ileri geçip

Onları geride bırakmcaya kadar sana yetişmekten ümitlerini kesmemişlerdi.

(Ama artık ümitlerini kestiler)."

İbn Dehhân der ki: Bazıları da bu konuda araplardan işittikleri ile yetinir­ler. Bu da "Uhâd" dan "rubâ'"a kadar olandır. İstisnası dolayısıyla da beyite itibar etmezler. Ebu Amr b. el-Hacib der ki:

Bu hususta: birer birer... dörder dörder" denir. Acaba bunların dışında dokuza kadar bu şekilde kul­lanılır mu kullanılmaz mı hususunda da görüş ayrılığı vardır. Konu île ilgili görüşlerin en doğrusu; bu konuda kullanılacaklarına dair sabit bir rivayetin olmadığıdır. Buhârî de Sahih'inde bunu açıkça ifade etmiş bulunmaktadır.[50]

Bu kelimelerin adi oluşuna gelince; bunlar adî olmayan sayıların kullanıl­dığı yerlerde kullanılmazlar. Mesela senBana iki kişi ile üç kişi geldi, diyebilirsin. Amma daha öncesinden bir çoğul ifade eden ke­lime gelmedikçe İkişer ve üçer geldiler, demek caiz olmaz. Ço­ğul ifade eden ismin gelişine örnek de şudur O topluluk bana birer, ikişer, üçer, dörder geldi, denilerek bu kip'ten kelimeler kullanılır ve aynca bir tek­rara gidilmez. Burada olsun âyet-i kerimede olsun bu kelimeler hal mahal-iindedir; sıfat da olabilirler. Bu sayıların sıfat oluşları yüce Allah'ın şu buy­ruğunda açıkça görülmektedir: "Melekleri ikişer, üçer ve dörder kanatlı yo-ratan..." (Fâtır, 35/1."). Burada bu sayılar "kanatlar"ın sıfatıdır ve bu kelime­ler burada nekire (belirtisiz) olarak gelmişlerdir. Sâide b, Cueyye de der ki:

"Fakat benim yakınlarım öyle bir vadide bulunuyorlar ki

Orada yaşayanlar, in&anları ikişer, üçer takip edip yakalayan kurtlardır.

el-Ferrâ da şöyle bir beyit nakletmektedir:

"Biz ona karşılık ikişer ve birer kişi öldürdük Aranızdan dört ve bir beşincilerini daha."

Görüldüğü gibi burada belirtisiz olduğu halde "kurtlar" kelimesini ikişer ve birer ile vasfetmiştir, el-Ferra'nın beyiti de böyledir. Yani biz ona karşılık bir takım kimseler öldürdük.

Buna göre bu isimler, ister marıfe İster nekire ile birlikte kullanılsınlar, munsarıf değildirler. el-Kisaî ile el-Ferrâ ise bunların sayı olarak kullanılma­ları halinde belirtisiz olmaları dolayısıyla munsarıf olabileceklerini kabul eder­ken, el-Ahfeş ise eğer bunlar ismen zikredilecek olurlarsa, -artık adi olma özel­likleri ortadan kalkmış olacağından- ister marife ister nekireli hallerde kul­lanılmış olsunlar, bunların munsarıf olacağını iddia etmiştir. [51]

8. Âyette Dörtten Fazla Kadın île Evtenitebileceğine Dair Delil Yoktur:

Şunu bil ki buradaki "ijdşer, üçer ve dörder" sayıları Kitap ve Sünneti an­lamaktan uzak, bu ümmetin selefinin kabul ettiklerinden yüz çeviren ve ara­daki "vav" harfinin cem edici olmak üzere (sayıları toplamak kastıyla) kul­lanıldığını iddia eden kimselerin söylediği gibi, dokuz kadın ile evlenmenin mubah olduğuna delâlet etmemektedir. Bu İddiada bulunanlar aynca Peygam­ber (sav)'ın dokuz hanım ile bir arada evli bulunduğunu ve bunların hepsi­ni aynı anda nikâhı altında tuttuğunu belirterek görüşlerini desteklemeye ça­lışırlar. Bu cahilce iddiada bulunup bu görüşü ileri sürenler Eâflzîlerie bir ta­kım Zahirîlerdir. Bunlar "ikişer" kelimesini iki diye anladıkları gibi "üçer ve dörder" kelimelerini de böylece anlamışlardır. Yine bazı Zahirîler bundan daha da çirkin bir iddiada bulunarak, onsekiz hanımı aynı anda nikâhı altın­da bulundurmanın mubah olduğunu söylemişlerdir. Onlar bu iddialarını ileri sürerken bu kip'lerin tekrarı İfade ettiğini ve aradaki "vav"ın da toplam ifade etmek için kullanıldığını delil diye ele alırlar Buna göre bunlar ikişer'i iki iki anlamında kabul ettikleri gibi üçer ve dörder kelimelerini de böyle­ce anlamışlardır. Ancak bütün buntar dili ve sünneti bilmemekten kaynak­landığı gibi, ümmetin icmaı'na da bir muhalefettir Çünkü ashab'dan olsun, tabiinden olsun herhangi bir kimsenin, nikâhı altında dört hanımdan fazla bu­lundurduğu işitilmiş değildir.

Malik, Muvatta\nd& en-Nesâî ve Dârakutnî de Sünen'lerinde rivayet et­tiklerine göre, Peygamber (sav) Sakiflî Gaylan b. Umeyye'ye İslâm'a girdiği sırada -ki nikahı altında on tane hanım vardı- şöyle demişti: "Sen bunlardan dört tanesini seç ve diğerlerinden ayrıl."[52]

Ebû Davud'un Kitabında ela cl-Haris b, Kays'ın şöyle dediği rivayet edil­mektedir: Sekiz lıanıınım olduğu hakle İslâm'a girdim. Bundan Peygamber (savla sözedince: "Onlardan dördünü seç" diye buyurdu."[53]

Mukaiil de der ki: Kays bin el-Haris'in nikâhı allında sekiz hür kadın var­dı. Eu âyet-i kerime nâzii olunca Rasûlullah (sav) ona dördünü boşamasını ve diğer dördünü do nikâbı akında tutmasını emr etti. Evet Mukati] "Kays bin el-Harİs11 diye nakletmişlir. Ancak doğrusu lîbû Davud'un da zikrettiği gibi bu kişinin adının fised'li Haris bin Kays olduğudur. Aynı şekilde Muhammed bin el-Hasen "Kitabu's Siyer el-Kebir"inâc bu kişinin Haris bin Kays oldu­ğunu nakletmektedir. Bu rivayet f'ukalıâ taralından iyice bilinmektedir.

Peygamber (sav )'e bu kadar hanımla nikâhında tutmasının mubah kılını­şına gelince; bu ileride el-Ahzab Sûresi'nde (33/50- âyette) açıklanacağı üzere bu, onun özeliiklerindendir.

Bu iddiada bulunanların aradaki "vav" harfinin toplam ifade ettiği şeklin­deki iddialarına gelince; zayıf bir görüş olarak vav'ın bu anlamı ifade ettiği .söylenmese de yüce Allah, Araplara en fasih dil ile hitap etmiştir. Araplar ise dokuz demek varken onu bırakıp ta iki ve üç ve dört demezler. Aynı şekil­de Araplar: Filan kimseye dört, altı ve sekiz ver deyip de doğrudan onsekiz demeyen kimsenin bu söyleyişini çok çirkin görürler. Burada "vav" ancak ve ancak bedel mahallindedir. Yani sizler İki nikahlamak istemezseniz onun ye­rine üç, üçle yetinmek istemezseniz onun yerine dön kadın nikâhhyabilir-siniz.

İşte bundan dolayıdır ki burada atıf "vav" ile yapılmış "ev: veya" ile yapıl­mamıştır. Eğer bu atıf "ev" ile yapılmış olsaydı, bu durumda meselâ iki hanı­mı bulunanın üçüncü bir hanımı nikâhlcımamasının, üçüncü hanımı buluna­nın da dördüncü bir hanımı nikahlamamasınla anlaşılması mümkün olurdu.

Bu yanhş iddiada bulunanların "ikişer11 kelimesi iki, 'üçer" kelimesi üç, "dörder" kelimesi de dört diye anlaşılmayı gerektirir; demelerine gelince, bu konuda dil bilginleri onlarla aynı kanaatte olmadıklarından delilsiz bir iddi­adır ve onların bir bilgisizliklerinin sonucudur. Diğer iddiada bulunanların cahillikleri de bu şekildedir. Bunlar "ikişer" kelimesinin iki iki, "üçer'in üç üç, "dörder"in dört dört anlamını ifade elliğini bilmedikleri gibi; İki iki, üç üç ve dört dörl'ün münhasıran o sayıyı ifade etmek İçin; ikişer, üçer ve dör-dcr'în ist1 bu anlama gelmediğini bilmediklerinden dolayıdır. Çünkü Arapla­ra göre adi olarak kullanılan sayılarda, o kelimelerin aslıncüı bulunmayan faz­ladan bir mana v:ırdu\ O bakımdan Araplar: Atlar ikişer ikişer (mesnâ) gel­di, dediklerinde, bundan kasıtları iki iki yani çifter çifter geldikleridir. el-Cev-lıerî der ki: Adi olan sayılar da bu şekildedir. Başkaları ise der ki: Sen: O topluluk barın ikişer yahut üçer yahut, teker veya onar geldi, diyecek olursan, bundan maksadın onların senin yanına tuk tek yahni ikişer ikişer veya üçer üçer yahut onar onar geldiklerini anlatmaktır. Asılda (yanf asıl sayı için kul­lanılan bir, iki, üç... sayılarında) ise bu anlam yoktur- Çünkü sen: Topluluk bana üç üç yahul on on geldi, diyecek olursan, o takdirde o gelen lopİulu-ğu üç: ve on sayılarına hasrettiğini ifade etmiş olursun. Fakat sen: Onlar ba­na dörder ve ikişer geldiler, diyecek olursan, sayılarını hasretmiş olmaksın. Aksine onların dört dön yahut iki İki geldiklerini kastetmiş olursun. Sayıla­rının daha fazla veya daha çok utmaları arasında fark olmaz.

O halde onların her bir kip'i o kip'in gerektirdiği miktarın asgarisini ifa­de ettiğini kendi kanaatlerine dayanarak Heri .sürmeleri delilsiz bir İddiadır. (Yani burada ikişerin iki. üçer'in üç daha.,, olmak üzere dokuz hanımla ay­nı anda evli olunabileceğini ve benzeri iddialarda bulunmak böyledir). [54]

9. Dört Hanım île Evli Bulunan Bir Kimsenin Beşinci Bir Hanım île Evlenmesi İle İlgili Görüş Ayrılıkları:

Müslüman ilim adamlarının dört hanını ile evli bulunan kimsenin, beşin­ci hamın ile evlenmesine dair görüş ayrıhklanna gelince; bu konuda Maiik ve Şaiîî der ki: Eğer bunun yasak olduğunu biliyor ise ona had uygulanır. Ebu Sevr de bu görüştedir. ez-Zülıri ise der ki: Bunun yasak olduğunu biliyorsa recm edilir. Bilmiyor İse iki haddin (yani zina için belirlenmiş iki cezanın) da­ha azı olan sopa vurmaktır. Bu durumda da kadına mehri verilir ve ebediy-yen bir daha biribirleriylc evienememek üzere biribirlerinden ayrılırlar.

Bîr başka kesime göre ise, herhangi bir hususta ona had sözkonusu de­ğildir. Bu en-Nu'man'ın (Ebu Hanile'nin) görüşüdür. Yakub (Ebıı Yusuf) ile Mühammed ise der ki: Evlenîlinesi haram olan kimse ile haram akid halin­de, ona had uygulanır, fakat bunun dışında kaian diğer nikâhlar dolayısıy­la ona had uygulanmaz, Mccusj bir kadınla evlenmesi yahut bit akidde beş kadın İte evlenmesi, nıut'a evliliği yapması, şahitsiz evlenmesi efendisinin iz­ni olmaksızın bir cariye ile evlenmesi halleri buna örnektir.

Ebu Sevr der ki: Kğer böyle bir evliliğin kendisine helâl olmadığını bili­yor ise şalı ilsiz evlenme hali dışında, bütün bu hallerde ona had uygulanma­sı icabedeı\ Bu husuMa hanımlarının dördüncüsünün iddeli bitmeden önce kasti olarak beşinci bir kadını nikahlayan erkek hakkında en-Nehaî'ye ait olan üçüncü bir görüş daha vardır. Ona göre böyle birisine yüz sopa vurulur, fa­kat sürgüne gönderilme/.

İşte bizim (İslam) âlimlerimizin İbnü'l Münzır'in naklettiğine göre beşin­ci kadın ile ilgiiî fetvası bu olduğuna göre; ya bundan la/lasını nikahlamak hakkındaki görüşleri nü olabilir? [55]

10. Erkeğin Yatağından Uzak Katabileceği Süre:

ez-Zübeyr bin Bekkâr nakleder ki: Bana ibrahim el-Hizâmî Muhammed bin Ma'n el-Ğıfarî'den naklederek dedi ki: Kadının birisi Ömer bin el Hattab (r.a)'ın yanına gelerek şöyle dedi: Mü'minlerin emiri! Gerçek şu ki benim ko­cam gündüzün oruç tutar, geceleyin namaz kılar ve: Sen o yüce Allah'ın ita­ati gereğince amel ettiği için ben de ondan şikâyetçi olmaktan hoşlanmam. Hz. Ömer ona; Senin kocan ne iyi bir kocadır! dedi. Kadın Hz. Ömer'e ay­nı sözlerini tekrarladıkça o da ona aynı şekilde cevabım tekrarlıyordu. Bu se­fer Ka'b el Esedî3 Hz. Ömer'e: Ey mü'mînlerin emiri, aslında bu kadın koca­sının yatakta kendisinden uzak duruşundan şikâyet etmektedir, deyince Hz. Ömer ona: Onun bu sözleriyle ne demek istediğini anladığına göre haydi iki­si arasında hükmünü ver, dedi. Bu sefer Ka'b: Kocasını bana çağırınız, de­di. Kocası yanına getirilince ona şöyle dedi: Senin bu hanımın senden şikâ­yet etmektedir. Kocası: Yemek yahut içecek ile ilgili bir hususta mı? Ka'b: Ha­yır deyince, kadın (şiir halinde) şöyle dedi:

"Ey doğru ve hikmetli hüküm veren hâkim

Candan arkadaşımın me&cidi kendisini yatağıma gelmekten alıkoydu

Onun kendisini ibadete vermesi, yanımda yatmaya olan rağbetini giderdi

Ey Ka'b, haydi hükmünü ver ve bu konuda tereddüte mahal bırakma

O, gece gündüz bir türlü rahat uyku uyumuyor

Ben kadınlar ile ilgili hususlarda ondan övgüyle söz edemiyorum."

Bunun üzerine kocası da (şiir halinde) şu cevabı verdi:

Onun yatağına ve süslenmiş odasına rağbetimi azalttı: Çünkü ben inen sûrelerin dehşete düşürdüğü bir kimseyim Nahl Sûresi'nde ve yedi uzun sûrede Zaten Allah'ın Kitabında çok büyük korkutmalar vardır."

Ka'b'de aynı şekilde (şiir halinde) şu cevabı verdi:

"Be hey adam, bunun senin üzerinde bir hakkı vardır

Akh eren kimseler için dört günde bir payı vardır.

İşte sen bu kadına bunu ver ve gerekçe bulmaktan vazgeç!"

Daha sonra dedi ki: Aziz ve celil olan Allah sana İkişer, üçer ve dörder ol­mak üzere kadın nikahlamanı helâl kıldı. O bakımdan senin kendini Rabbi-ne ibadete verebileceğin üç gecen vardır.

Bunun üzerine Hz. Ömer şöyle dedi: Allah'a yemin ederim, senin yaptı­ğın bu işlerden hangisine hayret edeceğimi bilemiyorum. Bu ikisinin durum-

larını iyice anlamana mı? Yoksa aralarında verdiğin hükme mi? Haydi git, se­ni Basra Kadısı tayin ediyorum.

Ebû Hudbe İbrahim bin Hudbe de rivayet ederek der ki: Enes bin Malik bize şunu anlattı: Peygamber (sav)'ın yanma kocasının haksızlığına karşı yar­dım taleb eden bir kadın gelip dedi ki: Kadınların lehine olan benim lehime değildir; (çünkü) benim kocam her gün (yıl boyunca) oruçludur. Bunun üze­rine Hz. Peygamber şöyle buyurdu: "Bir gün senin, bir gün onundur. İbadet için bir gün ve kadın için bir gün." [56]

11. Birden Fazla Kadınla Evlilikte Adaletin Gözetileceği Hususlar:

Yüce Allah'ın: "Şayet adalet yapamayacağınızdan korkarsanız o zaman

bir tane almalısınız" buyruğu ile ilgili olarak ed-Dahhâk ve başkaları der ki; Kadınlarına meyletmek, sevgi beslemek, cima, işret, dört, üç, yahut iki ha­nım arasında günlerini paylaştırmak hususlarında eğer adalet yapamamak­tan korkarsanız "o takdirde bir tane almalısınız." Böylelikle yüce Allah gün­leri paylaştırmakta ve güzel geçinmek hususunda adaleti terke götüren bir­den fazla evliliği yasaklamaktadır. Bu da adaletin vacib oluşuna delildir. Doğ­rusunu en iyi bilen Allah'tır.

"O zaman bir tane almalısınız" anlamına gelen: kelimesi ref ile de yani şeklinde okunmuştur. Bunun anlamı da bir tane lıamm ile evlenmeniz yeterli olur, şeklindedir. el-Kisaî der ki: O zaman bir tek ka­dın ite evlenmek yeterli olur. Bu kelimenin mansub okunuşu ise bir fiil tak­dir etmeye göredir. Yani: O takdirde tek bir kadın nikahlayınız, demektir.[57]

12. Adalet Yapamayanın Cariyelerle Yetinmesi:

"Yahut sahibi olduğunuz cariye(ler)le yetinmelisiniz." Buyruğunda "sağ ellerin malik oldukian"ndan kasıt cariyelerdir. Bu buyruk, "o zaman bir tane almalısınız" buyruğuna atf edilmiş olup anlamı şudur: Yani bir kadın hakkında dahi adalet yapamayacağından korkarsa o takdirde o kimse, sağ elinin malik olduklanyla yetinmelidir.

İşte bu buyrukta sağ elin sahip olduklarının (yani cariyelerin) ilişkide ve gün paylaştırmada haklarının olmadığına delil vardır. Çünkü buyruğun an­lamı şudur: "Şayet" paylaştırma hususunda "adalet yapamayacağınızdan kor­karsanız o zaman bir tane almalısınız yahut sahibi olduğunuz cariyeler­le yetinmelisiniz." Böylelikle sahip olunan cariyelerin tümü tek bir kişi gi­bi ifade edilmiştir. Bu da cariyelerin ilişki yahut gün paylaştırma hususun­da hak sahibi olma ihtimallerini ortadan kaldırmaktadır. Şu kadar var ki salıip olunan cariyeler hususunda adalette bulunmak, onlara güzel şekilde sa­hip olup kölelerine yumuşak davranma vücubuna bağlıdır. Diğer taraftan yü­ce Allah âyel-i ktM'imede sahip olmayı ele nisbel etmiştir Çünkü bu, bir öv-gü sıkıtıdır Sağ el (el yemin) ise gücü dolayısıyla gü^el şeyleri yapmak hu­susiyetine sahiptir.

Onun ini ak eden el olduğu görülmüyor mit? Nitekim Hz. Peygamber şöy­le buyurmuştur: "O kadar ki onun sol eli sağ elinin ne İnfak ettiğini bilmez." [58] Bey'at esnasında alı id veren el de odur. Yapılan yemine "yemin" adının ve­rilmesi de buradan gelmektedir. Şeref sancaklarını kaldırıp yükselten de odur. Nitekim şair şöyle demiştir

"Herhangi bir sancağın şeref için yükseltilmesi halinde Hemen onu Evs'li Arabe, sağ eliyle (yemîn ile) alıp kaldırır." [59]

13. Haksızlıktan Uzak Durmaya Götüren Yol:

Yüce Allah'ın: "Bu sizi haksızlıktan daha çok alıkoyar" buyruğu, bu sî­zin haktan sapmamanız ve zulme gitmemeniz için daha uygundur, demektir. Bu şekildeki açıklama İbn Abbas, Mücahid ve başkalarından nakledilmiştir.

Bir kimse zulmedip haktan meylettiği vakit bu fiil kullanılır. Ok hedefin­den saptığı zaman da bunu ifade etmek üzere denilir, îbn Ömer de: "Şüphesiz ki o, ölçü ve tartısı haktan sapan bir kimsedir" derken bu kök­ten gelen kelimeyi kullanmıştır. Şair de der ki:

"Allah Rasûlüne uyduk, dediler de Rasûlün sözünü bir kenara bıraktılar Ve ölçülerde haksızlık yaptılar (adaletten uzaklaştılar),"

Ebû Talib de der ki:

"Doğruluk terazisi ile (tartar) ve bir arpa dahi çalmaz Onun haktan asla sapmayan bir de kendinden şahidi vardır.

Bir başka şairde şöyle demektedir:

"Üç kişi ve (geçimlerini kendileriyle sağladığım) üç dişi deve Zaman gerçekten benim geçindirdiğim kimselere (ehl-i iyalime) karşı gerçekten zulmetti, haktan saptı."

Kişi fakir ve yoksul düştüğü takdirde "ayn" harfinden sonra "vav" yerine "ye" harfi ile olmak üzere): denilir. Nitekim yüce Allah'ın: Şayet bir fakirlikten korkarfianız..." (et-Tevbe, 9/28) buy­ruğu da bu kabildendir Şairin şu beyiıi de beyledir

"Fakir bilemez ne zaman zengin olacağını Zengin de bilemez ne zaman fakir düşeceğini"

Fakir bir kişiyi ifade etmek üzere '"âil" topluluğu ifade etmek üzere "'ay-le" denilir İhtiyaç hali muhtaçlık ve fakirliğe de ayle ve 'file denilir. Aynı za­manda bir şey bir kimseye ağır ve zor geldiği takdirde de ("ayn" harfinden sonra "vav" ile olmak üzere): "'âle ye'ûlu" denilir.

Şafiî derki: "Bu sizi haksızlıktan daha çok alıkoyar" buyruğunda yer alan: 'm. geçindirmekle yükümlü olduğunuz aile halkınızın çoğalması­nı engeller, anlamında okluğunu söylemiştir.

es-Sa'lebî der ki: Böyle bir açıklamayı ondan başka bir kimse yapmamış­tır. Çünkü bir kimsenin geçindirmekle yükümlü olduğu aile halkı çoğaldığı takdirde ("ayn" harfinden sonra "ye" harfi yelmek üzere): e'âie yu'îİu deni­lir. İbnü'f-Arabi İse bu kelimenin, sekizincisi sözkonusu olmamak üzere ye­di anlam İhtiva ettiğini iddia etmekledir. Bunlar meyletmek, artmak, zulmet­mek, fakir düşmek, ağır gelmek anlamlandır. Bunları İhn Dureyd nakletmiş-tir. el-Hansâ İse şöyle demektedir;

"Ve aşirete za.te.iL üzerindeki ağır yükler yeterli gelir,"

Altıncısı, evjad-ı İyalin ilılıyaçlannı karşılamak anlamında. Nitekim Hz, Pey-pamber'in: " Ve geçindirmekle yükümlü olduğun kimseler­den başla[60] buyruğu da bu kabildendir. Yedincisi galip gelmek anlamında­dır. Nitekim Sabn laştı" ifadesi de bu kabiEdendir. Geçindirmek­le yükümlü olduğu çoluk çocuğu çoğalan kimse için de: deni­lir. Ancak geçindirmekle yükümlü olduğu aile halkının çokluğu anlamında bunu kullanmak doğru değildir.

Jerinı kî: es-Sa'lebî'nin: "Bunu ondan başka söyleyen yoktur'1 şeklinde­ki sözüne gelince; Dârakutnî bunu Süncn'tnde Zeyd bin Eslem'e isnadı ile zikretmiştir. Bu Cabir bin Zeyd'in de görüşüdür. Bunlar ise İslam alimlerin­den ileri gelen iki imamdır, (Önder ilim adamıdır). Bu imamlar hu görüşü Şafiî'den önce Ueri sürmüşlerdir. İbnü'l-Arabi'nin zikrettiği şekilde bunun yal­nızca yedi anlamı vardır, bunun dışındaki anlamları doğru değildir, şeklin­deki açıklaraalan ise doğru olamaz. Nitekim biz bu kelimenin "işin zor ve için­den çıkılamaz bir hal alması" anlamına da kullanıldığını belirtmiştik ki bu­nu el-Cevherî nakletmektedir. el-Herevî ise öaribu'I-Hadîs adlı eserinde şun­ları söyler: "Ebû Bekr der ki bu kelime, bir kimsenin yeryüzünde yolculuk etmesi Cayn" harfinden sonra "ye" harfi gelecek şekilde) anlamında da kul­lanılır. el-Ahmer dedi ki: Bir iş bir kimseyi aciz bıraktığı takdirde:

denilir. '*

Bu kelimenin geçindirmekle yükümlü olduğu iyalin çokluğu anlamında kullanılışına gelince; el-Kisaî, Ebû Amr ed-Dûrî ve İbnü'l-A'rabî bunu zikret­miştir. el-Kisâî Ebu'l-Hasen Ali bin Hamza der ki: Araplar bu kelimeyi ("ayn" harfinden sonra "vav" harfi gelmek suretiyle) kişinin geçindirmekle yüküm­lü olduğu kimselerin çokluğunu ifade etmek üzere kullanırlar. Ebu Hatim de der ki: Şafiî Arap dilini bizden daha iyi bilen bir kimse İdi. Bu kelimenin ba­zı kabilelerce bu anlamda, kullanılmış olması muhtemeldir. Müfessir Sa'lebî ise der ki: Hocamız Ebu'l-Kasım bin Habib dedi ki: Ben Ebu Umer ed-Dû-rî'ye buna dair soru sordum -ki o dil hususunda tartışılmaz bîr önderdi-. Şöy­le dedi: Bu Himyerlilerin bir söyieyişidir. Daha sonra da şu beyiti okudu:

"Şüphesiz ki ölüm her canlıyı alıp yakalar

Evet, bunda şüphe yoktur, isterse onun davarları ve çoluk çocuğu

alabildiğine çok olsun."

Ebû Amr bin el Alâ da der ki: Arapların kelimeleri farklı anlamda kullan­maları artık alabildiğine çoğalmış bulunuyor, O kadar ki artık ben bir yan­lış konuşan herhangi kimseden yanlış bir şey öğrenmekten korkar oldum.

Talha bin Musarrif, "Bu sizi haksızlıktan alikoyar..." anlamına gelen: buyruğunu -"ayn" harfinden sonra "vav" ile değil de "ye" ile-: şeklinde okumaktadır ki, Şafiî'nin, açıklamasına delili de budur.

İbn Atiyye derki: ez-Zeccâc ve başkaları *"âle" kelimesinin iyal'den geli­şi ile ilgili açıklamayı şu sözleriyle tenkid etmektedirler: Şanı yüce Allah çok­ça cariye edinmeyi mubah kılmıştır. Bu ise geçindirmekle yükümlü olduğu kimselerin sayısını çoğaltmayı gerektirir O halde bu buyruğun; geçindirmek­le yükümlü olduğunuz kimselerin sayısının çok olmamasına daha yakındır anlamında olması nasıl düşünülebilir?

Ancak böyle bir tenkid doğru değildir. Çünkü cariyeler, aslında satış su­retiyle kendilerinde tasarrufta bulunulan bir maldır. Kişiyi zor durumda bı­rakan geç indirilmesi gereken kimseler ise ancak yerine getirilmesi gereken

haklara sahip hür kadınlardır. İbnü'l-A'rabînin naklettiğine göre Araplar ki­şinin geçindirmekle yükümlü olduğu aile halkı çoğaldığı takdirde ("ayn" har­finden sonra "ye" harfi ile olmak üzere): derler.[61]

14. Erkek Kölenin Evlenebileceği Kadın Sayısı:

Kölenin dört kadın ile evlenebileceğini caiz görenler bu âyet-i kerimeyi delil getirirler. Çünkü yüce Allah: "Size helal olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder olmak üzere nikahlayın" diye buyurmaktadır. Bundan maksat ise gö­rüldüğü gibi helâl olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder olmak üzere nikâlı-lamaktır. Bu buyrukta hür ile köle ayırımına gidilmemiştir. Bu Dâvûd (ez-Zâhirî) ve Taberi'nin görüşüdür. Malik'ten meşhur olan görüş bu olduğu gibi; Muuaîta'ındaki ifadelerinden de onun bu görüşü kabul ettiği anlaşılmakta­dır.[62] Aynı şekilde Ibnü'I Kasım ve Eşheb de ondan bunu böylece nakletmiş-tir. İbnü'i Mevâzîn naklettiğine göre de İbn Vehb, Mattk'ten kölenin ancak iki hanım ile evlenebileceğini rivayet etmektedir. Ayrıca bu, aynı zamanda el-Leys'in de görüşüdür, demektedir.

Ebû Ömer (İbn Abdi'1-Berr) der ki: Şafiî, Ebû Hanife ve bunların arkadaş­tan ite es-Sevrî ve Leys bin Sa'd kölenin iki kadından fazlası ile evleneme­yeceğini söylerler. Ahmed ve İshak da bu görüştedir. Ömer bin el-Hattab, Ali bin Ebi Talib ve Abdurrahman bin Avf'dan köle hakkında iki kadından faz­lasını nikâhlaya maya cağına dair rivayet gelmiştir. Ashabdan onlara muhale­fet eden kimse olduğunu da bilmiyorum. Bu, aynı zamanda Şa'bî, Ata, İbn Şîrîn, el-Hakem, İbrahim ve Hammad'm da görüşleridir.

Bu görüşün lehine olan delil ise, kölenin boşama hakkı ve haddine dair hükme kıyasta bulunmaktır. Kölenin haddi hür kimsenin haddinin yarısıdır. Boşama sayısı da ikidir. îlâ'da bulunma süresi de iki aydır, Ve buna benzer köleye dair hükümleri bu şekilde belirtirken, diğer taraftan köle dört kadın nikahlayabilir demesinin bir çelişki olduğunun söylenmesi uzak bir ihtimal değildir. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [63]

4. Kadınlara mehillerini hoşnutlukla verin. Bununla beraber gö­nül hoşluğu ile size onun bir kısmını bağışlarlarsa onu da afi­yetle yeyin.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı on başlık halinde sunacağız:

1. Kadınlara Mehir Verme Gereği:

Yüce Allah'ın: "Kadınlara mehillerini hoşnutlukla verin" buyruğunda-ki "Mehirler" kelimesi çoğul olup bunun tekili “” kelime­sidir. el-Ahfeş dedi kir Temimoğulları bunun tekilini “” diye çoğulu­nu da: “”diye söylerler. Bununla birlikte istendiği takdirde ("dal" har­fi) üstün ile de okunabilir, sakin de okunabilir. eS-Mâzinî dedi ki: Kadının meh-rini İfade etmek üzere "sad" harfi esreli olarak "sidâk" denilmekle birlikte, fethah olarak (sadak şeklinde) denilemez, Yakub ve Ahmed bin Yahya da en-Nehhâs'dan bunun üstün ile okunabileceğim nakletmîşlerdir.

Bu âyet-i kerimede hitap kocalaradır, Bu görüş İbn Abbas, Katade, İbn Zeyd ve İbn Cüreyc'in görüşüdür. Yüce Allah kocalara eşlerine gönül hoş-nuluğu ile mehirlerinİ vermelerini, onu karşılıksız bağışlamalarını emretmiş­tir.

Burada hitabın velilere olduğu da söylenmiştir. Bu görüşü de Ebû Salih ileri sürmüştür. Çünkü kadının velisi onun mehrini alır ve ona birşey vermez­di. Bu şekilde davranmaları yasaklandı ve bu mehri kadınlara vermekle emrolundular el-Kelbî bir rivayetinde der ki: Cahiliyye döeminde veliler, ve­layetleri altında bulunan bir kadını evlendirdiklerinde eğer onunla beraber yaşıyor iseler az olsun, çok olsun mehrinden ona bir şey vermezlerdi. Şayet yabancı bir kadın ise, bir deve sırtında onu kocasına götürür ve ona bu de­veden başka bîr şeyi de vermezdi. İşte bunun üzerine; "Kadınlara mehir-terini hoşnutlukla verin" âyeti nazil oldu.

el-Mu'temir bin Süleyman babasından naklen dedi ki: Hadramî, âyet-i ke­rimeden kastın kadınları şiğar yoluyla (yani bir kadını verip öbürünü almak karşılığında) evlenen kimselerdir' işte bunlara mehir tayin etmeleri emrolun-du, demektir.

Ancak birinci açıklama daha kuvvetlidir. Çünkü zamirler aynıdır ve genel olarak hepsi de kocalara aittir ve maksat tâ kocalardır. Çünkü yüce Allah da­ha önce: "Eğer yetim kızlara adaletli davranamayacağmızdan korkar-sanız... kadınlara mehirlerini hoşnutlukla verin* diye buyurmaktadır. Bunlar .ise zamirler arasında bir uyumun olmasını ve ilkinde zamir ne ise, son­rakinde de o olmasını gerektirmektedir. [64]

2. Kadına Mehir Vermenin Hükmü:

Bu âyet-i kerime kendisi ile evlenilecek kadına mehir vermenin vücubu-na delildir. Bu hususta da icmâ' vardır Bu konuda, Iraklılardan bir takım ilim ehlinden gelen rivayet müstesna, görüş ayrılığı yoktur. Bunlara göre elen­di kölesini kendisine ait bir cariye ile evlendirecek olursa, ona mehir öde-

mek icabetmez. Ancak bu görüşün bir kıymeti yoktur. Çünkü yüce Allah: "Ka­dınlara mehirlerini hoşnutlukla verin" diye buyurmakta ve umumi bir ifa­de kullanmaktadır. Başka bir yerde de: "Onları velilerinin izni ile nikahla­yın, mahirlerini de güzellikle kendilerine verin" (en-Nisa,4/25) diye buyrul-maktadır, Yine ilim adamları icmâ' ile mehrin çokluğunun herhangi bir sını­rı olmadığını belirtmekle birlikte; İleride yüce Allah'ın: "Önceki yüklerle mehir vermiş olsanız bile" (en-Nisâ,4/20) buyruğunda açıklanacağı üzere, mehrin aZL hususunda farklı görüşlere sahiptirler.

Bu buyruğun "mehirlerini" anlamına gelen: kelimesini "sad" harfini üstün, "dal" harfini de ötreli olarak okumuşlardır. Katâde ise bu ke­limeyi "sad" harfini ötreli, "dal" harfini de sakin olarak okumuştur, en-Nehaî ve İbn Vessâb ise bu iki harfi de ötreli ve tekil olmak üzere şek­linde okumuşlardır. [65]

5. Mehir Allah'ın Kadınlara Bir Bağışıdır:

Yüce Allah'ın: Hoşnutlukla" buyruğu "nûn" harfi hem esreli, hem de ötreli olmak üzere iki türlü okunabilir

Bu kelimenin aslı vermekle alakalıdır Mehir (sidâkj da yüce Allah'tan ka­dına bir atiyye, bir bağıştır. Bunun kocalar tarafından herhangi bir anlaşmaz­lığa mahal vermeksizin gönül hoşluğu ile verilmesi anlamında olduğu söy­lenmiştir.

Katâde bu kelimeyi, yerine getirilmesi gereken bir fariza olmak üzere ve­rin, diye açıklamıştır. İbn Cüreyc ile İbn Zeyd miktarı belli, adı konulmuş bir farz olmak üzere verin, diye açıklarlar.

Ebû Ubeyd de der ki: Nihle olabilmesi için, onun adının konulmuş ve mik­tarının bilinmiş olması gerekir. ez-Zeccâc ise bu kelime; siz bunu dinî bir yü­kümlülük olarak yerine getiriniz, anlamındadır. Çünkü nihle kelimesi diya­net ve millet fdin ve şeriat) anlamındadır. Onun nihlesi budur, denilirken, di­ni budur, denilmek istenmektedir

Böyle bir açıklama ise cahiliyye döneminde mehri alıp yiyenlere bir hi-tab olarak kabul edilmesi halinde güzeldir. Nitekim kadınlardan birisi koca­sı hakkında şunları söylemektedir:

"O bizim kızlarımızdan mehirlerini almaz."

Başkasının yaptığı gibi yapmaz, dernek istemektedir. İşte bu buyrukla yüce Allah, mehri velilerinden alıp onu hanımlara veril­mesini emretmektedir.

"Gönül hoşluğuyla" kelimesi başına takdir edilen bir fiildeki kocalara ait

zamirden, bir hal olmak üzere nasb edilmiştir ki söz konusu bu ful in takdi­ri de: "( U*j /jijL^l ) Onlara gönül hoşluğu ile mehir veriniz" şeklindedir, Bunun tefsiri (temyizi) olmak üzere nasb edildiği de söylenmiştir. Yine hal mahallinde ve zikredilen kelimenin kökünden olmamak üzere mastar (yani farklı kökten mef ulu mutlak) olduğu da söylenmiştir. [66]

4. Kadının Mehrini Bağışlaması:

Yüce Allah'ın: "Bununla beraber gönül hoşluğu île stee onun bir kısmı­nı bağışlarlarsa-.." buyruğunda kocalara hitap edilmektedir. Bu hitab umu­mu ile kadının mehrini kocasına bağışlamasının -ister bakire, ister dul olsun-caiz olduğunun delilidir. Fukahanın cumhuru da bu görüştedir.

Ancak İmam Malik, bakirenin mehrini kocasına hibe etmesini kabul etme­mekte ve böyle bir yetkinin metırin mülkiyeti kadına ait olmakla birlikte, ve­linin olduğunu kabul etmektedir. el-Ferrâ ise bunun velilere hitab olduğu­nu iddia eder. Çünkü veliler Ccahiliyye döneminde) melıri alır ve ondan ka~ dınlara bir şey vermezlerdi. O halde, velilere mehirden ancak kadsnın gönül hoşluğu ile verdiği miktar muhalidir. Bununla birlikte birinci görüş daha sa­hihtir. Çünkü buyrukta bundan önce velilerden söz edilmemektedir.

"Onun* buyruğundaki zamir ise mehre aittir. İkrime ve başkaları da böy­le söylemiştir.

Âyet-i kerimenin nüzul sebebine gelince; nakledildiğine göre bazıları eşlerine ödedikleri mehirden kendilerine herhangi bir şeyin geri dönmesin­den çekindiler ve buna yanaşmak istemediler. Bunun üzerine: "Bununla be­raber gönül hoşluğu ile size..." âyeti nazil oldu.[67]

5. Mehrini Bağışlayan Kadının Bağışından Vazgeçmesi:

İlim adamları kendisi adına tasarrufta bulunma imkânına sahip kadının meh­rini kocasına bağışlaması halinde, bunun gerçekleşeceğini ve kadının artık bu bağıştan vazgeçme hakkının olamayacağını ittifakla kabul etmişlerdir. Şu ka­dar var ki kadı Şüreyh böyle bir kadının bundan geri dönebileceği görüşün­dedir. Yüce Allah'ın: "Bununla beraber gönül hoşluğu ile size onun bîr kıs­mını bağışlarlarsa...n buyruğunu delil göstermiştir. Eğer mehrini geri isteye­cek olursa bu, onun gönül hoşluğu ile bunu vermediğini ifade eder.

İbnü'l-Arabî der ki: Böyle bir açıklama batıldır. Çünkü artık o gönül hoş­luğu ile onu bağışlamış, bunu yemiştir. Artık kadının bu konuda söyleyecek bir sözü kalmamıştır. Zira maksat fiilen yemek değildir. Aksine bu böyle bir şeyin helâl olacağını kinaye yoluyla ifade eder. Bu da açıkça anlaşılmaktadır. [68]

6. Kadının Şart Koşarak Mehrini Bağışlaması:

Kadın nikâh akdi sırasında kendisinden başka bir kadın ile evlenmeme­sini şart koşup bundan dolayı da mehrinin bir kısmını kocasına bağışlayacak olsa, sonra da kocası başka bîr kadın ile evlenecek olursa; İbnu'l-Kasım yo­luyla gelen rivayete göre, kocanın herhangi bir sorumluluğu sözkonusu de­ğildir. Çünkü kadın esasen koşulması caiz olmayan bir şart ileri sürmüştür. Nitekim Berîre'nin yakınları vela (sahiplik hakkı) onu satanın ait olmak üzere Hz. Aişe'nin Berire'yi azad etmesini şart koşmuşlardı. Ancak Peygam­ber (sav) akdi sahih kabui ederken ileri sürdükleri şartı iptal etmiştir.[69]

İşte burada kadının kocasının ödemesi gereken mehrinin bir kısmını dü­şürmesi sahih, fakat akdin bu şekilde yapılması ve burada böyle bir şartın ile­ri sürülmesi batıldır.

İbn Abdu'l-Hakem ise dedi ki: Şayet kadının mehrinden onun misline öde­nen mehir kadarı veya daha fazlası kalmış ise, artık kocasından dönüp bir şey geri alamaz. Eğer mehrinin bir kısmını indirmiş ve bu sefer kocası on­dan başkası ile evlenmiş ise, kendi misline ödenen mehrin tamamını rücû! yoluyla alır. Zira koca bu hususta kendi aleyhine bir şart kabul etmiş, buna karşılık ise kadının kendisinden alması gereken bir miktarı koca almıştır. O halde Hz. Peygamber1 in: "Mü'minler kabul ettikleri şartlara riâyet ederler" [70] buyruğu dolayısıyla bu şartına bağlı kalması icabeder. [71]

7. Azad Etmek Mehir Olur mu?

Âyet-i kerimede azad etmenin mehir olamayacağına delil vardır. Çünkü azad etmek bir mal değildir. Zira kadın bunu hibe edemeyeceği gibi koca­nın da bunu yemesine imkân yoktur.

Mâlik, Ebû Hanife, Züfer, Muhammed ve Şafiî de bu görüştedir,

Ahmed bin Hanbel ile tshak ve Yakub (Ebu Yusuf) ise der ki: Bu mehir olur ve böyle bir kadının azad edilmesi dışında bir mehri sözkonusu değil­dir. Zira Hz. Safiyye ile ilgili ve hadis imamları tarafından rivayet edilen ha­dis bunu ifade etmektedir. Buna göre Peygamber (sav) Hz. Safiyye'yî azad etti ve onun azadına onun mehri otarak kabul etti.[72] Enes'den de böyle bir uygulama yaptığı rivayet edilmektedir. Zaten Hz. Safiyye İle ilgili bu hadisi rivâyefeden de odur

Ancak birincileri şu sözleriyle buna cevap verirler: Hz. Safiyye ile ilgili ha­diste buna dair delil yoktur. Çünkü Peygamber (sav) nikâh hususunda mehirsiz olarak evlenmek gibi bir özelliğe sahipti. Hz. Zeyneb ile de evlenme­si velisiz ve mehîrsiz olmuştur. O bakımdan bir kimsenin bü şeyleri delil ola­rak ileri sürmemesi gerekir. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [73]

8. “” Kelimesinin Nahiv Açısından Durumu:

Bu kelimenin burada beyân (temyiz) olduğu için nasb edildiği söylenmiş­tir. Sibeveyh Üe Kûfeli nahivciler mansub gelen kelimenin beyân'dan önce gelmesini caiz kabul etme2İer. Ancak el-Mâzinî ve Ebu'l-Abbas el-Müberrid, amilin fiil olması halinde bunu caiz kabul ederler. Örnek olarak da şu mıs-rayı naklederler:

"Ve ayrılmak dolayısıyla gönül hoşnut olmaz."

Kur'ân-ı Kerîmde de yüce Allah; Gözleri zelil olarak... çıkarlar" (el-Kamer, 54/7) diye buyurmaktadır. Bu takdire göre bu kelimenin: Derisi çatlarcasına yağla dolup taş­tı ve yüzü güzelletti" şeklindeki ifadeler kullanılabilir. Sibeveyh'in görüşü­nü kabul edenler derler ki: Bu masradaki "nefs" kelimesi, temyiz olmak üzere nasb edilmiş değildir. "Yani: kastediyorum" takdirinde bir fiil dolayı­sıyla nasb edilmiştir. Durum böyle olduğu takdirde bu beyit, âyet-i kerime­deki bu kelimenin bu şekilde okunuşun(un temyiz dolayısıyla olduğun)a de­lil gösterilemez. ez-Zeccâc da der kir Bu mısraın rivayeti:

"Ve benim nefsim ayrılıktan hoşlanmaz" şeklindedir.

Bununla beraber eğer âmil da olduğu gibi munsarıf olma­yan bir kelime olursa mümeyyizin takdim edilmesinin caiz olmayacağını her­kes ittifakla kabul etmiştir. [74]

9. Mahirden Yemenin Miibak Oluşu:

Yüce Allah'ın: "Onu da— yeyin" buyruğundan kasıt, şeklen yemek değil­dir. Bundan kasıt hangi yolla olursa olsun mubah olduğudur. Bundan son­ra gelecek olan yüce Allah'ın: *Şüpheyok ki zulümle yetimlerin mallarını yerler..."(en-Nisâ, 4/10) buyruğunda kast edilen yemek ile aynı şeydir. Bur-da da maksat görüldüğü gibi bizzat yemek değildir. Şu kadar var ki yemek, maldan yararlanma şekillerinin en İleri derecesi olduğundan dolayı çeşitli ta­sarruf şekilleri "yemek" diye İfade edilmiştir.

Bunun bir benzeri de yüce Allah'ın şu buyruğudur: "Cuma gününde na­maz için nida olunduğunda Allah'ın zikrine koşun ve alış verişi bırakın." (el-Cumua, 62/9) Bilindiği gibi burada bizzat alış verişin şekil olarak kendi­si kast edilmemektedir. Aksine maksat nikâh ve buna benzer kişiyi Allah'ı zik­retmekten alıkoyan şeylerdir. Ancak burada alış verişin zikrediliş sebebi, onun kişiyi Allah'ı zikretmekten alıkoyan en önemli husus oluşundan dola­yıdır. [75]

10. Bağışlanan Mehrin Katıksız Helâl Oluşu:

Yüce Allah'ın: Afiyetle buyruğu "onu yiyin" buyruğunda-ki "o" zamirinden hal olmak üzere nasb edilmiştir. Bunun hazfedilmiş bir mas­tarın sıfatı olduğu da söylenmiştir. Yani gönüllerinizin hoşluğu ile afiyette ye-yin, anlamında olur. Birinci kelimenin mastarı şeklindedir. Herhan­gi bir zorluk ve sıkıntı sözkonusu olmaksızın gelen her şeye denilir. Bu kelime kelimesinden ismi faildir.[76]

ın günah olmaksızın 'ın da onda sizi rahatsız edecek, has­talık verecek bir şey olmaksızın, anlamına geldiği de söylenmiştir. Kuseyyir der ki:

"Arasına herhangi rahatsızlık verici bir şey karışmaksızm aiîyet olsun, Azze'ye bizim haysiyet ve şerefimiz helâl görüp çiğnedikleri,"

Hanımının mehrinden kendisine bağışladığı birşeyleri yiyen Alkame'nin huzuruna bir adam girdi ve ona şöyle dedi: Afiyetle yenilmesi söylenenden sen de ye!"

el-Henî! kelimesinin yenilmesi esnasında rahatsızlık vermeyen ve afiyet­le yenilen helâl şey; el-merî kelimesinin ise sonucu itibariyle güzel olan, ra­hatsızlık ta vermeyen eziyet de vermeyen tam anlamıyla hazmedilen şey de­mek olduğu da söylenmiştir.

Âyet-i kerimede bu buyrukla anlatılmak istenen şudur: Siz dünya haya­tında onun sizden isteneceğinden âhirette de bundan dolayı size bir sorum­luluk geleceğinden korkmaksızın yeyiniz. Bu anlama İbn Abbas'ın Peygam­ber (sav)'dan yaptığı su rivayet de delâlet etmektedir. Hz. Peygambere su: "Bununla beraber gönül hoşluğu ile size onun bir kısmını bağışlarlarsa onu da afiyetle yîyüı" buyruğu hakkında soru sorulmuş, o da şu cevabı ver­miştir: "Hanım eğer zorlanmaksızın, bu hususta herhangi bir otorite size bu konuda hüküm vermeksizin, kendi İradesiyle kocasına bir bağışta bulunacak olursa. Yüce Allah bundan dolayı âhirette sizleri sorumlu tutmayacaktır"

Hz. Ali'den de şöyle dediği rivayet edilmektedir: Sizden herhangi bir kim­se bir şeyden rahatsızlık duyacak olursa hanımından mehrinden kendisine bir dirhem vermesini istesin, sonra onunla bal satın alsın ve yağmur suyu ile birlikte onu içsin. Böylelikle yüce Allah onun hem ile merî (afiyetle yenendi ve gökten indirilen mübarek suyu bir arada yemesini sağlamış olacak. Doğrusunu en İyi bilen Allahtır[77]

5. Allah'ın sizin için geçimlik kıldığı mallarınızı beyinsizlere ver­meyin. Kendilerine bunlardan yedirin, giydirin. Bir de onlara güzel söz söyleyin.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı on başlık halinde sunacağız:

1. Âyetler Arası İlişki ve Vasi Tayini:

Yüce Allah: 'Yetimlere mallarını verin" (en-Nisâ, 4/2 i buyruğunda yetim­lere mallarının verilmesini emr edip hanımlara da mehirlerinin ulaştırılma­sını buyurduktan sonra, sefih (aklı ermeyen, beyinsiz, bunak") baliğ olmayan kimseye de malının verilmesinin caiz olmadığını beyan etmekledir O halde âyet-i kerime yetimler için vasi, veli ve kefil (ihtiyaçlarını görüp gözetecek kimse) tayininin sabit oluşuna bir delildir.

İlim ehli icma ile müslüman, hür, güvenilir ve adil bir kimsenin vasi ta­yin edilmesinin caiz olduğunu kabul etmişlerdir. Ancak hür bir kadını vasi tayın etmenin cevazı hususunda farklı görüşleri vardır.

Genel olarak ilim ehli kadının vasi tayin edilmesinin caiz olduğunu ka­bul ederler. Ahmed bin Hanbel de Hz. Ömer'in Hz. Hafsa'ya vasiyette bulun­duğunu delil gösterir.

Ata'bin Ebi Rebah'tan rivayet olunduğuna göre o kocası tarafından vasi tayin edilen kadın ile illgili olarak şöyle demiş: Kadın vasi olamaz. Koca böy­le birşey yapacak olursa kavminden başka bir erkeğe bu vasilik görevi ha­vale edilir.

İlim adamlarının köleye vasiyet hususunda da farklı görüşleri vardır. Şa­fiî, Ebu Sevr, Muhammed ve Yakub (Bbu Yusuf) bunu kabul etmezken; Ma­lik, Evzai ve îbn Abdi'I-Hakem ise bunu caiz kabul ederler, Bu -kendi kö-

İesini vasi tayin etmesi halinde- Nehaî'nin de kabu] eîtiği bir görüştür. Bu­na dair yeterli açıklamalar daha önce Bakara Sûresi'nde (2/180. âyet 5. baş­lıkta) geçmiş bulunmaktadır. [78]

2. Sefihlerin Kimliği:

Yüce Allah'ın: "es-Sufehâ: Beyinsizler" buyruğu ile ilgili olarak "sefeh" kelimesinin anlamına dair açıklamalar bundan Önce e3-Bakara Sûresi'nde (2/13. âyette) geçmiş bulunmaktadır.

İlim adamları burada sözü geçen, sefihlerin kim oldukları hususunda farklı görüşlere sahiptir. Salim el-Aftas, Said bin Cübeyr'den şöyle dediğini rivayet etmektedir: Bunlar yetimlerdir, onlara mallarınızı vermeyiniz. en-Neh-hâs der ki: Bu, bu âyet-i kerime hakkında söylenenlerin, en uygunudur. İs­mail bin Ebi Halid de Ebu Malik'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiş: Bun­lar küçük çocuklardır. Onlara mallarınızı vermeyiniz. Bu maliarr berbat ederler, telef ederler ve elinizde bir şey kalmaz. Süfyan da Humeyd el-A'rac'den o da Mücahid'den, bunların kadınlar olduğunu söylediğini rivayet etmektedir. en-Nehhâs ve başkaları ise, bu, sahih olmayan bir görüştür, de­mektedirler, Çünkü Araplar bu kelimeyi kadınlar hakkında çoğul yapacak olurlarsa "sefâih yahut sefîhât" derler. Zira kadınlar için kullanılan (ve bu ke­limenin kadın için kullanılan tekili olan sefîhe'nin vezni) taile'nin çoğulu, ço­ğunlukla bu şekilde gelir.

Şöyle de açıklanmıştır: Sen doğru dürüst ticareti bilmeyen bir kimseye ma­lım mudarebe ortaklığı için yahut bir vekilin eline teslim etme! Hz. Ömer'den de şöyle dediği rivayet edilmekledir: Kim tefekkuh etmezse (konu ile ilgili gerekli dini bilgileri bulunmazsa) bizim pazarlarımızda ticaret yapmaya kal­kışmasın. İşte yüce Allah'ın: "Mallarınızı beyinsizlere vermeyin" buyruğun­dan kastedilen budur. Yani hükümleri bilmeyen kimselere mallarınızı verme-yiniz-

Bunun mallar kâfirlere tesJim edilmez, anlamında olduğu da söylenmiş­tir. O bakımdan ilim adamları müslüman bir kimsenin alım satım için zım-mi birisini vekil tayin etmesini yahut da malını ona mudarebe yoluyla ver­mesini mekruh görmüşlerdir.

Ebû Mûsâ el-Eş'arî (r.a) dedi ki: Burada sözü geçen sefihler (beyinsizler), hacr altına alınmayı hak eden herkestir. Bu kapsamlı bir açıklamadır.

İbn Huveyzimendâd dedi ki: Sefîh'in hacr altına alınması hususuna gelin­ce, sefıh'in çeşitli halleri vardır: Birisinde küçüklüğü dolayısıyla hacr altına alınır. Delilik yahut başka bir sebep dolayısıyla, kit akıllı olması hali, kendi malını gereği gibi koruyup gözetememesi ve kö*ü tasarrufta bulunması ha­li. Baygın kimseye gelince, tmam Malik, bu durumunun çabucak gelip geç­mesi dolayısıyla hacr altına alınmamasını daha güzel görmüştür.

Hacr bazan kişinin bizzat kendisi hakkında söz konusu olur, bazan da ki­şinin başkası hakkında sözkonusu olur. Kişinin kendi hakkı dolayısıyla hacr altına hangi hallerde alınacağından az önce söz ettik. Başkasına ait haklar se­bebiyle hacr alüna alınanlar ise; köle, borca batmış, ölüm hastalığında olan kim­senin malının (vasiyet edebileceği miktardan arta kalan) üçte ikisinde tasarruf, iflas etmiş ve kocası bulunan kadının, kocasının hakkı dolayısıyla hacr altına alınması ve kendi hakkı hususunda bakire kızın hacr altında bulunması.

Küçük ve delinin hacr altına alınacağı hususunda görüş ayrılığı yoktur. Bü­yüğün hacr altına alınması ise kendi malında kendisi adına güzel tasarrufta bulunamayacağından ve kendi malını uygun olmayan yerlerde telef etmeye­ceğinden emin olunamadığı içindir. O bu haliyle küçüğe benzediğinden hacr altına aİmır. Böylesinin hacr altına alınacağı hususunda ise görüş ayrılığı var­dır. Buna dair açıklamalar gelecektir. Malını masiyetlerde, kendisini Allah'a yaklaştırıcı ibadetlerde ve mubah şeylerde telef etmesi arasında ise bir fark yoktur. Allah'a yakınlaştı nen amellerde malını telef eden kişiyi mezhebimi­ze (Maİiki mezhebine) mensup ilim adamları hacr akına almak hususunda farklı görüşlere sahiptirler. Kimisi böylesini hacr altına alırken kimisi de hacr altına almaz. Kölenin hacr edilmesi hususunda görüş ayrılığı yoktur. Borca batmış olanın elindeki mal ise alacakları lehine elinden ahnır. Çünkü bu hu­susta aslıab-ı kiram'ın icmaı vardır. Aynca Hz. Ömer böyle bir uygulamayı Cü-heyneli Useyfi' adındaki birisine yapmıştır. [79] Bunu Mâlik el-Muvatta'da. zik­reder. Bakire kız da bu hali devam ettiği sürece hacr altındadır. Çünkü ken­di işini gereği gibi çekip çeviremez. Onun bu durumu, evlenip insanlar onun yanına girip çıkıncaya, kendisi de evinden dışarı çıkıp yüzünü açıp faydalı­yı zararlıdan ayırd edecek hale gelinceye kadar devam eder. Kocasının hak­kı dolayısıyla hacr altında tutulan evli kadına gelince; buna sebep ise Rasû-lullah (sav)'m şu buyruğudur: "Kocası nikâhına sahip olmuş bir kadının üç­te biri dışında kendi malında tasarrufu caiz değildir," [80]

Derim ki: Malını arttırması dolayısıyla ve savurgan olmaması dolayısıyla [81] hacr altında olmasa dahi, hükümleri bilmeyen kimseye de malı teslim edilmez. Buna sebep ise hangi alıç verişin fasit, hangisinin sahih olduğunu, han­gisinin helâl, hangisinin haram olduğunu bilmeyişjdir. Alış verişlere dair bil­gisizlik hususunda zımmi de onun gibidir. Diğer taraftan zımmi olan bir kim­senin faiz ve benzeri birtakım işlemlere gireceğinden de korkulur. Doğrusu­nu en iyi bilen Allah'tır.

Tefsir alimleri burada malın sefihlere ait olmasına rağmen muhataplara iza­fe edilmesinin sebebi hususunda farklı görüşlere sahiptirler.

Bir görüşe göre mallar muhatapların elinde olduğundan dolayı kendile­rine izafe edilmiştir. Bu muhataplar ise o maliara nezaret eden kimselerdir. O bakımdan ifadede bir genişletme yoluna gidilerek onlara nisbet edilmiş­tir. Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi: "... Kendinize Allah tarafın­dan bir selâm almak üzere selam, veriniz" (en-Nûr, 24/61); "Kendi kendini­zi öldürmeyiniz1* (el-Bakara, 2/54) Bunun muhataplara izafe ediliş sebebinin, onların mallarının da muhatapların mallarının türünden oluşu dolayısıyladır. Çünkü mallar bütün insanlar arasında elden ele intikal etmek, birisinin mül­kiyetinden diğerinin mülkiyetine geçmek bakımından ortak bir niteliğe sa­hiptin Yani bu mallar ona ihtiyaç duymaları halinde onlarındır. Tıpkı sizin ır­zınızı koruyan, sizi himaye eden, kadrinizi yükselten ve işlerinizi görmeni­zi sağlayıp ayakta tutan mallarınız gibi.

Ebû Musa el-Eş:arî, İbni Abbas, Hasan ve Katade'nin .söyledikleri bir başka görüş daha vardır: Burada kasıt, gerçekten muhatapların kendi mal­landır. İbn Abbas der ki: Geçimine sebep olan kendi malını hanımına ve oğ­luna vererek, sen onların elindekine bakacak ve sana bakmalarını gözetle­yecek hale düşen bir fakir olma. Aksine onlara infak eden bizzat sen ol.

Bu açıklamaya göre burada sefihlerden kasıt, kadınlar ve çocuklardır. Ya­ni kişinin küçük çocukları ve hanımıdır. Bu, Mücahid ve Ebû Mâlik'in sefih­ler hakkındaki görüşleri ile birlirte ele alınır. [82]

3. Sefihin Hacr Altına Alınmasının Hükmü:

Âyet-i kerime sefihin hacr altına alınmasının caiz olduğuna delildir. Çün­kü yüce Allah bunu: "Mallarınızı beyinsizlere vermeyin" diye buyurduğu gibi bir başka yerde de: "Eğer üzerinde hak olan borçlu sefih ya da zayıf bir kimseise... onun velisi adaletle yazdırsın" (el-Bakara, 2/282.) diye buyurmak­tadır. Böylelikle zayıf kimsenin velayet altına alınmasını sözkonusu ettiği gi­bi, sefihin de velayet altına alınmasını ifade etmektedir,

"Zayıf* anlam İtibariyle küçük anlamını da ihtiva eder. Sefih ise anlam iti­bariyle baliğ olmuş büyük kimseyi ifade eder. Çünkü sefihlik bir yergi ismi­dir. İnsan ise sahip olmadığı şeyler dolayısıyla yerilmez. Diğer taraftan ba­liğ olmayan kimseden kalem kaldırılmıştır. Onun yeriimesi ve vebal altında kalması sözkonusu değildir. Bu açıklamayı el-Hattâbî yapmıştır. [83]

4. Hacr Altına Alınmadan Önce Sefihin Fiilleri:

İlim adamları hacr altına alınmadan önce sefihin fiilleri hususunda fark­lı görüşlere sahiptirler. Malik ile, -İbnü'l-Kasım dışında kalan- bütün Mâliki alimler derler ki: İmam onun elini alıkoymadığı sürece sefihin bütün işleri ve yaptıkları caizdir. Aynı zamanda bu Şafiî'nin ve Ebu Yusufun da görüşü­dür.

İbnül-Kasım ise der ki: İmam onun elini tasarruftan çekmese dahi böy­le birisinin tasarrufları caiz değildir. Esbağ ise der ki: Eğer sefih olduğu açık­ça ortada ise onun fiilleri merduttur. Şayet sefıhîiği açıkça ortada değilse imam onu hacr altına alıncaya kadar fiilleri reddolunnıaz,

Suhnûnf Malik'in konu İle ilgili görüşüne şöylece delil getirmektedir: Eğer hacr'den önce sefihin fiilleri red edilecek olursa imamın herhangi bir kimseyi hacr akına almasına ihtiyaç kalmaz.

İbnü'l-Kasım'm delili ise Buhârtnin Câbir (ra> yoiuyla rivayet ettiği hadis-i şeriftir. Buna göre başka hiçbir malı bulunmayan adamın birisi bir köleyi azad eder. Peygamber (sav) ise onun bu azadını geri cevirir.[84] Bundan ön­ce de onun için herhangi bir hacr sözkonusu değildi. [85]

5- Büyüğün Hacr Altına Alınması:

Büyüğün hacr altına alınması hususunda fukahânın farklı görüşleri var­dır. Malik ve fukahânın cumhuru hacr altına alınabileceğini söylerken, Ebû Hanite âkil olarak bulûğa ermiş bir kimsenin, malını ifsad eden bir kişi du­rumunda olmadığı sürece, hacr altına alınmayacağını söylemektedir. Bu şe­kilde olduğu takdirde yirmibeş yaşma ulaşıncaya kadar malı ona teslim edilmez. Yirmibeş yaşına vardığı takdirde ise, malını ister ifsad eden bir kim­se olsun, ister olmasın her durumda maJı kendisine teslim edilir. Çünkü böy­le bir kişi oniki yaşında iken hanımını hamile bırakabilir. Altı ay sonra bu­nun bir çocuğu olup, nihayette baba ve dede de olur. İşte ben dede olabi­lecek yaşa gelen bir kimseyi hacr altına almaktan utanırım, der

Yine Ebu IlanEfe'den şöyle dediği nakledilmiştir: Malının kendisine veril­meyeceği süre içerisinde eğer (malını) ifsad edici bir şekilde bulûğa ererse mutlak olarak onun tasarrufları geçerlidir. Bununla birlikte ihtiyaten malı ken­disine teslim edilmez.

Ancak bütün bunlar gerek aklî bakımdan (kıyas bakımından), gerekse ri­vayet açısından zayıftır.

Dârâkutnî şunu rivayet eder: Bize Muhammed b. Ahmed b. eJ-Hasen es-Savvaf anlattı. Bize Hâmid b. Şuayb haber verdi. Bize Şureyh b, Yunus ha­ber verdi, Bize Yakub b. İbrahim -ki bu kadı Ebu Yusuftur- haber verdi. Bi­ze Hişanı b, Urve'nin babasından haber verdiğine göre, Abdullah b. Cafer, ez-Zübeyr'e gelip şöyle dedi: Ben şunları şunları satın aldım. Buna karşılık Ali, mü'minierin emirine gidip bu hususta bana hacr koymasını istemeyi dü­şünüyor. ez-Zübeyr dedi ki: Satişta ben de seninle ortağım. Bunun üzerine Hz. Alî, Hz. Osman'a varıp şöyle dedi: Cafer'in oğlu (Abdullah) şunları şun­ları satm aldı, haydi onu hacr altına al. Bu sefer ez-Zübeyr; Bu satışta ben de onun ortağıyım deyince Hz. Osman şöyle dedi: Ben kendisine ortağın Zü-beyr olduğu bir alış verişte bulunan bir kimseyi nasıl olur da hacr altına alı­rım? Yakub (Ebu Yusuf) der ki; Ben hacr altına alınacağı görüşünü kabul edi­yorum ve bu kanaatteyim. Böyie bir durumda hacr akında bulunan kimse­nin alış verişini iptal ederim. Eğer hacr altına alınmadan önce alır veya sa­tarsa onun bu alış verişini caiz kabul ederim, Yakub b. İbrahim der ki: Ebu Hanife ise böyle bir kimseyi hacr altına almaz ve konu ile ilgili hacr altına alınma görüşünü de kabul etmez. [86]

Buna göre Hz. Osman'ın: Ben böyie bir adamı naşı! hacr akma alabilirim? görüşü büyüğün hacr altına alınmasının caiz oluşuna delildir. Çünkü Abdul­lah b. Cafer Habeşistan'da iken dünyaya gelmiştir. Orada müslümanlann ilk doğan çocuğu da odur. Babası ile birlikte Peygamber (sav)'ın huzuruna Hayber'in fethedildiği yıl geldi ve Hz. Peygamber "den hadis dinledi, hadis bel­ledi, Hayber gazvesi ise lıicretîn beşinci yılında olmuştu. Bu da Ebu Hanifc'nin görüşünü reddetmektedir. İleride yüce Allah'ın izniyle bunun delili de gele­cektir. [87]

6. Allah'ın Geçimlik Kıldığı Mallar;

"Allah'ın sizin için geçimlik kıldığı mallarınızı..." Sizin geçiminiz ve di­ninizin salâhı için varetmiş olduğu mallarınızı... Buyruğunda yer alan: ... ki" kelimesi, ayrıca "te" harfinin esreii okunuşu ile: yine "te" har­finin sakin olarak okunması İle:  şeklinde olmak üzere üç türlü söy­lenişi vardır.

Bu kelimenin resniyesi (ikili) de aynı şekilde üç türlü gelmektedir. Birin­cisi  şeklinde, ikincisi "nün" harfi hazf edilerek: şeklinde, üçün­cüsü ise "nün" harfi şeddeii olmak üzere; şeklindedir.

Bu kelimenin çoğul halinin söyleniş şekillerine gelince; yüce Allah'ın iz­niyle bu sûrede yeri gelince (4/15. âyet 2. başlıkta) gösterilecektir.

(Mealde; "Geçimlik" diye ifade edilen);) aynı anlamda olmak üzere ayakta tutan şey, unsur demektir. Mesela, filan kişi aile halkının ve evinin "kıyamı ve kıvamıdır" denilirken yine; filan kişi durumunu ikame etmektedir denilirken ıslah edip düzeltmektedir, anlamındadır keli­mesinde yer alan "kaf harfi esreli olduğu için (âyet-i kerimede olduğu gi­bi) "vav" harfi "ye" harfi ile ibdal edilmiştir (değiştirilmiştir).

Medine'lilerin bu kelimeyi okuyuşu ise "elif siz olarak: şeklinde­dir. el-Kisâî ile el-Perrâ "Kıyam ve kivânT kelimelerinin (âyet-i kerimede yer alan): J'K.ıyâm" anlamında olduğunu söylemişlerdir. Onlara göre bu kelime mastar (mef'ûl-i mutlak) olmak üzere nasb edilmiştir. İşlerinizin kendisi ile ıslâh olduğu ve sizin geçinmek için bir araç kıldığı mallarınızı beyinsizlere vermeyin, takdirindedir.

el-Ahfeş bu kelimenin; işlerinizi ayakta tutan, işlerinizi gören şeyler an­lamına geldiğini söylemiştir. O bu kelimenin çoğul olduğu zehabına kapıl­mıştır. Basraİılar İse bu kelimenin 'in çoğul olduğunu söylerler. Yani Allah malları eşyanın bir kıymeti olarak belirlemiştir, demektir. Ancak Ebu Ali bu görüşün hatah olduğunu belirterek şöyle der: Bu kelimenin aslı) şek­linde olup: kelimeleri gibi bir mastardır. Fakat AraplarınAtlar kelimesinin, at kelimesinin çoğulu ve benzeri erinde k i "vav" har­finin çoğul yapılırken "ye" harfine dönüştürülmesinde olduğu gibi, bîr istis­na teşkil etmiştir. 'ın anlamı, durumun ıslahında sebat ve bu hususta devamlılık demektir

el-Hasen ve en-Nehaî; O ki" kelimesinin çoğulu olmak üzere şeklinde okumuşlardır. Ancak avam bu kelimeyi şeklinde çoğul lafzı ile okumuşlardır. el-Ferra" der ki Arapçada çoğunlukla; o kadınlar ki, o mallar ki kelimelerinde (ismi mevsullan) çoğul olarak kul­lanırlar. Aynı şekilde malların dışında kalan çoğul isimler de böyledir. Bunu da en-Nehhâs zikretmektedir. [88]

7. Yetimlerin Nafakalarının Mallarından Karşılanması:

Yüce Allah'ın: "Kendilerine bunlardan yedirîn, giydirin" buyruğunun anlamının, siz o mallarda onîar için harcanmak üzere belli bir miktar tesbit edin, şeklinde olduğu söylenmiştir Bu İse kişinin nafakasını ve giyeceğini kar­şılamak durumunda olduğu eşi ve küçük çocukları hakkında sözkonusudur O halde bu buyruk, çocuğun nafakasının babaya, kadının nafakasının da ko­caya düştüğünün delilidir.

Buhârî'de, Ebu Hureyre (r.a)'dan şöyle dediği rivayet edilmektedir: Pey­gamber (sav!) buyurdu ki: "Sadakanın en faziletlisi geriye bir zenginlik bıra­kandır Yukarıdaki el aşağıdaki elden üstündür. Ve sen öncelikle geçimini sağ­lamak durumunda olduğun kimselerden başla. Kadın; Ya bana yiyecek ve­rirsin yahut beni boşarsın, der. Köle: Beni yedir ve beni çalıştır, der. Eviat da:

Beni yedir, beni kime bırakırsın? der." Ey Ebu Hureyre sen bunu bizzat Ra-sûluüah (sav)'dan duydun mu? diye sorduklarında o şöyle dedi: Hayır, bu Ebu Hureyre'nin (söylenen ifadelerden çıkardığı güzel sonuçlardan birisidir. [89] el-Mühelleb dedi ki: Hanımın ve çocukların nafakasını sağlamak icma ile vacibtir. Bu hadis de bu hususta bir delildir. [90]

8. Baliğ Olup Malı ve Kazancı Bulunmayan Oğulların Nafakasının Hükmü:

İbnü'i-Münzir dedi ki: Oğullardan bulûğa erip de malı ve kazancı bulun­mayanların nafakası hususunda fukananın farklı görüşleri vardır. Onlardan bir kesim babanın erkek baliğ oluncaya kadar kız çocuklarına da evlenip on­larla gerdeğe girilinceye kadar infak etmekle yükümlü olduğunu söylemiş­lerdir. Şayet onunla gerdeğe girildikten sonra kocası onu boşar yahut ölür­se babasının ona nafaka vermek yükümlülüğü kalmaz. Eğer onunla gerde­ğe girmeden önce boşayacak olursa, nafakası eskiden olduğu gibi babasına aittir. [91]

9.  Torunun Nafakası:

Oğlun oğlunun nafakasını dede karşılamakla yükümlü değildir. Bu, Mâ-lik'in görüşüdür. Bir diğer kesime göre ise dede erkek çocuklar ergenleşin-ceye, kız çocuklar da ay hali oluncaya kadar torunlarına nafaka vermekle yü­kümlüdür. Bulûğa ermelerinden sonra ise kötürüm olmaları hali müstesna na­fakalarını vermek yükümlülüğü yoktur. Malları bulunmadığı sürece çocuk­ların erkek yahut kız olmaları arasında bir fark olmadığı gibi, kendi çocuğu, çocuğunun çocuğu da ne kadar aşağıya inerse insin, ondan başka kendile­rine nafaka verecek gücü bulunan bir babalan bulunmadığı sürece nafaka­larım kendisi verir Bu da Şafiî'nin görüşüdür.

Rir başka kesim ise, babanın nafakasına muhtaç olmayacakları bir şekil­de malları bulunmaları hali dışında, erkek olsun, kadın olsun, küçük olsun, bulûğa ermiş olsun, bütün çocuklarının nafakasını babalarının sağlamasını vaciptir. Bunu da Hz. Peygamber'in Hind'e söylemiş olduğu şu: "Sana ve ço­cuğuna maruf ölçüler içerisinde yetecek miktarını al [92] hadisinin zahirinden çıkartırlar:

Ebû Hureyre yoluyla rivayet edilen: "Oğul: Bana yiyecek ver, beni kime terk ediyorsun der" ifadesi de şunu göstermektedir: Böyîe bir sözü kazan­maya ve meslek icra etmeye gücü yetmeyen bir kimse söyler Bulûğ yaşına ulaşmış olan bir kimse ise böyle bir söz söylemez. Çünkü bu yaşa gelen bir kişi artık kendisi için çalışacak ve kazanacak bir yaşa gelmiş demektir. Yü­ce Allah'ın: "Nihayet evlilik çağına erdikleri zamana kadar..." (en-Nisâ, 4/6) buyruğu buna delildir. Bu ayet-i kerime de evlilik çağma ulaşmayı bu hususta bir sınır olarak belirlemiştir,

Hadisteki: "Kadın: Ya bana yiyecek verirsin yahut da beni boşarsın der" ifadesi ise: "Geçim darlığı dolayısıyla hakim karı-kocayı birbirinden ayırmaz. Kadının sabretmesi gerekir ve hakimin hükmü ile nafaka onun zimmetine (borç olarak) taalluk eder" diyenlerin görüşlerini reddetmektedir. Bu da Ata ve ez-Zührî'nin görüşüdür, Kûfeliler de yüce Allah'ın şu buyruğuna ya­pışarak bu kanaate sahip olmuşlardır: "Eğer borçlu ödeme zorluğu çeken bir kimse ise ona kolaylık zamanına kadar bir mühlet veriniz." (el-Bakara, 2/280) Derler ki: O halde kocaya da nafakayı kolaylıkla ödeyebileceği bir za­mana kadar süre tanımak icabeder. Diğer taraftan yüce Allah'ın: "Sizden eşi bulunmayanları nikahlayın..." (en-Nûr, 24/32) buyruğu ile ilgili olarak derler ki: Burada yüce Allah fakirin dahi evlendirilmesini teşvik etmiştir. Fa­kirliğe rağmen evlenmelerini teşvik etmişken fakirliğin hakim yoluyla boşan­malarına sebep olarak görülmesi caiz olamaz. Ancak ileride yeri gelince açık­lanacağı üzere bu âyet-İ kerimede onların lehine delil olacak bir taraf yok­tur. Görüş ayrılığı halinde ise, hadisteki ifadeler birer nass'dır (açık ve kafi delildir). Âyet-i kerimede bitabın, kendi nezareti altında bulunan malından yetime infak etmek üzere veliye yönelik olduğu da söylenmiştir, Nitekim bu­rada malın kime izafe edildiği hususuna dair görüş ayrılıkları açıklanırken de buna işaret etmiştik.

Vasi, yetimin malına ve durumuna göre infak eder. Şayet yetim küçük, ma­lı da çok ise, o yetime süt anne ve dadılar tutar ve ona bol bol harcamada bulunur. Eğer büyük ise ona yumuşak ve güzel elbiseler alır, güzel yiyecek­ler yedirir, hizmetçiler tayin eder. Şâyel daha aşağı bir durumda ise durumu­na göre harcamada bulunur. Eğer bundan da aşağı durumda bulunursa, o tak­dirde yemeğinin kaliteli olması gerekmez ve ihtiyaç kadar ona giyecek alır.

Şayet yetim, malı bulunmayan bir fakir ise, o takdirde îmanı'ın (İslâm Dev­let Başkanı'nın ve bu konuda yetkili olanların) Beytü'l-Mal'den onun nafa­kasını, karşılamalar] gerekir. İmam bu işi yapmayacak olursa, o takdirde ona yakınlık sırasına göre müslümanlar nafakasını karşılamakla görevlidir. An­nesi ise bu konuda en yakın olan kişidir. Böyle bîr durumda annenin çocu­ğuna süt emzirmesi ve onun ihtiyaçlarını görmesi gerekir. Buna karşılık da ne ondan ne de başka herhangi bir kimseden rücü' yoluyla herhangi bir şey alamaz. el-Bakara Sûresİ'nde yüce Allah'ın: "Anneler çocuklarını iki bütün, yıl emzirirter..."buyruğunu açıklarken (2/233- âyet 1, 2,.. başlıklarda) bu hu­susta açıklamalarda bulunmuştuk. [93]

10. Yetimlere Güzel Söz Söylemek:

Yüce Allah'ın: "Birde onlara güzel söz söyleyin" buyruğunda onlara yu­muşak hitap edilmesi, güzel vaadlerde bulunulması istenmiştir.

Güzel (maruf) sözün mahiyeti hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bunun onlara: Allah size bereketler ihsan etsin, sizi himayesine alsın, sizin iyiliğinize olan şeyleri takdir buyursun, ben senin sadece bir nezaretçinim, malın için böyle bir ihtiyat senin faydanadır; sana gibi onlara dua etmek an­lamına geldiği söylendiği gibi, bunun anlamının şöyle olduğu da söylenmiş­tir: Onlara güzel vaadlerde bulununuz. Yani; eğer reşit olursanız biz de siz­lere mallarınızı teslim ederiz, deyiniz. Baba da oğluna şöyle der: Nihayetle benim malım sana varacaktır. Allah'ın izniyle reşit olup da ne şekilde tasar­rufta bulunacağım öğrendiğin takdirde bu mala sen sahip olacaksın gibi,., [94]

6. Yetimleri evlilik çağına erdikleri zamana kadar deneyin. Şayet onlarda bir reşitlik görürseniz mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler diye onları İsrafla tez elden yemeyin. Zen­gin olan afiflik etsin, fakir olan da örfe göre yesin. Mallarını ken­dilerine geri verdiğiniz zaman onlara karşı şah id bulundurun. Hesap sorucu olarak Allah yeter.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı onyedi başlık halinde sunacağız:

1. Âyeti Kerîmenin Nüzul Sebebi:

Yüce Allah'ın: "Yetimleri... deneyin" buyruğundaki ibtilâ; denemek an­lamındadır. Buna dair açıklamalar daha

önceden (el-Bakara, 2/49. âyet 13-başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Bu âyet-i kerime yetimlere mallarının geri verilme keyfiyetini açıklama sa­dedinde herkese yönelik bir hitaptır.

Denildiğine göre âyeti kerime Sabit b- RifVe ile onun amcası hakkında nâzı! olmuştur. Şöyle ki: Rifa'e vefat ettiğinde oğlu (Sabit) küçüktü. Amcası

Sabit, Peygamber (sav)'ın yanına varıp şöyle dedi: Kardeşimin oğlu, benim himayemde küçük bir yetimdir Onun malından bana helal olan nedir ve ma­lını kendisine ne zaman geri vereyim? Bunun üzerine yüce Allah bu âyet-i kerimeyi indirdi.[95]

2. Yetimlerin Denenmesinin Mahiyeti:

İlim adamları buradaki "deneme^nin mahiyeti hususunda farklı görüşle­re sahiptir. Bir görüşe göre buradaki denemek, vasinin himayesi altındaki ye­limin ahlâkını yakından takip etmesi, onun ne gibi maksatlar peşinde oldu­ğuna kulak vermesi demektir. Bu suretle onun ne kadar necib olduğunu öğ­renir, kendi maslahatları hususunda malını eüinde tutmak noktasındaki gay­retini yahut da bunları, ihmal edip etmeyeceğini bilir. Eğer bu konuda İyi şey­ler tesbit edecek olursa bizim (mezhebimize mensup) İlim adamlarımız da, başkaları da şöyle derler: Kendisinde tasarrufa müsaade edeceği kadar ma­lından bir miktarı ona teslim etmesinde bir sakınca yoktur. Şayet o, malım artırıp çoğaltır, güzel bir şekilde İdare edecek olursa, o takdirde deneme ger­çekleşmiş olur. Bu durumda vasinin de bütün malım yetime teslim etmesi icab eder. Eğer ona teslim ettiği malda kötü tasarrufta bulunursa, yetimin malını yanında alıkoyması İcab eder.

Bununla birlikte ilim adamları arasında: Küçük çocuğu deneyip de reşit olduğunu tesbit ederse, üzerindeki velayeti kalkar ve artık malanı ona teslim etmesi, malında serbestçe tasarrufta bulunmasına müsaade etmesi gerekir, di­yen ilim adamı yoktur. Çünkü yüce Ailalı: "Evlilik çağına erdikleri zama­na kadar" diye buyurmaktadsr.

Fukahâdan bir topluluk da şöyle demektedir: Küçük için iki durumdan bi­risi sözkonusudur. Ya erkek çocuktur yahut kız çocuktur Erkek çocuk ise na­sıl İdare edip tasarrufta bulunduğunu öğrenmek için bir ay bir süreyle evin nafakasını kendisinin görüp gözetmesini ister. Yahut da kendisinde tasarruf­ta bulunmak üzere ona az bir miktar mal verir. Bununla birlikte o malını te­lef etmemesi için de onu gözetmeyi İhmal etmez.

Telef edecek olursa, vasinin onun. tazminatım ödemesi de gerekmez. Eğer yetimin uygun olanı araştıran bir kimse olduğunu görürse, malım ona teslîm'eder ve bu hususta ona karşı da şahid tutar

Eğer himayesi altındaki çocuk kız ise, ipin eğirlilmesi pamuğun teslim edi­lip ücretinin ödenmesi ile eğrilmiş İp olarak geri alınması ve bunun kalite­sinin kontrol edilmesi hususunda eğiıicileri yakından ukibi gibi; ev hanımı­nın bu ve benzeri işleri ve evini idare etmesi, işlerini yakından takip edebil­mesi için gerekli miktar verilir.

Eğer bu kız çocuğunun reşit olduğunu lesbir ederse aynı şekilde malını ona teslim eder ve ona karşı şahid bulundurur. Aksi takdirde her ikisinin de reşitliği ortaya çıkıncaya kadar hacr altında kalmaya devam ederler.

el-Hasen, Mücalıid ve başkaları der kî: Akılları, dindarlıkları ve mallarım artırıp çoğaltmaları hususunda onları denerler. [96]

3. Bulûğ ve Bulûğa Dair Bazı Hükümler:

Yüce Allah'ın: "Evlilik çağına erdikleri zamana kadar..." buyruğundan kasıt, ergenlik çağına ulaşmaktır. Çünkü yüce Allah bir başka yerde: "Sizden çocuklar baliğ oldukları takdirde..." (en-Nûr, 24/59) diye buyurmakladır. Bu­rada da baliğ olmaktan (ei Hulum) kasıt, bulûğ ve nikâlılanabilme halidir.

Bulûğ beş husus ile anlaşılır. Bunların üçü erkekler ve kadınlar arasında müşterektir. İkisi ise kadınlara hastır; bunlar da ay hali olmak ve gebe kal­maktır. Ay hali olmakla gebe kalmanın bulûğ demek olduğu hususunda ve farzlarla şer'î hükümlerin bunlar dolayısıyla vacib olduğu hususunda ilim adamları   arasında görüş ayrılığı yoktur.

Ancak geri kalan üç hususta görüş ayrılıkları vardır. Bunlardan ikisi olan tüylerin bitmesiyle yaş hakkında Evzâi, Şafiî ve İbn Ilanbel şöyle derlen On-beş yaş ihtilâm olmayanın bulûğ yaşıdır. Aynı zamanda bu İb<~ wchb, Ksbağ, Abdulmelik b. el-Macışun, Ömer b. Abdulaziz ile Medme'lilerdcn bir guru­bun görüşüdür. İbnü'l-Arabi de bunu tercih etmiştir. Bunlara göre bu yaşa ula­şan kimselere hadler uygulanır ve farzlar; eda etmesi gerekir.

Esbağ b. el-l-'erec der ki: Bizim kabul eniğimiz görüş ise şudur: Farzların yerine getirilmesinin gerektiği ve hadlerin uygulanabileceği bulûğ sınırı, onbeş yaştır. Bu benim en hoşuma giden ve bence en güzel görüştür. Çün­kü cihadda ve savaşta hazır bulunan kimseye ganimetten payın verildiği yaş sının budur.

Buna delil olarak îbn Ömer'in Hendek Gazvesi günü Rasûlullah'a arze-dilmesinî gösterir. O sırada İbn Ömer onbeş yaşında bulunuyordu. Hz. Pey­gamber de onun savaşa katılmasına izin vermişti. Oysa Uhud günü savaşa ka­tılması için henüz daha ondört yaşında bulunduğundan bu izni vermemiş­ti. Bunu Müslim rivayet etmiştir.[97]

Ebû'Ömer İbn Abdi'1-Berr derdi kî: Bu, doğum tarihi bilinen kimse hak­kında böyledir. Ne zaman doğduğu ve kaç yaşında olduğu bilinmeyen ya-hud da yaşını kabul etmeyen kimse hakkındaki uygulama ise, Nafı'den, onun Eslem'den, onun da Ömer b. el-Hattab (r.a)'dan yaptığı rivayete göre amel edilir. Buna göre Hz. Ömer ordu kumandanlarına şöyle bir mektup yaz­mıştır: "Şunu bilin ki, ustura kullanımına başlamamış hiçbir kimseye cizye yükümlülüğü koymayın." Hz. Osman da hırsızlık yapan bir genç çocuk hakkın­da: "Durumuna bakınız, eğer eteklerinde kıl bitmiş ise elini kesiniz" demiş­tir. Atiyye el-Kurazî der ki: Rasûlullah (sav) Kurayza oğullarının kontrol edilmesini emr etli. Onlardan her kimin tüyleri bitmiş ise hepsini Saad b. Mu-az'ın verdiği hüküm gereğince öldürdü. Henüz tüyleri bitmemiş olanları da hayatta bıraktı. Ben de henüz tüyleri bitmemiş olanlardan idim. O bakımdan bana ilişmedi.[98]

Malik, Ebu Hanife ve başkaları ise der ki: İhtüarn olmayan bir kimse hak­kında artık o yaşa erişen herkesin mutlaka ihtilâm olduğu yaşa ulaşmadık­ça baliğ olduğuna hüküm verilmez. Bu yaş ise onyedi yaştır. Artık had uy­gulanmasını gerektiren bîr iş yapacak olursa, ona had uygulanır.

Malik de bir seferinde şöyle demiştir: Böyle birisinin baiig olması sesinin kalınlaşması ve burun yumuşağının sertleşmesi ile anlaşılır.

Ebû Hanife1 den bir diğer rivayet daha gelmiştir ki; bu da ondokuz yaşı ile bulûğa hükmedileceği şeklindedir. Daha meşhur olan da budur. Kız çocuğu hakkında ise şöyle demektedir: Kız çocuğunun bulûğu onyedi yaşına ulaş­makla tahakkuk eder. Bununla birlikte gözetim altında bulundurulur, el-Lu'hıî ise ondan, onsekiz yaşa ulaşmakla kız çocuğun baliğ olacağı rivayet etmek­tedir.

Dâvûd (ez-Zâhirî) der ki: llıtilam olmadıkça çocuk kırk yaşına varsa da­hi yaşı sebebiyle bulûğa ermiş kabul edilmez.

Tüylerin (koltuk altlarında ve etekte) bitmesine gelince; kimi fukaha: Bu bulûğa delil kabul edilir, demektedir. Bu da İbnü'l-Kasım ve Salim'den riva­yet edilmiştir. Malik de bir seferinde böyle demiştir. Şafiî'nin iki görüşünden birisi bu olduğu gibi, Alımed, İshak ve Ebu Sevr de bu görüştedir. Bunun bu­lûğun bizzat kendisi olduğu da söylenmiştir. Şu kadar var ki onunla kâfirler hakkında hükme varılır ve tüyleri bitmiş olan öldürülür, tüyleri henüz bitme­miş olan kimseler ise esir alınan çocuklar arasına katılır. Bu da Şafiî'nin Atiy-ye el-Kurazî yoluyla gelen (az önce kaydedilen) hadis dolayısıyla söylediği bir diğer görüşüdür. Henüz sertleşmemiş tüylere ve biter gibi görünen dip­siz kıllara itibar edilmez. Hüküm bizzat kıllara terettüp eder.

Îbnü'l-Kasım der ki: Malik'î şöyle derken dinledim: Bana göre uygulama Ömer b. el-Hattab hadisine göredir: Eğer artık o ustura kullanıyor ise mut­laka ona had uygularım. Esbağ der ki; İbnü'l-Kasîîn bana dedi ki: Bununla birlikte ben hem tüylerin bitimi hem de bulûğ bir arada olmadıkça ona had-din uygulanması hoşuma gitmez.

Ebû Hanife ise der ki: Tüylerin bilimiyle herhangi bir hüküm sabit olmaz.

Böyle bir şey bulûğ da değildir. Bulûğa delil de olamaz, ez-7,ührî ve Ata der­ler ki: İhtilam olmayana had yoktur. Aynı zamanda bu Şafiî'nin de görüşü­dür. Bir seferinde Malik de bu görüşe meyletmiştir. Malik'in bazı arkadaşla­rı da bu görüştedir. Bu görüşün zahirine göre İse yaşa ve tüy bitimine itibar edilmez.

İbnül-Arabî der ki: "Eğer İbn Ömer'in naklettiği hadis yaş hususunda de­lil olmuyor ise bunların yaş ve yıllarla ilgili olarak sözünü ettikleri her bir hu­sus asılsız bir iddia olur. Rasûlullah (sav)'ın geçerli ve uygun gördüğü yaş ise ona itibar etmeyenlerin ve bu konuda şer'î delil getiremeyenlerin görüşlerin­den daha uygundur. Aynı şekilde Peygamber (sav), Kurayza oğullan esirle­rine yaptığı uygulamada tüylerin bitmiş olmasına itibar etmiştir. Peygamber (sav)'ın itibar ettiği iki hususu terkedip tevile yönelen ve Peygamber'İn laf-zan muteber göstermediği Allah'ın da şeriatte kıyas ile varılacak bir sonuç ola­rak görmediği iki hususu kabul eden, bu gibi kimseleri ben nasıl mazur gö­rebilirim. Bunların mazereti ne olabilir?"

Derim ki: Bu (İbnü'l Arabi'nin) buradaki (bu âyeti tefsir ederken) söyle­diği sözdür. el-Enl'âl Sûresi'nde ise bunun aksini söylemektedir. Çünkü ora­da İbn Ömer'in hadisine baş vurmamakta ve bizim ilim adamlarımızın onu tevil ettiği gibi o da o hadisi tevil etmektedir. Bunun gereği de savaşmaya güç yetirip ona ganimetten pay verilen kişinin yaşı olan onbeş yaş ile buna güç yetiremedîğinden ona pay verilmeyen ve bundan dolayı da çoluk çocuk ara­sında değerlendirilen kimseler arasında fark gözetmektir Ömer b. Abdula-ziz'in bu hadisten (Atiyye el-Kurayzi hadisinden) anladığı da budur. Doğru­sunu en iyi bilen Allah'tır. [99]

4. Âyet-i Kerîmedeki "Reşitlik" ve "İstinâs”ın Manaları:

Yüce Allah'ın; "Şayet onlarda bir reşittik görürseniz mallarını kendi­lerine teslim edin" buyruğunda geçen  kelimesi, "görürseniz" an­lamındadır. Yüce Allah'ın: Tür tarafında bir ateş gördü..."(el-Kasas, 28/29) buyruğundâki kelime de bu manadadır. el-Ezherî der ki: Araplar: Git bak, kimseyi görecek mi­sin?" derler. Yani bak, gör gö^et anlamındadır. Şair en-Nâbiğa da der ki:

"Acaba bir kimse (avcı) var mı diye bakimp duruyordu..."

Şair burada kendisine hücum edecek bir avcı var mı diye etrafına bakı-nıp duran ve böylelikle ondan sakınmaya çalışan bir yaban öküzünü kastet­mektedir. Gördüm, hissettim, buldum kelimelerinin

aynı anlama olduğu da söylenmiştir. İşte yüce Allah'ın: "Şâyei onlarda bir

reşitlik görürseniz" buyruğu da bu kabildendir. Onların reşit olduğunu bi­lirseniz, demektir Bunun asıl anlamı ise; reşit olduklarını görürseniz, şeklin­dedir.

Genelde herkes: Reşitlik kelimesini "ra" harfini Ötreli "şin" harfi­ni de sakin olarak okumuştur, cs-Sülemî, İsa, es-Sekafi ve İbn Mes'ud İse bu kelimeyi ura" harfini de ıişin" harfini de üstün olarak okumuşlardır ki, bu iki türlü okuyuş iki ayrı söyleyiştir. Âyet-i kerimede geçen bu şekliyle kelime­nin, “”'m mastarı, “”'ın ise “”'m maştan olduğu söylenmiştir.  “”kelimesi de böyledir. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır[100]

5. Reşitliğin Mahiyeti:

İüm adamları yüce Allah'ın: "Keşitlİk" buyruğunun tevili hususunda fark­lı görüşlere sahiptir. el-Hasen. Katâde ve başkaları der ki: Bundan kasit, akıl ve dinde bir salâhtır. îbn Abbas, es-Süddî ve es-Sevrî de der ki: Bundan ka-stt akılda salâh ve malın muhafaza edilmesidir. Said b. Cübeyr ile eş-Şa'bî der ki: Kişinin sakalı uzayıp gider ama bununla birlikte henüz reşit olmamış ola­bilir- Böyle bir durumda yaşlı başlı bir insan olsa dahi malı o yetime veril­mez. Tâ ki onun reşit olduğu görülünceye kadar. ed-Dahhak ta böyle demiş­tir: Yetim, malım ıslah ettiği görülüp bilininceye kadar yüz yaşma varsa da­hi malı kendisine teslim edilmez. Mücahid de der ki: Burada reşitlikterı ka­sıt, özel olarak akıldaki bir reşıtUktİr.

İtim adamlarının çoğunluğu ise, reşitliğin ancak bulûğdan sonra sözko-nusu olduğu ve eğer bir kimse îhtilâm olacak yaşa geldikten sonra, reşit ol­mamış ise isterse yaşım başım almış olsun, üzerindeki lıacr kaldırılmaz. Bu Malikin ve başkalarının görüşüdür.

Ebû Ilanife ise der ki: Hür ve baliğ olan bir kimse eğer adam olmak nok­tasına ulaşmış İse lıacr altına alınmaz- Aklıbaşında olduğu takdirde, isterse insanların en fâsıkı ve en ileri derecede malını saçıp savuran bir kimse ol­sun. Züfer b, el-Huzeyl de bu görüşü benimsemiştir. Bu, en-Nelıaî'nin de ka­bul ettiği görüştür. Onlar bu hususta Katade'nin Enes'ten yaptığı şu rivaye­ti deli! gösterirler: Buna göre Habban b. Munkiz bu hususta yeterli olmamak­la birlikte alış veriş yapardı. Ey Allah'ın Rasûlü, onu hacr altına al, çünkü bu konuda gerekli becerisi olmadığı halde, alış veriş yapıp duruyor, dediler. Pey­gamber (sav) onu yanına çağırıp: "Alış veriş yapma" diye buyurduysa da o: Ama yapmadan edemiyorum, dedi. Bu sefer Hz. Peygamber ona şöyle bu­yurdu: "Alış veriş yaptığın zaman aldatmak olmasın, de ve senin için üç gün muhayyerlik vardır."[101]

İşte bu kanaati savunanlar derler ki: Yakınları tasarruflarında aldandığı için hacr allına alınmasını Hz. Peygamber'd en istedikleri halde, o bunu kabul et­mediğine göre, hacr'in caiz olmadığı da sabit olmuş demektir. Ancak bu hu­susta onların lehine delil olacak bir taraf yoktur. Çünkü bu, d-Bakara Sûre-si'nde (2/282. âyet, 17- başlıkta) de açıkladığımız gibi o kişiye has bir durum­dur. Başkasının durumu böyle değildir.

eş-ŞafİÎ der ki: Eğer kişi mahnı ve dinini ifsad eden yahut dinini değil de yalnızca malini ifsad eden bir kimse ise, hacr altına alınır. Şayet dinini ifsad edip de mahnı ıslah eden bir kimse ise, bu hususta İki görüş vardır. Bunlar­dan birisine göre hacr allına alınır. Ebu'l-Abbas b. Şüreylı'in tercihi budur. İkin­ci görüşe göre ise hacr altına alınmaz. Ebu tshak el-Mervezî'nin tercih etti­ği görüş de budur, Şafii mezhebinde daha zahir (kuvvetli) görünen görüş te budur. es-Sa'İebî der ki: Burada bizim sözünü ettiğimiz sefih'in hacr altına alınması hususu aynı zamanda Osman, Ali, Zübeyr, Âişe, İbn Abbas, Abdul­lah ve İbn Cafer (Allah hepsinden razı olsun); Eabiinden de Şüreyh bu gö­rüştedirler.

Fukaha'dan da Mâlik, Medineliler, Evzaî, Şamlılar, Ebû Yusuf, Muhammed, Ahmed, İslıak ve Ebu Sevr de bu görüştedirler. es-Sa'lebî der ki: Bizim mez-heb alimlerimiz bu meselede icma olduğunu iddia etmişlerdir. [102]

6. Reşitliği Anlaşılan Kimseye Malını Teslim Etmenin Şartları:

Bu husus anlaşıldığına göre şunu bil ki; malm teslim edilmesi İki şartla olur. Bunlar da; reşitliğin anlaşılması ile baliğ olmaktır. Eğer bunlardan birisi bu­lunup da diğeri bulunmazsa, malın teslim edilmesi caiz değildir. Âyetin nassı bunu gerektirmektedir. Bu aynı zamanda İbnü'l-Kasım Eşheb ve İbn Ve-hb'in Malik'ten âyet ile ilgili olarak yaptığı rivayettir.

Ebû Hanife, Züfer ve Nehaî dışında fukahâ topluluğunun da görüşü bu­dur. Bunlar yirmibeş yaşa ulaşmak suretiyle reşitliğin görülüp anlaşılması şar­tını kabul etmezler. Ebû Hanife der ki: Çünkü bu yaşa gelen bîr kimse de­de olabilecek yaştadır. Bu ise onun görüşünün zayıf olduğunu ve Ebu Bekr er-Razi!nin Ahkâmu'l-Kur'ân adlı eserinde, Ebû Hanife lehine daha önceden geçtiği üzere iki âyeti değerlendirerek gösterdiği delilin, zayıflığını da orta­ya koymaktadır. Çünkü böyle bir şey, mutlak ve mukayyed kabilindendir. Mut­lak olan buyruk ise, usul âlimlerinin ittifakı ile mukayyet olana havale edi­lir, (Yani mukayyed'in getirdiği kayda itibar olunur). Eğer bir kimsenin bah­tı yoksa, onun dede olabilmesi ne ifade eder.

Şu kadar var ki bizim (Maliki mezhebine mensub) ilim adamlarımız, kız çocuk hakkında bulûğ ile birlikle kocasının onunla gerdeğe girmesi şartını koşmuşlardır. İşte o takdirde reşitlik hususunda gerekli deneme tahakkuk et­miş olur.

Ebû Hanıfe ile Şafiî bu görüşte değildirler. Onlar erkek ve kız çocuklar­da denemeyi az önce açıkladığımız şekilde kabul etmişlerdir. Şu kadar var ki bizim ilim adamlarımız şu sözleriyle aralarında fark görürler: Kız çocuğu erkek çocuğundan farklıdır. Çünkü kız çocuğu perde arkasındadır, işlerle ha­şir neşir olmaz. Bakire olduğundan dolayı da dışarılara çıkmaz. O bakımdan kız çocuğu hakkında onun nikâhlanması şartı gözönünde bulundurulmuştur. O vesile ile bütün maksatları anlamış olur, Erkek ise ondan farklıdır. Çünkü o tasarrufta bulunmak ve ilk yetişme çağından bulûğuna kadar insanlarla kar­şı karşıya bulunmak suretiyle bir takım bilgilere sahip olur. Bulûğ ile de ak­lı kemale erer. Böylelikle onun için maksat da hasıl olur.

Bununla birlikte Şafiî'nin görüsü daha doğrudur. Çünkü eğer kadın bü­tün iş ve maksatlarını bilen, malını saçıp savurmayan birisi ise, bizzat koca­sının onunla ilişkide bulunup haşefesini sokmuş olması reşitliğini hiç bir şe­kilde artırmaz.

Diğer taraftan ilim adamlarımız işi daha ileriye götürerek şöyle derler: Ko­casının kendisiyle gerdeğe girmesinden sonra çeşitli durumlarla içli dışlı ola­cak şekilde bir sürenin geçmesi de kaçınılmazdır, İbnü'l-Arabî der ki: Bu sü­renin belirlenmesi hususunda tlim adamlarımız birçok görüş ortaya koymuş­lardır. Babası olan kiz hakkında beş, altı ve yedi yıl ileri sürülmüş olması, bu görüşlerin bir kısmıdır. Babası da vasisi de bulunmayan yetim kız hakkında İse gerdeğe girmesinden sonra bîr yıl tesbit etmişlerdir. Ebedi olarak velayet altında tutulan kız için de, rüştü sabit olacağı zamana kadar, diye sınır ge­tirmişlerdir. Ancak bütün bunlara dair delil yoktur, Babası bulunan kız hak­kında bir takım yıllar sınırını getirmek oldukça zordur. Yeüm kız hakkında bir yıl diye sınır belirlemek ondan da zordur- Reşitliği açıkça ortaya çıkınca­ya kadar velayet altında bulunan kızın hacrinin devamına gelince; (reşitliği ortaya çıkınca) artık vasi, üzerindeki hacrini kaldırır, yahut da hakim o kızı onun hacri altından çıkartır, Kur'ârTın zahirinden anlaşılan budur.

Bütün bunlardan gozerilen maksat ve anlatılmak islenenler, yüce Al­lah'ın: "Şayet onlarda bLrreşitlik görürseniz" buyruğunun kapsamına gir­mektedir. O halde reşitliğın itibara alınması biricik yol olarak karşımıza çık­maktadır. Şu kadar var ki reşitliğın görülmesi, rüşte erenin durumunun fark-lılığına-göre farklılık arzeder. İşte sen bunu iyice belle; bunu esas alarak hü­kümler çıkar; fakat kendisine dair delil bulunmayan tahakkümlerden de uzak dur.[103]

7- Babası Bulunup Hacr Altındaki Kız Çocuğun Fiillerinin Hükmü:

Babası bulunan kız çocuğun bu süre (hacr süresi) içerisinde yaptıkları hu­susunda fukahâ farklı görüşlere sahiptir. Hacrin devamı dolayısıyla yaptık-lan red olunan işler diye değerlendirilir; hacrden sonra yaptıkları ise, caiz ola-

rak değerlendirilir, denilmiştir.

Diğer bir kısmı ise bu süre zarfında yaptıkları, yaptığı işin doğruluğu or­taya çıkmadıkça, reddedilecek işler olarak kabul edilir. Bundan sonra yap­tıkları ise, selîhliği ortaya çıkıncaya kadar geçerli olarak kabul edilir.

8. Hacri Bitene Malını Teslim Etmenin Formaliteleri:

Hacr akında bulunan kimseye malını geri teslim etmek için Sultana (Dev­let yetkilisine) gerek var mıdır yok mudur, hususunda farklı görüşler vardın Bir kesim bu işin mutlaka Sultana götürülmesi ve onun huzurunda reşitliği-nin sabit olduktan sonra, malının ona teslim edilmesi kaçınılmazdır derken, bir diğer kesim de şöyle demektedir: Bu husus vasinin içtihadına bırakılmış­tır. Bu konuda işin Sultana götürülmesine gerek yoktur.

îbn Atiyye der ki; Günümüz vasilerinde doğru olan ise bu işin Sultana gö­türülmesinden ve onun huzurunda reşitliğinin tesbit edilmesinden uzak durmamaktır

Çünkü günümüzde bu husus çok az gerçekleşmekle birlikte vasîlerin ço­cuğu reşit kabul etmek, serihUği dolayısıyla hacı altında bulunanı ibra etmek üzere birbirleriyle anlaştıkları görülen bir husustur. [104]

9. Reşitliği Tesbit Edildiğinden Malın Kendisine Teslim Edilmesinden Sonra Tekrar Sefihliği Görülecek Olursa:

Reşitliğinin ortaya çıkması sebebiyle malı kendisine teslim ediidikten sonra, savurganlığı ve doğru dürüst inalını idare edememesinin ortaya çık­masıyla tekrar sefil iliğe dönecek olursa, bize (Maliki mezhebine) göre hac­ri geri döner.

İki görüşünden birisine göre Şafiî de bu görüştedir.

Ebû Hanife ise tekrar hacri geri dönmez; çünkü o âkil ve baliğdir, der- Bu­na delil ise had ve kısaslardaki ikrarının geçerli olduğunun kabul edilme­sidir.

Bizim delilimiz yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: "Allah'ın sizin içingeçim-lik kıldığı mallarınızı beyinsizlere vermeyin." (cn-Nisâ, 4/5) Yüce Allah bir başka yerde de şöyle buyurmaktadır: "Eğer üzerinde hak olan (borçlu) be­yinsiz yahut zayif olur yahut bizzat yazdırmaya gücü yetr&ezse onun veli­si adaletle yazdırsın." (el-Ba.ka.ra, 2/282)

Bu buyruklarda böyle bir kimsenin sefih olarak hacr altına alınması ile ser­best bırakılmasından sonra bu sefihliğin tekrar başgöstermesi arasında fark gözetilmemektedir. [105]

10.  Vasinin Yetimin Malında Tasarrufunun Sınırları:

Vasinin yelimin malında babanın yapma hakkına sahip olduğu ticaret, ibdâ'[106] alım ve satım gibi işleri yapması caizdir. Aynî ma Harından, ekin, davar gibi mallarından zekâtını ve fitresini de ödemesi gerekir. İşlediği cinayetle-rin diyetlerini ve para bedellerini, telef ettiği şeylerin kıymetlerini, anne-ba-banm nafakası ile ödenmesi gerekli diğer haklan da öder.

Yetimi evlendirmesi ve onan adına malından melırirû ödemesi caizdir. Onun adına cariye yatın alabilir, onun haklarını gözetmek şartıyla leh ve aley­hine sulh yapar.

AlacakİLİarın bazılarının borçlarını ödeyip geriye diğer borçlarını ödeye­bilecek kadar bir miktarı kalmış ise, vasinin bu yaptığı uygulama caiz (ge­çerli) dir. Şayet malının geri kalan kısmı lelcf olursa, diğer alacaklıların va­si üzerinde alacak bir şeyleri olmaz. Aynı şekilde borçlarını tahsil etmiş olan­lardan da alacakları olmaz. Alacaklılar malın bütününü borçlarına karşılık al­dıktan sonra, başka alacaklılar gelecek olursa, eğer vasi geri kalan borçlan biliyor yahut ölmüş kimsenin ödenmemiş borçları yapmış olduğu biliniyor ise- o takdirde vasi hisselerine uygun olarak kendilerine isabet edecek olan miktarı bu alacaklılara tazminat olarak öder ve daha önceden borçlarını tah­sil etmiş olanlara o miktarda rücü' eder (geri alır). Şayet bu durumu bilmi­yor ve ölen şahsın da. böyle bir borçla borçlandığı bilinmiyor ise, vasinin her­hangi bir yükümlülüğü olmaz.

Eğer vasi şahid tutmaksızın ölenin borcunu ödeyecek olursa, tazminatı­nı öder. Şayet şahid tular ve şahidlerin öldüğü vakte kadar iş uzayıp gider­se (yani geri kalan alacaklıların alacaklarını İstemesi bu vakte kadar kalırsa) herhangi bir şey ödemesi gerekmez. Bakara Sûresi'nde yüce Allah'ın: "Şa­yet onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir.. " (2/220. âyet, 6. başlıkta) buyruğunu açıklarken, vasinin harcama (infak) ve diğer hu­suslara dair hükümlerini yeteri kadar açıklamış bulunuyoruz.

Cenab-ı Allah'a hamd olsun-[107]

11. Yetimlerin. Mallarını Büyümeden Önce Yemeye Kalkışmak:

Yüce Allah'ın: "Büyüyecekler diye onları israfla tez elden yemeyin" buy­ruğundan maksat, -hitabın delili nazarı itibara alınarak- israfa sapmaksızm mal­larını yemenin caiz olduğunu anlatmak değildir. Aksine inaksal, yetimlerin mallarını yemeyiniz, çünkü o bir israftır, demektir. Şanı yüce Allah vasilere -ileride açıklanacağı üzere- kendileri için mubah olan miktarın dışında ye­timlerin mallarından yemeyi yasaklamaktadır.

İsraf; sözlükte ifrata kaçmak ve haddi aşmak demektir. Âl-i İmran Sûre-si'nde (3/147. âyette) bu hususa dair açıklamalar geçmiş bulunmaktadır, İs­raf aynı zamanda infak ve harcamada yanlışlık yapmak demektir. Şair'in şu beyiti bu kabildendir:

"Onlar sekiz kişi tarafından güdülen yüz deve verdiler Bu bağışlarında ne bir başa kakma vardır, ne de bir israf."

Yani verdikleri bu yerlerde hatalı davranmıyorlar. Bir başka şair de şöy­le demektedir:

Ye onlardan biri&i, atlar kendilerini çiğ^yip geçerken: Çok israf ettiniz

(lıaddî aşıp yanlışlık yaptınız), dedi. Biz de: Gerçekten biz böyle israf edenleriz, diye cevap verdik."

en-Nadr b. Şumeyl der ki: Şeref, .savurganlık ve gaflet anlamına geiir. İle­ride yüce Allah'ın İzniyle el-En'am Sûresi'nde (. 6/110. âyet 23. başlıkta) is­rafa dair daha geniş açıklamalar gelecektir.

Tez elden" buyruğunun manası onlar büyümeden önce, acele ederek de­mektir. Büyümek ise bülûg halidir. Tez elden (el-bidâr) kelimesi mübadere şek­linde de aynı manada kullanılabilir. Tıpkı kıtal ve mukatele kelimelerinde ol­duğu gibi. Bu kelime Câyet-i kerimede) "isrâfen" buyruğuna atf edilmiştir.

"Büyüyecekler diye" buyruğu ise "bidat" kelimesi ile mahallen man-subdur. Anlamı da şudur: Yani ey yetimin vasisi, hacrin (himayen, gözetimin.) altında bulunanın malını ganimet bilerek, reşit olup da malım almadan ön­ce elini çabuk tutayım deyip yemeye kalkışmayasın.

Buyruğun bu şekildeki açıklanması îbni Abbas ve başkalarından nakle­dilmiştir. [108]

12. Zengin Vasi, Yetimin Malından Yememelidir:

"Zengin olan afi fi i k etsin" buyruğunda yüce Allah, yetimlerin malların­dan vasilere nelerin helâl olduğunu beyan etmektedir. Bununla zengine velayeti altındaki yetimin malını yemekten uzak durmasını emretmekte, la-kir olan vasiye de onun malından maruf ölçüler içerisinde yemeyi mubah kıl­maktadır.

Kişinin bir şeyden uzak durmasını, kendini alıkoymasını ifade etmek

üzere; kelimeleri afiftik etti, afif davrandı, anlamında kul­lanılır. Bir şeyden afiftik etmek o şeyi terk etmek demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: "Nikahlanmak imkânı bulamayanlar da iffet­li davransınlar." (en-Nûr, 24/33) İffet, helâl olmayan ve yapılmaması gere­ken şeylerden uzak durmak demektir.

Ebû Dâvûd, Huseyn el-Muallim yoluyla Amr b. Şuayb'dan o babasından, o da dedesinden rivayetine göre bir adam Peygamber (sav)'ın huzuruna ge­lerek şöyle dedi: Ben fakirim ve hiçbir şeyim yok. Himayem altında da bir yetimim var (onun malından yiyebilir miyim)? Bunun üzerine Hz. Peygam­ber şöyle buyurdu: "İsrafa sapmaksızın, savurganlık etmeksizin ve onun ma­lından da kendin için bir şey satmaya^ biriktirmeye kalkışmaksızm yetiminin malından yiyebilirsin."[109]

13.  İffetli Davranmaları Yahut Maruf Ölçüler İçerisinde Yemeleri Emrolunan Muhatapların Kimliği;

ilim adamları, muhatapların kimler oldukları, bu âyet-i kerimeden kimle­rin kastedildiği hususunda, farklı kanaatlere sahiptir. Müslim'in Sahih'inde Hz. Aişe'den yüce Allah'ın: "Zengin olan afifiik etsin, fakir olan da örfe göre yesin" buyruğu ile İlgili olarak şöyle dediği nakledilmektedir: Bu buyruk, gö­zetimi altında yetim bulunan ve onun durumunu İslah etmeye çalışan, yeti­min velisi hakkında nazil olmuştur. Eğer muhtaç bir kimse ise yetimin ma­lından yemesi caiz olur.

Bir rivayette de; malının miktarına göre maruf ölçüler içerisinde... denil­mektedir.[110]

Kimisi de şöyle demektedir: Maksat şudur: Eğer yetim zengin ise ona bol bol harcamada bulunur ve kendisi de yetimin malına elini sürmez. Şayet fa­kır ise, ona malının miktarına göre harcamada bulunur. Bu açıklamayı Rabia ile Yalıya b. Said yapmıştır.

Ancak birincisi cumhurun görüşü olup sahih olan görüştür. Çünkü yetim, küçüklüğü ve sefihliği dolayısıyla kendi malında tasarrufta bulunması husu­sunda muhatap alınmaz. Doğrusunu en iyi bilen Allah’tır. [111]

14.  Maruf Ölçüler İçerisinde Yemenin Mahiyeti;

Cumhur, maruf ölçüler içerisinde yemenin mahiyeti hakkında farklı gö­rüşlere sahiptir.

Bir topluluk der ki: Burda maruf ölçüler içerisinde yemek, muhtaç oldu­ğu vakit yetiminin malından borç alması, ödeme imkânı olduğunda da o borcunu ödemesi demektir. Bu, Ömer b. el-Hattab, İbn Abbas, Abîde (es-Selmâ-nî), İbn Cübeyr, eş-Şa'bî, Mücahid ve Ebu'l-Âliye'nin görüşüdür. Aynı zaman­da el-Evzaî de bu görüştedir Bununla birlikte, ihtiyacı olan miktardan faz­lasını da borç almaz. Hz, Ömer der ki: "Şunu bilin kt, ben Allah'ın malına kar­şı kendi durumumu, velinin yetimin malına karşı durumu gibi tesbit ettim. Eğer ihtiyacım olmazsa afiflik ederim. Eğer fakir düşersem maruf ölçüler içe­risinde yerim. Ödeme imkânım olduğu vakit de o aldığımı öderim."[112]

Abdullah b. el-Mübarek de Asımdan, o Ebul-Aliye'den şunu rivayet et­mektedir; "Fakir olan da örfe göre yesin" yani borç olmak üzere yesin^ de­dikten sonra: "Mallarını kendilerine geri verdiğiniz zaman onlara karşı şa-hid bulundurun" buyruğunu okudu.

ikinci bir görüş de İbrahim, Atâ, Hasan-ı Basrî, Nehâî ve Katâde'den ri­vayet edilmiştir. Buna göre onlar, maruf ölçüler içerisinde bir şeyler yiyen fa­kir vasinin, o yediklerini ödeme yükümlülüğü yoktur Çünkü bu onun yeti­me nezaret etmesinin bir hakkıdır, Fukahânm kabul ettiği görüş de budur. e]-Hasen ayrıca der ki: Bu, Allah tarafından ona yedirilen, ikram edilen bir miktardır. Çünkü o açlığını giderecek kadar yer, avretini örtecek kadar giyi­nir. Bununla birlikte kalitesi yüksek keten ve takım elbiseler giyinme yolu­na gitmez-

Bu görüşün sıhhatine delil ise, ümmetin şu husus üzerinde icmâ' etmiş ol­masıdır Müslümanların işlerini görüp gözeten İmamın (İslâm Devlet başka­nının) maruf ölçüler içerisinde yediğini ödemek yükümlülüğü yoktur. Çün­kü yüce Allah, onun payını Allah'ın malı arasında olmak üzere tesbit etmiş­tir O bakımdan Hz. Ömer'in söylediği kabul edilen: "Eğer imkânım olursa aldığımı öderim" şeklindeki ifadesinde (öbür görüşü savunanların lehine) de­lil yoktur.

İbn Abbas, Ebu'l-Âliye ve eş-Şa'bî'den rivayete göre maruf ölçüler içeri­sinde yemek, nasıl uyuz develeri katranlıyor, kaybolan bir malı ilan ediyor, havuzları su sızdırmasın diye sıvıyor, hurmaları topluyor ise, onun gibi da­varların sütlerinden yararlanmak, malın aslına zarar vermemek şartıyla kö­leleri istihdam etmek ve bineklerin sınma binmek gibi faydalar sağlamakla olur. Malların ayni kısmına ve asıllarına gelince; vasinin bunlardan birşey al­ma hakkf yoktur.

Bütün bunlar fukahânm şu sözlerinin kapsamına dahildir: O yaptığı işin ücreti kadarını alabilir. Bir gurup; işte maruf ölçüler içerisinde yemek budur. Bunun için Öötme yapması sözkonusu değildir, fakat bundan fazla yemesi ise haram kılınmıştır. cl-Hasen b. Salih b. Hayy -tbn Hayvan da denilir- ise babanın tayin ettiği vasi ile hakimin tayin ettiği vasi, arasında fark gözetmektedir. Ona göre babanın tayin ettiği vasi maruf ölçüler içerisinde yetimin ma­lından yiyebilirse de, hakimin tayın ettiği vasinin herhangi bir şekilde yeti­min malından yeme imkânı yoktur. îşte bu da üçüncü bir görüştür.

Konuyla ilgili dördüncü bir görüş de Mücahid'den şöylece rivayet edilmek­tedir: Vasi, yetimin maundan borç da alamaz, başka bir yolla da alamaz. Onun kanaatine göre âyet-İ kertme yüce Allah'ın şu buyruğu ile nesli edilmiştin "Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin. Aranızda kar­şılıklı bir anlaşma ile gerçekleştirdiğiniz bir ticaret olması müstesna." (en-Nisâ, 4/29) Böyle bîr yolla yemek ise, bir ticaret değildir. Zeyd b. Eslem de der ki: Bu âyet-i kerimedeki ruhsat yüce Allah'ın: "Şüphe yok ki zulüm­le yetimlerin mallarını yiyenler..." (en-Nisâ, 4/10) buyruğu ile nesh edilmiş­tir. Bişr ir el-Velid de libu Yusuf'tan şöyle dediğini nakletmektedir: Bilemi­yorum, belki de bu âyet-i kerime yüce Allah'ın: "Ey iman edenler! Malları­nızı batıl yollarla yemeyin, aranızda karşılıklı bir anlaşma ile gerçekleştir­diğiniz bir ticaret olması müstesna" (en-Nisâ, 4/29) buyruğu ile nesh edil­miştir.

Konu ile ilgili bir beşinci görüş ise; ikâmet hali ile yolculuk hali arasın­da fark gözeten bir görüştür. Eğer yetim ile birlikte şehirde ikamet etmekte ise; onun malından yiyemez. Şayet onun için yolculuk yapma gereğini du­yarsa o takdirde ihtiyaç duyduğu kadarını alabilir. Ve ondan herhangi bir şey brriktiremez. Bu, Ebû Hanife ile onun iki arkadaşı Ebû Yusuf la Muhammed'in görüşüdür.

Alttncı bir görüş; Ebû Kilâbe der ki; O topladığı mahsullerden maruf öl­çüler içerisinde yesin. Onun nakdî servetinden İse, borç olsun, başka türlü olsun herhangi bir şey almak hakkına sahip değildir.

Yedinci bir görüş İkrime, İbn Abbas'uın: "Fakir olan da öffe göre yesin" buyruğu ile ilgili olarak şöyle dediğini nakleder: Eğer muhtaç olur ve zorun­lu bir ihtiyaç duyarsa (yesin). eş-Şa'bı der ki: Böyle bir durumda kan ve do­muz eti yemesi helâl olacak olursa yetimin malından alır» daha sonra öde­me imkânı bulursa öder. en-Nelıhas ise der ki: Böyle bîr görüşün anlamı yok­tur Çünkü bu derecede zaruret haline düşecek olursa, o yetimin malından olsun, onun dışında başkasının malından kendisini hayatta tutacak kadarı­nı alabilir.

Yine ibn Ab bas ve en-Nehaî der ki: Maksat vasinin kendi malından ma­ruf ölçüler içerisinde yemesidir Tâ ki yetimin malından yemeye muhtaç ol­masın. Böylelikle zengin kimse zenginliği dolayısıyla afiftik etmiş olur, fakir kimse de kendisine (kendi öz malandan) harcamalarını alabildiğine kısar ki, yetiminin malına ihtiyaç duyacak hale düşmesin,

en-Nehlıas der ki: Bu açıklama bu âyet-i kerimenin tefsiri ile Ügiii olarak

yapılan rivayetlerin en güzelidir. Çünkü başkalarına ait mallar mahzur (hak-sîz yere el sürülmesi haram) olan mallardır. KaL'î bir delil ile olmadığı süre­ce o mallardan herhangi birine el sürmek serbest olamaz.

Derim ki: el-Kiyâ, et-Taberî, Ahkâmu'l-Kur'ân adlı eserinde bu görüşü ter­cih ederek şöyle demektedir: Seleften bazı kimseler bu âyet-i kerimenin hük­mü gereğince vasinin küçüğün malından israf sınırına ulaşmayacak bir mik­tarda yiyebileceği vehmindedir. Bu ise yüce Allah'ın: "Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin. Aranızda karşılıklı bir anlaşma ile gerçekleştirdi­ğiniz bir ticaret olması müstesna" (en-Nisâ, 4/29) buyruğuna muhaliftir. Böy­le bir şey ise yetimin malında tahakkuk etmemektedir. Yüce Allah'ın: "Zen­gin olan afiflik etsin" ifadesi, kişinin kendi malı ile alâkalıdır, yetimin ma­lı ile değil. Bunun da manası şudur: Yetimin malını kendi mallarınızla birlik­te yemeyiniz. Aksine yalnızca kendi mallarınızdan yemekle yetininiz. Buna yüce Allah'ın; "Onların mallarını mallarınızla karıştırarak yemeyin. Mu­hakkak bu büyük bir günahtır" < en-Nisâ, 4/2) buyruğu da buna delâlet et­mektedir. Yüce Allah'ın: "Zengin olan afiflik etsin, fakir olan da örfe gö­re yesin" buyruğu ile de yetecek miktarı aşmama hususu açıkça ortaya çık­makladır. Tâ ki yelimin malından yemek gereğim duymasın. İşte âyel-i ke­rimenin ihtiva ettiği anlamın tamamı budur Bizler başkasının malını rızası ol­maksızın -özellikle de yetim hakkında- yemeyi yasaklayan muhkem bir ta­kım âyetlerle karşı karşıya bulunuyoruz. Bu âyet-i kerimenin ise bir kaç ma­naya gelme ihtimali olduğunu görmekteyiz. O halde bu âyet-i kerimeyi ko­nu ile ilgili diğer muhkem âyetlerin manasına göre anlamak kaçınılmaz bir haldir.

Konu ile ilgili .selefin kanaatine destek bulmak amacıyla: Hakimler de müs-lümanlara yaptıkları iş dolayısıyla rızıkl arını (maaşlarını) almaktadır. Vasiyi de aynı şekilde yetim için çalışan bir kişi olarak göremez miyiz ve niçin yap­tığı iş kadar ücret almasın? diye bir som sorulacak olursa ona şöyle cevap ve­rilir:

Şunu bil ki, seleften hiçbir kimse vasinin zengin olmakla birlikte küçük çocuğun malından birşeyler almasını vasi için caiz kabul etmemiştir, Halbu­ki hakimin durumu böyle değildir. İşte bu, iki mesele arasındaki bir farktır. Aynı şekilde islâm'ın gerekli kıldığı işleri İfa eden l'akihlerin, hakimlerin ve halifelerin aldıkları malların muayyen bir maliki yoklur. Şanı yüce Allah bu sahipsiz malı belli bir lakım niteliklere sahip bazı sınıflara tahsis etmiştir. Ha­kimler de bu sınıflardan birisidir. Vasi ise yaptığı iş karşılığında muayyen bir kimsenin malını onun rızası olmaksızın almaktadır. Yaptığı işin miktarı ve ma­hiyeti ise meçhuldür. Aldığı ücret de meçhuldür. Böyle bîr şeyin ise hak edil­me ihtimali uzaklır.

Derim ki- hocamız İmam Ebul-Abbâs şöyle derdi: Fğer yetimin malı, ve­lisini kendi özel ihtiyaçlarını ve işlerini aksatacak derecede meşgul edecek şekilde büyük bir uğraşıyı gerektirecek kadar çok ise, o takdirde veliye yap­tığı işin ücreti tesbit edilir. Şayet kişiyi kendi ihtiyaçlarını görmekten alıkoy­mayacak kadar önemstz ise, o maldan hiçbir şey yemez. Bununla birlikte ye­time zarar vermeksizin ve çoğa da kaçmaksızın az miktarda bir süt İçmesi, yahut az miktarda yiyecek veya yağ yemesi de müstehabtır Hatta adeten ta­rafların biribirierine müsamaha ettikleri görülegeien miktarda dahi yiyebilir. Hocamız devamla der ki: Sözünü etçiğimiz ücret, az miktarda hurma, yahut süt yemek maruf" olan şeylerdir. O bakımdan âyetin buna göre anlaşılması uy­gun düşmektedir. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır.

Derim ki: Bununla birlikte bundan daiıi sakınmak Allah'ın izniyle daha ia-ziletli oİandtr.

Miras paylaştırıcı hakimin alıp da rüsum adım verdiği ve ona tabi olan­ların yaptıkları talanlara gelince; ben bunun açıklanabilir veya helâl olabi­lecek tarafını bilmiyorum. Bunlar yüce Allah'ın: "Şüphe yok ki haksızlıkla ye­timlerin mallarını yiyenler karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar" (en-Nisâ, 4/10) buyruğunun genel kapsamına girmektedirler. [113]

15. Yetimlere Mallarını Teslim Ederken Şahid Bulundurmak:

Yüce Allah: "Mallarını kendilerine geri verdiğiniz zaman onlara kar­şı şahid bulundurun" buyruğunda, gerekli şekilde korunmaya yahut töhmet­leri izale etmeye dikkat çekmek üzere şahid tutmayı emretmektedir. Bu şe­kilde şahid tutmak, bjr gurup ilim adamına göre müstehaptır. Bu konuda da vasinin sözü kabul edilir. Çünkü vasi güvenilir (emin) bîr kimsedir.

Bir diğer kesim ise, bu tarzdır, demektedir. Âyetin zahirinden anlaşılan da budur; ve vasi sözü kabul edilen emin bir kimse değildir. Tıpkı kendisine ve­rileni geri verdiğini iddia eden vekil yahut yanında emanet bırakılan kimse gibidir. Çünkü vasi olsa olsa baba tarafından emin görülen bir kimsedir. Ba­ba onu emin gördüğü sürece onun başkası hakkında söyleyeceği söz, kabul edilmez. Nitekim vekil olan bir kimse, adil olarak bilindiği için kendisine em-rolunanı Zeyd'e verdiğini iddia edecek olursa, beyyine ile bunu ortaya koy­madığı sürece bu iddiası kabul olunmaz, İşte vasinin durumu da böyledir,

Ömer b, cl-Hattab (r.a) ile İbn Cübeyr'in görüşüne göre ise burada sözü geçen şahid bulundurmak, vasinin daha önce fakirken yeşimin malından al­dığı borcu bolluğu esnasında ödemesi hali hakkındadır.

Abîde der ki: Bu âyet-i kerime, yetimin malından birşeyJer yiyenin o mik­tarı ödemesinin vacib oluşuna bir delildir. Buna göre âyetin manası şöyle olur; Sizler yetimin malından bir miktar borç alır yahut yiyecek olursanız, bunu öde­meniz halinde şahid bulundurunuz.

Doğrusu ise lafzın hem bu hali hem de diğer halleri de kapsadığı şeklin­dedir.

Buyruğun zahirine göre maksat şudur: Sizler velayetiniz altında buluna­na herhangi bir hacamada bulunacak olursanız, şahid tutunuz. Tâ ki herhan­gi bir anlaşmazlık ortaya çıkacak olursa, beyyine getirmek imkânı bulunsun. Çünkü şahid tutmak suretiyle emanet olmak üzere kabz olunan her bir maldan ibra olmak, ancak onun ödendiğine dair şahid tutmakla mümkün olur. Çünkü yüce Allah: "Şahid bulundurun” diye buyurmaktadır. O halde şayet şahid tutmaköizm birseyler kabz etmiş ise, o kabzettiğini tekrar ödemesi ha­linde ödediği kimseye karşı bunu ödediğine dair şahid tutmasına gerek yoktur.

Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [114]

16.  Veli Ya da Vasi, Yetimi, Bedenen Korumakla da Mükelleftir.

Vasi ya da kefil (yetimi gözeten kişi ya da veli) yetiminin malını korumak, o malı uygun şekilde artırıp çoğaltmakla yükümlü olduğu gibi, küçüğü be­denen de korumakla yükümlüdür. Yetimin malını korumayı, gereken şekil­de zaptu rapt altına almakla gerçekleştirir. Bedenini de edebiyle korur. Bu anlamdaki açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi'nde (2/220. âyette) geç­miş bulunmaktadır.

Rivayete göre adamın birisi Peygamber (sav)'a gelip şöyle demiş: Benim himayem altında bir yetim vardır, Onun malından birseyler yiyeyim mi? H2. Peygamber şu cevabı verdi: "Hvet, onun malından kendin için mal ayırıp bi-riktirmeksizin ve onun malıyla kendi malını korumak yoluna gitmeksizin (yi­yebilirsin)." Peki ey Allah'ın Rasûlü onu döveyim mi? deyince, Hz, Peygam­ber: "Hangi sebepten kendi çocuğunu dövüyorsan o sebepten dolayı (döve­bilirsin),"[115]

Îbnü'l-Arabi der ki: (Bu) her ne kadar senet itibari ile sabit değilse de, her­hangi bir kimse artık bundan başka bir çare de bulamaz.[116]

17. Allah Herkesin Hesabını Görecek Olandır:

Yüce Allah'ın; "Hesap sonıcu olarak Allah yeter" buyruğu amellerinizi hesaba çeken ve onların karşılığını verecek kimse olarak Allah yeter, demek­tir. Bu herhangi bir hakkı inkâr eden herkes için bir tehdittir. Lafzatullah ba­şına gelen "be" harfi zaittir. Bu buyruk ref mahallindedir. [117]

7. Baba ve anne ile yakın akrabaların bıraktıklarından erkekler için bir pay, yine anne ve baba ile yakın akrabaların bıraktıkların-dan kadınlar için 4e bir pay vardır. Bu, o maldan -az veya çok olsun- farz kılınmış bir paydır.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı beş başlık halinde sunacağız:

1. Âyetler Arası İlişki ve Âyetin Nüzul Sebebi:

Yüce Allah yetimlerin durumunu sözkonusu ettikten sonra hemen ardın­dan mirasa dair hususları zikretmektedir.

Âyet-i kerime Ensardan Evs, b. Sabit hakkında nazil olmuştur. Evs vefat etmiş ve geriye Um Kucce[118] adında bir hanım ile yine ondan doğma üç kız bırakmıştı. Ölenin amcaoğullarından ve vasilerinden Süveyd ile Arfece adın­daki iki kigi kalkıp onun malını aldılar, hanımına ve kız çocuklarına hiçbir şey vermediler. Cahiliyye döneminde Araplar, kadınlara da, -erkek dahi ol­salar- küçük çocuklara da hiçbir miras vermezler ve atların sırtında savaşan, mızraklarla vuruşan, kılıçla dövüşen ve ganimet elde edenden başkasına bir-şey verilmez, diyorlardı.

Um Kücce bu hususu Rasûlullalı (sav)'a anlatınca, ölenin amca çocukla­rını çağırdı. Kendisine: Ey Allah'ın Rasûlü, dediler bu kadının çocukları ne ata biner, ne zayıf düşmüş birisine yardım edebilir, ne de düşmana bir zara­rı dokunabilir. Bunun üzerine Hz, Peygamber: "Şimdi gidiniz, Allah'ın bu hu­susta bana neler emredeceğine bir bakayım" dedi.

Bunun üzerine yüce Allah, onlan reddetmek, sözlerini ve cahilce giriştik­leri tasarruflarını iptal etmek üzere bu âyet-i kerimeyi indirdi.[119]

Çünkü küçük mirasçıların büyüklere nisbetle daha bir hak sahibi olma­ları gerekirdi. Zira onlar tasarrufta bulunmak, kendi menfaatlerine olan iş­lere nezaret etmek imkânına sahip değiller. Oysa cahiliyye Arapları hükmü tersyüz ettiler, mirastaki hikmeti iptal ettiler. Hevâlarına uyarak saptılar, gö­rüş ve tasarruflarında hataya düştüler. [120]

2. Âyet-i Kerîmenin İfade Ettiği Diğer Hususlar:

İlim adamlarımız der ki: Bu âyet-i kerimede üç husus ifade edilmektedir. Birincisi mirasın illeti (gerekçesi, sebebi) açıklanmaktadır, bu da akrabalık­tır. İkincisi, yakın yahut uzak olsun her türlüsüyle akrabalığın genelliği, üçüncüsü ise genel bir ifade ile farz olarak tesbit edilen payın dile getirilme­si. Bu mücmel İfadeler ise, mirası anlatan âyet-i kerimelerde açıklanmakta­dır. O bakımdan bu âyet-I kerime hüküm için ve bu bozuk görüşün iptal edil­mesi için bir hazırlık mahiyetindedir. Sonunda konu ile ilgili rahatlatıcı ve ye­terli açıklama geldi. [121]

3. Akrabalık Kavramının Kapsamı:

Rivayette sabit olduğuna göre Ebu Talha malı olan Bi'ruhâ'yı sadaka ola­rak bağışlayıp, Peygamber (sav)'a bunu zikredince Hz. Peygamber ona: "Sen onu fakir akrabalarına tahsis et (vakfet)" diye emretmiş, bunun üzeri­ne o da orayı Hassan ve Ubeyy'e vermişti. F.nes der ki; Her ikisi de ona ben­den dalıa yakın idiler.[122]

Ebû Dâvûd der ki: Bana Muhammed b. Abdullah el-Ensari'den ulaştığına göre o şöyle demiş: Ensardan olan Ebu Tallıa'nın adı Zeyd'dir. Onun geriye doğru nesebi şöyledir: Zeyd b. Selıl b. el-Esved b. Haram b. Amr b. Zeydi Me-nat b. Adiyy b. Amr b. Malik b. en-Neccar, Hassanın da nesebi geriye doğ­ru şöyledir: Hassan b- Sabit b. el-Münzİr b. Haram. Böylelikle her ikisi Ha­ram adındaki üçüncü atalarında neseblcri bir araya gelmektedir. Ubey'in de geriye doğru nesebi şöyledir: Ubey b. Ka'b b. Kays b. Ubeyd b. Zeyd b. Mu-aviye b, Amr lx Malik b. en-Neccar. {Muhammed b. Abdullah) el-Ensarî der ki: İşte Ubû Talha İle benim babam arasında altı baba (göbek) vardır. [123] (Ebû Dâvûd) dedi ki: Amr b. Malik ise, Hassan'ın da, Ubey b. Kâab'ın da, Ebu Tal-ha'nın da nesebinin kavuştuğu dedeleridir.

Ebû Ömer (İbn Abdi'1-Berr) der ki: tşte bu ifadede, akrabalığın neseb iti­bari ile bu derecede ve buna yakın derecelerde olanlar için sözkonusu ol­masını gerektiren bir mana vardır. Bundan daha yakın olanın akrabalık kapsamına girmesi ise öncelikle sözkonusudur. [124]

4. Kadınların da Mirastan Paylan Vardır:

"Bu, o maldan az veya çok olsun farz kılınmış bir paydır" buyruğuyla

yüce Allah, kız çocukların da mirasta bir paylarının olduğunu tesbit etmek­le beraber bunun ne kadar olduğunu beyan etmemektedir. Bunun üzerine Peygamber (sav), Suveyd İle Arlece'ye Evs'in malından herhangi bir şeyi da­ğıtmamaları için haber gönderdi. Çünkü yüce Allah, Evs'in kız çocukları için de bir pay ayırdığını belirtmektedir. Bununla birlikte bu miktarın ne kadar olduğunu beyan etmemiştir, O bakımdan Rabbimizin ne inzal buyuracağım beklemek gerekir (dedi). Bunun üzerine yüce Allah'ın: "Çocuklarınız hak­kında Allah size şöyle emrediyor..." buyruğundan itibaren: "En büyük kurtuluş işte budur" (en-Nisâ, 4/1143) buyrukları nazil oldu. Hz. Peygam­ber onlara: "Um Kucce'ye Evs'in geriye bıraktığı malın sekizde birini, kız ço­cuklarına üçte ikisini veriniz, malın geride kalan bölümü de sizindir" diye ha­ber gönderdi.[125]

5. Gayrimenkullerin Paylaştırılması:

İlim adamlarımız bu âyet-i kerimeyi kalan mirasın durumunda değişiklik olacaksa da hisselere göre paylaştırılacağına delil göstermişlerdir. Hamam, ev, zeytinlerin toplandığı yer ve pay sahiplerinin orada yerleştirilmesi sure­tiyle faydalanılmaz hale gelen ev gibi.[126]

Malik der ki: Onlardan herhangi birisi kendisine düşen paydan faydalan­ması sözkonusu olmasa bile bu paylaştırılır. Çünkü yüce Allah: öBuf o mal­dan az veya çok olsun farz kılınmış bir paydır" diye buyurmaktadır.

Aynı zamanda bu İbn Kİnane'nin de görüşüdür. Şafiî de böyle demiştir, Ebû Hanife'nin görüşü de buna yakındır. Ebû Hanife der ki: İki kişinin or­tak olduğu küçük bir ev, ortaklardan birisi tarafından pay edilmesini ister­ken, diğeri bunu kabul etmiyorsa, ev kabul etmeyenin payına verilir.

İbn Ebi Leylâ ise der ki: Eğer pay sahipleri arasında kendisine verilecek paydan faydalanamayacak durumda olan varsa, o mal paylaştırılmaz. Pay sa­hiplerinden herhangi birisine zarar gelmenin sözkonusu olduğu herbir pay­laştırma yapılmaz. Bu Ebu Sevr'in de görüşüdür

Îbnü'l-Münzir der ki: îki görüşün daha sahih olanı budur. Ayrıca İbnü'l-Kasım da, -İbnü'l-Arabi'nin naklettiğine göre- bunu Malik'ten de rivayet et­miştir. İbnü'l-Kasım der ki: Benim görüşüme göre paylaştırılamayan ev, oda ve hamamlar ile paylaş tın İmasında zarar bulunup ta paylaştırıldtğı takdirde ondan yararl anı lamı yacak ise, o mai şuPa hakkı sözkonusu olmaksızın satı­lır. Çünkü Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: "Pay edilemeyen her şeyde şuf a sözkonusudur. Eğer sınırlar ortaya çıkacak olursa şuPa sözkonusu olmaz."[127] Böylelikle Hz. Peygamber, sınırların belirlenme ihtimali bulunan herşey hakkında şuf a'nın sözkonusu olacağını, sınırlarının belirlenmesi mümkün olan arasından da paylaştırılmayan şeylere şuf a'nın taalluk edeceğini belirlemiş olmaktadır. Hadisin delil olarak ifadesi budur,

Derim ki: Bu görüşün lehine delillerden birisi de, Dârakutnî'nin İbn Cü-reyc yoluyla rivayet ettiği hadis-i şeriftir. İbn Güreye der ki: Bana Sıddık b. Mûsâ, Muhammed b. Ebi Bekr'den, o babasından, o da Peygamber (sav)'dan rivayetine göre, Peygamber şöyle buyurmuş: "Paylaştırılması kabil olan şey dışında mirasçılar aleyhine parçalayıp dağıtma olmaz."[128]

Ebû Ubeyd der ki: Bu şöyle olur: Adam ölür ve geriye öyle birşey bıra­kır ki, mirasçıları arasında paylaştırılacak olursa bu ya onların hepsine zarar verir, yahut bir kısmına. İşte hadis böylesinin paylaştı almayacağını söylemek­tedir. Geriye bir mücevherat, hammam, atlas kumaş ve benzeri şey bırakmak buna bir örnektir. Hadis-i şerifte geçen "tadiye" kelimesi birşeyi parçalayıp dağıtmak demektir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir:

Onlar ki, Kur'ân'ı bölük pörçük ettiler" (el-Hicr, 15/91).

Yüce Allah, âyet-i kerimede: "Zarar verici olmayan,,," diye buyurarak (en-Nisâ, 4/12) zarar vermeyi kabul etmemektedir. Nitekim Hz. Peygamber der "Zarar vermek de yoktur, zarara karşılık zarar da verilmez.[129] diye buyurmak­tadır. Aynı şekilde âyet-i kerîmede paylaştırma da sözkonusu edilmemekte­dir. Âyet-i kerime yalnızca az ya da çok olsun, küçüğün de, büyüğün de pay alması gerektiğini ortaya koymaktadır ve cahiliyyedeki kanaatleri reddetmek üzere: "Erkekler için bir pay... kadınlar için de bir pay vardır" diye buyur­maktadır. Bu husus oldukça açıktır.

Payım ortaya çıkarılmasına gelince; bu da bir başka delilden alınmaktadır. O da mirasçının şöyle demesi ite olur: Yüce Allah'ın buyruğu gereğince ba­na ödenmesi gereken bir pay vardır. O payı kullanmama imkân veriniz. Ona ortak olan kimse de ona şöyle cevap verir: Özel olarak o paydan yararlanma imkânını sana vermemize imkânımız yoktur. Çünkü böyle bir imkân ma­lın itsad edilmesi, şek] inin değiştirilmesi, kıymetinin eksilmesi gibi sebepler dolayısıyla, benim de, senin de zarar görmemiz sonucunu verir. Bu durum­da tercih sözkonusu olur. Daha zahir (kuvvetli) olan görüş, menfaati ortadan kaldıran ve malın kıymetini eksilten paylaştırmanın sözkonusu olmayacağı şeklindedir. Bunun da az önce sözünü ettiğimiz delil ile birlikte böyle olma­sı gerekir. Başarıya ulaştıran Allah'tır,

el-Ferrâ der ki: Farz kılınmış bir pay" ifadesi;

Vacib olan bir paylaştırma ve yerine getirilmesi gereken bir hak" ifadesine benzer. Bu, mastar anlamında bir isim olduğun­dan dolayı mansub gelmiştir. ez-Zeccac ise, hal olmak üzere nasb edilmiş­ti^ der. Yani sözügeçen bu kimselerin payları onlara farz olarak belirlenmiş­tir. el-Ahleş der ki: Yüce Allah bunu onlara bir pay olarak tesbit etmiştir, de­mektir. Farz kılınmış (el-mefrûd) ise miktarı tayin edilmiş ve yerine getiril­mesi gereken şey demektir.[130]

8. Paylaştırma sırasında yakınlar, yetimler ve yoksullar da hazır bulunursa ondan kendilerini rızık I andırın ve onlara güzel söz­ler söyleyin.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı dört başlık halinde sunacağız:

1. Mirasın Pay Edilmesinde Hazır Bulunanlara Birşeyler Vermek:

Yüce Allah, mirastan pay hak etmemekle birlikte paylaştın I ma da hazır bu­lunan ve mirasçı olmayan akraba yahut yetim ve fakirlere, eğer mal çok ise ikramda bulunmayı ve onların mahrum edilmemelerini, şayet miras akar, ya­hut da az birşeyler vermeye dahi imkân vermeyecek kadar az olursa, onla­ra Özür beyan etmeyi emir buyurmaktadır. Bununla birlikte az miktardaki mi­rastan birşeyler vermenin ecri de çok büyüktür. Çünkü bazan tek bir dirhem yüzbin (dirhem)i geride bırakabilir.

Ayet-i kerime bu görüşe göre muhkemdtr. Bu görüş de İbn Abbas'ındır. Tabiînden de Urve b. ez-Zübeyr ve onun dışında kalan bir gurup da bunu benimsediği gibi; Ebu Mûsâ el-Eşârî de bunun böyle uygulanmasını emret­miştir.

İbn Abbas'tan bu âyet-t kerimenin nesh edilmiş olduğuna dair rivayet de elmiştir Onu nesh eden de yüce Allah'ın: "Çocuklarınız hakkında Allah si­ze şöyle emrediyor: Erkeğe iki dişinin payı kadar (veriniz)." (en-Nisâ, 4/11} âyetidir.

Said b. el-Müseyyeb ise, bunu miras ve vasiyet âyeti nesh etmiştir, demek­tedir. Bu âyet-i kerimenin nesh olduğunu söyleyenler arasında Ebu Malik, îk-rime ve ed-Delıhâk da vardır. Ancak birinci görüş daha sahihtir. Çünkü bu âyet-i kerime mirasçıların kendi paylarını lıakettiklerinİ; paylaştırma esnasın­da yanlarında hazır bulunup ta mirastan pay almayan kimseleri de mirasa or­tak etmenin müstehap olduğunu beyan etmektedir.

İbn Cübeyr der ki: İnsanlar bu ayeti zayi ettiler (yani onunla amel etmez oldular). el-Hasen der ki: Fakat insanlar cimrilik ettiler.

Buhârî de îbn Abbas'dan yüce Allah'ın; "Paylaştırma sırasında yakınlar, yetimler ve yoksullar da hazır bulunursa...'* âyeti hakkında bu âyet muh­kemdir. Nesh edilmiş değildir dediğini nakletmektedir. [131] Bir rivayete göre de şöyle demiştir: Birtakım kimseler bu âyetin nesh olduğunu iddia etmektedir Allah'a yemin ederim ki hayır o nesh edilmiş değildir. Fakat bu gereğince ame­lin ağırdan alındığı buyruklardan birisidir.

Âyet-i kerimede iki kesimden sözedilmektedir. Birisi mirasçıdır. İşte baş­kasını rızıklandıracak olan budur. Bir diğer kesim ise miras almamaktadır. İş­te maruf söz söyleyerek sana bir şey veremiyorum, der.[132]

İbn Abbas dedi ki; Yüce Allah mü'minlere miraslarını paylaştırmaları sı­rasında akrabalık bağlarını, yetimlerinize yoksullarını vasiyyet yoluyla gö­zetmelerini emretmiştir, Şayet ortada vasiyet yoksa o takdirde miras yoluy­la onların bağlan gözetilir en-Nehhâs der ki: Bu âyet-i kerime ile ilgili ola­rak söylenen sözlerin en güzeli budur. Yani mendupluk, hayır işlemenin teş­viki ve yüce Allah'a şükür olmak üzere bu buyruğun gereğinin yerine geti­rilmesi sözkonusudur.

Bir kesim de der ki: Bu şekilde az birşeyler vermek farz anlamında vacib-tir. Mirasçılar bu kesimlere gönüllerinin hoşluğu ile birşeyler verirler. Kap-kacak, eskimiş elbise ve hafif şeyler. Bu görüşü İbn Atİyye ve d-Kuşeyrî nak­letmektedir. Sahih olan bunun mendupluk ifade ettiğidir. Çünkü böyle bir-şey farz olsaydı, terikede kazandan bir hak ve mirasta bir ortaklık olurdu. Ta­raflardan birisinin hakkı bilinirken, diğer tarafın hakkı meçhul kalırdı. Bu ise hikmete ayktndır, anlaşmazlığa, güzel ilişkilerin kopmasına sebeptir.

Bir başka kesim de, âyet-i kerimede muhatap ve kast olunanların miras­çılar değil de, vasiyet ile mallarını paylaştıran ölümü yaklaşmış bulunan kimselerdir, der. Bu, İbn Abbas, Said b. et-Müseyyeb ile İbn Zeyd'den rivayet edil­miştir. Hasta bir kimse vasiyette bulunmak suretiyle malını dağıtmak ister ve o esnada mirasçı olmayan kişi yanında hazır bulunursa, onu mahrum etme­melidir.

Bu -doğrusunu en iyi bilen Allah'tır ya- vasiyetin vacib olduğu ve henüz miras âyetinin nazil olmadığı dönemlerde sözkonusu olabilirdi. Ancak birin­ci görüş daha sahihtir ve kabul edilen, alınması gereken görüş de odur. [133]

2. Mirasçı Tasarrufta Bulunamayacak Kadar Küçük ise:

Şayet mirasçı malında tasarruf edemeyecek kadar küçük ise, bir kesimin görüşüne göre, küçük mirasçının velisi, hacri altında bulunan bu küçüğün malından uygun göreceği miktarda birşeyler verir. Birşeyler vermez, de de­nilmiştir. Aksine paylaştırmada hazır bulunanlara: Bu maldan bana ait birşey yoktur. Bu mal yetime aittir. Bulûğa erecek olursa ona hakkınızı öğretip bil­diririm der. İşte maruf söz de budur.

Ancak bu husus, ölenin herhangi bir vasiyette bulunmaması halinde böyledir. Şayet vasiyette bulunmuş ise, ona vasiyet edilen miktar ne ise ve­rilir.

Abîde ile Muhammed b. Sîrîn'in görüşüne göre ise; bu âyet-i kerimede sö­zü geçen nzı ki andırmaktan kasıt, onlara yiyecekleri bir yemek yapmaktır. Ni­tekim onlar bu şekilde davranmışlar ve terikeden bir koyun kesmişlerdi. Abî­de dedi ki:

Eğer bu âyet-i kerime olmasaydı bu benim öz malımdan olacaktı. Kata-det Yahya b. Ya'mer'den şöyle dediğini rivayet etmektedir: İnsanların terket-tikleri üç muhkem âyet-i kerime vardır. Bu âyet isti'zan âyeti: "Ey mü'mirt-ler! Sağ ellerinizin malik olduğu... sizden üç defa izin istesinler..." (en-Nurf 24/58)- "Ey insanlar! Şüphesiz Biz sizi bir erkekle bir dişiden yarattık..." (el-Hucurat, 49/13) âyetleridir. [134]

3. Paylaştırma:

Yüce Allah'ın: " Ondan" buyruğundaki zamir paylaştırma manası­na aittir. Çünkü bu, mal ve miras anlamındadır. Zira yüce Allah şöyle buyur­maktadır: "O da onu kardeşinin yükünden çıkardı.w (Yusuf, 12/76) Kasıt maş­rapa (sikâye)'dır. Çünkü bu manada kullanılan ve daha önce geçen "suvâ1" kelimesi müzekkerdir.[135]

Hz. Peygamber'İn: Bir de maz­lumun bedduasından sakın. Çünkü onunla, (beddua ile) Allah arasında bir perde yoktur." [136] Görüldüğü gibi burada da müzekker bir zamir (manen mü-zekker olan) dua manasına iade edilmiş bulunmakladır.

Aynı şekilde Hz. Peygamber'in Süveyd b. Tarık el-Cu'fî'ye şarap hakkın­da soru sorduğunda verdiği cevap da böyledir: "Şüphesiz ki o, (şarap keli­mesi manen müennes bîr kelime olmakla birlikte buradaki zamir müzekker kullanılmıştır) bir ilaç değildir, aksine o bir hastalıktır." [137] Burada da görül­düğü gibi zamir içkinin manasına iade edilmiştir. Bunun örneği pek çoktur. Paylaştırma anlamını ifade etmek üzere: O-nunla malı paylaştırdı, kendi aralarında paylaştılar, ikisi onu pay ettiler" de­nilir. Bu kelimenin İsmi ise müennes olmak üzere "kısmet" şeklinde gelin Kasm İse, bunun mastarıdır. Paylaştırma yerine "maksim" denilir. Taksim ise, darmadağın etmek, dağıtmak anlamındadır. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [138]

4. Söylenecek Güzel Sözler:

Yüce Allah'ın: "Ve onlara güzel sözler söyleyin" buyruğu ile İlgili olarak Said b. Cübeyr şöyle demektedir: Onlara: Buyurun alın, Allah size bereket ihsan etsin, denilir, Şöyle de denilmiştir. Onlara birşeyler vermekle birlikte, keşke bundan daha fazlasını verebilseydim, deyiniz. Yine şöyle denilmiştir: Birşeyler vermekle birlikte ayrıca mazeret belirtmeye ihtiyaç yoktur. Evet on­lara hiçbirşey verilmeyecek olursa en azından güzel bir söz söylemeli ve bir çeşit mazeret beyan etmelidir. [139]

9- Arkalarında kendileri hakkında endişe edecekleri âciz ve güç­süz çocuklar bırakacak olanlar korksunlar. Allah'a karşı takvâ-h olsunlar da dosdoğru söz söylesinler.

Bu buyruğa ciair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Muhatapları:

Yüce Allah'ın:  Korksunlar" buyruğu emir olduğundan mec-zumdur ve sonundaki "elif1 (-i maksura olan "yâ" harfi) bundan dolayı hazf edilmiştir. Sibeveyh'e göre şiirdeki zaruret hali dışında, cer harflerine kıya-sen emir için (fiilin başına gelen) emir lâm'ının gizli olması caiz değildir. Kûfeliler ise, cezm ile birlikte lâm harfinin hazf edilmesini caiz görmüşlerdir. (Bu­na dair) herkes (örnek olarak) şu beyti nekleder:

"Ey Muhammed; eğer sen herhangi bir şeyin kötü akıbetinden Korkacak olursan; her nefis senin için feda olsun."

Korksun" buyruğunun mef ulü ifadenin delâleti dolayısıyla hazf edilmiştir "Endişe edecekleri" buyruğu da Vin cevabıdır. İfade­nin takdiri ise: Eğer terkedecek olurlarsa, korkarlar... Bu edatın cevabında "lâm" harfinin hazf edilmesi de caizdir.

Bu âyet-i kerimenin tevili hususunda ilim adamlarının farklı görüşleri var­dır. Bir kesim der ki: Bu vasilere bir Öğüttür. Yani sîz yetimlere kendinizden sonra öz çocuklarınıza yapılmasını arzu etliğiniz gibi muamele ediniz. Bu açık­lamayı İbn Abbas yapmıştır. İşte bundan dolayı (daha sonra) yüce Allah: "Şüp­he yok ki, zulümle yetimlerin mallarını yiyenler,." (en-Nisâr 4/10) diye bu­yurmuştur.

Bir başka kesim şöyle demektedir: Maksat bütün insanlardır. Yüce Allah onlara hem yetimler hakkında hem de başkalarının çocukları hakkında, kendilerinin himayesinde olmasalar dahi, Allah'tan korkmalarını emir buyur­muştur. Onların her birisi kendisinden sonra öz çocuğuna neler yapılması­nı arzu ediyor ise, o şekilde başkalarının çocuklarına da güzel ve doğru söz söylesinler.  .

eş-Şeybânî'nin naklettiği de bu kabildendir. Dedi ki: Mesleme b. Abdül-meiik'in kumandanlığında bir gurup asker ile birlikte Konstantiniyye (İstan­bul) önlerinde idik. Aralarında İbn Deylemî'nin de bulunduğu ilim ehlinden bir gurup ile birlikte oturduğumuz bir günde meclistekiler; âhir zamanda mey­dana gelecek dehşetli bir takım olaylardan sözetmeye başladılar Ben ona (tb-nü'd-Deylemî'ye): Ey Bişr'Ln (yahut Busr'un) babası, ben hiç çocuğum olma­sın diye arzu ederdim, dedim, Bana şöyle dedi: Buna gerek yok. Çünkü Al­lah'ın herhangi bir kimseden ortaya çıkmasını hükme bağladığı herbir can mutlaka ortaya çıkar. O kişi ister bundan hoşlansın, ister hoşlanmasın, Fakal eğer sen onlardan yana emin olmak isliyorsan, başkaları hakkında Al­lah'tan kork. Sonra bu ayeti kerimeyi okudu. Bir diğer rivayette de şöyle de­nilmektedir: Eğer ona yetişecek olursan Allah'ın seni kendisinden kurtara­cağı ve şayet sen kendinden sonra bir çocuk teıkedecek olursan Allah'ın .se­nin hakkında (kötülük yapmaktan) onları koruyacağı bir işi sana göstereyim mi? Ben: Tabii deyince, şu: "Arkalarında kendileri hakkında endişe edecek­leri..." âyetini sonuna kadar okudu.

Derim ki: Mulıammed b. Kâ'ab el-Kurazfnin Ebu Hureyre'den yaptığı şu rivayet de bu manayı ifade etmektedir: Ebu Hureyre'nin rivayetine göre Pey­gamber (sav) şöyle buyurmuştur: "Her kim sadakayı güzel bir şekilde (ihsan ile) verirse Sırat'ı geçer. Her kim dui bir kadının ihtiyacını karşılayacak olursa, Allah da onun geride bırakacakları kimselere nezaret edecek halef­ler takdir eder."[140]

Burada bir grup müfessirin ifade ettiği üçüncü bir görüş daha vardır: Bu âyet-i kerimeden kasıt, ölüm esnasında vasiyette bulunacağı sırada yanında hazır bulunanların kendisine şöyle söylediği kimsedir: Şüphesiz Allah senin çocuklarını rızıklandıraçaktır. Şimdi sen kendine bak, malını Allah yolunda vasiyet et, sadaka ver, köle azad et. Bu da nihayet bütün malını bu şekilde dağıtır. Yahut da onun tamamını kuşatacak şekilde bu tür işler yapar. Bu ise onun mirasçılarına zarar verir. İşte böyle bir uygulamaya gitmeleri yasak kı­lındı. Âyet-i kerime onlara şöyle diyor gibidir: Sizler; sizden sonra mirasçı­larınız ve geride bıraktığınız zürriyetiniz için korktuğunuz gibi, aynı şekilde sizden başkalarının mirasçıları için de korkunuz, onlan kendi mallarını sa­çıp savurmaya itmeyiniz. Bu açıklamayı İbn Abbas, Katade, es-Süddî, ibn Cü-beyr, ed-Dalıiıâk ve Mücahid yapmıştır. Said b- Cübeyr, İbn Abbas'tan söy­le dediğini rivayet eder: Kişi başkasının vasiyeti esnasında hazır bulunacak olursa: Malım vasiyet et, şüphesiz Allah senin çocuklarına nzık verecektir, de­memelidir. Bunun yerine şöyle desin: Kendin için önden hayır gönder ve ço­cuğun için de birşeyler bırak, İşte yüce Allah'ın: "Allah'a karşı takvâlı olsun­lar" buyruğunun anlamı budur.

Miksem ve Hadramî derdi ki: Âyet-i kerime bunun aksi bir durum hakkın­da nazil olmuştur. Bu da şudur. Ölümü yaklaşmış oîan kimseye yanında ha­zır bulunanlar: Sen mirasçıların için birşeyler sakla, çocuklarına birşeyler bı­rak, çünkü malında çocuklarından daha çok hak sahibi kimse yoktur, der ve böylelikle onun vasiyet yapmasını önlemeye çalışır. Bunun sonucunda da ak­rabaları ve kendisine vasiyetle bulunulma hakkına sahip olan herkesi zara­ra sokar. İşte böylelerine deniliyor ki: Sizler nasıl ki kendi soyunuzdan ge­lenler için korkuyor ve onlara iyilik yapılmasından hoşnut oluyorsanız, aynı şekilde yoksullar ve yetimler hakkında da bu şekilde güzel ve doğru söz söyleyiniz. Onlara zarar vermek hususunda Allah'tan korkunuz.

Bu iki görüş; mirasa dair âyet-i kerimenin nüzulünden önce vasiyetin va-cib olduğu zamanı gözönünde bulundurmak esasına mebnidir. (Böyle bir açıklama) Said b. Cübyr ile îbn Müseyyeb'den rivayet edilmiştir.

İbn Atiyye derdi ki; Bu iki görüşten hiçbirisi bütün insanlar hakkında uy­gulanamaz. Aksine insanlar iki kesimdir. Onlardan kimisine bu sözlerin bi­risi, kimine de diğeri uygun düşer. Şöyle ki; bir adam eğer mirasçılarının her-birisi kendi başına zengin halde terk ediyor ise, böyle birisine vasiyette bu­lunmayı teşvik etmek ve kendisi için önden hayır göndermeye itmek güzel­dir. Şayet mirasçılarını güçsüz, ihmal edilmiş, mal varlıkları az bir şekilde terk edecekse, böyle birisine de onlara birşeyler bırakmayı ve ihtiyatlı hareket et­meyi teşvik etmek uygundur. Çünkü hiç şüphesiz bu şekilde hareket etmek­ten dolayı alacağı ecir, yoksullara yardımcı olmak halinde alacağı ecir gibi­dir. O halde gözönünde bulundurulması gereken zayıflık halidir. Bu hale gö­re hareket etmek İcabeder.

Derim ki: Böyle bîr açıklama doğru ve yerindedir. Çünkü Hz. Peygamber, Hz. Sa'd'a şöyle demişti: "Şüphesiz ki senin, mirasçılarını varlıklı olarak bı­rakman, onları insanlara avuç açar halde fakir ve yoksul bırakmandan daha hayırlıdır. [141] Şayet insanın çocuğu yok, yahut çocuğu olmakla birlikte ken­disi de babasından ayrı ve zengin ise, babasının da ondan yana bir korku­su yoksa, böyle bir durumda insanın öncelikle yapması gereken malım önünden göndermesidir (kendisinin vasiyette bulunmasıdır). Tâ ki çocuğu ondan sonra uygun olmayan yerlere harcamasın ve ondan dolayı da veba­le girmesin. [142]

2. Dosdoğru Söz Söylemek;

Yüce Allah'ın: "Allah'a karşı takvaİı olsunlar da dosdoğru söz söylesin­ler" buyruğundaki "dosdoğru" (es-sedîd); adalete uygun ve doğru söylemek-tir. Yanı sizler hasta olan kimseye; üzerinde bulunan ve malından ödenme­si gereken hakları çıkartmasını söyleyiniz. Artık bundan sonra da küçük mi­rasçılarına zarar vermeyecek miktarda da akrabalarına vasiyet etsin.

Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Sizler ölüye adaletli söz söyleyi­niz. Bu ise ona: Lâ ilahe illallah sözünü telkin etmesi, fakat böyle demesini emretmemesidir. Aksine o ölüm döşeğindeki şahıs, onun bu sözünü işitecek şekilde kendi kendisine söylesin ve böylelikle telkin elsin, Peygamber (sav): "Ölülerinize (yani ölüm vakti yaklaşmış olanlara) Lâ ilahe illallah'ı telkin ediniz"[143] diye buyurmakta, onlara böyle demelerini emrediniz, diye buyurma-maktadır. Zira böyle demesini emredecek olursa kızıp İnkâra yönelme ihti­mali vardır.

Bundan maksadın yetim olduğu da söylenmiştir. Yani yetimi azarlamasın­lar ve onu hafife alıp küçümsemesinler.[144]

10. Şüphe yok ki zulümle yetimlerin mallarını yiyenler, karınları­na ancak bir ateş yemiş olurlar. Onlar yakında alevli bir ateşe de gireceklerdir.

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı da üç başlık halinde sunacağız:

1- Âyetin Nüzul Sebebi ve Kimler Hakkında Sözkonusu Olduğu:

"Şüphe yok ki zulümle yetimlerin mallarını yiyenler..." buyruğunun Mer-sed b. Zeyd diye anılan Gatafanlı bir kişi hakkında nazil olduğu rivayet edil­mektedir. Bu kişi kardeşinin yetim olan küçük çocuğunun malına veli tayin edilmişti. Onun malını yedi. îşte yüce Allah bu âyeti kerimeyi onun hakkın­da indirdi. Bunu Mukatil b. Hayyân nakletmiştir. Bundan dolayı cumhur der ki: Bu buyrukta kast edilenler, yetimin malından kendilerine mubah olma­yan şeyleri yiyen vasilerdir.

İbn Zeyd ise der ki: Bu âyet-i kerime kadınları ve çocukları mirasçı ka­bul etmeyen, onlara miras vermeyen kâfirler hakkında nazil olmuştur.

Her türlüsüyle mal almaya "yeme" adı verilmiştir. Çünkü asıl maksat, ma­lın yenihnesidir ve eşya çoğunlukla yemek suretiyle tüketilir.

Özellikle "karinlar'dan söz edilmesi ise, onların düşüklüklerini açıklamak ve üstün ahlâkî değerlerin zıtlanna sahip oldukları için çirkinliklerini orta­ya koymaktır,

Yenîlen şeye "ateş* adının verilmesi ise, nihayette varılacak olan yerin o oluşundan dolayıdır. Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi; "Ben rüyam­da kendimi şarap sıkıyor gördüm." (Yûsuf, 12/36.) Burada maksat üzüm sı-kıyorken görmektir.

Bir görüşe göre buradaki ateşten kast, haramdın Çünkü haram ateşi ge­rektirir. Yüce Allah o bakımdan harama bu ismi vermiştir. Ebû Said el-Hudrî'nin şöyle dediği rivayet edilmektedir: Peygamber (sav) bize kendisinin İs-râ'ya çıkarıldığı geceden sözederken buyurdu ki: "Deve dudaklan gibi du­dakları olan ve dudaklarıyla yakaladıktan sonra ağızlarına ateşten tas doldu­ran bir kimsenin de görevlendirildiği bir topluluk gördüm. Ağızlarına doldu­rulan bu ateşten taş altlarından çıkıyordu. Ey Cebrail, bunlar kim oluyor? di­ye sordum bana: Bunlar haksızca yetimlerin mallarını yiyenlerdir, dedi."[145] Kitap ve sünnet yetimin malını haksızca yemenin büyük günahlardan ol­duğuna delâlet etmektedir. Hz. Peygamber de: "Helak edici yedi büyük gü­nahtan uzak durunuz" diye buyurmuş ve bunlar arasında: "Yetimin malını ye­meyi" da saymıştır.[146]

2. Alevli Ateş

Yüce Allah'ın: " Alevli bir ateşe de gireceklerdir" buy­ruğunu İbn Âmir ve Ibn Abbas'tan bir rivayete göre Âsim, meçhul fiiî olmak üzere Ciyâ" harfini ötreli olarak okumuşlardır (Anlamı: Alevli bir ateşe atıla­caklardır, şekiinde olur). Yüce Allah (aynı kökten gelen kelime ile) şöyle bu­yurmaktadır: "Ben onu SekarJa (cehenneme) sokacağım." (el-Müddessir, 74/26) Ebû Hayve ise bu kelimeyi J'yâ" harfini ötreli, "sâd" harfini üstün, "lam" harfini de şeddeli olmak üzere kökünden gelen bir kelîmeymiş gi­bi okumuştur. Buna sebep ise bu fiilin ardı ardına çokça tekrarlanacağından

dolayıdsr. Bu okuyuşa dedi) de Yüce Allah'ın: Sonra onu. ardı ardına cehenneme sokunuz" (el-Hâkka, 69/31) buyruğudur. Arapların: Onu ardı ardına ısıtıp durdum, şeklindeki sözleri de burdan gelmektedir. Ateş ile ısınmayı İfade etmek üzere de: fiili kul­lanılır. Şair der ki:

"Defalarca onların savaşlarının kızgın ateşiyle ısmdım

Aşırı soğuktan elleri donmuş bir kimsenin ısınmak istemesi gibi.

Geri kalanları İse bu kelimeyi; den gelecek şekilde "yâ" harfini üstün olarak okumuşlardır. Nitekim yüce Allah şöyle bu-yurmaktadır: işte oraya bedbaht olandan başkası gir­mez. * (el-Leyl? 92/15) kelimesi, ateşe yaklaşarak yahut bizzat ona temas ederek ısınmak, demektir. el-Haris b. Abbâd'ın şu beyti de burdan gel­mektedir:

"Allah bilir ki ben bu cinayeti (suçu) işleyenlerden değilim Ve şüphesiz ki bugün ben onun ateşiyle yanıyorum".[147]

Şair İse, alevli kor ateş demektir[148]

3. Ayet-i Kerimedeki Tehdit Unsuru:

Bu âyet-î kerime tehdiL âyetlerinden birisidir. Günalı işleyenleri tekfir eden­ler lehine deli) olacak bir tarafı yoktur. Ehl-i sünnetin itikadına göre bu bir takım günahkârlar hakkında sözkonusudur. Bunlar önce cehenneme uğrar, sonra orada yanar ve bir çeşit ölümle ölürler. Halbuki ebediyyen cehennem­de kalacak olanlar orada ölmezler de, dirilmekler de.

Böyle bir açıklama ile Kitap ile sünnette varid olan buyruklar bir arada teiif edilip yorumlanmaktadıf. Tâ ki, her ikisinde varid olan haberler, haber verilen husus hakkında çelişkiliymiş gibi anlaşılmasın.

Bu husus (cehennemde ebedi kalış), ikıhi meşiet ile onların bir bölümün­den sakıt olacaktır. Çünkü yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "Muhakkak Allah, kendisine şirk koşulmasını mağfiret etmez. Fakat bunun dışında olanı dilediği kimselere mağfiret eder" (en-Nisâv 4/48 ve 116. âyetler) Bu kabil­den varid olmuş karşı karşıya kalınacak bütün buyruklar hakkında söy­lenecek söz (yapılacak açıklama) bu şekildedir.

Müslim, Sahihinde, Ebû Sald el-HudıTdcn şöyle dediğini rivayet etmek­tedir: Rasûlullalı (sav) buyurdu ki: "Orada kalacak olan cehennemliklere gelin­ce, onlar orada asla ölmezler de dirilmezler de. Fakat günahları sebebiyle -veya hataları sebebiyle diye buyurdu- ateşin kendilerine İsabet edip de, Al­lah'ın bir çeşit ölümle öldüreceği bir takım kimseler de vardır. Nihayet bun­lar kömür olacaklarında şefaat için izin verilecek, guruplar halinde getirilerek cennetin nehirleri üzerine dağıtılacaklar. Daha sonra: Ey cennetlikler, bun­ların üzerine su dökünüz! denilecek. Onlar da selin sürüklediği çamurlar arasında biten tohum gibi yeşerecekler." Orada hazır bulunanlardan birisi şöy­le dedi: Sanki Rasûlullalı (sav) adeta çölde davar otlatıyormuş gibi (.bunları anlatıyordu)[149]

11. Allah, çocuklarınız hakkında size şöyle vasiyet ediyor: Erkeğe iki dişinin payı kadar (veriniz). Eğer kadınlar ikiden fazla ise­ler, mirasın üçte ikisi onlarındır. Şayet {kzj bir tek ise mira­sın yarısı onundur. (Ölenin) çocuğu varsa anne ve babanın her birine mirasın altıda biri (verilir). Çocuğu olmayıp da anne ve babası kendisine mirasçı olana gelince; üçte biri annesînin-«Hr. Şayet (ölenin) kardeşleri varsa o vakit altıda biri annesinin dk. Bu, yapacağı vasiyetten yahut borcun (un ödenmesin) dan sonradır. Babalarınız ve oğullarınızdan size faydaca hangisinin daha yakın olduğunu bilemezsiniz. Bunlar Allah'tan bir farz ola­rak (böyle tayin edilmiştir). Şüphesiz ki Allah Alîmdir» Hakimdir.

12. Çocukları yoksa, hanımlarınızın geriye bıraktıklarının yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa bıraktıklarının dörtte biri sizin­dir. Bunlar vasiyetlerinden yahut borç (lann) dan sonradır. Eğer çocuğunuz yoksa bıraktığınızın dörtte biri onlarındır. Şa­yet çocuğunuz varsa yapacağınız vasiyet ve borçtan sonra sekiz­de biri onlarındır. Eğer bir erkek veya kadına çocuğu ve baba­sı olmadığı halde (kelâle) mirasçı olunuyor ve bunların erkek veya kız kardeşi varsa, herbirine altıda bir düşer, şayet daha çok iseler o halde hepsi yapacağı vasiyet ve borçtan sonra üçte bi­re ortak olurlar. Ancak zarar verici olmamalıdır.

(Bunlar) Allah'tan bir vasiyet olarak (gelen buyruklardır), Allah her şeyi bilendir, Halimdir.

13. İşte bunlar Allah'ın sınırlandır. Kim Allah'a ve Rasûlüne itaat ederse onu orada ebediyyen kalmak üzere altından ırmaklar akan cennetlere sokar. İşte en büyük kurtuluş budur.

14. Kim de Allah'a ve Rasûlüne isyan eder, şuurlarını aşarsa onu da orada ebedî kalmak üzere ateşe koyar. Üstelik onun için küçültücü bir azap da vardır.

Bu buyruklara dair açıklamalarımızı otuzbeş başlık halinde sunacağız:

Ferâiz (Miras Hukukunun) in Önemi:

Yüce Allah daha önce:  „ Erkekler için birpay,,- kadınlar için de bir pay vardır" (en-Nisâ, 4/7) âyetinde mücmel olarak sözünü ettiği hususları bura­da "Allah çocuklarınız hakkında size şöyle vasiyet ediyor..." âyet-i kerime­sinde beyan etmektedir.

İşte bu> beyanın soru sorma zamanından sonraya bırakılmasının caiz ol­duğuna delil teşkil etmektedir.

Bu âyet-i-kerime dinin hükümlerinden bir hüküm, ahkâmın esas dayanak­larından bir dayanak, ana âyetlerden bir âyettir. Çünkü feraiz (İslâm miras hukukunun) in kıymeti çok büyüktür. O kadar ki o, ilmin üçte biri kabul edil­miştir. Yansı olduğuna dair rivayet de vardır. İnsanlar arasından çekip kal­dırılacak ve unutulacak ilk ilimdir. Bunu Dârakutnî, Ebû Hureyre (r.a)'dan ri-vây er etmiştir Buna göre Peygamber (.sav) şöyle buyurmuştur: "Feraizi öğ­reniniz ve onu insanlara öğretiniz. Çünkü o ilmin yansıdır. Unutulacak İlk şey o olduğu gibi, ümmetimin arasından çekip kaldırılacak ilk şey de odur,"[150]

Yine bu hadis Abdullah b. Mes'ud yoluyla da rivayet edilmiştir Abdullah b. Mes'ud dedi ki: Rasûlullah (sav) bana şöyle buyurdu: "Kurân'ı öğreniniz onu insanlara Öğretiniz. Feraizi de öğreniniz ve onu insanlara öğretiniz. İl­mi öğreniniz ve onu insanlara öğretiniz. Çünkü ben (zamanı gelince) ruhu kabz olunacak birisiyim. Şüphesiz ki, ilim de kabz olunacak ve fitneler or­taya çıkacaktır. O kadar ki, iki kişi bir miras taksimi hususunda anlaşmazlı­ğa düşecekler fakat, aralarında hüküm verecek bir kimseyi bulamayacaklar­dır." [151]

Bu husus böylece sabit olduğuna göre; şunu bil kiT feraiz ashab-ı kiram'ın bilgilerinin en önemli bölümüdür. Onların tartıştıkları hususların en büyük­leridir. Fakat insanlar, bu ilmi zayi ettiler. Mutarrifin Malik'ten rivayetine gö­re; Abdullah b. Mes'ud şöyle demiştir: Bir kimse feraizi, boşamayı ve lıaccı (buna dair hükümleri) öğrenememiş ise çölde yaşayan (eğitim görmemiş) insanlara üstünlüğü nedir?

İbn Vehb de Malik'ten şöyle dediğini nakletmektedir; Rabia'yı zaman zaman şöyle derken dinlerdim: Her kim feraizi Kur'ândan öğrenmeksizin öğ­renecek olursa, onu çok çabuk unutur. Malik der ki: Gerçekten doğru söy­lemiş.[152]

2- Kitap ve Sünnete Dayalı İlmin Önemi:

Ebû Dâvûd ve Dârakutnî, Abdullah b. Amr b. el-As'dan şöyle dediğini ri­vayet eder: Rasûlullah (sav) buyurdu ki: "İlim üç türlüdür Bunun dışında ka­lan ise bir fazlalıktır: Ya muhkem bir âyet, yahut uygulanan (kaim) sünnet veya adil bir fariza," [153] Ebû Süleyman el-Hattabî der ki: Muhkem âyet, yü­ce Allah'ın Kitabıdır. Bunda muhkem olma şartını koşmasının sebebi şudur: Kimi âyet-İ kerime kendisi île amel edilmeyen mensuh bir âyettir; onu nes-heden ile amel olunur. Kaim sünnet ise, Hz. Peygamberden gelen sabit sün­netlerden olan her bir sünnettir.

"Âdil bir fariza" buyruğuna gelince, bunun iki türlü tevil edilme ihtimali vardır Birincisine göre bununla paylaştırmada adaletin kastedilmiş olması muhtemeldir. O taktirde bu. Kitap ve sünnette sözü geçen paylara uygun bir şekilde adil olarak paylaştırılan bir fariza (miras hissesi)dır İkinci şekle gö­re, bu Kitap ve sünnetten ve bunlann anlamlarından çıkartılmış bir fariza ola­bilir. O taktirde bu fariza (mirastaki hak) tıpkı Kitap ve sünnetten alınmış ola­na denk (ona muadîl olur. Zira nass yoluyla Kitap ve sünnetten alınmış gi­bidir.

îkrime rivayetle der ki: İbn Abbas, Zeyd b. Sabit'e bir kişi göndererek; ge­riye kocasını ve anne-babasını bırakıp ölen bir kadın hakkında sordurdu. Zeyd dedi ki: Malın yansı kocanındır. Geri kalanın üçte biri annenindir. Bu sefer ona şöyle sordu: Sen bunu Allah'ın Kitabında mı görüyorsun, yoksa görüşü­ne dayanarak mı söylüyorsun? Zeyd: Ben onu görüşüme dayanarak söylü­yorum. Hiç bir zaman bir anneye babadan daha fazla bir pay veremem. Ebû Süleyman (el-Hattabî) dedi ki: îşte bu, nass bulunmadığı takdirde bir farîza-nın tadil edilmesi kabilindendir. O da bunu nass ile tesbit edilmiş olan buy­rukları nazan itibara alarak söylemiştir. Sözü geçen nass ise yüce Allah'ın; "An-ne-babası da kendisine mirasçı olana gelince üçte biri annesinindir" buyruğudur, Burada annenin payı üçte bir olarak tesbit edildiğine göre, ge­ri kalan ve üçte ikiye eşit olan mal da babaya ait olur. Burada Zeyd, koca­nın payını almasından sonra, malın arta kalan yansını, eğer anne-baba ile bir­likte evlat yahut pay sahibi başka bir kimse yoksa, malın tümüne kıyas etmiştir. Bu malı da. ikisi arasında (anne-baba arasında) üçte birlere ayırarak paylaştırmış, anneye bir payf babaya da geri kalan miktar olan üçte iki pay vermiştir. Böyle bir paylaştırma ise, anneye malın geri kalan bölümünden ma­lın tümüne nisbetle üçte birinin verilip, babaya ise kalan ve altıda bire eşit olan miktarın verilmesinden daha bir adildir. Çünkü geri kalanın üçte biri an­neye verilecek olursa, asıl itibariyle baba mirasın aslında anneden daha fazla bir pay sahibi olmakla birlikte, anneye babadan daha fazla verilmiş olur. Halbuki baba asıl itibariyle anneden önce ve daha fazla pay alır. Böyle bir paylaştırma ise, îbn Abbas'ın kanaati olan genel malın üçte biri kadannın an­neye verilerek daha fazla pay ayrılırken, babanın payını da altıda bire düşü­rüp azaltmaktan daha bir adildir İşte bundan dolayı İbni Abbas'm görüşü terk edilerek, fukahânın geneli Zeyd'in görüşünü kabul edip benimsemiştir.

Ebû Ömer (îbn Abdi'1-Berr) der ki: Abdullah b. Abbas (r.a) geriye kalan koca ve ebeveyn hakkında şöyle demiştir: Kocaya malın yansı verilir. Anne­ye ise malın genelinin üçte biri verilir Babaya ise geri kalan verilir Bir ka­dın ve bir anne-baba hakkında da, dörtte biri kadının, anneye genel malın üçte biri, geri kalan ise babaya verilir, der. Kadı Şüreylı, Muhammed b. Şi­rin, Davud b. Ali ile aralarında İbn el-Lebbân diye tanınan Ebu'l-Hasen Mu-hammed b. Abdullah el-Faradî el-Mısrî'nin yer aldığı bir grup ela her iki me­selede de böyle söylemiştir. Ayrıca bunun Hz. Ali'nin müşterekeye[154] dair gö­rüşüne kıyasen verilmiş bir hüküm olduğunu da ileri sürmüştür.

(Ebu Ömer) bir başka yerde de şöyle demektedir: Bu Hz. Ali'den de ri­vayet edilmiştir. Ebu Ömer der ki: Ali, Zeyd, Abdullah, diğer ashab-ı kiram ile genel olarak ilini adamlarından meşhur olup bilinen görüş, Malik'in tes-bit ettiği husustur. Bunların lehine ve îbn Abbas'a karşı delillerden birisi de şudur: Anne-baba, beraberlerinde başka hiçbir kimse bulunmaksızın birlik­te mirasçı olacak olurlarsa, anne üçte bir, baba da üçte iki alır. Aynı şekilde kocadan artan yanda da ortak oldukları takdirde yine üçte bir ve üçte iki alır­lar. Bu hem aklî bakımdan konu üzerinde düşündüğümüz zaman doğrudur, hem de kıyasa göre doğrudur. [155]

3- Mirasa Dair Ayetin Nüzâl Sebebi:

Mirasa dair âyetin nüzul sebebi ile ilgili farklı rivayetler gelmiştir. Tirmi-zî, Ebû Dâvûd, İbn Mâce ve Dârakutnrnin Cabir b. Abdullah'tan rivayetine göre 5aJd b. er-Rabrin hanımı dedi ki: Ey Allah'ın Rasülü! Sa'd öldü, geriye de iki kız çocuğu ve kendi kardeşi kaldı. Kardeşi kalkıp Sa'd'in bıraktıkla­rını aldı. Kadınlar ise sahip oldukları mallar üzre nikahlanırlar. Hz. Peygamber o mecliste kendisine cevap vermedi. Daha sonra tekrar ona gelip dedi ki; Ey Allah'ım Rasûlü, Sa'd'ın kız çocukları (ne olacak)? RasÛlullah (sav) şöy­le buyurdu: "Bana (Sa'dın) kardeşini çağır” Kardeşi gelince ona şöyle de­di: "İki kız çocuğuna üçte iki, hanımına sekizde bir ver, geri kalanı da se­nindir." Ebû Davud'un rivayetinin lafızları böyledir. [156] Tirmizî ve diğerleri­nin rivayetinde ise şöyle denilmektedir: Bunun üzerine miras âyeti nazil ol­du. (Tirmizî) dedi ki: Bu, sahih bir hadistir.[157]

Yine Hz, Cabir rivayetle dedi ki: RasÛlullah (sav) Ebu Bekir ile birlikte ben Benu Selime arasında olduğum sırada beni (hastalığımda) yürüyerek ziyare­te geldiler. Aklımın başımdan gitmiş olduğunu (baygın olduğumu) gördüler. Peygamber bir su getirilmesini istedi. Abdest aldı. Sonra o sudan üzerime serp­ti, ben de ayıldım. Ey Allah'ın Rasûlü! Malıma ne yapayım diye sordum. Bu­nun üzerine: "Allah, çocuklarınız hakkında size şöyle vasiyet ediyor: Er­keğe iki dişinin payı kadar (veriniz)" âyeti nazil oldu. Bu hadisi, Buhârî, ve Müslim rivayet etmiştir. [158] Bunu Tirmizî de rivayet etmiş olup orada ayrıca şu ifadeler yer almaktadır: Ey Allah'ın Rasûlü, dedim. Malımı çocuklarım ara­sında nasıl paylaştırayım? Bana bir şey söylemedi. Bunun üzerine: "Allah, ço­cuklarınız hakkında size şöyle rivayet ediyor: Erkeğe iki dişinin payı kadar (veriniz)" buyruğu nazil oldu, (Tirmizî) dedi ki: Bu hasen, sahil) bir ha­distir. [159]

Buhârî'de İbn Abbas'tan gelen rivayete göre, bu buyruğun nüzulü (önce­leri) miras kalan malın çocuklara, vasiyetin ise anne-baba'ya yapılması şek­lindeki uygulama dolayısıyla olmuştur. İşte o uygulama bu âyet-i kerimeler­le nesh olundu. [160]

Mukatil ve el-Kelbî der ki: Bu âyet-i kerime Um Kücce hakkında nazil ol­muştur. Bunu da daha önce zikretmiş bulunuyoruz.

es-Süddî der ki: Bu âyeti kerime Hassan b. Sabit'in kardeşi olan Abdur-rahman b. Sabit'in kız çocukları sebebiyle nazil olmuştur.

Şöyle de denilmiştir: Cahiliyye dönemi insanları savaşa katılıp düşmanla çarpışanların dışında kimseye miras vermezlerdi. İşte âyet-İ kerime küçük, büyük herkesin payını beyan etmek üzere nâzil oldu.

Bu buyruğun herkese bir cevap olmak üzere nazil olmuş olması da uzak bir ihtimal değildir. Nüzulünün gecikme sebebi de bundandır. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır.

el-Kiyâ et-Taberî der ki: Bazı rivayetlerde vârid olduğuna göre cahiliyye döneminde uygulanan küçüğe mirastan pay vermemek İslâm'ın ilk dönem­lerinde de yapılıyordu. Bu âyetle bu uygulama nesli edilinceye kadar böy­le sürdü. Halbuki, bizim şeriatimizde böyle bir şey sabit olmamıştır. Aksine bunun hilafına hüküm sabit olmuştur.

Bu âyet-i kerime Sad b. er-Rabî'in mirasçıları hakkında nazil olmuştur. Bu­nun Sabit b. Kays b. Şemmas'ın mirasçıları hakkında nazil olduğu da söylen­miştir. Ancak birinci görüş, nakil ehline göre daha sahihtir. Bunun üzerine Rasûlullah (sav) amcaya verilmiş olan mirası geri aldı. Şayet onun şeriatimi-ze göre önceden miras alacağı sabit olmuş olsaydı» o verileni ondan geri al­mazdı. Hiçbir zaman bizim şeriatimizde at üzerinde savaşmayıp korunması gereken şeyleri koruyuncaya kadar küçüğe miras verilmez; diye bir hüküm sabit olmuş değildir.

Derim ki; Kadı Ebu Sekr İbnü'l-Arabî de bu görüştedir, O şöyle diyor: Bu âyet-i kerimenin nüzulü oldukça güzel bir nükteye de delâlet etmektedir. O da şudur Cahiliyye dönemi insanlarının uygulaması olan malı almak (ve mi­rasçılara vermemek) İslâm'ın ilk dönemlerinde ses çıkarılmamış ve ikrar edil­miş bir şer'î uygulama olmamıştır. Çünkü eğer ikrar ile kabul edilmiş bir şe­riat (hukuki uygulama) olsaydı, Peygamber (sav) iki kız çocuğunun amcası hakkında aldığı mallarım geri vermeleri şeklinde hüküm vermezdi. Herhan­gi bir hüküm uygulamaya konulduktan sonra neshedici hüküm gelecek otursa, bu ancak gelecekteki uygulamaları etkiler. Daha önce geçmiş hüküm­leri nakzetmez. Ancak bu, yapılmış haksız bir uygulama idi ve kaldınldt. Bu açıklamayı İbnü'l-Arabî yapmıştır. [161]

4- "Çocuklar" İfadesinin Kapsamı:

Yüce Allah'ın: "Allah, çocuklarınız hakkında size şöyle vasiyet edi­yor" buyruğu ile ilgili olarak Şafiî'ler derler ki: Yüce Allah'ın: "Allah, çocuk­larınız hakkında size şöyle vasiyet ediyor1* buyruğu, kişinin sulbünden ge­len çocuklan hakkında hakikat anlamındadır. Oğlun çocukları ise bunun kap­samına mecaz yoluyla girmektedir. Buna göre bir kimse, oğlunun oğlu bu­lunduğu halde oğlu olmadığına dair yemin edecek olursa, yemininde hânis (yalan söylemiş) olmaz. Filanın çocuklarına vasiyette bulunacak olursa, fi­lanın oğlunun çocukları bu vasiyetin kapsamına girmez. Ebu Hanife ise der ki:1 Eğer sulbünden oğlu yoksa, oğlunun çocukları bunun kapsamına gi­rer. Bilindiği gibi lafızlar söyledikleri ile değişiklik arzetmez. [162]

5- Miras Alamayanlar:

İbnü'l-Münzir der ki: Yüce Allah: "Allah, çocuklarınız hakkında size şöy­le vasiyet ediyor* diye buyurduğundan dolayı, âyetin zahirine göre mirasın mü'miniyle, kâfıriyle bütün çocukların bir hakkı olması icabeder. Şu kadar var ki, Rasûlullah (sav)'tn: "Müslüman kâfire mirasçı olmaz...”[163] diye buyur­duğu sabit olduğundan, yüce Allah'ın bu buyruğunda çocukların bir kısmı­nı kastetmiş olduğunu, bir kısmını da kastetmemiş olduğunu öğrenmiş olu­yoruz. Buna göre hadis-i şerifin zahiri gereğince müslüman kâfire, kâfir de müslümana mirasçı olmaz.

Derim ki: Yüce Allah: "Çocuklarınız hakkında..." diye buyurduğuna göre; kâfirlerin elinde esir bulunan çocuklar da onların kapsamına girer.

Müslüman olarak hayatta olduğu bilindiği sürece o da mirasçıdır. Nehaî müstesna, bütün ilim ehli böyle demiştir. Nehaî ise, esir çocuk miras alamaz demektedir. Eğer bu çocuğun hayatta olduğu bilinmiyor ise, o takdirde hükmü mefkûd [164] hükmündedir. Peygamber (sav)'ın mirası, şu buyruğu do­layısıyla âyetin kapsamına girmez: "Bize mirasçı olunmaz. Bizim bıraktığımız sadakadır."[165] İleride buna dair açıklamalar, yüce Allah'ın izniyle Meryem Sû­resi'nde (18/7. âyet 2. başlıkta) gelecektir. Aynı şekilde babasını yahut de­desini, yahut kardeşini ya da amcasını kasten Öldüren kişi, hem sünnetteki delil dolayısıyla, hem de icma-ı ümmet dolayısıyla çocuklar arasına girmez. Yine daha önce Bakara Sûresi'nde (2/72, âyette.) geçtiği üzere öldürdüğü kim­senin malından da diyetinden de herhangi bir şeyi miras olarak alamam.

Eğer hata yoluyla öldürmüş İse, yine öldürdüğünün diyetinden miras ala­maz, fakat onun malından miras alır. Malik'in görüşüne göre bu böyledir, Şa­fiî, Ahmed, Süfyan ve Rey ashabının görüşüne göre ise -yine daha önce Ba­kara Sûresi'nde (2/72. âyette)- açıklandığı gibi ne malından ne de diyetinden herhangi bir miras alamaz. Malik'in görüşü ise daha sahihtir, tshak ve Ebu Sevr de bu görüştedir. Aynj zamanda Said b. el-Müseyyeb, Ata b. Ebi Rebâh, Mücahid, ez-Zührî, el-Evzaî ve İbnü'l-Münzir'in görüşü de budur. Çünkü yü­ce Allah'ın, Kitab-ı Keriminde mirasçı kıldığı kimsenin mirası sabit bir miras­tır. Ondan ancak sünnet ve icma ile herhangi bir kimse istisna edilebilir. Bu hususta, hakkında farklı kanaatlerin bulunduğu herbir husus, mirasın sözko-nusu olduğu âyetlerin zahirine havale edilir. [166]

6- İslâm'ın İlk Dönemindeki Mirasa Hak Kazanma Sebepleri:

Şunu bil ki, İslâm'ın ilk dönemlerinde birkaç sebepten dolayı mirasa hak kazanılıyor idi. Hilf (Kardeşlik antlaşması), hicret ve bu hususta yapılacak akidleşme bunlar arasındaydı. Daha sonra yine bu sûrede yüce Allah'ın iz­niyle: "Herbiri için mirasçılar kıldık" (en-Nisâ, 4/33) buyruğunu açıklarken belirteceğimiz üzere, bu nesholundu. İlim adamları icmâ1 ile eğer çocuklar­la beraber miktarı tesbit edilmiş farz hisse sahibi kimseGer) bulunuyor ise, onlara o farz hisselerinin verileceği ve geri kalan malın ise erkeğe, iki dişi­nin payı verilmek üzere paylaştınlacağı üzerinde icma etmişlerdir. Çünkü Hz. Peygamber: "Farz hisseleri sahiplerine ulaştırınız" [167] diye buyurmuştur. Bu hadisi hadis imamları rivayet etmiştir. Kastettiği, yüce Allah'ın Kitabında yer alan farz hisselerdir. Bunlar ise: Yarım, dörttebir, sekizdebir, üçteiki, üç-tebir ve altıdabir olmak üzere altı ayrı hissedir.

Yanın hisse; beş kişiye verilir Sulpten kızçocuğu, oğlun kızı, anne-ba-babir kızkardeş, bababir kızkardeş ve koca. Bütün bunlar bu hisseyi kendi­lerini o hisseyi almaktan hacb [168] edecek bir kimse bulunmadığı takdirde söz-k onu su dur.

Dörttebir; hacbedici kimsenin bulunması halinde, kocanın ve hacbedici kimse bulunmadığı takdirde ise hanımın ya da hanımların hissesidir.

Sekizde bir; hacbedici kimse olduğu takdirde hanımın ya da hanımların hissesidir.

Üçteiki; dört kişinin hissesidir Sulben iki ve daha fazla kızçocuklan, oğ­lun kızlarının, anne-bababir yahut bababir kızçocuklannin. Bütün bunlar da kendilerini bu payı almaktan hacbedecek kimselerin olmadığı halde bu pa­yı alırlar.

Üçtebir; iki kesimin payıdır. Çocuğun ve oğlun çocuğunun olmaması ile erkek ve kız kardeşlerden iki ve daha yukarısının bulunmaması halinde an­nenin payıdır. Bir de annebir çocuklardan iki ve daha yukarısının payıdır. Bu­radaki üçtebir bütün malın üçtebiridir. Geri kalanın üçtebiri ise, bu da koca yahut hanım ile birlikte anne-babanın bulunması halinde annenin payıdır. O takdirde anne kalanın üçtebirini alır. Buna dair açıklamalar az önce geçmiş­ti. Yine dedenin, beraberlerinde pay sahibi kimse bulunması şartıyla, kardeş­lerle birlikte bulunup, kalanın üçtebiri de dede için daha uygun bir pay ol­duğu meselelerde de böyledir.

Altıdabir; yedi kişinin hissesidir: Anne, baba, oğul ve oğlun oğlu ile bir­likte dedet nine ve birden çok olmaları halinde nineler, sulb yoluyla kız ile birlikte oğlun kızları, anne-bababir kızkardeşle birlikte bababir kızkardeşler ile erkek yahut dişi olsun anne bir tek çocuk.

Bütün bu farz hisseler, yüce Allah'ın Kitabından alınmıştır. Ancakj tek nine ile birden çok ninelerin hisseleri müstesnadır. Bu, sünnetten çıkartılmıştır.

Miras yoluyla bu hisselerin alınmasını gerektiren sebebler ise üç tanedir; Sabit neseb, akdolmuş nikâh ve azad yoluyla velâ.

Kimi zaman bu üç sebep bir arada bulunabilir. Erkek, hem Ölen kadının kocası, hem onu azad etmiş olan mevlâsı, hem de amca çocuğu olabilir.

Kimi zaman da yalnızca bu iki sebep bir arada bulunabilir. Kocanın ay­nı zamanda hanımının mevlâsı olması; yahut kocası ve amcasının oğlu olma­sı gibi. Bu durumda İki bakımdan miras alır ve tek başına olması halinde ma­lın tamamı onun olun Yansını kocası olması hasebiyle, diğer yansını velâ ya­hut neseb yoluyla ahr. Bir diğer örnek: Kadın kişinin hem kızı hem de onun velâ yoluyla azad ettiği olabilir. Tek başına olması halinde malın ta­mamını kendisi ahr. Yarısını neseb yoluyla, diğer yansını da velâ yoluyla alır. [169]

7. Terikeden Borcun Ödenmesi, Vasiyetin Yerine Getirilmesi...

Borç ödenip vasiyet yerine getirilmedikçe, mirasdn paylaştırılması) söz-konusu olmaz. Mütevaffamn ölümünden sonra terikesindeki muayyen hak­lar çıkartılır. Daha sonra kefenlenmesi ve kabre gömülmesi için gereken mas­raflar, sonra da mertebelerine göre borçlar, bundan sonra da üçtebirinden va­siyetler ile vasiyet manasını taşıyan diğer hususlar, yine mertebelerine uygun olarak çıkartılır. Bunlann dışında kalan ise mirasçılar arasında (pay edilecek) mirastır

Mîrascılann hepsi onyedi kişidir. Bunlann onu erkeklerdendir: Oğul ve aşa­ğıya doğru istediği kadar gitse de oğlun oğlu, baba ve istediği kadar yuka­rıya gitse de babanın babası (ced, dede), erkek kardeş ile erkek kardeşin oğ­lu, amca ve amcanın oğlu, koca ve ni'met mevlâsı. Yani âzâd etmiş bulunan efendi.

Kadınlardan da yedi mirasçı vardır, bunlar: Kız, aşağı doğru ne kadar gi­derse gitsin oğlun kızı, anne ve ne kadar yukarı doğru giderse gitsin nine, kızkardeş, hanım ve ni'met'in mevlâsı yani âzâd eden hanımefendi.

Fazilet sahibi birisi bu mirasçıları sür halinde şöylece sıralamaktadır:

"Erkek mirasçıları toplamak istersen

Kadın mirasçıları da onlarla beraber zikrederek:

Erkeklerden mirasçılar toplam on kişidir.

Kadın mirasçılar ise yedi kişidir.

Erkek mirasçıları şiir halinde ş&ylece sıraladım:

Oğul, oğlun oğlu ve amcanın oğlu,

Baba da onlardandır ve o bu tertipdedir,

Dede de yakın erkek kardeşten önce gelir,

Yakın kardeşin oğlu ve bir de amca,

Koca, âzâd eden efendi; sonra anne,

Oğlun kızı ondan sonra gelir, bir de kız,

Hanım da, nine de ve kızkardeş

Mevlâ olan kadın yani âzâd eden hanımefendi

İşte aen bunu kendin için takdir edilmiş bir araç olarak yanına al." [170]

8- "Çocuklar" Tabirinin Kapsamı:

Yüce Allah'ın: "Çocuklarınız link kın da" buyruğu, ister fiilen var olsun, isterse de annesinin karnında cenin olarak bulunsun, ister yakın, ister uzak olsun, erkek yahut dişi olsun -az önce geçtiği gibi kâfir dışında kalan- bü­tün çocukları kapsamına alır. Kimisi der ki: Bu yakın çocuklar hakkında ha­kikat, uzaklar hakkında mecazdır. Kimisi de şöyle der: Hepsi hakkında da ha­kikattir. Çünkü "evlâd; çocuklar11 kelimesi "tevellücTden gelmektedir Şu kadar var ki, çocuklar ölene yakınlıklarına göre miras alırlar. Yüce Allah da: "EyÂdemoğullartr(el-Arâf, 7/26) diye buyurmaktadır. Hz. Peygamberde: "Ben Âdemoğullannın efendisiyim"[171] diye buyurduğu gibi: "Ey İsmailoğul-ları! Ok atışı yapınız. Çünkü sizin atanız atıcı idi" [172] diye buyurmuştur

Şu kadar var ki bu kelime mutlak olarak kullanıldığında örfen çoğunluk­la hakikat üzere yakm ve a'yân çocuklar[173] hakkında kullanılır. Şayet sulbün­den gelen çocuklar arasında erkek çocuk varsa, artık çocuğun çocuğunun ala­cak birşeyi olmaz. İşte bu da ilim ehlinin icma ile kabul ettiği hususlardan birisidir. Şayet sulbünden gelen çocuklar arasında erkek çocuğu bulunma­yıp torunları arasında erkek varsa, önce sülb'den gelen kızlardan başlanarak onlara üçte ikiye kadar verilir. Bundan sonra geriye kalan üçtebir yakınlık­ta eşit olmaları halinde, yahut erkek kendisinden daha yukarıda bulunan kız­lardan aşağıda bulunuyor ise, torunlar arasında erkeğe iki, dişinin payı ka­dar miras paylaştırılır.

Bu Mâlik'in, Şafiînin ve Rey ashabının görüşüdür. Ashabdan, tabiînden ve onlardan sonra gelenler arasındaki İlim adamları da genel olarak bu görüş­tedir.

Ancak, İbn Mes'ud'un söylediği rivâyel edilen şu görüşü müstesnadır: Eğer erkek lorun ki£ çocuğun karşısında bulunuyor ise, (kalan üçicbir) ona geri verilir. Şayet ondan daha aşağıda bulunuyor ise, kalan kız çocuğa geri ver­ilmez. O bu görüşünü belirtirken yüce Allah'ın: "Eğer kadınlar ikiden faz­la ise, mirasın üçte ikisi onlarındır" buyruğuna riâyet eder ve kız çocuk­lara sayılan ne kadaf çok olursa olsun üçte İkiden fazlasını vermez.

Derim ki: İbnü'l-Arabî İbn Mes'ud'dan bu tafsilâtı böylece zikretmiştir. An­cak İbnü'l-Münzir ile el-Bâcî'nin İbn Mes'ud'tan naklettikleri şöyledir: Sülb'den olan kızlardan anan, oğlun oğullarına verilir. Fakat oğlun kız ço­cuklarına verilmez. İkisi de (İbnü'l-Münzir ve el-Bâcî de.) bunun dışında her hangi bir tafsilat zikretmezler. Aynca Îbnü'l-Münzir bunu Bbu Sevr'den de nak­letmektedir.

Buna yakın bir görüşü Ebû Ömer (İbn Abdi'i-Berr) de nakletmiştir. Ebû Ömer der ki: Bu hususta İbn Mes'ud muhalefet ederek der ki; Kız çocuklar üçte ikiyi tamamladıkları takdirde, geriye kalan yalnızca oğlun oğullarına ve­rilir. Onların kızkardeşlerine birşey verilmeyeceği gîbib onlardan daha yuka­rıda bulunan oğlun kızlarına da, onlardan aşağıdakilere de birşey verilmez. Ebû Sevr ile Davud b- Ali (ez-Zâhirî) de bu kanaattedir. Buna benler bir gö­rüş Alkarne'den de rivayet edilmiştir.

Bu kanaate sahip olanların delili, İbn Abbas'ın Peygamber (sav)'dan nak­lettiği şu buyruğudur: "Sız miras kalan malı, ferâiz sahipleri arasında Allah'ın Kitabına uygun olarak paylaştırınız. Ferâiz'den arta kalanı ise en yakıtı erkek kişiye veriniz"- Bunu Buhârî, Müslim ve başkaları rivayet etmiştir. [174]

Cumhurun delillerinden birisi yüce Allah'ın şu buyruğudur: «Allah, çocuk­larınız hakkında size şöyle vasiyet ediyor. Erkeğe iki dişinin payı kadar (veriniz)." Çünkü çocuğun çocuğu da çocuktur. Aklî düşünme ve kıyas ba­kımından da; malın genelinde kendi derecesinde bulunanı asabeleştiren herkesin, aynı şekilde malın arta kalan bölümünde de onu asabelik derece­sine ulaştırması gerekir. Tıpkı sulben çocuklarda okluğu gibi- O halde bu yol­la oğlun oğlunun, kız kardeşini mirasa ortak etmesi gerekir. Tıpkı sulb yo­luyla'gelen oğlun kız kardeşini ortak etmesi gibi.

Herhangi bir kimse Ebû Sevr ile Davud'un lehine: Oğlun kızı, tek başına üçte ikiden artandan herhangi bir miras alamamakta ve kardeşi de onu asabe kılamamaktadır diyecek olursa, cevabım!?, şu olur:

Böyle bir kız çocuğu eğer beraberinde kardeşi bulunacak olursa onunla güç kazanır ve onunla beraber asabe olur. Yüce Allah'ın: "Allah, çocukla­rınız hakkında size şöyle vasiyet ediyor..." buyruğunun zahirinden anlaşıl­dığı gibi, o da burada anılan çocuklardandır. [175]

9- Kız Çocukların Mirastaki Payları:

"Eğer kadınlar ikiden fazla iseler,, mirasın üçte ikisi onlarındır" buy­ruğunda yüce Allah, tek bir kıza mirasın yansını, ikiden fazfa olanlara da üç­te ikisini vermiş bulunmaktadır.

Ancak İki kız çocuğuna Kİtab-ı Kerim'inde nass ile belirttiği bir pay zik­redilme mistir.

İlim adanılan, iki kız çocuğuna üçte ikiyi vermenin delilinin ne olduğu hu­susunda bir takım açıklamalarda bulunmuşlardır. Bir görüşe göre bu husus­ta delil İcmâ'dır-

Ancak bu iddia rnerduttur. Çünkü İbni Abbas'tan sahih olarak nakledildi­ğine göre o iki kız çocuğuna mirasın yarısını vermiştir. Zira yüce Allah şöy­le buyurmaktadır: "Eğer kadınlar ikiden fazla iseler mirasın üçte ikisi onlarındır." Bu da şart ve ceza cümlesidir. Der ki: Ben o bakımdan iki kız çocuğuna üçte iki kadarını vermem.

Bir diğer görüşe göre iki kız çocuğuna mirasın üçte ikisi, iki kızkardeşe kıyasen verilmiştir. Çünkü yüce Allah sûrenin sonlarında şöyle buyurmakta­dır: "Eğer çocuğu bulunmayıp da kızkardeşi bulunan bir erkek Ölürse bırak­tığının yarısı kız kardeşe kalır,.. Eğer kızkardeşler iki (veya daha fazla) ise erkek kardeşin bıraktığının üçte ikisini alırlar," (en-Nisâ, 4/176) İşte bura­da üçte ikide ortak olmak noktasında iki kız çocuğu da iki kızkardeş gibi de­ğerlendirilmiştir, Kızkardeşler de ikiden fazla oldukları takdirde üçte ikide or­tak olmak bakımından kız çocuklar gibi değerlendirilmiştir.

Ancak buna da şöyle bir itiraz varittir: Kızkardeşler hususunda nass bu­nu belirlemiştir. İcma da bu şekilde olmuştur. O bakımdan buna dayanarak o kız çocukların payı böylece kabul edilir.

Bir diğer görüşe göre, âyet-i kerimede iki kız çocuğunun üçte ikiyi ala­cağına dair delil olacak bir yön vardır. Şöyle ki, erkek kardeşi ile birlikte bir kız çocuğu üçte bir aldığına göre; iki kız çocuğunun da üçte ikiyi alacakla­rını öğrenmiş oluyoruz. Bu sözü söyleyen ve bunu delil diye gösterenler, İs­mail el-Kadî ile Ebû'l Abbas el-Müberred'dir. en-Neiıhâs ise der ki; Böyle bir delil getirme nazar ehlince (akli mantıki esaslara göre) yanlıştır Çünkü gö­rüş ayrılığı iki kız çocuğu ile ilgilidir. Tek kız çocuğu hakkında değildir. Ona muhalif" oianîar ise şu cevabı verir: Ölen geriye iki kız çocuğu ile bir erkek çocuğu bırakacak olursa, kız çocukları yarısını abr (üçte ikisini almaz). O hal­de bu, onların farz hisselerinin bu kadar olduğunun delilidir.

Bir diğer görüşe göre "fazla" anlamına gelen kelimesinin zaid oldu­ğu söylenmiştir. Buna göre; eğer kadınlar iki kişi iseler, demek olur. Allah'ın: "Boyunların üstüne vurunuz." tel-Enfâl, 8/121 Yani (üstü­ne anlamına gelen kelime olan fevka kelimesi zaid olup") boyunlara vurunuz, demektir.

Şu kadar var ki en-Nehhas ile İbn Atiyye bu görüşü reddederek şöyle der­ler Bu açıklama yanlıştır. Çünkü zarfların da bütün İsimlerin de Arap dilin­de bir mana ifade etmeksizin zaid olarak gelmeleri caiz değildir. îbn Atiyye der ki: Diğer taraftan yüce Allah'ın: "Boyunların üstüne vurunuz" buyruğun-daki ifade fasih olan ifadedir. Ve burada "üstüne" anlamındaki kelime zaid gelmemiştir. Aksine manayı daha bir sağlamlaştırmakta, pekiştirmektedir. Çün­kü boyuna indirilen bîr darbenin beyinden aşağıda, eklem yerlerinde, kemik­lerin üzerinde olması İcabeder. Nitekim Dureyd b. es-Simme de şöyle demiş­tir: Sen darbeni beyinden aşağıda ve kemiklerin üzerine indir. Ben kahraman­ların boyunlarını böylece vuruyordum.

İki kız çocuğuna üçte ikinin verileceği hususundaki en güçlü delil, nüzul sebebinde rivayet edilen sahih hadistir.

Hicazlılarla Esedoğulları üçtebir, dörttebir... ondabire kadar: şeklinde söylerler. Temimoğulları ve Rabialılar ise, üçte bir  derken lâm'ı sakin okurlar ve: Onda bir'e kadar böylece söyler­ler Üçe tamamlamayı ifade etmek üzere: Onları üçe tamamladım, dirhemleri üçe tamamladım, derler Ancak yüze ve bine tamam­lamayı ifade etmek için de derler. [176]

10- Ötenin Tek Bir Kız Bırakması Hali:

Yüce Allah'ın: "Şayet kız, bir tek ise mirasın yansı onundur" buyruğun­da geçen: kelimesini Nâfi1 ve Medineliler: şeklinde ve yi "oldu, idi" anlamında olmak üzere tam kabul ederek, merfu okumuşlar­dır. Şairin şu beyitinde olduğu gibi:

"Kış oldu mu artık beni ısıtınız,

Çünkü yaşlı bir kimseyi kış daha da yaşlandırır."

Diğerleri ise bu kelimeyi nasb ile okumuşlardır. en-Nehlıâs der ki: Bu oku­yuş güzel bir okuyuştur. Eğer geriye bırakılan yahut kalan çocuk "bir tek İse" anlamına gelir. Nitekim: "Eğer kadınlar... İseler" buyruğunda da böyle okunmuştur.

Buna göre; sulbden gelen kız çocuklar ile birlikte oğlun kız çocukları var-

sa, sulbden gelen kızlar da iki ve daha fazla ise oğlun kız çocuklarını miras­tan hacb ederek, farz hisse almalarını önlerler. Çünkü oğlun kız çocukları­nın üçte ikilik miras hakları dışında farz hisse olarak miras almaları sözko-nusu değildir.

Şayet sulbden gelen kız çocuk bir tek ise, o takdirde oğlun kızı, yahut kız­ları sulbden gelen kız çocuklarla beraber üçteikiyi tamamlayacak şekilde mi­ras alırlar. Çünkü bu, iki ve daha fazla sayıdaki kız çocuğun miras olarak al­dıkları farz hisseleridir. Oğlun kızları da, -yoklukları halinde- öz kızların ye­rini tutarlar. Aynı şekilde oğlun oğulları da hacb ve miras hususlarında biz­zat öz oğulların yerini tutarlar. Bu şekilde kız çocukları arasında altıda bir ha-keden kimse olmadığı takdirde bu pay, oğlun kızın? ait olur. Oğlun kızı, mü­teveffanın anne-bababir kız kardeşinden altıdabiri almaya daha layıktır.

Ashab ve tabiinden rukahânın cumhuru bu görüştedir. Ancak Ebû Mûsâ ile Süleyman b. Ebi Rebîa'dan rivayet edildiğine göre kız çocuğu mirasın ya­rısını alırken, geri kalan yarısını da kız kardeş alu*. Oğlun kızının ise bunda bir hakkı yoktur. Ebû Musa'dan ise onun bu görüşünden dönmüş olduğunu gerektiren sahih rivayet gelmiştir. Bunu da Bulları rivayet etmektedir: Bize Âdem anlattı, bize Şu'be anlattı, bize Ebû Kays anlatarak dedi ki: Ben Huzeyl b ŞerahbîH şöyle derken dinledim: Ebû Musa'ya bir kız çocuk, oğlun krzı ve kız kardeşin (miras payları) hakkında soru soruldu. O da şöyle dedi: Kız çocuğuna yansı, diğer kız çocuğuna da yarısı verilir. Bununla birlikte İbn Mes'ud'a git, o da bana tabi olacaktır. İbnMes'ud'a sorulup ona Ebû Musa'nın söylediği haber verilince; şöyle dedi: Andolsun o vakit ben sapıtmış olurum, hidâyet bulmuş olanlardan olmam. Ben böyle bir mesele hakkında Peygam­ber (sav)'ın hüküm verdiği şekilde hükmümü vereyim: Kız çocuğa yansı, oğ­lun kızına üçte ikiyi tamamlamak üzere altıda biri verilir Geri kalan ise kız kardeşe aittir. Bunun üzerine biz de Ebû Musa'ya gittik. Ona İbn Mes'ud'un söylediğini haber verince şöyle dedi: Şu büyük bilgin aranızda bulunduğu sürece bana birşey sormayınız. [177]

Şayet oğlun kızı veya kızları ile birlikte o kızın derecesinde yahut ondan daha aşağıda ve onu asabe yapan bir oğul bulunuyor ise, geriye kalan -az önce geçtiği üzere tbn Mes'ud'un görüşüne hilafen- yarım, ikisi arasında er­keğe ifci dişinin hakkı olmak üzere pay edilir. Miktarı ne olursa olsun. Şu ka­dar var ki, sulbden gelen kız çocuklarının yahut sulbden gelen kız ve oğlun kız çocuklarının üçteikiyi tamamlamaları halinde bu böyledir. Anne-bababir kız kardeş ile bababir kız kardeş ve erkek kardeşler hakkında da şöyle de­nilir: Anne-bababir kızkardeşe yansı, geri kalan ise bababir erkek ve kızkardeşlere verilir. Kızkardeşlere altıdabirden fazla pay isabet etmediği sürece bu böyledir. Şayet altıdabirden fazlası onlara isabet edetek olursa, üçte ikiyi ta­mamlamak üzere onlara altıda bir verilir ve bundan fazlası onlara verilmez. Ebû Sevr de bu görüştedir. [178]

11- Ölümü Esnasında Hanımı Hâmile Bulunan Kimsenin Mirası:

Erkek ölüp de geriye hamile bir hanım terk edecek olursa, doğanın erkek mi, kız mı olduğu ortaya çıkıncaya kadar malı bekletilir-

İlim ehli icmâ' ile şunu kabul etmişlerdir: Erkek ölüp de hanımını hami­le bırakacak olur ise, karnındaki çocuk miras alır. Canlı olarak doğup, do­ğum esnasında ağlayacak, olursa, bu sefer ondan da miras alınır.

Yine ilim adamları hep birlikte derler ki: Eğer ölü doğacak olursa miras almaz. Şayet canlı doğmakla birlikte, ağlamayacak olursa, bir kesim miras-ta hakkı olmadiğını söylerler. İsterse kıpırdasın yahut aksırmış olsun. Ağla-madıkça mirasta hakkı yoktur. Bu, Malik, Kasım b. Muhamined, îbn Sirîn, eş-Şâ'bî, ez-Zührî ve Katade'nin görüşüdür,

Bir başka kesim ise şöyle demektedir: Hareket etmek, feryad etmek, süt emmek, nefes atmak suretiyle doğanın hayatta olduğu anlaşılacak olursa, o da hayatta olanların hükümlerine tabi olur. Bu da Şafiî, Süiyân es-Sevrî ve el-Evzaî'nin görüşüdür.

İbnü'l-Münzir der ki: ŞâTıînin görüşünün kıyasen kabul edilebilme ihti­mali vardır. Şu kadar var ki varid olmuş haber buna engeldir. Bu da Rasû-lullah (sav)'ın şu buyruğudur: "Doğan herbir çocuğu mutlaka şeytan dürter. O da şeytanın bu dürtmesi dolayısıyla ağlayarak dünyaya gelir. Bundan tek istisna Meryem'in oğlu ve onun annesidir."[179] İşte bu, konu ile İlgili varid ol­muş bir haberdir. Böyle bir haber hakkında ise nesh sözkonusu olamaz. [180]

12- Hunsânm Miras Alması:

Yüce Allah'ın: "Çocuklarınız hakkında" buyruğu, hunsâyı da kapsamı­na alır. Hunsâ ise iki ferci bulunandır.

îlim adamları icma ile onun mirasının küçük abdestini bozduğu yere gö­re verileceğini kabul ederler. Eğer küçük abdestini erkeklerin yaptığı yerden yapıyor ise, erkek mirası alır. Şayet kadının yaptığı yerden yapıyor ise kadın mirası alır.

İbnü'l-Münzir der ki; Ben bu hususta Malik'ten gelmiş herhangi bir riva­yet bellemiş değilim. Hatta Îbnü'l-Kasmı, Malik'e ona dair soru sormaktan çe­kindiğini de zikretmektedir.

Şayet her İki yerden de küçük abdestini yapıyor ise, o takdirde sidiğin öncelikle çıktığı yer muieberdir. Bu da Saki b. el-Müseyyeb, Alımed ve îshak'm görüşüdür, Bu aynı zamanda rey ashabından da nakledilmiştir. Katade Said b. el-Müseyyeb'den huasâ hakkında şöyle dediğini rivayet eder: Küçük ab-deslini bozduğu yere göre ona miras verilir. Eğer her ikisinden de abdestî-ni bozuyorsa öncelikle hangisinden bozduğuna bakılır. Heriki yerden de ay­nı anda abdest bozuyorsa yanm erkek ve yarım kadın (hissesi verilir). Yakub, (Ebû Yusuf) ile Muhammed der ki: Hangilerinden daha fazla çıkıyor ise ona göre mirasını alır. Bu görüş el-Evzâf den de nakledilmiştir. en-Numan b. Sa­bit (Ebû Hanife) de der kî: Şayet bir arada her İkisinden de çıkıyorsa o müş-kildir. Ben hangi tarai'tan daha çok çıktığına da bakmam. Ondan gelen baş­ka rivayete göre; bu şekilde olduğu takdirde onun hakkında bir görüş belirt­mekten kaçınmıştır. Yine ondan şöyle dediği de nakledilmiştir: Eğer müşkil olursa, ona iki paydan daha aşağısı hangisi ise o verilir. Yahya b. Adem ise der ki; Erkeğin bozduğu yerden abdestini bozuyor, bununla birlikte kadın gi­bi ay hali oluyor ise, abdestini bozduğu yere göre miras alır. Çünkü konu ile ilgili gelen haberde; küçük abdestini bozduğu yere göre ona miras verilir, de­nilmektedir,

Şafiî'nin görüşüne göre ise: Her iki yerden de abdestini bozuyor, onlar­dan biri ötekinden önce olmuyorsa, o takdirde bu hunsâ, müşkildir. Ona kız çocuk mirası verilir. Geri kalan miktar ise durumu açıkça ortaya çıkıncaya, yahut mirasçılar kendi aralarında sulh yaparak anlaşıncaya kadar kendisi ile .sair mirasçılar arasında pay edilmek üzere bekletilir. Ebû Sevr de bu görüş­tedir.

eş-Şa'bî der ki: Ona erkek mirasının yansı ile, kız çocuk mirasının yansı verilir el-Evzaî de bu görüştedir. Malik'in görüşü de budur. İbn Şaş da ael-Cevahirü's-Sernine Alâ Mezhebi Malikin Âlimi'l-Medine" adlı eserinde şun­ları söylemektedir: Eğer hunsâmn biri erkek diğeri, dişi olmak üzere iki fer-ci var ise, hangisinden küçük abdesti bozduğuna bakılır ve abdestini bozdu­ğu yere göre hükmünü alır. Her ikisinden de abdestini bozuyor ise hangisin­den daha çok yaparsa o muteberdir. Şayet durum eşit olursa, öncelik naza­rı itibara alınır. Her ikisinden de beraber yapıyorsa, bu takdirde sakalda tüy bitimi ile memelerin büyüklüğü, bu memelerinin kadınların memelerine benzemesine itibar edilir. Her iki durum bir arada görülecek olursa, o tak­dirde bulûğ halindeki durumu muteberdir. Şayet ay hali olursa ona göre hü­küm verilir. Şayet yalnızca ihtilam olursa yine ona göre hüküm verilir. Eğer her İkisi bir arada bulunursa, o takdirde bu hunsâ, müşkildir. Şayet ne erkek­lere has, ne de kadınlara has olan fere'den birisi yoksa, bunun yerine sade­ce küçük abdestim yaptığı bir yer varsa bulûğu beklenir. Eğer ayırdedicî bir alâmet ortaya çıkarsa, o nazarı itibara alınır, aksi takdirde bu hunsâ müşkil-dîr. Artık müşkil olduğu hükmünü verdiğimiz takdirde tse, alacağı miras, erkek ve kız miraslarından yarımşar yarımşardır.

Derim ki: Sözünü ettikleri bu alâmetler müşkil hunsâ hakkındadır. Biz el-Bakara Sûresi'nde (2/35- âyet, 4. başlıkta) bu konuda bir alâmete, bu sûre­nin başlığında da bir takım alâmetlere işaret ettik. Bu alâmetler onu bu iki türden birisine katar. Bu da kaburga kemiklerinin nazarı itibara alınmasıdır. Bu konudaki açıklama, Ali (r.a)'dan rivayet edilmiştir ve o buna göre hüküm vermiştir. Faziletli alimlerden birisi, hunsâmn hükmünü pek çok beyitlerde şiir halinde açıklamış bulunmaktadır. Bunların ilki şöyledir:

"0 hallerine göre nazarı itibara alınır; Meme, sakal ve küçük abdestini bozma yeri"

Yine bu şiirinde şair (devamla) der ki:

"Eğer bütün halleri birbirine eşit olur da,

Açıkça anlaşılmaz ve belirtileri, içerisinden çıkılamayacak hal alırsa,

Onun yakın akrabasının mirasından alacağı pay,

Payın sekizde altısıdır

Müşkil olması sebebiyle hakkettiği işte budur;

Onun bu payında bir ekailme vardır.

Gerçekten böyle Mrisinin nikahlanmamak,

Dünyada yaşadıkça ve ona başkasını nikahlamamak gerekir.

Çünkü o katıksız bir aile halkı (dişi) değildir

Ve artık o erkekler arasında (dişi) sayılmamaktadır

Benim bu şiirde sözünü ettiğim her hususu

İlim ehlinin ileri gelenleri söylemiştir.

Bazıları onun hakkında söz söylemek istememiştir,

Bunlara da bundan dolayı kınama meyli olmaz.

Çünkü o söz konusu edilirken, açıkça

Aşırı bir çirkinlik sözkonusudur ve besbellidir bu.

İşte onun bu gizli durumu hakkında geçmiş olan

İmamı Murtaza Ali'nin hükmü şudur:

Eğer ki, kaburga kemikleri ekaik ise

Artık onun erkeklere katılması gerekir

Mirasta, nikâhta ve ihramda

Hacda, namazda ve (aairj hükümlerde

Eğer erkeklerden fazla bir kaburga kemiği varsa

O takdirde o, kadınlar arasında sayılır

Çünkü kadınların fazladan bir kaburga kemikleri vardır

Erkeklere göre bu faydalı bilgiyi ganimet belle

Çünkü daha önceden beri Âdem'den bu kemik eksilmişti Havva'nın yaratılması için ve bu aöz, bir haktır Çünkü Peygamberin söylediğinden de buna dair Bir delil vardır; selâm olsun Rabbimizden ona.

Ebû'l-Velid b. Rüşd de der ki; Hunsâ-yı müşkil, koca da olmaz, hanım da olmaz, baba da olmaz, anne de olmaz.

Şöyle de denilmiştir: Sırtından ve karnından çocuk doğuranlar da görül­müştür. İbn Rüşd der ki: Eğer bu sahih ise, o takdirde sulbünden olan oğ­lundan tam bir baba mirası alır. Karnından olan oğlundan ise tam bir anne mirası alır. Ancak bu oldukça uzak bir ihtimaldir. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır.

Dârakutnî'nin Sünen'inde Ebû Hâninin, Ömer b Beşir'den şöyle dediği rivayet edilmektedir: Âmir eş-Şa'bf ye erkek de olmayan dişi de olmayan, er­keğin de, dişinin de organına sahip bulunmayan, göbeğinin altından küçük ve büyük abdeste benzer birşeyler çıkartan yeni doğmuş bir çocuk hakkın­da sorulmuş. Âmir'e böylesinin mirası hakkında soru sorulunca Amir şu ce­vabı vermiş: (Ona) erkeğin payının yarısı ile dişinin payının yansı verilir. [181]

13- Anne ve Babaların Mirası:

Yüce Allah'ın: "Anne ve babanın her birine mirasın altıda biri (verilir)" buyruğunda yer alan anne-babadan kasıt, ölenin anne-babasıdır. Bu ise ay rica zikredilmeksizîn kinaye (zamirin zikredilmesi) yoluyla bilinir İfadenin buna delâleti dolayısıyla bu kinaye (yani hazf) caiz görülmüştür. Yüce Allah'ın: Nihayet o, (güneş) perdenin arkasına gizlendi." (Sâd, 38/32); "Muhakkak Biz onu Kadir gecesinde indirdik." (ei-Kadr, 97/1)

Altıdabîr" kelimesi de mübtedâ olmak üzere merfû'dur. Ondan önceki ise onun haberidir.

Aynı şekilde "Üçte bir, altıdabir" ile: "Bıraktı­ğının yansı" da böyledir. "Dörttebir sizindir" buyruğu da böy­ledir. Dörttebiri onlarındır” buyruğu da; Sekizde biri onlarındır" buyruğu da böyle olduğu gibi; Anne ve babanın herbirine mirasın altıda biri (verilir)” buyruğu da böyledir.

"el-Ebevân (ebeveyn, anne ile baba)" kelimesi baba anlamına gelen: ile anne anlamına gelen: tesniyesi (ikili) dir. Ancak arapçada "el-um: anne" lafzı kullanıldığından baba anlamına gelen "eb" kelimesi­nin müennesi anne hakkında kullanılmamıştır. Bununla birlikte araplar ara­sında birbirinden farklı iki şeyi birbirine uyan iki şeymiş gibi kullanarak, onlardan birisini ötekine ya söylenişi daha hafif, yahut da şöhreti dolayısıyla tağ-lib edenler vardır. Bu da buna elverişli birtakım İsimlerde semaî olarak gel­miştir. Anne ve babaya: "Hbevân," güneş ile ay'a; ıtel-Kameran," gece ile gün­düze; "el-melevân" demeleri bu kabildendir. Aynı şekilde Hz. Ebû Bekr ile Hz. Ömer'e; "el-Umerarv' demeleri de böyledir.

Müzekkerliğin hafifliği dolayısıyla (ay anlamına gelen) el-Kamer'i, güneş anlamına gelen (eş-ŞemsVe tağlib ederek (el-Kamerân) demişlerdir. Aynı şe­kilde Hz. Ömer'in halifelik dönemi daha uzun ve daha ünlü olduğundan do­layı Hz. Ömer'in adını Hz. Ebû Bekir adına tağlîb ederek (el-Umerân) demiş­lerdir, Arapların el-Umerân tabiri ile Önler b. el-Ualtab ile Ömer b. Abdula-ziz'İ kastettiklerini ileri sürenin sözüne itibar edilmez. Çünkü Araplar bu ke­limeyi Ömer b. Abdulazizl görmeden önce kullanmaya başladılar. Bu açık­lamayı İbnü'ş-Şecerî yapmıştır.

"Çocuklarınız" buyruğunun kapsamına aşağı doğru ne kadar İnilirse bütün çocuklar girdiği şekilde; "babalarınız" buyruğunun kapsamına yuka­rı doğru ne kadar çıkılırsa çıkılsm bütün babalar girmez, Çünkü yüce Al Lalı'in: "Anne-babanın herbirine" buyruğu tesniye bir lafızdır- Genel olma ihtima­li de yoktur, çoğul olma ihtimali de yoktur. Halbuki "çocuklarınız" buyru­ğu böyle değildir. Bu görüşün sıhhatine delil ise, yüce Allah'ın şu buyruğu­dur: "Çocuğu olmayıp da anne ve babası kendisine mirasçı olana gelince, üçte biri annesinindir." Yukarı anne ninedir. Ona ise farz hisse olarak üç> tebirin verilmeyeceği icma' ile sabittir. O halde ninenin bu lafzın dışında kal­dığı kesindir Bunun dedeyi kapsadığı ise ihtilaflı bir husustur.

Dedenin, baba olduğunu söyleyip onun sebebiyle çocukları hacb eden­lerden birisi de Ebû Bekr es-Sıddîk (r.a)'dır. Hayatta olduğu sürece bu hu­susta ashab-ı kiramdan ona kimse muhalefet etmemiştir. Ancak onun vefa­tından, sonra bu hususta anlaşmazlığa düşmüşlerdir. Dedenin baba olduğu­nu söyleyenler arasında, İbn Abbas, AJbdullah b. ez-Zübeyr, Âişe, Muâz b. Ce­bel, Ubeyy b. Kâdb, Ebû'd-Derdâ ve Ebû Hureyre de vardır. Bunların hepsi de baba bulunmadığı takdirde dedeyi tıpkı baba gibi kabul ederler ve onun vasıtasıyla bütün kardeşleri hacb ederek, dedenin varlığı ile birlikte kardeş­ler hiç miras almazlar. Bu görüşü aynı zamanda Ata, Tâvüs, el-Hasen ve Ka-tâde de kabul etmiştir. Ebû Hanife, £bû Sevr ve îstıak da bu kanaattedir. Bu konuda onların lehine olan delil ise, yüce Allah'ın: "Babanız İbrahim'in dînine"(el-Hacc, 22/28) buyruğu İle: "Ey Ademoğulları" (el-A'raf, 7/26) buy­rukları ve Hz, Peygamberin: "Ey İsmail oğulları ok atını?., çünkü sizin baba­nız atıcı idi" buyruğudur.

Ali b. Bbi Talib, Zeyd ve İbn Mes'ud ise, kardeşlerle birlikte dedeye de mi­ras verileceği kanaatindedirler. Anne-baba bir kardeşler, yahut baba bir kar­deşlerle birlikte olduğu takdirde de payı -farz sahibi İle birlikte olması hali

müstesna- üçtebirden aşağı olmaz. Farz sahihleri ile birlikte olduğu takdir­de Zeyd'in görüşüne göre de payı altıda birden aşağı olmaz. Aynı zamanda bu, Malik, Evzaî, Ebû Yusuf, Muhammed ve Şâfıînın de görüşüdür.

Hz. Ali ise, kardeşler ile birlikte olması halinde dedeyi altıda bire kadar kardeşlerle birlikte (mirasa) ortak yapar ve ister farz sahipleriyle birlikte ol­sun, ister başkaları iie beraber bulunsun ona altıda birden aşağı pay vermez­di. Bu, îbn Ebi Leylâ ile bir kesimin de görüşüdür.

İlim adamlar! icmâ ile şunu kabul ederler: Dede, baba ile birlikle miras alamaz. Oğul babasını hacb eder. Onların dedeyi hacb ve miras hususunda baba seviyesinde değerlendirmeleri, ölen kişi geriye bütün konumlarda on­dan daha yakın bir baba terketmediğt halde sozkonusudur.

Cumhurun kanaatine göre dede, kardeş çocuklarını mirastan düşürür. An­cak Şa'bî'den, onun Ali'den yaptığı rivayet bundan müstesnadır. O, paylaş­tırma hususunda kardeş çocuklarını tıpkı kardeş gibi değerlendirmiştir.

Cumhurun görüşünün delili şudur: Buradaki kardeş erkek olarak kız kardeşini asabe yoluyla mirasçı kılmaz. O bakımdan tıpkı amca ve amcanın oğlu gibi dede ile mirası paylaşmaz.

eş-Şa'bî ise der ki: İslâm'da kendisine miras verilen ilk dede, Ömer el-Hat-tab (ral'dır. Ömer'in oğlu Asım'ın bîr oğlu öldü. Geriye iki kardeş bıraktı. Ömer onun malının tamamını almak istedi. Uz. Ali ile Hz, Zeyd'e bu husus­ta danışınca, onlar kendisine bir misal vermeleri üzerine şöyle dedi: Eğer iki­niz de aynı görüşte birleşmcmiş olsaydınız, ben kendi görüşüme göre onu oğlum gibi değerlendirmez, kendimi de onun babası gibi değerlendirmez­dim.

Dârakutnînin Zeyd b. Sâbİt'ten rivayetine göre Ömer b. el-Hattab bir gün yanma girmek üzere izin istedi. O da Hz. Ömer'e izin verdi. Bu sırada cari­yenin biri onu taramakta idi. Zeyd başını çekince Hz. Ömer ona: Bırak se­ni tarasın, dedi. Zeyd: Ey mü'mînlerin emiri, bana haber göndermiş olsaydın ben senin yanına gelirdim, deyince Hz. Ömer şöyle dedi: Hayır, ihtiyaç be­nimdir, ben sana dede hususunu tetkik etmen için gelmiş bulunuyorum, Zeyd: Allah'a yemin ederim ki? senin bu hususta söylediğin doğru değildir. Bunun üzerine Ömer dedi ki: Benim bu söylediğim vahiy değildir kir (farkiı bir şey söylemekle") ona bir şeyler eklemiş yahut eksiltmiş olalım. Bu konuda da se­nin söyleyeceğin sana ait bir görüş olacaktır. Eğer senin görüşünün bana uy­gun düştüğünü görürsem ona uyarım. Aksi takdirde bu hususta senin aley­hine bir şey olmaz. Zeyd yine kanaat belirtmeyi kabul etmedi- Ömer kızgın bir şekilde çıkıp dedi kü: Ben senin yanına benim ihtiyacımı karşılarsın zan­nıyla gelmiştim.

Daha sonra yine daha önceki geliş saatinde geldi. Kanaatini açıklaması için ısrar etti. Nihayet Zeyd dedi kî: Bu hususta kanaatimi yazacağım. Zeyd, bu kanaatini bir bağırsak parçası üzerine yazdı ve ona bir misal verdi. Ona ver­diği misal, tek bir gövde üzerinde biten bir ağacın misali idi.

Bu ağaçtan önce bir dal çıkar, sonra bu daldan bir başka dal daha çıkar. Dala suyu ulaştıran gövdedir. Eğer sen ilk dalı kesecek olursan su öbür da­la kadar ulaşır. İkinci dalı da kesersen bu sefer su ilkine ulaşır. Hz. Ömer bu örneğin yazılı olduğu parçayı alarak insanlara bir hutbe irad etti. Daha son­ra bu bağırsak parçası üzerindeki örneği onlara okuyup dedi ki: Gerçekten Zeyd b- Sabit dede hakkında bir söz söyledi ben onu uygulamaya koydum. (Zeyd) dedi ki: Ömer bu şekilde ilk dede idi. O, oğlunun oğluna ait mira­sın tamamını diğer kardeşlerine (Ölenin kardeşlerine) bir şey vermeksizin al­mak İstemişti. Bundan sonra Ömer b. el-Hattab (r.a) o malı paylaştırdı.[182]

14- Ninenin Durumu:

Ölenin annesi yoksa ninenin altıda bir alacağı hususunda ilim ehlinin ic-mâ'ı vardır. Annenin kendi annesini de baba annesini de hacbedeceği üze­rinde de icma etmişlerdir. Ancak babanın anneanneyi lıacb edemeyeceği üze­rinde de icmâ1 vardır.

Şu kadar var ki oğlu hayatta iken ninenin miras alması hususunda ihtilâf etmişlerdir. Bir grup, oğlu hayatta olduğu takdirde nine miras almaz, demek­tedir. Bu, Zeyd b. Sabit, Hz, Osman ile Hz. Ali'den rivayet edilmiştir. Malik, es-Sevrî, el-Evzaî, Ebû Sevr ve rey ashabı da bu görüştedir.

Bir diğer kesim ise, ninenin oğlu ile birlikte miras alacağım söyler. Bu gö­rüş de Hz. Ömer, İbn Mes'ud, Osman, Ali3 Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den rivayet edil­miştir. Şüreyh, Câbir b. Zeyd, Ubeydullah b. el-Hasan3 Şureyk, Ahmed, İshak ve İbnü'l-Münzir de bu görüştedir. Aynca İbnü'i-Münzir de der ki: Nasılki de­deyi babadan başka kimse hacb edemiyor ise, nineyi de anneden başka bir kimse hacb edemez. Tirmizî'nin rivayetine göre Abdullah, oğlu hayatta bu­lunan nine hakkında şöyle demiştir: "Ob oğlu hayana iken oğlu ile birlikte olduğu halde Rasûlulİah'ın kendisine altıda bir yedirdiği ilk ninedir."[183] Doğ­rusunu en iyi bilen Allah'tır[184]

15- Miras Alan Nineler ve Konu ile İlgili Görüş Ayrılıkları:

İlim adamları ninelerin miras almaları hususunda farklı görüşlere sahip­tir. Mâlik der ki: Miras alan ancak iki nine vardır. Bunlar annenin annesi, ba­ba anne ile her iki tarafın anneleridir, Ebû Sevr de Şafiî'den böylece rivayet­te bulunduğu gibi, tabiînden bir grup da bu görüştedir. Şayet bu iki nineden birisi tek başına bulunuyor ise, altıda bir alır. İki nine bir arada bulunur da yakınlıkları e§it olursa, altıda biri aralarında paylaşırlar. Aynı şekilde ikiden çok olur ve yakınlıkta biri birlerine eşit olmaları halinde de durum böyledir. Bütün bunlar üzerinde icmâ' vardır

Eğer anne tarafından olan nine yakın olursa, yalnız başına o altıda biri alır. Şayet baba tarafından olan nine yakın olursa, uzak olsa dahi, anne tarafın­dan olan nine ile altıda bir aralarında pay edilir. Anne tarafından da yalnız­ca tek bir nine miras alır. Annenin babasının annesi olan nine, hiçbir halde miras alamaz. Zeyd b. Sabit'in kabul ettiği görüş budur. Bu hususta gelen en sağlam rivayet de budur. Malik'in ve Medinelilerin görüşü de böyledir.

Bir diğer görüşe göre nineler, anne durumundadır. Birarada bulundukla­rı takdirde a I uda bir onlar arasından en yakın olanlarına verilir. Nitekim ba­balar da bir arada bulundukları takdirde> onların en yakınları mirasa hak ka­zanır. Erkek çocuklar da erkek kardeşler de erkek kardeşlerin oğullan, am­ca çocukları da birarada bulundukları takdirde onların en yakın olanları mi­rasa hak kazandığı gibi, annelerde de durum böyledir.

İbnü'l-Münzir der ki: Bu daha sahihtir ve ben de bu görüşü kabul ediyo­rum. Evzaî üç nineye miras veriyordu. Bunların birisi, anne tarafından nine, diğer İkisi de baba tarafından ninedir. Bu aynı zamanda Ahmed b. Hanbel'in de görüşüdür. Bunu Dârakutnî Peygamber (sav)'dan mürsel olarak rivayet et­miştir.[185]

Zeyd b. Sabit'den ise bunun aksi rivayet edilmiştir. O üç nineye miras ve­riyordu. Bunların ikisi anne tarafından, birisi ise baba tarafından nine idi. [186] Ali (r.a) ın görüsü de Zeyd'in bu görüşü gibidir. Altıda biri nineleri ister an­ne tarafından, ister baba tarafından otsun daha yakın olanlarına verirlerdi. On-lann yakınlık derecesinde olmayanlarını da altıda birde kendilerine ortak et­mezlerdi. es-Sevrî, Ebû Hanife, arkadaşları ve Ebû Sevr de bu görüştedirler.

Abdullah b. Mes'ud ile İbn Abbas ise, dört nineye de miras veriyorlardı. Aynı zamanda bu Hasan-ı Basrî, Muhammed b. Sirîn ve Cabir b. Zeyd'in de görüşüdür. Îbnü'l-Münzîr der ki; Nesebi müteveffaya ulasan her bir nine, eğer neseb esnasında iki anne arasına bir baba giriyor ise, o nine miras alamaz. Bu kendisinden ilim bellenen her ilim adamının görüşüne göre böyledir.[187]

16. Anne Babanın Mirası:

"(Ölenin) çocuğu varsa anne ve babanın her birine mirasın altıda bi­ri (verilir)" buyruğunda yüce Allah, çocuğunun bulunması halinde ebevey­nin her birisine altıda biri farz hisse olarak tayin etmiş ve çocuğu müphem bırakmıştır. O bakımdan bu hususta erkek ile dişi arasında bir fark yoktur. Buna göre bir kimse ölüp de geriye bir oğul ve anne-babasını bırakacak olur­sa, anne-babanın her birisi aluda birini alır, geri kalan ise oğlundur. Geriye bir kız çocuğu ile anne-baba bırakacak olursa, kız çocuk yansın t alır, anne-babanın lıer birisi altıda bir alır. Geriye kalan en yakın asabe olan babaya ve­rilir. Çünkü Rasûlullah (sav) şöyle buyurmuştur: "Farz hisselerden geri ka­lan en yakın erkek mirasçıya aittir.[188] Böylelikle baba iki yönüyle bir ara­da hak almaktadır Birincisi asabe olarak, diğeri de farz hisse olarak.

"Çocuğu olmayıp da anne ve babası kendisine mirasçı olana gelince; üçte biri annesinindir" buyruğunda şanı yüce Rabbimiz şunu bildirmekte­dir: Eğer anne ve baba çocuklarına mirasçı oluyorlarsa, anne mirasın üçte bi­rini alır.

"Anne ve babası kendisine mirasçı oluyorsa" buyruğu tle üçte birin an­neye ait olduğunu bildirmesi, geriye kalan üçte ikinin babaya ait olduğunu ortaya koymaktadır. Bu da iki kişiye: Bu mal aranızda paylaştırılacaktır de­dikten sonra, onlardan birisine: Ey filan, bunun üçte biri senindir, demeye benzer. Böylelikle diğerine o maldan ait olan miktarın üçte iki olduğunu açık ifade ile (nass ile) ifade etmiş oluruz- Çünkü yüce Allah'ın: "Anne ve baba­sı kendisine mirasçı olana" buyruğundaki ifadenin kuvveti, her ikisinin de çocuk olsun, başkası olsun bütün pay salnplerinden ayrı olduğunu göster­mektedir. Bu hususta görüş ayrılığı yoktur

Derim ki: Buna göre üçte İki, babaya ait miktarı tesbit edilmiş farz bir his­se olur Asabe yoluyla alınmış miktar onun kapsamında yoktur. İbnü'î-Ara-bî'nin naklettiğine göre ise, babaya çocuğun olmaması halinde fazladan bir üçtebir pay verilmesinin manası (hikmeti), erkek olması, yardımcı olması, ge­çimi kendisinin sağlamakla yükümlü olmasıdır. Anne ise sadece akrabalığı dolayısıyla asıl payı üzere kalır.

Derim ki: Ancak bu, reddedilen bir görüştür. Çünkü bu, çocuğun hayat­ta bulunması halinde de sözkonusudur. Neden altıda birden mahrum edil­mektedir? Ancak zahir olan şu ki, çocuk hayatta, olduğu takdirde akıda bir­den mahrum edilmesi, küçük çocuğa şefkat ve onun malını korumak mak-sadfna matufdur. Zira bu şekilde çocuğun malından bir miktarın çıkartılma­sı (ve ölenin babasına verilmesi), çocuğa karşı bir çeşit haksızlık olabilin Ya­hut da bu emir, taabbudî bir emirdir (sebebini kavramamız mümkün değil­dir. Bize itaat düşer). Bu konuda söylenen en uygun görüş budur, Başarıya ileten Allah'tır. [189]

17- Anne-Babanın Mirastan Pay Oranları İkili, Birlidir:

Eğer yüce Allah'ın: "Anne ve babası kendisine mirasçı oluyor­sa" buyruğunda fazladan "vav" harfinin gelmesinin faydası nedir? Halbuki ifa­denin zahirine göre bu harf eklen m eksizin: Eğer onun çocuğu olmayıp an-ne-babası ona mirasçı ise, denilmeliydi.

Böyle soran birisine cevabımız şudur: Bu harfin getirilmesi ile bu husu­sun karar kılmış ve sabit bir durum olduğu haber verilmek isLenmiştir. Böy­lelikle bu hususun sabit olup karar kıldığını bildirmektedir.

Bu da; tek başlarına kalmaları halinde annc-babanın durumunun çocuk­ların durumu gibi olduğunu ortaya koymaktadır. Yani onların paylarının nis-bett de erkeğe, [ki dişinin payı nisbetindedir.

Böylelikle baba, birisi farz hissesi, diğeri ise asabe hissesi olmak üzere iki türlü payı bir arada alır. Çünkü o da tıpkı çocuk gibi kardeşleri hacb eder. Bu da hükümde bir adalettir, hikmeti zahir olan bir husustur. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [190]

18- Bir Kıraat:

Yüce Allah'ım Üçte biri annesinindir" buyruğunu Kûfeliler: şeklinde hemzeyi csıeli olarak okumuşlardır. Bu da Sibcveyh'in naklettiği bir söyleyiştir el-Kisai der ki: Bu, Hevâzîn ile HuzeyHilerden ço­ğunun söyleyişidir. Çünkü İâm" harfi esreli olup, bir başka harfe bitişik ol­duğundan, esreden sonra o bitişik harfi (burada hemze'yi) ötreli okumak is­temediklerinden, o harfin ötresini esreye değiştirir. Zira Arap dilinde vez­ninde bîr isim yoktur. Buradaki hemzeyi ötreli okuyanlar ise asla uygun ola­rak okumuşlardır. Diğer taraftan "lam" harfi ayrılabilmektedir. Zira bu harf,  başına gelmektedir. Bütün bu açıklamaları en-Nehhâs yapmıştır. [191]

19- Kardeşlerle Birlikte Annenin Mirası:

"Şayet (Ölenin) kardeşleri varsa o vakit altıda biri annes in İndir." buy­ruğunda görüldüğü gibi, kardeşler annenin payını üçtebirden allıdabire hacb etmekledirler. Bu da "hadb-ı noksan" (eksiltme hacb'ı) diye bilinir. Kar­deşlerin anne-baba bir, baba bir yahut anne bir olmaları arasında bir fark yok­tur. Bununla birlikte kardeşlerin bir payları da yoktur.

İbni Abbas'ian onun zaman zaman şöyle dediği rivayet edilmektedir: Kar­deşlerin anneden hacb ettikleri altıdabir kardeşlere aittir. Yine ondan diğer­lerinin görüşü gîbi bu payın babaya ait olacağı da rivâyel edilmiştir.

Katade der ki: Bu payı kardeşler değil de babanın alış sebebi, babanın kar­deşlerin ihtiyaçlarını karşılayıp onların nikâhlarının velisi olması ve onlara nafakalarım harcaması dolayisıyladır.

İlim ehli icma ile şunu belirtirler: İki ve daha yukarı kardeşler ister erkek, ister kız olsunlar, ister anne-baba bir, ister baba bîr, isterse de annebir olsun­lar, annenin üçtebir olan payını hacb ederek altıdabire indirirler. Bundan tek istisna İbn Abbas'tan gelen şu rivayettir: Buna göre iki kardeş, tek bir kar­deş hükmündedir. Annenin üçtebir payını üç kardeşten daha aşağısı hacb edip indirmez.

Bazı kimseler ise, kız kardeşlerin annenin payını üçtebirden altıdabire hacb etmiyeceği kanaatindedirler Çünkü yüce Allah'ın hitabı kardeşler hakkında­dır. Dişilerin mirastaki kuvvetleri ise, erkeklerin mirastaki kuvvetleri gibi de­ğildir ki, itibara alınmalarını, onların biribirlerine katılmalarını gerektirsin.

el-Kiyâ et-Taberî der ki: Bu şekilde kanaat belirtenlerin görüşleri, kız kar­deşlerin erkek kardeşlerle birlikte olmamalarını gerektirir. Çünkü "İhva (er­kek kardeşler)" lafa mutlak olarak kullanıldığı takdirde "ahavât (kız kardeş­ler)11! kapsamaz. Nitekim "benûn (erkek çocuklar)" lafzı da, "benat (kız ço-cuklar)"ı kapsamaz. Bu ise, bir erkek ve bir kız kardeşin varlığı ile annenin payının üçtebîrden altıdabire hacb edilmemesini gerektirir. Ancak bu müs-lümanlann İcmâınm hilâfmadır. Eğer âyet-i kerimede erkek kardeşlerle bir­likte kast ediliyor iseler, tek başlarına da kastediliyorlar, demektir.

Hepsi de çoğulun asgarî miktarının iki olduğunu da delil göstermişlerdir. Çünkü tesniye bir şeyin kendi misline cem edilmesi (katılması) dır. O halde anlam bunun çoğul olmasını gerektirir. Nitekim Hz. Peygamber de: "İki ve daha yukarısı cemaat (çoğul)'tır." [192]  Sibevyh'ten de şöyle dediği nakledilmek­tedir: Ben el-Halil'e: "Bu şekillerin en uygun olanı hangisidir?" diye sordum. O da.-. İki kişi cemaattir, dedi. Şairin şöyle dediği de sahih olarak nakledilmiştir;

"Suyu da, bitkisi de bulunmayan, oldukça uzak, son derece korkunç ve kurak

olan o iki arazi parçası; Onların yüksekçe olan yerleri, iki kalkanın dış tarafını andırmaktadır."

el-Aİıfeş de şöyle bir beyit nakletmektedir:

"Kadınlar bizlere haberi getirip gelince

Dediler ki: Durum aramızda oldukça yaygınlık kazandı.

"Bir kavmin zenginine saygıyla aelâm verilirken Fakir olana cimrilik edilip selam verilmiyor İkisi arasında ölüm eşit değil midir Ölüp de kabirlere gömüldüklerinde."[193]

Bu hususta (yani annenin mirasının kardeşler dolayısıyla üçtebirden at-tıdabire hacb edilmesi hususunda) Hz. Osman ile İbn Abbas arasında görüş alış verişi yapılırken, Hz. Osman dedi ki: Senin kavmin -Kureyşlileri kas­tediyor- fesahat ve belagat ehli oldukları halde anneyi hac bettiler.

Bu hususda çoğulun asgari miktarı üçtür, demese dahi, (başka hususlar­da) "çoğulun asgarisi üçtür" diyenler arasında İbn Mes'ud, Şafiî, Ebû Hanife ve başkaları da vardır. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [194]

20- Bir Kıraat Farkı:

Yüce Allah'ın: "Bu; yapacağı vasiyetten yahut borcundan sonradır." Buy­ruğunda yer alan: Yapacağı vasiyyet" kelimesini İbn Kesîr, Ebû Arar, İbn Âmir ve Âsim "sâd" harfini fethalı olarak; Yapılacak vasiyyetden..." diye okumuştur. Diğerleri ise bu kelimenin bu harfini esreli olarak okumuştur. Bu vasiyet fiilinin geçtiği diğer yerlerde de böyledir.

Şu kadar var ki, iki yerde de Asımdan gelen rivayet farklı gelmiştir "Sâd" harfinin esreli okunuşu, Ebû Ubeyd ye Ebû Hakim'in tercihidir. Çün­kü bundan önce ölenden söz edilmektedir.

el-Ahfeş ise der ki; Bunun doğrulayıcı delili de yüce Allah'ın: "Yaptıkları vasiyet" ile; "Yapacağınız vasiyet" buyruklarıdır. [195]

21- Vasiyetin Yerine Getirilmesiyle Borcun Ödenmesi:

Borcun vasiyetten önce geldiği hususunda icmâ' bulunduğu halde; âyet-i kerimede vasiyetin borçtan önce sözkonusu edilmesinin hikmeti nedir?

Tirmizî'nin el-Hâris1ten rivayet ettiğine göre Hz. Ali şöyie demiştir: Pey­gamber (sav), vasiyetten önce borcun ödenmesini hükme bağladığı halde, sizler borcun ödenmesinden önce vasiyeti yerine getirmeye kalkışıyorsunuz. (Tirmizî ayrıca) der ki: Bütün ilim ehlince de uygulama buna göredir.

Vasiyetten önce borcun ödenmesine başlanır.[196]

Dârakutnî de Âsim b. Damra yoluyla Hz. Ali'nin şöyle dediğini rivayet et­mektedir: Rasûlullah (sav) buyurdu ki: "Borç, vasiyetten öncedir. Mirasçıya da vasiyet yoktur." [197] Bu hadisi onlardan (Haris ile Asımdan) Ebû İshak el-Hemdânî rivayet etmiştir.

Böyle bir soruya beş türlü cevap verilebilir:

Birincisi: Bu iki hususun (yani vasiyet ile borcun) mirastan öne alınacağı kastedilmiştir. Yoksa bunların kendileri arasında ayrıca bir öncelik sıralaması kastı yoktur. Bu bakımdan vasiyet lafzan önce geçmiştir.

İkinci cevap: Vasiyet bağlayıcılık (lüzum) itibariyle borçtan daha aşağıda olduğundan dolayı ona önem verilmek için öne alınmıştır. Nitekim yüce Al­lah: "Küçük büyük hiç birşey bırakmayıp sayıp dökmüş" (el-Kelıf, 18/49) diye buyurmaktadır.

Üçüncü cevap: Çokça vuku bulduğu ve meydana geldiğinden dolayı öne alınmıştır. Bundan dolayı şeriatın da nassıyla birlikte^ adeta her ölenle beraber ondan ayrılmaz birşey gibidir. İstisnaî olduğundan dolayı da borcu sonraya bırakmıştır. Çünkü borç kimi zaman olabilir, kimi zaman olmayabilir. O bakımdan öncelikle kaçınılmaz gibi olanı sözkonusu etti, daha sonra da zaman zaman meydana gelen bir şey olan borcu ona atfetti Bu açıklamayı ayrıca "ev; veya" ile atfedilmesi de pekiştirmektedir. Şayet borç, eğer rütbe itibari ile sonradan gelen bir şey olsaydı, atfın "vav" edatıyla olması gerekir­di.

Dördüncü cevap: Vasiyetin öne alınmasının sebebi, yoksul ve zayıfların payı oluşundan dolayıdır. Borcun sonraya bırakılması ise, güç, kuvvet, otorite ve bu hususta söz söyleme hakkı bulunan bir alacaklının istediği pay olu şundandır.

Beşinci cevap: Vasiyeti kişi kendiliğinden inşa ettiğinden dolayı öne alın­mıştır. Borç ise onu ister sözkonusu etsin, ister etmesin nasıl olsa ödenmesi gereken bir haktır. [198]

22. Zekât ve Hac Gibi Allah'a Ait Hakların Terikeden Ödenmesi:

Bu husus bu şekilde sabit olduğundan dolayı Şafiî, zekât ve Hacc borcunun mirastan önce alınması gerektiğine delil göstererek der ki: Kişi zekâtını ödemekte kusurlu hareket etmiş ise, bunun sermayesinden ahnması icabed-er. Bu ilkin açık ve kuvvetli bir görüş gibi görülür. Çünkü bu da haklardan bir haktır. Âdemoğlunun haklan gibi ölümden sonra ölenin yerine edâ edil­mesi icabeder. Özellikle de zekâtın harcama yeri insanlardır.

Ebû Hanife ve Mâlik ise söyle demektedir: Eğer ödenmesini vasiyet ede­cek olursa, malının üçte birinden edâ edilir. Birsey söylemezse, onun adına malından birşey çıkartılmaz. Devamla derler ki: Çünkü böyle bir uygulama mirasçıları fakir bırakmayı gerektirir. Hatta bunu bazan kastî olarak yapar ve tamamıyla ödemez. Tâ ki, kendisi öldükten sonra bütün bu tür borçları malının tamamını kuşatır ve mirasçılara hiç bir hak bırakmamış olur. [199]

23- Babalarınız ve Oğullarınız...

Yüce Allah'ın: "Babalarınız ve oğullarınız..." buyruğu mübtedâ olarak merfu'dur. Haber ise gizlidir. Takdiri şöyledir: İşte bunlar; kendilerine pay tesbit edilenler ve miras verilenlerdir. [200]

24- Akrabaların Faydası:

Yüce Allah'ın: "Sfcee faydaca hangisinin dana yakın olduğunu bilemez­siniz" buyruğu ile ilgili olarak, bunun dünyada dua ve sadaka ile bir yakın­lık olduğu söylenmiştir. Nitekim seleften rivayet edildiğine göre: "Şüphesiz kişi kendisinden sonra evlâdının duasıyla yüceltilir.” Sahih hadiste de şöy­le buyrulmuştur: "Kişi öldüğü takdirde ameli kesilir. Üç şeyden müstes­na..." Bunlar arasında da: "Yahut kendisine dua edecek salih bir evlat."[201]

Bu yakınlığın âhirette olduğu da söylenmiştir. Evlat daha faziletli ol­duğundan babası hakkında şefaatçi olabilir. Bu açıklama İbn Abbas ve el-Hasen'den nakledilmiştir. Kimi müfesshier şöyle demektedir: Evlât, âhiret­te derece itibariyle babasından daha yüksekte ise, Allah'tan dilekte bulunarak babasının da kendi derecesine yükseltilmesini ister. Aynı şekilde baba da mev­ki itibariyle evladından daha yukarıda ise istekte bulunur. Buna dair açıklama ileride Tür Sûresi'nde (52/21. âyette) gelecektir. Hem dünya hem âhirette söz-konusu olduğu da söylenmiştir. Bunu da îbn Zeyd demiştir. İfadenin lafzı da bunu gerektirmektedir. [202]

25- Bu Şekilde Paylaştırma Allah'ın Emri ve Hikmetinin Tecelliyidir:

"Bunlar Allah'tan bir farz olarak (böyle tayin edilmiştir)" buyruğunda yer

alan: kelimesi tekid edici mastar olarak nasb edilmiştir, Çünkü "vasiyet ediyor" buyruğunun anlamı zaten size farz kılıyor, demektir.

Mekkî ve başkaları da; bu tekid edici bir haldir, demektedir. Bunun amili ise, "vasiyet ediyor" buyruğudur, Ancak bu açıklama zayıf bir açıklamadır. Bu âyet-i kerime bundan önce geçen buyruklarla ilgilidir. Şöyle ki, yüce Allah akrabalık hususunda ortak yanları bulunmakla bir­likte akrabalara vasiyet için alabildiğine gayret gösterme külfetinden kurtarıl­mış olduklarını kullarına öğretmektedir. Burada akrabalık noktasında müş­tereklikten kasıt şudur: Babalar ve evlatlar dünyada yardımlaşmak, koruyup, gözetmek, âhirette de şefaat ile birbirlerine faydalı olurlar. Bu husus baba ve çocuklar hakkında sözkonusu olduğu gibi, bütün akrabalar hakkında da ay­nı şekilde sözkonusudur. Eğer paylaştırma insanların kişisel kanaatlerine bırakılmış olsaydı, akrabaların her birisinin zenginlik durumlarına bakmak, onu gözönünde bulundurmak gerekirdi. Bu halde ise, işin belli bir disiplin ve kıstası olmak imkânı olmazdı. Çünkü durum alabildiğine farklılık ar-zederdi.

Bundan dolayı şanı yüce Allah şunu beyan etmektedir: Kula en yakışan şey, mirasın miktarlarım tesbit hususunda onu kişisel kanaatine terk et­memektir. Aksine yüce Allah, miras miktarlarını şer't olarak alabildiğine açıklamış; daha sonra da: şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz ki Allah* mirasın ne şekilde paylaştınldığını çok iyi bilen "Alimdi*1, Hakimdir." O bakımdan mi­rasın paylaştın İmasına dair hükümlerini koydu ve bu miktarların sahiplerini geniş geniş açıkladı .

ez-Zeccâc der ki: "AHmdlr." Yani her şeyi yaratmadan önce en iyi bilen­dir. "Hakimdir." Takdir ettiği şeylerde ve tayin ettiği takdirleri yerine getir­mekte hikmeti sonsuz olandır.

Bazılan da şöyle demiştir: Şam yüce Allah, ezelden beri de öyledir ve ebe­diyete kadar böyledir. Onun geçmişe dair verdiği haber, geleceğe dair haber vermesi gibidir. Sibevyh'in görüşüne göre ise, onlar (Araplar) bu hususta bir hikmet ve bir ilim olduğunu gördüler. Onlara: Muhakkak aziz ve celil olan Allah ezelden beri böyleydi ve ebede kadar gördüğünüz şekilde Alîm ve Hakimdir. [203]

26- Eşlerin Mirası:

Yüce Allah'ın: "Çocukları yoksa, hanımlarınızın geriye bıraktıklarının yarısı sizindir-..* diye başlayan iki âyet-i kerimede hitap erkekleredir. Bu­rada geçen çocuklar, sulben çocuklardır ve ne kadar aşağıya giderlerse git­sinler, onların çocuklarıdır Erkek ya da kız olmaları bir yada daha fazla ol­maları arasında fark yoktur. Bu icma ile kabul edilmiştir.

İlim adamları İcmâ' ile şunu da kabul etmişlerdir; Çocuğun yahut çocuğun çocuğunun olmaması halinde koca mirasın yansını alır. Çocuğun bulunması halinde ise, dörtte biri kocanındır. Kadın ise, çocuk olmadığı takdirde ko­casının terikesinin dörttebirini miras alır. Çocuğu varsa sekizde bir alır.

Yine icmâ' ile şu hükmü kabul etmişlerdir: Hanımın bir, iki, üç ya da dört olması halinde, eğer kocanın çocuğu yoksa dörtte birde, tek bir çocuğu var­sa sekizde birde ortaktırlar. Çünkü yüce Allah, tek bir kız çocuğu ile tek bir

kız kardeşin hükmü ve bunlardan daha fazla olmaları halinde hükümleri arasında fark gözetmediği gibi; burada hanımların bir tane olmaları ile bir­den fazla olmalarının hükmü arasında da fark gözetmemiştir. [204]

27- "Kelâle'nin Mahiyeti:

Yüce Allah'ın: "Eğer bir erkek veya kadına çocuğu ve babası olmadığı Gkelale) halde mirasçı olunuyor..." buyruğunda geçen "kelâle" nesebin kişiyi kuşatması anlamını ifade eden: “” tabirinden mastardır. (Taç anlamına gelen): "el-lklîl" ismi de buradan gelmektedir. Kelâle, aynı zaman­da ay'ın menzillerinden birisinin adıdır. Çünkü ay, bu menzile ulaştığında, onun etrafını kuşatır. Taç ve başın dörtbir yanım kuşatan bağ anlamına ge­len "el-İklîP de buradan gelmektedir.

Kişi, oğlu ve babası bulunmaksızın ölürse, işte onun mirasçıları kelafe'dir. Ebû Bekr es-Sıddîk, Ömer, Ali ve ilim adamlarının çoğunluğunun görüşü budur, Yahya b. Âdem ise, Şerik, Züheyr ve Ebû'I-Ahvas'tan, bunlann da Ebû İshak'tan, onun Süleyman b. Abd'den rivayetine göre Süleyman şöyle demiş­tir: Ben onların kelâle'nin oğlu ve babası olmaksızın ölen kimsenin adı ol­duğu hususu üzerinde icma edip anlaşmış olduklannı gördüm. "Kitabü'l-Ayn*m müellifi (Sîbeveyh) ite dilci Ebû Mansur, İbn Arefe el-Kutebî, Ebû Ubeyd ve îbnü'1-el-Enbârî de böyle demiştir.

Baba ve oğul kişinin iki yanını temsil eder. Bunlar gittikleri takdirde, ne-seb onu zayıf düşürmüş (tekellül olur, O bakımdan etrafı beyaz çiçeklerle kuşatılmış bulunan bahçeye; denilmesi de bundan dolayıdır. Şöy­le bir beyit nakledilmiştir:

"Onun mesken tuttuğu yer,

Her tarafim roka ve taze acurdun kuşattığı bir bahçedir."

Şair burada iki çegit bitkiden söz etmekte {bunların bahçesinin her tarafını kuşattığını anlatmak istemekte)dir. Şair İmruu'J-Kays da der ki:

Arkadaş! Bir şimşek görüyorsan -ben de sana onun parıltısın] göstereyini-Etraû şimşeklerle kuşatdmış bulut içerisinde hareket eden iki elin parıltısı gibi,"

İşte bundan dolayı yakın akrabalara "kelâle" denilmiştir. Çünkü bunlar,

öleni dörtbir yanından çevrelemiş olmakla birlikte onlar da kendisinden değil, o da kendilerinden değildir. Onun etrafını çevrelemeleri ise neseblerinin onunla beraber olmasıdır. Nitekim bedevi bir arap şöyle demiş: Malım pek çok, bununla birlikte mirasçılarım bana nesebi eri oldukça gevşek olan (kelâle) kimselerdir. el-Ferazdak da der kî:

"Şan ve şeref mızrağını (yahut asasını) miras aldınız; Cama) kelâleden değil; Fakat Menafoğullarından ikiai olan: Abdi Şems ile Haşim'den"

Bir diğer şair ise şöyle demektedir:

"Şüphesiz kişinin babası kendisini daha candan himaye eder. Kelâle olan akraba (akrabalığı uzak, neseb bağı gevşek) olan ise hiç

(senin için) gazaplanmaz."

Kelalenin bitkin düşmek anlamına gelen "el-Ketâl’den alınmış olduğu da söylenmiştir. Adeta miras, uzak akrabalıktan ve zorluk ve bitkinlikten son­ra sahibine ulaşıyor gibi olduğundan (bu tip mirasçılara bu isim verilmiştir),

el-A'şâ der ki:

"Yemin ettim kelâkliği dolayısıyla da.

Ayakları çıplak olduğu için de ona mersiye okumayacağım diye;

Muhammed ile karşılaşacağın zamana kadar."

Ebû Hatim ve el-Eslem de Ebû Ubeyde'den şöyle dediğini nakletmekte­dir: Kelâle, baba, oğul veya kardeşin mirasçı olmadığı herkesin adıdır. Böy­le bir kimseye araplar kelâle adını verirler.

Ebû Ömer (îbn Abdi'1-Berr) der ki: Ebû Ubeyde'nin burada baba ve oğul ile birlikte kardeşi de kelâlelik için bir şart olarak zikretmesi, açıklanacak ta­rafı bulunmayan bir yanlışlıktır. Kelâle hakkında ondan başka bunu şart ola­rak zikreden kimse de yoktur.

Ömer b. el-Hattab'dan rivayet edildiğine göre kelâle, özellikle çocuğu ol­mayan kimsedir. Bu Ebû Bekir'den de rivayet edilmiş olmakla birlikte daha sonra her ikisi de bu görüşlerinden dönmüşlerdir.

İbn Zeyd der ki: Kelâle, hem hayatta olan hem ölen kimse hakkında kul­lanılır. Ata'dan nakledildiğine göre kelâle, Oöylelerinin miras olarak bıraktığı) mal demektir. İbnü'l-Arabî ise der ki: Bu ilginç bir görüştür, fakat açık­lanabilir bir tarafı da yoktur.

Derim ki: Bunun az önce i'râbını yaparken açıklanan şekilde açıklanabi­lir bir tarafı vardır. İbnül-Arabî'den, kelâlenin uzak amca çocukları olduğu rivayet edilmiştir, es-Süddî'den ise kelâlenin, ölenin adı olduğu nakledildi­ği gibi, yine ondan cumhurun görüşüne benzer bir görüş nakledilmiştir.

Bütün bu açıklamaların, uygun izahları i'râb ile ortaya çıkmaktadır

Şöyle ki; kimi Kûfeliler "re" harfini esreli ve şeddeli olarak " Kelâleye miras bırakırsa" diye okumuşlardır. el-Hasen ve Eyyûb ise, -onlar­dan farklı rivayetler de gelmiş olmakla birlikte- "re" harfini esreU ve şedde-siz olarak: diye okumuşlardır. Bu iki kıraate göre kelâle, ancak ya mi­rasçılar, yahut malın kendisi olabilir. Meânî bilginleri de böyle nakletmişler-dir. Çünkü birinci okuyuş den ikincisi ise; den gelmektedir.

Kelâle kelimesi ise onun mef ulü;  ise vaki oldu anlamın­da  (tam bir fiiDdır.

Bu kelimeyi "re" harfini üstün olarak  diye okuyanların okuyuşu­na gelince, bu okuyuşa göre kelâle'nin mal olma ihtimali vardır. İfade: Eğer bir takım mirasçılar kelâle olan mala mirasçı olurlarsa, ...takdirinde olur. Böy-lelikte bu kelime hazfedilmiş bir mastarın sıfatı olur. Yine kelâle'nin miras­çıların adı olması ve Vin haberi olması da mümkündür. Buna göre ifa­denin takdiri: Mirasçıları olan bir kelâle... şeklinde olur.

Yine bu edatın vaki olduğu anlamında tam bir fiil olması da mümkündür O takdirde, da "erkek" kelimesinin sıfatı olur ve, erkek kelime­si de  ile ref olmuş olur.  ise temyiz veya hal olmak üzere man-sûb olur. Buna göre, "kelâle" Ölünün kendisi demektir, ifade: Eğer bir erke­ğe ölene nesebi mütekellil (zayıf) birisi taralından mirasçı olunuyor ise... tak­dirinde olur. [205]

28- Kelâle'nin Geçtiği İki Yer ve Anlamları:

Aziz ve celil olan Allah, kelâle'yi Kitab-ı Kerim'inin iki yerinde zikretmek­tedir. Sûrenin son tarafında ve burada. Her iki yerde de kardeşlerin dışında bir mirasçı zikretmemektedir.

Bu âyet-i kerimede ilim adamlarının icmaı ile sözü geçen kardeşlerden ka­sıt annebir kardeşlerdir. Çünkü yüce Allah: "Şayet bundan daha çok iseler... üçte bire ortak olurlar" diye buyurmaktadır. Sâd b. Ebî Vakkâs da burayı: Annebir erkek yahut kız kardeşi varsa..." açıklamasıyla bir­likte okurdu,

Anne-baba bîr kardeşlerin, yahut bababir kardeşlerin miraslarının bunun

gibi olmadığı hususunda ilim adamları arasında görüş ayrılığı yoktur O halde onların bu icmâlan sûrenin son tarafında zikredilen kardeşlerin, öle­nin anne-bababir yahut baba bir kardeşi olduğunun delilidir. Çünkü yüce Al­lah'ın: "Şayet (mirasçılar) erkek ve kız kardeşler iseler, o zaman erkek için ka­dının iki payt vardır" (en-Nisâ, 4/176) buyruğundan dolayı bu böyledir.

Yine ilim adamları annebir kardeşlerin mirasının bu şekilde olmadığı hususunda ihtilâf etmemişlerdir. O halde her iki âyet-i kerimede, bütün kardeşlerin hep birlikte kelâle olduklarının da delilidir. es-Şa'bî der ki: Ke­lâle, çocuk ve baba dışında kalan kardeş yahut onların dışında asabeden olan mirasçılardır. Ali, îbn Mes'ud, Zeyd ve İbn Abbas da böyle demiştir. İste bu, bizim ilk olarak zikrettiğimiz birinci görüşün aynısıdır. Taberî der ki: Doğ­rusu §u ki, kelâle, ölüye mirasçı olan baba ve oğlunun dışındaki mirasçılar­dır. Çünkü Hz. Cabir'den şu sahih haber nakledilmiştir: Ey Allanın Rasûlü! de­dim. Bana sadece bir kelâle mirasçı oluyor, malımın tümünü vasiyet edeyim mi? Hz, Peygamber: "Hayır" buyurdu. [206]

29- Kelâle Kelimesinin Dilde Kullanılışına Dair Bazı Açıklamalar:

Dil bilginleri der ki: Arapça'da: Kelâle erkek ve ke­lâle kadın," denilebilmektedir. Bunun tesniyesi de çoğulu da yoktur. Çünkü bu kelime de vekâlet, delâlet, semahat, ve şecaat gibî bir mastardır.

Yüce Allah'ın: Ve onun kardeşi varsa buyruğunda zamir tekil ola­rak gelmiş ve ikile delâlet eden: İkisinin, dememiştir. Arapların iki isim zikredip daha sonra ikisinden haber verilen hükümleri aynıysa kimi zaman onlardan birisine, kimi zaman her ikisine bu hükmü izafe ederek kullanma­ları adetine uygun bir şekilde bu ifade kullanılmıştır.

Meselâ Araplar şöyle derler: Her kimin yanında bir köle yahut bir cariye varsa (erkeğe ait zamir kullana­rak) ona (yine kadına ait tekil zamir kullanarak) o cariyeye (tesniye zamiri kullanarak) ikisine (ve çoğul zamiri kullanarak) onlara iyilikte bulunsun" der­ler.

Yüce Allah da şöyle buyurmaktadır: Sabır ve namaz ile yardım dileyin. Şüphesiz ki o çok büyüktür." (el-Bakara, 2/45). Yine bir başka yerde şöyle buyurmaktadır: "Zengin yahut fakir olsa dahi, Allah ikisine de daha yakındır."(en-Nisâ, 4/135)

Burada (çoğul zamir kullanılarak) "Allah onlara daha yakındır" denilme­si de el-Ferrâ ve başkalarından nakledildiğine göre caizdir, (Kadın anlamı­na gelen): kelimesinde hemzesiz olarak  denilebilir, aslolan da budur. (Kardeş anlamına gelen): kelimesinin aslı da: şeklindedir.

Bunun böyle olduğunun delili ise (tesniyesi yapıldığı Zaman): de-nilmesidir. Burada "vav" hazf edilmiş ve kıyasa uygun olmayarak değişikli­ğe uğratılmıştır.

d-Ferrâ der ki: (Kız kardeş anlamına gelen): kelimesinin ilk har­finin ötreli olması, ondan hazfedilen harfin "vav" oluşundan dolayıdır. Tıp­kı (kız çocuğu anlamına gelen): kelimesinin ilk harfinin esreti olması gibi. Çünkü ondan da hazf edilen harf "ye" harfidir. Yine böyle bir hazf ve böyle bir talil (gerekçelendirilmesD kıyasa uygun değildir. [207]

30- Kardeşlerin Mirasları:

"Şayet bundan daha çok iseler o halde hepsi üçte bire ortak olurlar"

buyruğundaki bu ortaklık, sayıca çok olsalar dahi erkek ile kız kardeşlerin eşit olmalarım gerektirmektedir. Şayet anne dolayısıyla mirasçı oluyorlarsa, erkek, kızdan daha fazla miras almaz. Bu hususta ilim adamlarının icmâ'ı var­dır. Erkek ve kızların mirastaki farz hisselerinde eşit aldıkları annebir kardeş­lerin mirasları dışında söz konusu değildir.

Bir kadın ölür, geriye kocasını, annesini ve annebir erkek kardeşini bıra­kacak olursa, kocası mirasın yansını, annesi üçte birini, anne bir erkek kar­deşi ise altıda birini alır. Şayet geriye bir kardeş yerine iki erkek ve iki de kız kardeş bırakacak olursa, -ve mesele aynı durumda ise- yine koca mirasın ya­nsını, annesi altıda birini, İki erkek ve iki kız kardeş ise üçte birini ahrlar. Böy­lelikle de fariza tamamlanmış olur. Ashabın geneli bu görüştedir. Çünkü on­lar, erkek ve kız kardeşler dolayısıyla annenin payını üçte birden altıda bi­re hacb ettiler. îbn Abbas ise, Avl'ı[208] kabul etmiyordu. Eğer anneye üçte bi­ri verecek olursa, meselede avl olurdu, o da bu görüşü kabul etmiyordu. Avl ise başka yerde sözkonusu edilmiştir. Onun sözkonusu edileceği yer bura­sı değildir.

Eğer ölen kadın geriye kocasını, annebir kardeşler ile baba-annebir bir kar­deş bırakacak olursa, koca mirasın yansını, annebir kardeşleri üçte birini alır­lar. Geriye kalan ise anne-baba bir kardeşine ait olur. İşte bu şekilde ken­disi için tesbit edilmiş farz hissesi bulunanlara o hisseleri verilir, geriye bir şey artacak olursa asabeye kalır.

Eğer kadın, farklı (anne-bababîr ve annebir) kardeşler olmak üzere altı kar­deşi terkedecek olursa, işte bu meseleye "Himariye Meselesi" adı verilir. Ay­nı zamanda "Müştereke" diye de bilinir. Bu durumda bâzılarına göre taksimat şöyle yapılır: Annebir kardeşlere üçte bir, kocaya yansı, anneye de al­tıda bir verilir. Anne-bababir erkek ve kız kardeşler ile, baba bir erkek ve kız kardeşler ise sakıt olur. Bu görüş Ali, İbn Mes'ud, Ebû Mûsâ, eş-Şa'bî, Şüreyk ve Yahya b. Âdem'den nakledilmiştir. Alımed b. Hanbel de bu görüştedir. İb-nü't-Münzir'in tercih ettiği görüş de budur.

Çünkü koca, anne ve annebir kardeşler miktarları belli farz hisse sahibi­dirler. Asabeye ise herhangi birşey kalmamaktadır.

Bir başka kesim ise şöyle demektedir. Babalarının eşek olduğunu farzet-sek dahi, anneleri birdir. Böyle diyerek bütün kardeşleri üçte birde ortak ka­bul ederler. İşte bundan dolayı bu meseleye "müştereke" ve "himariye me­selesi" adı verilmiştir. Bu görüş de Ömer, Osman yine İbn Mes'ud1 dan, Zeyd b. Sabit, Mesrûk ve Şüreyh'den nakledilmiştir Mâlik, Şafii ve İshak da bu gö­rüştedir. Şu kadar var ki bu mesele ölenin erkek olması halinde istikamet bul­maz.

İşte bunlar, Ferâiz ilminin genel bir özelidir. Âyet,i kerime bütün bunla­rı ihtiva etmiş bulunmaktadır. Hidâyete ileten Allah'tır. [209]

Câhiliye Dönemi ile İslâm'ın İlk Yıllarında Mirasçılık Sebepleri:

Cahiliye döneminde mirasçılığa sebep, erkek olmak ve güç kuvvet sahi­bi olmaktı. Onlar kadınlara miras vermez, yalnız erkeklere miras verirlerdi. Yüce Allah da önceden de geçtiği gibi: "...Erkeklerin de bir payı vardın.. Ka­dınlarında bir payı vardır* (en-NIsâ, 4/7) buyruğu ile bunu iptal etti.

Yine cahiiiye dönemi ile İslâm'ın ilk dönemlerinde antlaşma da miras se-beplerindendi. Yüce Allah, ileride de açıklanacağı üzere: "Ve sağ elleriniz­le anlaşma yaptıklarınız..." (en-Nisâ, 4/33) buyruğu ile buna işaret etmek­tedir. Daha sonra antlaşma sebebiyle mirasçılık yerini hicret sebebiyle miras-çılığa bıraktı. Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: "îman edip de hicret etmeyen­ler ise, hicret edene kadar sizin onlarla hiçbir velayet bağınız yoktur." (el-EnfaJ, S/72) Bu da ileride gelecektir. Yine orada yüce Allah'ın izniyle "Zevi'l erhâm" hakkında ve onların mirasına dair açıklamalar gelecektir. Ayrıca en-Nür Süresi'nde (24/6-10'ncu âyetler, 29'ncu başlıkta) Liân dolayısıyla nese­bi sabit olan çocuğun mirası, veled-i zinanın ve mükâtebin mirası -yüce Al­lah'ın izniyle- gelecektir.

İlim adamlarının cumhurunun görüşüne göre, hayatta olduğu bilinen esirin mirası sabittir (mirası hak eder, onun adına saklanır"). Çünkü o da üzer­lerinde İslâm hükümlerinin cereyan ettiği müslümanlar cümlesindendir. Sa-id b. el-Müseyyeb'den rivayet edildiğine göre o, düşman elinde bulunan esir hakkında, miras almaz, denmiştir. Mürted'in mirasına dair açıklamalar ise da­ha önce el-Bakara Sûresi'nde (el-Bakara, 2/ 217-218, âyetler, 11. başlıkta) geç­miş bulunmaktadır. Allah'a hamd olsun. [210]

32. Vasiyette Mirasçılara Zarar Vermemek:

Yüce Allah'ın: "Ancak zarar verici olmamalıdır" anlamındaki buyruk hal olarak nasb edilmiştir. Âmil ise "yapacağı vasiyet" anlamına gelen: dır. Yani o zarar vermeksizin vasiyetini yapar. Bu da mirasçılara zarar verme­yecek şekilde vasiyetini yapmalıdır, demektir. Daha da açacak olursak, mi­rasçılara zarar vermek maksadıyla, olmayan borcunu, borçmuş gibi vasiyet etmemeli ve bu türden herhangi bir borç ikrarında bulunmamalıdır.

Buna göre zarar vermek, vasiyet ve borca râcidîr. Bunun vasiyete râci ol­ması ya üçte birden fazla vasiyette bulunması yahut miras alan birisine va­siyette bulunması şeklinde olur. Eğer yaptığı vasiyet üçte biri aşarsa o red olu­nur. Mirasçıların onu geçerli kabul etmeleri hali müstesnadır. Çünkü bura­da mirasçıların haklan engellenmektedir Allah'ın bir hakkı değildir.

Eğer mirasçı olan birisine vasiyette bulunacak olursa, yaptığı o vasiyet mik­tarı da miras gibi işlem görür. İlim adamları icmâ' ile mirasçıya vasiyetin ca­iz olmayacağını kabul etmişlerdir. Bu hususa dair açıklamalar daha önce el-Bakara Sûresi'nde (2/180. âyet, 7-8. başlıklarda) geçmiş bulunmaktadır.

Zarar vermemenin borca raci olmasına gelince, bu da kişinin ikrarda bu­lunması caiz olmayan bir durumda borç ikrarını yapması suretiyle olur. Me­selâ ölümü ile neticelenen hastalığında mirasçı olan birisine yahut iyilikte bu­lunsun diye arkadaşı olan birisine borç ikrarında bulunması böyledir. Bize göre böyle bir ikrar caiz değildir.

el-Hasen'den onun: "Ancak zarar verici olmamalıdır. Allah'tan bir va­siyet olarak**." anlamındaki buyruğu izafeten: Allah'tan gelen bu vasiyete (riâyet edip) zarar vermemek üzere" diye okumuştur, en-Nehhâs der ki: Kimi dilciler bunun bir lalın (yanlış okuma) olduğu iddiasın­da bulunmuştur. Çünkü ism-i fail mastara izafe edilmez. Şu kadar var ki bîr hazf sözkonsu olmak suretiyle bu kıraat güzel bir kıraattir. Anlamı da şöyle olur; Vasiyet sahibi zarar vermeksizin. Yani o, yapacağı bu vasiyet ile miras­çılarına alacakları miraslarında zarar vermeksizin...

İlim adamları hastalığı halinde mirasçı olmayan birisi lehine borç ikrann-da bulunmasının -eğer sağlıklı iken üzerinde borç bulunmuyor ise- caiz ol­duğunu icmâ' ile kabul etmişlerdir. [211]

32- Hastalık Halinde Yabancı Lehine Borç İkrarının Hükmü:

Şayet sağlığı halinde beyyine ile ispatlanan borcu bulunmakla birlikte, ya­bancı birisine borç ikrarında bulunacak olursa, kimileri önce sağlıklı iken üze­rindeki borçlar ödenmeye başlanılır, demektedir. Bu en-Nehaî ile Kûfelüe-rin görüşüdür. Derler ki: Bu şekilde alacaklı olan alacağını aldıktan sonra, has­talık halinde lehlerine ikrarda bulunulan kimseler de hisselerine göre alacak­larını alırlar.

Bîr diğer kesim ise şöyle demektedir: Eğer bu ikrar mirasçıdan başkası le­hine yapılmış ise, bütün alacaklılar arasında fark yoktur. Bu da Şafiî, Ebû Sevr ve Ebû Ubeyd'in görüşüdür. Ebû Ubeyd'in naklettiğine göre bu, Medirtelile-rin de görüşüdür. Bunu el-Hasen'den de rivayet etmiştir. [212]

33- Vasiyette Zararın Tehlikesi ve Bunun Şekilleri:

el-Bakara Sûresi'nde (2/182. âyet, 6. başlıkta) vasiyette mirasçılara zarar vermek ve bunun şekillerine dair tehditler açıklanmış bulunmaktadır.

Ebû Dâvûdt (tenkide uğramış bir ravi olan) Şehr b. Havşeb yoluyla gelen hadiste, Ebû Hureyre'den, RasûluHah (sav)'ın kendisine şöyle dediğini nak­letmektedir: "Şüphesiz er kişi yahut kadın, altmış yıl süreyle Allah'a itaat üze­re amel eder. Daha sonra ölüm gelip onları bulur da vasiyette zarar verirler. Bu sefer onlara cehennem vacib olur,"

Şelırdedi ki: Ebû Hureyre de bana: "Hepsi yapacağı vasiyet ve borcun ödenmesinden sonra... ancak zarar verici olmamalıdır11 buyruğundan iti­baren; "işte ea büyük kurtuluş budur" buyruğuna kadar olan bölümü oku­du. W* İbn Abbas der ki: Vasiyette (mirasçıya) zarar vermek, büyük günah­lardandır. Ayrıca bunu Peygamber (sav)1 den rivayet etmiştir.t2)

Şu kadar var ki, Maliksin mezhebinde ve İbnü'l-Kasım'dan meşhur olan gö­rüş şudur: Vasiyetle bulunan kişi kendisine ait olan üçtebirinde vasiyette bu­lunduğu takdirde onun yaptığı bu iş zarar vermek değildir. Zira bu, onun hak­kıdır. O, bu miktarda dilediği şekilde tasarrufta bulunabilir. Yine Malikî mezhebinde şöyle bir görüş de vardır: Böyle bir vasiyet zarar vericidir ve red olunur. Başarı Allah'tandır. [213]

Vasiyet Kelimesinin Kıraati: