2- Onu dosdoğru bir Kitab olarak indirdi ki katından gelecek şiddetli azaba karşı insanları uyarsın ve iyi işler yapan mü'min-lere de, kendileri için güzel mükafat bulunduğunu müjdelesin.

3- Onlar sürekli olarak o mükafat içinde bulunacaklardır.

4- Ve: "Allah çocuk edindi" diyenleri de uyarsın.

5- Bu hususta ne kendilerinin, ne de atalarının hiçbir bilgisi yoktur. Ağızlarından ne büyük söz çıkıyor! Onlar, yalandan başka bir şey söylemiyorlar.

6- Herhalde sen, onlar bu söze inanmıyorlar diye üzüntüden kendini helak edeceksin!

Sözlük

Hamd Allah İçindir. Hamd, övmek demektir. Allah, Cenab-ı Hakk'ın özel ismidir.Kitab. Kur'an-ı Kerim.Onun için eğrilik kılmadı. Haktan sapma... Kelimelerinde ve anlamlarında doğruluk.Adil. İhtiva ettiği ve çağırdığı tevhid, ibadet, âdâb, yasalar ve hükümler gibi her şeyde ifratsız ve tefritsiz, mutedil, ölçülü.Şiddetli ve sert bir azab olarak. Ahirette kötü bir azap.Katından.Güzel ücret. Cennet. Çünkü orası, salih ameller işleyen mü'min-lerin ödülüdür.Kelime büyüdü. Büyük söz ettiler. Melekler Allah'ın kızlarıdır şeklinde büyük iftira attılar.Sırf yalandan başka bir şey söylemiyorlar. Nefsine kıyıcısın. Nefsine kıyıyorsun.Bu söze üzelerek. Bu Kur'an'a inanmazlarsa... Şiddetli üzüntü anlamına gelen eseften dolayı kendini helak edeceksin ha![1]

Açıklama

Allah Teâlâ, Kehf suresinin başında [2], kendisinin hamde layık ve ham-din Allah'a ait olduğunu bildiriyor. Bunu gerektiren şeyi de zikrediyor. Kadri-Kıymeti, yüce kitabı olan Kur'an-ı Kerim'i, kulu ve Rasülü Muhammed (s.a.v.)'e İndirmesidir."O Allah'a hamdolsun ki, kuluna kitabı indirdi ve ona hiçbir eğrilik koymadı."

Bu yüce kitapta hiç bir eğrilik yoktur. Yani haktan sapma diye en ufakbir şey yoktur. Gerek lafızlarında, gerekse manalarında haktan sapma yoktur. O Kur'an, kendisine sarılana iki hayatta da her mutluluğu ve her mükemmelliği gerçekleştiren dosdoğru bir kelamdır."Dosdoğru (bir Kitab) olarak..." İfrat ve tefritten (hertürlü aşırılıktan) uzak, mutedili, önceden indirilen kitaplara hakim, onları koruyan, o kitaplarda-ki hakkı hak, batılı batıl gören bir kitab olarak. [3]"... Ki katından gelecek şiddetli azaba karşı insanları uyarsın..."

Eğrilikten uzak dosdoğru kitabı, şirk ve isyan ehli zalimleri dünyada ve ahirette şiddetli bir azaba karşı uyarması için indirmiştir. O azap, Rableri katından O'nu inkar edenlere, şirk koşanlara, isyan edenlere ve Rasûlünü de yalanlayıp, ona da isyan edenlere inecektir. Aynı zamanda onun vasıtasıyla "... iyi işler yapan mü'minlere kendileri için güzel mükafat bulunduğunu..." müjdelemek için O Kitab'ı indirmiştir.. Yani onlara, kendilerini sevindirecek ve kalplerini ferahlatacak şeyi de haber veriyor: Onlar için Rableri katında, ebedi kalacakları, altından ırmaklar akan cennetler vardır. Özellikle, şu, O'na çocuk nispet ederek iftira edip, yalan düzenleyerek "Allah çocuk edindi, diyenleri de uyarsın." Bunlar, "Melekler Allah'ın kızlarıdır," diyen yahudiler, hristiyanlar ve birtakım müşriklerdir."Allah çocuk edindi, diyenleri uyarmak için..."Bu laf, hiçbirinin bilgisi olmadan nesilden nesile aktarageldikleri bir sözdür. O, aralarında naklettikleri apaçık biryalandı. Onun için Allah bu laflarının çirkinliğini açıkladı ve akıllara bunun acayipliğini gösterdi."Ağızlarından ne büyük söz çıkıyor!""Allah çocuk edindi," lafı, ağızlarından çıkıyor. Gerçekle hiç bir ilgisi yoktur."Yalandan başka bir şey söylemiyorlar." Elbette hiçbir gerçeğe dayanmayan katıksız bir yalandan başka bir şey söylemiyorlar."Demek kafirler bu Kur'an'a inanmazlarsa, onların peşinde üzüle üzüle kendini helak edeceksin ha!"Allah Teala, Rasûlü'nü azarlıyor ve kavminin iman etmeyişine, üstelik kafirlikte ve yalanlamada azıtmalarına ve önerdikleri mucizelere karşı içinde duyduğu hüznü ve üzüntüyü hafifletiyor. Belki de sen ey peygamberimiz, kavminin sana, kitabına ve getirdiğin yola inanmayı reddedişlerinin peşinde, onlara olan üzüntünden ve sabırsızlığından kendini öldüreceksin. Sakın ha! Rabb'inin hükmüne sabret. O, seni yalanlayan kavmine karşı, sana yardım edeceğine dair sözünü gerçekleştirecektir.[4]

Sonuç

1) Allah'a nimetlerine karşı hamd etmek gerekir.

2) Ancak övülmesi gereken kimse övülür. Değilse övgü yalan ve düzmece olur.

3) Kur'an-ı Kerim'in şanı yücedir ve o belirttiği her şeyde ifrattan, tefritten ve her türlü yanlışlıktan uzaktır.

4) Kur'an'm görevi, mü'minleri müjdelemek, müşriklerle kâfirleri korkutmaktır.

5) Allah'a yalandan kusur isnad ve çocuk vb. gibi, yüceliğine ve mükemmelliğine rağmen O'na yakışmayan şeyler nisbet edilmiştir: (Sübhanallah: Onu tenzih ederiz.)

6) İntihar etmek kişinin kendisini azap ve yememe içmeme gibi benzeri şeylerle öldürmesi haramdır. [5]

7- Biz yeryüzündeki şeyleri, kendisine süs olsun diye yarattık ki onların, hangisinin daha güzel iş yaptığını deneyelim.

8- Biz elbette bir gün yerin üzerindekileri kupkuru bir toprak yaparız.

9- Yoksa sen, sadece Kehf ve Rakim (mağara) sahiplerinin bizim şaşılacak ayetlerimizden olduklarını mı sandın? (Onlardan başka çok daha harikulade ayetlerimiz vardır. Arzı yeşertip sonra kurutma-mız da şaşılacak ayetlerimizden değil midir?)

10- O gençler mağaraya sığındılar: "Rabb'imiz, bize katından bir rahmet ver ve bize şu işimizden bir çıkış yolu hazırla!" dediler.

11- Bunun üzerine mağarada nice yıllar onların kulaklarına ağırlık vurduk, onları derin bir uykuya daldırdık.

12- Sonra onları uyandırdık ki, onların uyuma müddetleri hakkında ihtilaf eden iki zümreden hangisinin, onların kaldıkları süreyi daha iyi hesab edeceğini bilelim.

Sözlük

Bitkisiz toprak. Said toprak, curuz ise bitkisiz anlamına gelir. Yani bitkisiz çorak arazi.

Geniş mağara. Dar olanına "ğar" (kovuk) denir. Levha. Ashab-ı Kehf in isimlerinin kazıldığı taş levha.

Gençler mağaraya sığındılar. Mağarayı kendilerine sığınak ve konaklayacakları bir konak yaptılar.

Gençler. İnanmış gençler.

Bize işimizden doğru ve hak yolu kolaylaşür.

Kulaklarının üzerine vurduk. Kulaklarına, sesleri ve hareketleri İşitmelerini engelleyecek bir perde vurduk.

Senelerce.

Sonra onları dirilttik.

Kaldıklarını en iyi hesab eden. Mağarada diriltiliş vakitlerini

en iyi hesab eden.

Sınırlı, malûm sure.[6]

Açıklama

"Biz yeryüzündeki şeyleri..." hayvanları, ağaçları, bitkileri, nehirleri, denizleri, "... ona süs olsun diye yarattık. Ki onları, hangisi güzel amel işleyecek diye deneyelim."Sınayalım. Hangisi dünyayı bırakıp; emrimize ve yasağımıza uyacak vebize itaat ederek amel işleyecek?"Biz elbette bir gün yerin üzerindekileri kupkuru bitkisiz bir toprak yapacağız," Biz, günlerden bir gün dünyayı imar olduktan, güzelleşip süslendikten sonra kupkuru, bitkisiz bir toprak yapacağız. Öyleyse ey Rasûlümüz, kavminden gördüklerine üzülüp kederlenme. Uğruna, sana düşmanlık edip husumet eyledikleri hayatın varıp döneceği hal, kupkuru, bitkisiz bir toprak olmaktır.

"Yoksa sen, sadece Kehf ve Rakım sahiplerinin (mağarada yaşayanların) bizim şaşılacak delillerimizden olduklarını mı sandın?"Ey Peygamber, zannettin mi ki, mağara ve ashabı.[7] "... bizim şaşılacak delillerim izdendir" Yaratılış, gökler ve yeryüzü yaratıkları hakkındaki delillerimizin en harikulade olduğunu mu sanıyorsun? Hayır! Allah'ın yaratıklarından çok daha harikulade olanlar vardır."O gençler mağaraya sığındılar."

Burası, çok enteresan kıssalarının başlangıcıdır. Sana şu gençlerin başından geçenleri soranlara anlat. Hani mağaradaki kovuğa sığınıp oraya indiler. Orayı kafir kavimlerinin kendilerini dinlerinden çevirmelerinden kaçarak, kendileri için bir sığınak ve barınak edindiler. Onlar yedi gençtiler."Rabbimiz bize katından bir rahmet ver ve bize şu işimizden bir kurtuluş yolu hazırla."Katından, bize, şu şirkten ve müşriklerden kurtulmamıza yardım edecek bir rahmet ver."Bize şu işimizden bir çıkış yolu hazırla."Dinimize bir şey olmasından korkarak müşriklerin diyarından kaçışımızda işimizi kolaylaştır."Rüşd" doğruluk, küfür ve bâtıl ehlinden esenlik ve kurtuluş. İbn Cerir et-Taberi, tefsirinde bu ayetler için şöyle der:"İlim erbabı, bu gençlerin Allah Teâlâ'nın Kitabında bahsettiği mağaraya gidiş sebebi konusunda görüş ayrılığına düşmüştür. Bazısı, bunun sebebi şudur, dediler: Onlar Hz. İsa (a.s.) dini üzere müslümandılar. Puta tapan bir kralları vardı, Onları putlara tapmaya çağırdı. Dinlerinden döndürmesinden veya öldürmesinden korkarak dinleri uğruna kraldan kaçıp o mağaraya gizlendiler.""Bunun üzerine mağarada nice yıllar onların kulaklarına (perde) vurduk."

Kulaklarına sesleri ve hareketleri işitmelerini engelleyecek bir perde

koyduk. Mağaralarında sayılı seneler, yani 309 sene uyudular. Allah'ın lütfü ve tedbiri ile, Allah kendilerini uykularından uyandırana kadar bir yandan bir yana dönüyorlardı. Bu, Allah'ın dualarını kabul edişidir. Çünkü; "Rabbimiz, bize katından bir rahmet ver," diye dua etmişlerdi.

"Sonra onları..." uykularından ve gafletlerinden "... uyandırdık ki, iki zümreden hangisinin (onların)..." mağarada "... kaldıkları süreyi daha iyi he-sab edeceğini..." ayan beyan "... görelim" ve kullarımıza bakalım. Onlar da mağarada ne kadar kaldıklarına dair aykırı görüşler ileri süren iki gruptan hangisinin, mağarada kalış sürelerini daha doğru hesapladığını bilsinler.[8] Çünkü insanlar, İki gruba ayrılmıştı. Bir grup, mağaralarında şu kadar sene kaldılar diyor, diğeri de şu kadar sene boyunca kaldılar diyordu.[9]

Sonuç

1- Şu dünyadaki süslerin varlık sebebi, dünyaya iltifat etmeyip, değersizliğini, azlığını ve çarçabuk yok olup gidişini bilenin ortaya çıkması ve bununla birlikte dünya uğruna Allah'a isyan eden, hırsla dünya malına dünya süsüne rağbet etmiş kimsenin belli olmasıdır.

2- Yeryüzündeki her şey, yeryüzü kupkuru bir toprak haline gelinceye ve ne bir eğrilik, ne de bir yokuş ve iniş kalmaymcaya kadar dümdüz olacaktır.

3- Ashab-ı Kehfi soranlara, hem özetle ve hem de tafsilatıyla cevap vermesiyle Rasûlüllah (s.a.v.)'in peygamberliği bir kez daha pekişmiştir.

4- Ashab-ı Kehf in başından geçenler çerçevesinde tevhid beyan edilmiştir. Çünkü şirkten ve kâfirlikten korkarak dinleri uğruna kaçmışlardır.

5- Allah, muvahhid mü'min kullarının yani Allah'ın varlığım, birliğini ve kanun kuyuculuğuna inanan kullarının duasını kabul eder. Çünkü gençlerin duasını kabul buyurarak, onları mağaraya sığındırdı ve durumların değişmesinden, kulların ve ülkelerin yerini başkalarına terk etmesinden sonra kendilerini diriltinceye kadar gözetti ve korudu.[10]

13- Biz sana onların haberlerini gerçek olarak anlatıyoruz: Onlar Rablerine inanmış gençlerdi. Biz de onların hidayetlerini artırmıştık.

14- Kalplerinin üstüne metanet bağlamıştık. Kalktılar, dediler ki: "Rabb'imiz, göklerin ve yerin Rabb'idir. Biz O'ndan başkasına ilah demeyiz. Yoksa saçma söylemiş oluruz."

İS- "Şunlar, şu kavmimiz, O'ndan başka ilahlar edindiler. Onların ilah olduğuna açık bir delil getirmeleri gerekmez miydi? Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?"

16- İçlerinden biri şöyle dedi: "Madem ki siz onlardan ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden ayrıldınız, o halde mağaraya sığının ki, Rabb'iniz size rahmetinden bir parça yaysın, rızkınızı açıp bollaştırsın ve şu işinizden size yararlı bir şey hazırlasın."

Sozluk

Haberler gerçek ile. Acayip haberlerini, doğrulukla ve kesinlikle.Ve hidayet olarak onları fazlalaştırdık. Hicrete katlansınlar diye dinlerine ve Rablerini tanıyışlarına (marifettiHah) olan imanlarını ve basiretlerini artırdık.

Kalplerinin üzerine bağladık. Takviye ettik de kararlılıkları güçlenip zalim sultana karşı hakkı, doğruyu ve gerçeği söylediler.O'ndan başka bir ilaha dua, kulluk etmeyeceğiz.Onların üzerine açık bir delil getirseler ya. Ha'di onlara kulluk etmenin doğru olduğunu ispatlayan güçlü bir delil getirin bakalım.Allah'a yalan olarak. Allah Teâlâ'dan başka dua edip taptığı ilahlar edinmekle Allah'a yalan uyduruyorlar.Mağaraya sığının. Müşrik düşmanlarınızın gözünün sizi göremeyeceği mağarada konaklayın.Rabbiııiz size rahmetinden saçar. Sizi, kaçtığınız şeyden kurtararak rahmetini bol bol saçacaktır.Size emrinden olanı hazırlayacaktır. Gam ve keder içinde bulunduğunuz durumunuzu size kolaylaştıracaktır.Faydalanıp yararlanacağınız yiyecek, içecek ve barınak.[11]

Açıklama

Allah Teâlâ, Ashab-ı Kehfin başından geçenleri özetle anlattıktan sonraayrıntısına başladı."Biz sana onların haberlerini hakkıyla anlatıyoruz." Allah-u Teâlâ şöyle buyuruyor: Ey peygamber, sana Ashab-ı Kehfin hikayesini, şüphe duyulmayacak kesinlikte hakkıyla anlatıyoruz. "Onlar Rablerine iman etmiş gençlerdi."Varlığını, kulluğunu ve bir tek O'na kulluk edileceğini tasdik etmişlerdi. "Biz de onların hidayetlerini..."Allah'ın hoşlandığı ve hoşlanmadığı emir ve yasaklarını tanımaya yönelişlerini "... artırmıştık.""Kalplerini takviye ettik."Gönüllerini güçlendirerek kararlılıklarını takviye ettik ki, kalkıp ele-başlarına karşı, hem de kâfir bir kralın önünde "Rabbimiz, göklerin ve yerin Rabbidir," dediler. O'ndan başka Rabbimiz yoktur, durumu ne olursa olsun, O'ndan başka birisine ilah demeyiz. Çünkü O'ndan başkasının kulluğunu kabul edersek, o durumda saçmalamış olurduk. Yani yalan söylemiş ve saçma sapan bir söz etmiş olurduk."Şu kavmimiz O'ndan başka ilahlar edindiler."

Allah Teâlâ, gençlerin Allah'ın kalblerini takviye etmesiyle söyledikleri sözleri bildiriyor. Çünkü zalim müşriklere karşı çıkıp "şu kavmimiz O'ndan..." Allah'tan "... başka ilahlar edindiler. Onların ilah olduğuna açık bir delil getirmeleri gerekmez iniydi?"Allah'ı bırakıp, şu putlara tapmayı isbatlayan açık bir delil getirmeleri gerekmez mi? Allah'tan başka İlah yokken nereden getirecekler? Elbette getiremezler.Allah'a yaklaşma adına, aracılık ve ilahlar vasıtasıyla Allah'a derece derece yaklaşmak adına Allah'la birlikte taptıkları ilahlar edinerek "Allah'a karşı yalan uydurandan, kim daha zalim olabilir."Şimdi de Allah, Ashab-ı Kehfin birbirine ne dediğini haber veriyor, "Madem ki, siz onlardan ve Allah'tan başka taptıkları şeylerden..." putlardan ayrıldınız, o halde mağaraya sığının..."Bencelüs adındaki mağaranın kovuğuna gidin ki "... Allah size rahmetinden yaysın..." Kafirlerin lideri olan Dokyanus'un düşürdüğü durumdan çıkmayı kolaylaştırmak suretiyle, size rahmetinden yaysın. "... ve şu işinizden size yararlı bir şey hazırlasın."İstifade edeceğiniz yiyeceği, içeceği ve güvenliğinizi hazırlasın. Yani dininizden döndürmek veya öldürmek için sizi takibeden kimseden korumak için barınağınızda size güvenliği hazırlasın.[12]

Sonuç

1- Ashab-ı Kehfin hikayesi anlatılarak Hz. Muhammed (s.a.v.)'in pey-

gamberliği ispat edilmiştir.

2- İmanın güçlü veya zayıf olacağı anlatılmıştır.

3- Ölüme, dayağa ve hapse götürse bile, hakk'ta ve hakkı söylemede cesur olmak fazilettir.

4- Tevhid ve Allah'tan başka ilah olmadığı Ashab-ı Kehfin diliyle bir

daha açıklanmıştır.

5- Allah'tan başkasına kulluk, hiçbir akli ve nakli delili olmadığından batıldır.

6- Şirk; zulüm ve yalan, müşrik de zalim, iftiracı ve yalancıdır.

7- Allah yolunda hicret etmek farzdır.

8- Bir kul Allah'a sığınarak, kendisini korumasını Allah'tan istemesi lazımdır. İçtenlikle kendisine sığman kimseye ise Allah yeter.[13]

17- Güneşi görürsün, doğduğu zaman mağaralarından sağa doğru eğiliyor, battığı zaman da sola doğru onları makaslayıpgeçiyor (hiçbir halde onların üzerine düşüp kendilerini rahatsız etmiyor) ve onlar, mağaranın geniş bir açıklığı içindedirler. Bu durum, Allah'ın ayetlerindendir. Allah kimi doğru yola iletirse o, yolu bulmuştur; kimi de sapıklıkta bırakırsa, artık onun için yol gösteren bir dost bulamazsın.

18- Uykuda oldukları halde sen onları uyanıklar sanırsın. Onları uykuda sağa sola çeviririz. Köpekleri de girişte iki kolunu (ön ayaklarını) uzatmış vaziyettedir. Onların durumunu görsey-din, mutlaka onlardan dönüp kaçardın. Ve onlardan içine korku dolardı.

Sözlük

Eğiliyor.Onları bırakıp geçer. Dokunmaz.Açıklığında. Rüzgarın ve esintisinin ulaştığı mağaranın açıklığı.Allah'ın ayetlerindendir. Kudretinin delilleri.Yakiz'un çoğulu. Uyanıklar anlamına gelir. Çünkü gözleri açıktı gözü açık uyutulmuşlardı.Girİşde. Mağaranın girişi.Korku. Korku sebebiyle Allah, yanlarına girilmesini önledi.[14]

Açıklama

Âyetler, Ashab-ı Kehfin Öyküsünü anlatmaya devam ediyor. Allah Te-âlâ Rasûlü (s.a.v.)'ne şöyle hitab ediyor:

"Güneşi görürsün. Doğduğunda mağaralarından sağa doğru eğiliyor, battığında da sola onları makaslayıp geçiyor."Sola doğru onları bırakıp geçiyor da dokunmuyor."Ve onlar mağaranın geniş bir açıklığı içindedirler." Rüzgarın serinliğinin ve esintisinin erişeceği bir açıklık."Bu, Allah'ın ayetlerindendir."Şu, güneşin doğduğunda sağa doğru eğilişine, battığında da sola onları makaslayıp geçişine dair anlatılanlar, Allah Teâlâ'nın kudretinin, dostlarına merhamet edişinin ve lütfunun delİllerİndendİr."[15]"Allah kimi doğru yola iletirse o, yolu bulmuştur; kimi de sapıklığında bırakırsa, artık onun için yol gösteren bîr dost bulamazsın."Allah Teâlâ hidayetin de, saptırmanın da elinde olduğunu bildiriyor. Öyleyse, kul, Rabbinden kendini doğru yola iletmesini dilemeli, açık sapıklıktan da O'na sığmmalıdır. Çünkü Allah kimi sapıtırsa ona, hiçbir durumda yol gösteren bir dost bulunmaz.

"Uykuda oldukları halde sen onları uyanıklar sanırsın."Sen onlara baktığında uyanık sanırsın. Hiç kimseyi hissetmez ve farket-mez durumda uyudukları halde gözleri açıktır."Onları sağa sola çeviririz." Kİ toprak vücutlarına nüfuz edip çürütmesin. "Köpekleri de girişte ön ayaklarını uzatmıştır." Onlarla beraber gelen köpekleri. Av köpeği idi."Ön ayaklarını..." mağaranın "... girişinde uzatmıştır. Onları görsey-din..."

Gözü açık uyuduklarını görseydİn. "... mutlaka dönüp kaçardın..." Onlardan kaçarak geri dönüp giderdin. "... Ve için, onlardan korku dolardı"Korku, dehşet. Çünkü Allah Teâlâ, onlara bir heybet ve vakar verdi de durumları Allah'ın kulları hakkındaki kudret, muazzam hakimiyet ve harikulade tasarrufunu gösteren delillerinden bir delil olsun diye, onlar için takdir edilen sürenin sonunda uyanmcaya kadar, onlara hiç kimse yaklaşamadı ve hiç kötülük dokunmadı.[16]

Sonuç

1- Allah Teâlâ'nın kullarına lütfü buldur. Yüce Allah'ın kendisine yönelenlere yaptığı bol ikramı dile getirilmiştir.

2- Hidayet, Allah'ın elindedir. Doğru yola ermiş olan, Allah'ın hidayete erdirdiği kimsedir. Sapıtmış da Allah'ın sapıttırdığı kimsedir. Bunun gereği, hidayeti Allah'tan istemek, dalaletten de O'na sığınmaktır. Çünkü O, bunlara sahiptir. Allah kimseye zulmetmez ve kulların amallerine göre muamele eder.

3- Allah'ın kulları hakkındaki takdir ve tasarrufu ne harikuladedir. O yüce, bilgili ve hikmet sahibi Allah'ı her türlü eksiklikten tenzih ederiz.[17]

19- Yine böyle onları dirilttik ki, kendi aralarında birbirlerine sorsunlar: İçlerinden biri: "Ne kadar kaldınız?" dedi. "Birgün, ya da günün bir parçası kadar kaldık," dediler. Fakat işin içyüzünü iyice bilmediklerinden her şeyi en iyi bilenin Allah olduğunu ifade ettiler: "Ne kadar kaldığınızı Rabb'iniz daha iyi bilir, dediler, birinizi şu gümüş para ile şehre gönderin, baksın, hangi yiyecek daha temiz ve lezzetli ise ondan size bir azık getirsin; fakat çok dikkatli davransın, sakın sizi birisine sezdirmesin?"

20- "Çünkü onlar sizi etlerine geçirirlerse taşlayarak öldürürler, yahut kendi dinlerine döndürürler ki, o takdirde asla iflah olamazsınız."

21- Nasıl onları uyutup sonra uyandırdıksa yine böylece onları bazı insanlara buldurduk ki, Allah'ın öldükten sonra diriltme vaadinin gerçek olduğunu ve kıyamet saatinin geleceğinde asla şüphe olmadığını bilsinler. Bulanlar, o sırada kendi aralarında onların durumlarını tartışıyorlardı: "Onların üstüne bir bina yapın!" dediler. Rab'leri onları daha iyi bilir. Onların işine galip gelen yetkililer: "Mutlaka onların üstüne bir mescid yapacağız," dediler.

Sözlük

Böylece onları dirilttik. Olağanüstü uzun şu uyku ile uyuttuğumuz gibi, yine olağanüstü bir diriltişle uykularından uyandırdık. Uykularında bir delil, uyanık iken başka bir delil vardır.Ne kadar kaldınız? Tıpkı kaldığınız gibi. Mağarada uyuyarak.Bir gün veya bir günün bir kısmı. Çünkü onlar mağaraya sabahleyin girmişlerdi, akşam üzeri uyandılar.Paralarınızla. Yanınızdaki gümüş dirhemlerle. Şehre. Efsüs adındaki -bugünkü Tarsus- şehre.Yiyecek olarak en temizi. Şehrin yiyeceklerinden hangisi daha helalse yani en helal olanından...Dikkatli olsun. Gitsin, yiyecek alsın ve sezdirmeden, gizlice dönsün.Sizi recmederler. Taşlarlar. Sizi taşlayarak öldürürler. Onlardan haberdar kıldık. Beldelerinin halkını onlardan haberdar kıldık.Bilmeleri için. Kavimleri cesetlerin ruhlarla beraber diriltilme-sinin hak olduğunu bilsin diye...Tartıştıklarında. "Üzerlerine bir bina inşa edin." Yani etraflarına, onları saklayacak bir bina inşa edin, diyen kafirler.Ve dediler. Üzerlerine yapılacak bina hakkında mü'minler ve kafirler... Konularına galip olanlar dediler. Mü'minler. Etraflarında, içinde namaz kılman bir mescid edineceğiz, dediler.[18]

Açıklama

Âyetler, yine Ashab-ı Kehf ten anlatmaya devam ediyor."Yine böyle onları dirilttik ki, kendi aralarında birbirlerine sorsunlar..."309 sene uyuttuğumuz cesetlerini ve elbiselerini çürümekten koruduğumuz, herhangi bir kimsenin onlara ulaşmasını önlediğimiz gibi -ki bu, kudret ve muazzam hakimiyet görüntülerimizdendir- aralarında birbirlerine sorsunlar diye uzun uykularından uyandırdık. İçlerinden biri şöyle sordu:"Ne kadar kaldınız, kardeşlerimiz? Birisi cevap verdi: "Bir gün ya da günün bir parçası kadar."Çünkü mağaraya sabahleyin sığınmışlardı, uykularından akşamleyin uyandırılmış lardı. Bir başkası hepsini razı edecek bir cevap verdi:

"Ne kadar kaldığınızı en iyi Rabb'iniz bilir."Meseleyi Allah'a havale ettiler. Acıkmışlardı. Birbirlerine "Birinizi şu gümüş (para) ile..."[19]yanlarındaki gümüş paraya işaret ediyorlardı. "... şehre..." Dinleri uğruna kaçarak çıktıkları Efsüs'a "... gönderin. Baksın hangi yiyecek daha temiz (helal) ise..." Yiyecek alsın diye gönderdiğiniz baksın hangi yiyecek türü haramdan ve pislikten daha temiz ise "... ondan size bir azık getirsin. "[20]Açlığınızı gidermek için yiyesiniz diye. Ve yiyecek almak için, gidişinde ve dönüşünde dikkatli davransın ki "... sizi hiç kimseye fark ettirmesin." Allah bu sözünün sebebini şöyle açıkladı:"Çünkü onlar sizi ellerine geçirirlerse..." Farkederlerse "... taşlayarak öldürürler[21] yahut kendi dinlerine..." güçle, zorla şirke "... döndürürler ki, o takdirde asla iflah olamazsınız."

Kafirliğe ve şirke dönüp Rabbİnizi inkar edersiniz de, cehennemden kurtulup cennete girerek felaha ulaşamazsınız."Böylece onları buldurduk ki..."Bu uzun süre uyuttuğumuz ve aralarında birbirlerine sorsunlar diye diriltip imanlarını, Allah'ın dostluğuna ve dostlarını korumasına dair bilgilerini artırdığımız gibi "... onları..." biri, öldükten sonra beden ve ruh birlikte dirilmeye inanan, diğeri de günümüze kadar hrİstiyanların inandığı gibi ahirette bedenler hariç ruhların diriltileceğim iddia eden iki gruba ayrılmış belde halklarına "... buldurduk."Allah, gençleri uyuttu, diriltti ve diriliş hususunda ayrılığa düşen kavme buldurdu. Onlar da anladılar ki, Allah, Ashab-ı Kehfi dirilttiği gibi insanları ruh ve beden olarak canlandırıp diriltmeye kadirdir."Böylece onları buldurduk ki, bilsinler..."Dirilişin durumu konusunda şu tartışanlar, Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilsinler diye. Cenab-ı Hak, insanlara, öldükten sonra amellerine göre hesaba çekip karşılığını vermek için kıyamet günü dirilteceğine söz vermişti."Onda asla şüphe olmadığını bilsinler. Bulanlar o sırada kendi aralarında onların durumunu tartışıyordu." Yöre halkı, diriliş ve öbür dünya hakkında diriliş, beden ve ruhla birlikte mi yoksa beden hariç ruhların diriltilmesiyle mi olacak şeklinde tartışiyorlarken Ashab-ı Kehfi buldurduk. Bu olayla, dirilişin hak, beden ve ruhla beraber olduğu açığa çıkmış oldu."Onların üstüne bir bina yapın..." da mağarada bırakın "... dediler."Yani mağaranın girişini örüp, onları içinde bırakın. Çünkü Ashab-ı Kehf bulununca ölmüşlerdi."Onları..." ve hallerini"... en iyi Rableri bilir."Onların arasında konuşmalarında galip gelenler, mutlaka onların Üstüne bir mescid yapacağız, dediler."Kralın kendileriyle birlikte müslüman oluşuyla gençlerin konusunda meseleye hakim olanlar (mü'minler), onların üstüne içinde namaz kılınacak bir mescid yapacağız," dediler. Gerçekten de,mağaranın ağzına yakın bir yere o mescidi inşa ettiler.[22]

Sonuç

1- Allah'ın kudret, ilim ve hikmetini ortaya koyan deliller gösterilmiştir.

2- Yiyecek, içecek ve diğer şeylerde helali istemek farzdır.

3- Tevbe etmeden şirk ve kâfirlik üzere ölen ebedi olarak cehennemde kalır.

4- Mekkelilerin inkar ettiği diriliş ve hesap verme inancı açıklanmıştır.

5- Allah Rasûlü (s.a.v.)'nün şu sözü doğru çıkmıştır: "Peygamberlerinin kabirlerini mabed edinen yahudi ve hristiyanlara Allah lanet etsin."

"Kendi içlerinde yaşıyan İyi bir adam öldüğünde, kabri üstüne mabed inşa edip onun içine şu suretleri (resim, heykel) yapanlar varya, işte onlar, kıyamet günü insanların en kötüleridir." (Buhari ve Müslim)

6- Allah Rasûlü (s.a.v.)'nün şu sözü de doğrulanmıştır:

"Vallahi, sizden öncekilerin yollarına karış karış, adım adım uyacaksız.mz." Çünkü mü s lüm tınlar da evliya ve salihlerin mezarları üstüne mescidler yapmışlardır, Şerefli çağlardan sonra kabir veya kabirler olmayan eski bir mescid neredeyse yoktur.[23]

22- Görülmeyene taş atar gibi: "Onlar üçtür dördüncüleri köpekleridir" diyecekler: "beştir, altıncıları köpekleridir" diyecekler. "Hayır yedidir, sekizincileri köpekleridir." diyecekler. De ki: "Onların sayısını Rabb'im daha iyi bilir. Onları bilen azdır. Onun için onlar hakkında, sathi tartışına dışında, derin münakaşaya girme ve onlar hakkında bunlardan hiçbirine bir şey sorma.

23- Hiçbir şey için "Bunu yarın yapacağım" deme.

24- Ancak "Allah dilerse (yapacağım)" de. Unuttuğun zaman Rabb'ini an ve "Rabbimin beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştıracağına umarım" de.

25- Onlar, mağaralarında üçyüz yıl kaldılar. Dokuz yıl da ilave ettiler.

26- De ki: "Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir. Göklerin ve yerin ğaybı O'nundur. O ne güzel görendir, ne güzel işitendir! Onların, O'ndan başka bir yardımcısı yoktur. Ve O, kendi hükmüne kimseyi ortak etmez.

Sözlük

Gayba taş atarak. Kesin bilgiyle değil de tahminle. Onları çok azları dışında kimse bilmez. İnsanlardan onları bilen azdır. Onların hakkında tartışma. Sayıları konusunda tartışma.Onlardan hiç kimseye onlar hakkında sorma. Ehl-i Kitab'tan hiç kimseye mağaradakiler hakkında soru sorma.Ancak Allah dilerse. Allah dilerse demedikçe bir şeye söz verme.Doğruluk olarak bundan daha yakın. Peygamberliğimi, Ashab-ı Kehften daha iyi gösteren ve belirten... Göklerin ve yerin bilinmezleri onundur. Göklerin ve yerin gay-bma dair bilgi onun katmdadır. O ikisinde ğaib olan her şeyi Allah bilir.O ne güzel görendir ve ne güzel işitendir. Taaccüp sigasıdır. Aslı, mâ ebsarahu ve ma esmeahu'dur.Onlar İçin Allah'tan başka dost yoktur. Gökler ve yerde yaşı-yanlarm Allah'tan başka herhangi bir dostu yoktur. Onun hükmünde hiç kimseyi Allah'a ortak koşma. Çünkü O hiç kimseyi kendi mülküne ortak etmez. O'nun, kendinden başkasına ihtiyacı yoktur. Ortağı da yoktur.[24]

Açıklama

Ayetler, Ashab-i Kehften söz etmeye devam ediyor. Allah Teâlâ, As-hab-ı Kehf hakkında söze atılanları haber veriyor. Bazısı "onlar üç kişiydi, dördüncüleri köpekleriydi..." Diğer bazıları "... beş kişiydiler, altıncıları köpekleriydi, diyecekler." "Görülmeyene taş atarak..."Herhangi bir kesin bilgiye dayanmaksızın ihtimal ileri sürerek. Bazıları da "... Yedidirler, sekizincileri köpekleridir," diyecekler. Sonra Allah Teâlâ, şu sözleri söyleyen ashabına şöyle demesini emretti:"Onların sayısını en iyi Rabbİm bilir. Onları ancak pek azı bilir."Sayılarını pek az bir insan hariç kimse bilmez.İbni Abbas: "Ben, o pek azlık kısımdanım. Yedi kişidirler, sekizincileri köpeklerİdü"," dedi. Belki de o, bunu âyetin gelişinden anlamıştır. Çünkü Allah Teâlâ, birinci ve ikinci grubun dediklerini bilerek ve tanıyarak değil ihtimalle söylediklerini zikretmiş ve üçüncü grup hakkında bir şey buyurmamıştır. Bu da, onların yedi kişi ve sekizincilerinin de köpekleri olduğunu gösterir. En doğrusunu ancak Yüce Allah bilir."Onun için, onlar hakkında normal konuşma dışında derin münakaşaya girme."

Ashab-i Kehf hakkında, Ehl-i Kitab'la, onları yalanlamadan ve de onaylamadan bizim sana anlattıklarımızı zikrederek açık ve tatlı bir münakaşadan başka türlü tartışma "... Ve Ashab-ı Kehf hakkında, ehlikitaptan hiç kimseye bir şey sorma."Ashab-ı Kehf hakkında... Bunlardan, yani Ehl-i Kitab'tan hiç kimseye. birşey sorma. Çünkü Ehl-i Kkitap, onların sayısını bilmezler. İlimle, bilerek değil hırsla ve tahminle ancak bir şeyler söylerler.

"Hiçbir şey için "bunu yarın yapacağım," deme. Ancak "Allah dilerse yaparım, de."Gelecekte yapmak istediğin bir iş hakkında, ey Muhammed inşaAllah" demeden "şöyle yapacağım" deme! Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v.)'e, yahudi-lerden öğüt alan Kureyş heyeti üç meseleden, ruhtan, Ashab-ı Kehften ve Zülkarneyn'den sorunca, vahiy geleceğini umarak "size yarın cevap vereceğim," demişti. Ama "İnşaAllah" dememişti. Rabbi, O'na, vahyin 15 gün kesilmesiyle ders verdi. İçinde O'nun (s.a.v.) için şu dersin yer aldığı bu süreyi indirdi.

"Unuttuğun zaman Rabbini an!"Sana öğrettiğimiz istisnayı, yani Allah'ın izniyle (inşaAllah) kelimesini unuttuğunda, sıkıntıdan çıkmak için bir müddet sonra da olsa, O'nu an! keffa-ret de gerekir. Ancak istisna (inşaAllah) size bitişik olursa o başka."Umarım Rabbim beni, bundan daha yakın bir bilgiye ulaştırır de." Unutmadan ve senden istenen özel olandan sonra "umarım Rabbim beni doğruya bundan daha yakın bir bilgiye ulaştırır," de!Yani, umulur ki Allah Teâlâ, peygamberliğimi beni denemek için sorduğunuzdan daha açık gösteren şeylerden, size bildirmeyi vaadettiğim şeyin daha doğrusuna iletecek ve muvaffak kılacaktır."Mağaralarında üçyüz yıl kaldılar. Dokuz yıl da ilave ettiler."Allah Teâlâ, gençlerin mağaralarında, girdikleri andan Allah Teâlâ'nm onları kavimlerine bulduruşuna kadar, uyuyarak güneş takvimi hesabıyla üçyüz ve ay takvimi hesabıyla dokuz sene daha fazla kaldıklarını (309 sene) bildiriyor."De ki: Onların ne kadar kaldıklarını Allah daha iyi bilir."Ehl-i Kitab'tan birinin "üçyüz dokuz sene, mağaraya girişlerinden Hz. Peygamber (s.a.v.) zamanına kadardır" iddiasına cevap verdi. Allah, bunu şöyle iptal etmiştir: Önce üçyüzdokuz yıl olduğunu açıklamıştır. İkinci olarak, "ne kadar kaldıklarını en iyi Allah bilir," buyurmuştur. Üçüncü olarak: "Göklerin ve yerin gaybı..." göklerde ve yerde gayb olanlar "... O'nundur" demiştir. Dördüncü olarak: "O ne güzel görendir, ne güzel işitendir," buyurmuştur. Yani yaratıklarını ne güzel gören ve sözlerini ne güzel işitendir. Öyle ki onların hiçbir işi ve durumu O'na gizli değildir. "Onların..." Gökler ve yer ehlinin "... O'ndan başka bir dostu..." yardımcısı "... yoktur. O, kendi hükmüne kimseyi ortak etmez."Çünkü Allah, başkasına muhtaç değildir ve hiçbir halde ortağı yoktur.[25]

Sonuç

1- Ehl-i Kitab dini konularda olduğu gibi tarihi olaylarda da pek çok hatalar yaparlar.

2- Ashab-ı Kehf gençlerinin sayısı yedidir, sekizincileri köpekleridir.

3- Allah Teâlâ'ya karşı gözetilmesi gereken edeblerden birisi de, kulun, "inşaAllah" demedikçe şöyle yapacağım dememesidir.

4-Yine edeptendir: İnşaAllah demeyi unutan, bir müddet sonra bile olsa inşaAllah demelidir. Fakat bir insan herhangi bir işi yapacağına dair yemin ederse, o zaman Allah'ı vekil yapmış olacağından ayrıca birkere daha inşa-allah demiyebilir.

5- Gençlerin, mağaralarında kalış süreleri Kameri Takvim'le üçyüzdokuz yıldır.[26]

27- Rabb'inin Kitabından sana vahyedileni oku; O'nun sözlerini değiştirecek kimse yoktur. O'ndan başka sığınılacak bir kimse de bulamazsın.

28- Nefsini, sabah akşam, rızasını isteyerek Rab'lerine yalvaranlarla beraber tut onlarla beraber bulunmaya candan sabret. Gözlerin, dünya hayatının süsünü isteyerek onlardan başka yana sapmasın. Kalbini bizi anmaktan alıkoyduğumuz; keyfine uyan ve işe, hep aşırılık olan kişiye itaat etme.

29- De ki: "Bu gerçek, Rabb'inizdendir. Artık dileyen inansın, dileyen inkar etsin." Çünkü biz zalimlere öyle bir ateş hazırladık ki, çadırı (başka bir tefsire göre dumanı veya duvarı) onları kuşatmıştır. Eğer susuzluktan feryad edip yardım istese-

ler erimiş maden gibi yüzleri haşlayan bir su ile kendilerine yardım edilir! O ne kötü bir içecektir ve ne kötü bir dayanacak koltuktur!

30- Onlar ki inandılar ve iyi işler yaptılar; elbette biz işi güzel yapanın ecrini zayi etmeyiz.

31- Onlar öyle kimselerdir ki kendileri için Adn cennetleri vardır. Altlarından ırmaklar akar. Orada altın bileziklerle beze-nirler; ince ipekten yeşil giysiler giyerek koltuklar üzerine yaslanırlar. Ne güzel sevap ve ne güzel dayanacak koltuk!

Sözlük

Sana kitaptan vahyedileni oku. İbadet etmek, çağrıda bulunmak ve Öğretmek için Kur'an'ı oku...Allah'ın kelimelerini değiştirici yoktur. Allah'ın kelimelerinin lafızlarım, manalarını ve hükümlerini değiştirecek yoktur.Sığınak. Korunmak için yöneldiğin sığınak. Nefsini tut. Sabırlı ol.Onun rızasını istiyorlar. Hiçbir dünyevi meta için değil, Allah'a itaat etmeyi ve rızasını kazanmayı isteyerek.»Gözlerini onlardan çevirme. Gözlerini onlardan başka insanlara saptırma.Dünya hayatının süsünü istiyorsun. Zenginlerle oturup kalkarak, şeref ve onur isteyerek... Kalbini bizden ayıran. Kendisine farz olan zikrimizden ve ibadetimizden gafil olan.Onun işi hüsrandır. Zarar, ziyan ve helak...Onun duvarları onları kuşattı. Cehennemde azap gören şukimseleri kuşatan ateşten bir duvar.Yağ tortusu gibi su ile. Yağ bulaşığı, yani tortusu gibi. Kabın dibinde kalan değersiz çökelti.İnce ipek kumaştan ve kalın ipek kumaştan.[27]

Açıklama

Ashab-ı Kehften söz etmenin sonunda, Allah Teâlâ, Rasûlü (s.a.v.)'ne Kitabı'nı okumasını emir buyuruyor:

"Rabbinin sana vahyettiği Kitab'ı..." O'na ibadet etmek, o kitapla insanları Rablerine davet etmek ve mü'minlere getirdiği hak yolu öğretmek için "... oku!"[28]"... O'nun sözlerini değiştirecek kimse yoktur."Kitabı okumayı, onunla amel etmeyi ve ona çağırmayı bırakma! Değilse helak olanlardan olursun. O kitaptan yüz çevirenlere ve onu yalanlayanlara Rabbinin yönelttiği tehdit, hakikaten vardır ve gerçekten olacaktır. Çünkü Rabbinin, kendisini inkar eden, kitabım yalanlayıp helalini helal, haramını haram saymayan düşmanlarına olan tehdidini ve dostlarına olan müjdesini içeren sözlerini değiştirecek hiç kimse yoktur."O'ndan başka sığınılacak bir kimse de bulamazsın." Sen, eğer sana vahyettiği kitabım okumaz ve içindekilerle amel etmezsen, zikrinden yüz çeviren kafirlere yönelttiği tehditleri sana da ulaşır. Allah'tan başka dönecek bir kimse, korunacak bir sığınak bulamazsın. Günah ve hatadan korunmuş olduğu halde Rasûlüllah (s.a.v.)'a böylesi şiddetli bir tehdit yöneltilirse, bu tehdit Kur'an'ı okumayı ve onunla amel etmeyi bırakıp Allah'ın emirlerini yerine getirmeyen, helalini helal, haramını haram saymayan Allah Rasûlü (s.a.v.) dışındaki kimselere haydi haydi yöneltilir. Ölmeden önce tevbe etmezlerse bu tehdit onlara mutlaka ulaşacaktır."Kendini, sabah akşam rızasını isteyerek Rablerine yalvaranlarla beraber tut." Rasûlüllah (s.a.v.)'a yönelik bu yönlendirme, müşrikler kendisine, sohbetinde bulunmak ve kendisini dinlemek için Bilal, Süheyb v.b. fakir ashabını uzaklaştırmasını teklif ettiklerinde inmiştir. Rabbi, onu bundan menet-miş, ve ona kendini bu mü'min fakirlerle tutmasını emretmiştir. Onlar, sabah akşam namazlarında Rablerine yalvarırlar. Namazlarıyla, tesbihleriyle ve dualarıyla dünya malından herhangi bir menfaat istememektedirler. Sadece gecelerinde ve gündüzlerinde O'na itaat etmek suretiyle O'nun rızasını ve mu-habbetini istemektedirler.

"Gözlerin onlardan başka yana sapmasın."Şeref ve onur uğruna onlarla oturup kalkmak isteyerek gözlerini sakın bu fakir mü'minlerden, o zenginlere çevirme!"Kalbini bizi anlamaktan gafil kıldığımız kimseye uyma!"[29]

İnatçılığından, kibirliliğinden ve zalimliğinden dolayı helak olanlardan olsun diye kendisini zikrimizden, müjde ve tehdidimizden gafil kıldığımız kimseye uyma."... Onun işi hep aşırılıktır. "[30]Ziyan ve helaktir."De ki: Hak (Kur'an) Rabbinizdendir. Artık dileyen inansın, dileyen..." getirdiğim ve çağırdığım iman, tevhid ve Allah'a salih amelle itaati "... inkar etsin."[31]Ey insanlar, o Rabbinizden gelen haktır, gerçektir. Allah'ın hidayete ermesini dilediği kimse iman eder ve Salih amel işler de, Allah onu kurtarır. Allah'ın hidayete ermesini dilemediği kimse ise küfrü üzere kalıp iman etmez de, aldanır ve zarar eder."Çünkü biz zalimlere, çadırı..." ateşten duvarı "... kendilerini kuşatan bir ateş hazırladık." Susuzluğun şiddetinden "... feryad edip yardım isteseler, yağ tortusu gibi..." değersiz ve çökelmiş "... yüzleri haşlayan bir su ile kendilerine yardım edilir."İçecek kimse, içmek için yüzünü yaklaştırdığında, derisini ve yüzünü yakar. Bundan dolayı, bu su şöyle yerildi: "O ne kötü bir içecektir ve..." cehennem, kalınacak yer olarak, yiyecekleri ve içecekleri bakımından "... ne kötü bir dayanacak koltuktur." Çünkü herşeyi kötüdür ve işkencedir. Bu, imana karşı küfrü tercih edene bir tehdittir. . İman edip, salih amel işleyenlere vaadedi-lene gelince, onları da 30 ve 31. âyetler şöyle anlatır:

"Onlar ki, inandılar ve iyi işler yaptılar, elbet biz işi güzel yapanın sevaplarını zayi etmeyiz."

Bu, değiştirilemez hükmümüzdür. İmanlarına ve güzel işlerine karşılık alacakları ücreti de, Allah Teâlâ şöylece açıkladı:

"Onlar, o kimselerdir ki, onlara Adn cennetleri vardır."

Daimi kalınacak yer olarak Adn cennetlerinde kalırlar. Oranın altlarından ırmaklar akar. Orada altın bileziklerle bezenirler. İnce ipekten, kalın ipekten yeşil elbiseler giyerek koltuklara yaslanırlar."

Cibinlikli divanlara yaslanırlar.[32]

Cenab-i Hakk, daha sonra onlara hazırladığı cenneti övdü. Sevaplan-dınldıkları "ne güzel sevap ve..." takısı, giysisi, yatağı, sediri (koltuğu, kanepesi,) yiyeceği, içeceği, hûrî'si ve oradaki Allah rızasıyla cennet "... ne güzel dayanak!.." yararlandıkları ve yaslandıkları... Allah bizi cennetlik eylesin. Amin.[33]

32- Onlara şu iki adamı misal olarak anlat: İkisinden birine iki üzüm bağı vermiş, onların etrafını hurmalarla çevirmiş, ortalarında da ekin bitirmiştik.

33- Her iki bağ oda yemişini vermiş, ondan hiç bir şeyi eksik etmemişti. Aralarından bir de ırmak akıtmıştık.

34- O adamın başka ürünü de vardı. Arkadaşıyla konuşurken ona; "ben malca senden zenginim, adamca da senden güçlüyüm" dedi. (Herhalde adam bahçeye giderken arkadaşına rastladı. Böyle konuşa konuşa bahçeye vardılar.)

35- Böylece kendisine yazık ederek bağına girdi. "Bunun yok olacağını hiç sanmam," dedi.

36- "Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabb'ime döndürülsem bile orada bundan daha güzel bir sonuç daha güzel bir yer bulurum."

37- Kendisiyle konuşan arkadaşı ona dedi ki: "Seni topraktan, sonra nutfe spermden yaratan, sonra da seni bir adam biçimine koyan Rabb'ine nankörlük mü ettin?"

38- "Fakat O Allah benim rabb'imdir, ben Rabb'ime hiç kimseyi ortak koşmam!"

Sözlük

Onlara bir örnek ver. İki adamın örneğini onlara ver.îki bağ.O iki bağı, hurmalarla çevirmiştik... Meyvelerini verdi.Ondan hiç zulmetmedi. Bahçeler meyveden hiçbir şeyi eksik etmemiş, aksine tam ve mükemmel vermişti.İkisinin arasında ırmak. Ağaçların ve hurmaların arasından akan bir ırmak.Ve o onunla konuşuyor.Komşusuyla sohbet edip konuşarak.Yardımcılar bakımından en kıymetli. Soy, sop ve adam bakımından.Yok olup gideceğini. Dönüş yeri olarak ondan daha hayırlı. Ahirette, bundan daha güzel bir dönüş yeri.

Seni topraktan yaratanı inkar mı ettin? Soru, azarlama gaye-'. sine yöneliktir. Topraktan yaratılma meselesi, aslına, yani Adem'e itibarladır.Meniden.Sonra seni düzenledi. Biçime sokup, adam yapan.Fakat ben. çünkü bu kelimenin aslı lakin ene demektir. Yani fakat ben. Elif hazf olunup, nün nün'da idğam edilmiş ve böylece lakinna şekline dönüşmüştür.[34]

Açıklama

Allah Teâlâ, Rasûlüne (s.a.v.) buyuruyor:Seninle oturmak ve seni dinlemek için inanmış fakirleri etrafından kovmanı öneren o kibirli müşriklere örnek ver. "Onlara..." mü'min ve kâfir "... iki adamı misal olarak anlat! "[35]Onlara Örnek göster."İkisinden birine..." kâfir olana "... iki üzüm bağı vermiş, onların etrafını hurmalarla çevirmiş,.." hurmalarla kuşatmış "... ve ortalarında..." üzüm bağlarıyla hurmaların "... ekin bitirmiştik. Her iki bağ da ürünlerini vermiş ve ondan hiçbir şeye haksızlık etmemişti."Ondan hiçbir şeyi eksik etmemişti."Aralarından bir de..," onları sulasm diye "... ırmak akıtmıştık. Onun başka geliri de vardı.[36]Arkadaşıyla konuşurken..." söz arasında ona dönüp öğünerek "... ben malca senden zenginim, adamca da..."[37]Soy sop ve adam bakımından...Bunu övünmek ve büyüklenmek için söylemişti. "... senden daha güçlüyüm, dedi ve kendisine..." kâfirlikle ve kibirle "... nefsine zulmederek bağına girdi. "Bunun..." bağının "... hiç yok olacağım sanmam," dedi. "Kıyametin kopacağını da sanmam..."[38] Senin dediğin gibi "... şayet Rabbime döndürülsem bile, bundan..."[39]bağımdan "... daha güzel bir sonuç..." yer "... bulurum."Eğer kıyamet kopar, insanlar diriltilir ve ben de onlarla beraber diriltilir-sem... Bu adamın bu sözü, müşriklerle kibirlilere musallat olan hastalıklardan biri de gururdur. Burada, rnüslüman olan arkadaşı ona, kendisiyle konuşarak: "Seni topraktan yaratanı inkar mı ettin?" Yani baban Adem'i topraktan, sonra seni nutfeden, yani meniden yaratan, sonra da seni adam biçimine getiren Allah (c.c.)'ı inkar mı ettin? Bu, yanılgı içindeki kâfire, mü'minden bir azarlamadır. Ondan sonra ona şöyle dedi:"Fakat o Allah, benim Rabbimdir." Lakin, ben diyorum ki, o Allah benim Rabbimdir. "Rabbime..." ibadetimde, yaratıklarından ".,. hiç kimseyi ortak koşmam."[40]

Sonuç

1- Derin manaları zihinlere daha iyi yerleştirmek için örnekler vermek güzel bir öğretme metodudur.

2- Hurma ve asma dikmenin ideal şekli açıklanmıştır.

3- Tevhid, diriliş ve hesap-ceza inancı dile getirilmiştir.

4- Kibir ve gurur, batıla kanma verilmiştir. Bunlar, kişiyi şirke ve küfre götürür.[41]

39- "Bağına girdiğin zaman: Maşallah (Allah dilemiş de olmuş), 'kuvvet, yalnız Allah iledir' demen gerekmez miydi? Gerçi sen beni malca ve evlatça senden az görüyorsun ama."

40- "Rabb'im bana, senin bağından daha iyisini verebilir. Ve o senin bağının üzerine de gökten bir hesap görme afeti gönderir de bağın kupkuru bir toprak kesilir."

41- "Yahut suyu dibe çekilir de bir daha su arayamazsın."

42- Derken o inkarcı kişinin bütün ürünü yok edildi, çardakları üzerine yıkılmış durumda olan bağın karşısında, ona sarfet-tiklerine acıyarak ellerini oğuşturmaya başladı: "Ah nolaydı, ben Rabb'ime kimseyi ortak koşmamış olaydım!" diyordu.

43- Allah'tan başka, kendisine yardım eden bir topluluğu da olmadı, kendi kendini de kurtaramadı.

44- İşte o durumda velilik (koruyuculuk), yalnız hak olan Allah 'a mahsustur. Öyle durumlarda insanı yalnız gerçek kudret sahibi olan Allah koruyup kurtarabilir. O'nun vereceği sevap da daha hayırlıdır, sonuç da daha hayırlıdır.

Sözlük

Allah'ın dilediği. Allah'ın dilediği olur, dilemediği olmaz.Gökten azap. Atılacak bir azap... Ayak kaydıran dümdüz, gevşek yalçın toprak şeklinde yorumlanır.Veya suyu çekilmiş olur. Yerin derinliklerine çekilmiş, çıkarılması imkansız. Meyveleri yok oldu, hiçbir meyve kalmadı.Ellerini birbirine vurur. Harcadığı büyük çabaya ve bol mala pişman olup hayıflanarak perişanlığını ortaya koyar.Ve o alt üst olmuştur. Asmanın dolandığı çardak direkleri ve yapılarının duvarları, üzerine yıkılmış...Grup. Kavminden olan aşireti gibi insanlardan oluşmuş güçlü bir grup.Orada. Azap, o iki bağın sahibine indiğinde, yani kıyamet günü.Velayet. Dostluk. Gerçek hükümranlık ve saltanat Allah Teâlâ'ya aittir.Sevap verenlerin de, hayırla karşılık verenlerin de en hayırlısı Allah Teâlâ'dır.[42]

Açıklama

Âyetler, fakir mü'minle, zengin kâfire verilen örneğe temas ediyor. Mü'min kâfire, Allah (c.c.)'ın bildirdiğine göre şöyle demişti: "Bağına girdiğinde..." güzelliğini ve mükemmelliğini beğendiğinde "... Maşaallah..." Allah'ın dilediği olur "... La kuvvete illa bülah..."[43]Yani kuvvet ve kudret sadece Allah'a mahsustur.Hiç kimsenin, Allah Teâlâ kendisine güç vermedikçe ve yardım etmedikçe, bir şeyi yapmaya veya yapmamaya gücü yoktur. "... demen gerekmez miydi?"Mü'min, bunu kâfire nasihat vermek ve azarlamak için söylemişti.Sonra şöyle dedi:"Gerçi sen beni..." bugün "... malca ve evlatça senden az görüyorsun ama, belki de Rabbim..." Allah'tan isteğim "... bana senin bağından daha iyisini verebilir. Ve onun..." Kâfirin, bağının "... üzerine de gökten..." atılacak "... bir afet..."[44] azap "... indirir de kupkuru bir toprağa dönüşür."Ekin bitmez, ayak tutmaz (kaygan) yalçın bir toprağa..."Yahut..." suladığın "... suyu dibe çekilir de..." yerin derinliklerine çekilir de, bir daha çıkarmaya güç yetiremezsin ve "... arayamazsın."Allah Teâlâ, mü'minin dileğinin gerçekleştiğini haber veriyor. Çünkü, kâfirin bağı fiilen kuşatılır da içindeki bütün meyveler yok olur. "Ona harcadığına..." bağına sarfettiği çabaya ve paraya pişman olup içi yanarak "... ellerini oğuşturmaya başladı. Çardakları üzerine yıkılmış durumdaydı." Yani bağdaki bütün ürünler yerle bir olmuştu. Asma için çardak yaptıkları, asmayı üzerine attıkları asma direkleri, yapı duvarlarının damı çöktüğü gibi çökmüştü. İçi yanarak, pişman olarak "keşke Rabbime kimseyi ortak koşmamış olaydım," diyordu. "Allah'tan başka kendisine yardım edecek..." güçlü bir "... topluluğu da olmadı." Hezimete uğramış o kafir "kendi kendini de kurtaramadı."Çünkü Allah'ın yardımsız bıraktığının yardımcısı yoktur. Allah Teâlâ,daha çok kıssaya benzeyen örneğin sonunda, "Orada..." kıyamet günü "... velilik..." güç, otorite, saltanat "... yalnız hakk..." mabud "... Allah'a aittir." Putlara ve taşlara değil."O, en hayırlı sevap veren..." imanın ve salih amelin sevabını verenlerin en hayırlısı "... ve en hayırlı sonuç bağlayandır."Yüce Allah sonuç bağlayanların, yani güzel sonuçlarla ödüllendirenlerin en hayırlısıdır.[45]

Sonuç

1- Suheyb, Selmaıı ve Bilal gibi mü'minlerin gidecekleri cennet açıklanmıştır. Ebu Cehil, Ukbe b. Ebu Mu'ayt gibi kâfirlerin de cehenneme girecekleri beyan edilmiştir.

2- Bir şeyi beğenenin "maşaallah, la kuvvete illa billah" demesi müs-tehaptır. Artık, beğendiği o şeyin başına Allah'ın izniyle bir şey gelmez.

3- Allah Teâlâ, mü'min kullarının duasını kabul eder, dileklerini gerçekleştirir.

4- Allah'ın yardım etmediği, yardımsız kalmıştır. Asla yardım alamaz.

5- Kula faydalı dostluk anlamındaki dostluk başkasının değil yalnız Allah'ın dostluğudur.

6- Hükümranlık ve saltanat anlamındaki dostluk, kıyamet günü başkasına değil sadece Allah'a aittir. Çünkü hem hükümranlık, hem de iş Allah'a aittir.[46]

45- Onlara dünya hayatının, tıpkı şöyle olduğunu anlat: Gökten bir su indirdik, yerin bitkisi onunla karıştı ve sonunda bitkiler, rüzgarların savurduğu çöp kırıntıları haline geliverdi. İşte hayat böyle bir mevsim kadar kısadır. Hayatı yeşerten, kurutan, tekrar yeşertecek olan hep Allah*tır. Allah, her şeye kâ-dırdır.

46- Mal ve oğullar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan güzel işler ise Rabb'inin katında sevapça da daha hayırlıdır, umutça da daha hayırlıdır.

Sözlük

Misal. Örnek.Kuru, kırıntı. (Çer çöp)Onu rüzgarların dağıttığı. Hafif ve kuru olduğundan ayırdığı.Gücü yeterek. Hiçbir şeyin âciz bırakmadığı tam güçle...Dünya hayatının süsü. Süslendiği şeyler.Geride kalan iyilikler. Türlü ibadetlerden oluşan salih ameller.Hedef olarak daha hayırlı. İnsanın umarak beklediği hayır.[47]

Açıklama

Bu da, insanların aldandığı, onları yanıltan ve Rableri Allah'tan alıkoyup O'nu zikrettirmeyen ve şükrettirmeyen, sonunda gazabını ve cezasını hak ettiren dünya hayatına dair verilmiş bir başka örnektir.Allah Teâlâ, elçisi Hz. Muhammed (s.a.v.)'e hitap ediyor:"Onlara..." mala ve güce aklananlara "... dünya hayatının..." hiçbir zaman değişmeyen gerçek yüzünün "... tıpkı şöyle olduğunu anlat: Gökten indirdiğimiz bir su gibidir. Yerin bitkisi onunla karıştı ve..." boy attı, gelişti, yeşer-di ve denk düştü de, (o ekin) kendini sahiplerine beğendirdi ve sahiplerini beklentilerinden dolayı neşelendirip sevindirdi. Ansızın, Allah'ın takdiriyle yakıcı bir rüzgar esiverdi. "... rüzgarların..." oraya buraya "... savurduğu çer-çöp haline..." kurumuş, darmadağınık çöp kırıntısı haline "... geliverdi. Allah her şeye muktedirdir."Tam anlamıyla kadirdir. Böylece dünya ehli her iyilikten umutsuz oldu-

lar."Mal ve oğullar, dünya hayatının süsüdür. Devamlı ve kalıcı olan nimetler ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, umutça da daha hayırlıdır.Cenab-ı Hakk, dünyaya önem verenlerini yanıltıp yok oluş noktalarına sürükleyen dünya hayatma [48]örnek verdikten sonra, diğer bir gerçeği daha haber verdi. Bu gerçeği, kullarına istifade etsinler diye bildirdi."Mal ve oğullar..." ya da erkek ve kız çocuklar "... dünya hayatının süsüdür."[49]

Başka bir şey değil. O dünya menfaatleri ile bir müddet güzel yaşarlar sonra geçip giderler. Onlara aldanmak uygun değildir. Çünkü insanın gayretini bu hayata yöneltirler de iman ve salîh amelle ahiret mutluluğunu istemekten vazgeçirirler. Bu âyetteki hakikatin bir bölümü budur.İkinci bölümü ise şudur:"Baki kalacak olan güzel işler..."Hayır faaliyetleri, her türlü ibadetleri kapsamaktadır. Ki, sübhânallah, elhamdülillah, lâ ilahe illallahu vallahü ekber ve lâ havle ve la kuvvete illa billahi[50] da bunlardandır. "... sevapça da daha hayırlıdır, umutça da..." İnsanın umduğu, elde etmeye rağbet gösterip, ümit ettiği iyilik bakımından da "... daha hayırlıdır."[51]

Sonuç

1- Dünya ahirete nisbetle değersizdir ve sonucu kötüdür.

2- Mal ve oğullar, süs olmaktan öte bir şey değildir. Süs, süratle yok olur. Mal ve oğullar da öyle... Bunlara aldanmamalıdır. Kulun fani olacağı dünya yerine, baki kalacağı cenneti istemesi gerekir. Bu da, iyilik türleri ve namaz, zikir, teşbih, cihad, oruç, zekat gibi ibadet çeşitleri olanın baki kalacağı süzel işlerdir.[52]

47- Yalnız işlerin yarar sağlayacağı gün dağları yürütürüz; yeri al açık (çırılçıplak) görürsün dağlar savrulup dümdüz olmuş, engebeler kalkmıştır; onları hepbir yere toplamışız, hiç birini bırakmamışızdır.

48-Ve hepsi sıra sıra senin Rabb'ine sunulmuşlardır.

"Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi çırılçıplak, yalnız, malsız, mülksüz bize geldiniz! Oysa siz, size yaptıklarınızdan hesap sorulacak bir zaman tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız."

49- Kitab ortaya konulmuştur. Suçluların onun içindekiler-

den korkarak: "Vah bize, bu kitaba da ne oluyor, ne küçük ne de büyük hiç Mr şey bırakmıyor, her yaptığımız şeyi sayıp döküyor!" dediklerini görürsün. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rab-bin kimseye zulmetmez.

Sözlük

Dağları yürütürüz. Kökünden sökülür ve sayılıp savrulmuş olur.Açıktan. Çünkü üzerindeki yapılmış olan herşey yok olur. Her şey apaçık gözükür.Bırakmadık. Onlardan hiçbirini bırakmayız. Buluşma vakti. Hesaba çekilip karşılığını almak için canlı olarak dirilteceğimiz bir zaman, vakit. [53]Ve kitap kondu. İyilikler kitabı, kötülükler kitabı. Mü'mine sağından, kafire solundan verilir.Korkarak.Bize yazıklar olsun. Yetiş, ey ölümümüz, geleceğin zamandır.En küçüğü dahi bırakmaz. Günahlarımızın küçüğünü ve büyüğünü bir bir toplamadan bırakmamış.Yaptıkları hazır olarak.[54]

Açıklama

Allah Teâlâ, dünya hayatının sonunu, yani geçici olup son bulacağını zikredip güzel işlere ve kıyamet günü umulacak sevabına teşvik edince, kıyamet gününden bir nebze söz etmek gerekli oldu. O gün, dünya hayatında kazanılanların karşılığının görüleceği gündür."O gün, dağlar yürür."[55]Hatırlat o günü ki, o gün dağlan yürütürüz. Köklerinden sökülürler de darmadağaıı olurlar.Yeri çırılçıplak..." apaçık. Üzerinde hiçbir şey olmadan... Artık düz ve bitkisiz bir ovadır. "... görürsün. Onları haşretmişizdir..."Kabirlerinden duruşma için toplamışızdır. "... hiçbirini bırakmamışızdır."Onlardan var olan hiçbirini terk etmemişizdir."Ve hepsi sıra sıra senin Rabbine sunulmuşlardır."Ey peygamber, süklüm püklüm, el pençe divan durarak, sıra sıra.,. Azarlamak ve başlarına vurmak için kendilerine: "Andolsun sizi ilk defa yarattığımız gibi bize geldiniz."[56] Ne malınız var, ne gücünüz. Aksine yalınayak, çırılçıplak ve sünnet edilmemiş olarak...[57]"Oysa siz sandınız ki..."[58] Benim sîzi kıyamet günü için toplamayacağımı size bir vakit tayin etmeyeceğimi yalan yere İddia ettiniz. İşte siz, hesabı Ve cezayı bekleyerek huzurumuzda toplanmış durumdasınız, bunda bir azarlama ve başa vurma vardır."Kitab konulmuştur."[59]İyilikler ve kötülükler kitabı. Her birine kitabı verilmiştir. Mü'min, kitabını sağından, kâfir solundan alır. O anda "suçluların, onun içindekilerden..." Kitaptaki kötülüklerden "... korkarak 'vah bize..."[60] dediklerini görürsün." Pişmanlıkla ve içleri yanarak veyillerini, yani ölümlerini çağırırlar ve şöyle derler: "Bu kitaba da ne oluyor? Ne küçük, ne de büyük saymadık..." günah "... bırakmıyor." Bİr bir sayıyor. Kitabın sunulmasının sonunda Yüce Allah şöyle diyor: "Yaptıklarını hazır bulmuşlardır."Hayır ve serlerini, kitaplarında tespit edilmiş olarak bulmuşlardır, ona göre hesaba çekilmiş ve karşılık görmüşlerdir. "Rabbin hiç kimseye zulmetmez."Günahlarına bir günah bile eklemez, iyiliklerinden bir iyilik bile eksiltmez. Cennetlik cennete, cehennemlik cehenneme girer.[61]

Sonuç

1- Diriliş ve hesap-ceza inancı, bunları inkar edenlere duyurularak açıklanıyor.

2- insan, Allah Teâlâ'nın yarattığı gibi, hiçbir şeysiz, yalınayak, çırılçıplak, olarak diriltilir.

3- Dünyada amel defterinin tutulduğu ve ilahi adaleti gerçekleştirmek için kıyamet günü sahiplerine verileceği inancı dile getirilmiştir.

4- Allah Teâlâ zulmetmez. Mutlak surette ihtiyaçsız olduğu ve hiçbir şeye muhtaç olmadığından zulmetmek onun şanına yakışmaz.[62]

50- Meleklere: "Adem'e secde edin!" demiştik, secde ettiler, yalnız İblis etmedi. O cinlerdendi, Rabb'inin buyruğu dışına çıktı. Şimdi siz benden ayrı olarak onu ve onun neslini dostlar mı ediniyorsunuz? Oysa onlar, sizin düşmanınızdır. Zalimler için ne kötü bir değiştirmedir bu. Dost olan Allah'ı bırakıp düşman olan şeytanı ve zürriyetini dost tutmak!

51- Ben onları ne göklerin, yerin, yaratılmasında ve ne de kendilerinin yaratılmasında hazır bulundurmadım; yoldan saptırıcılacı kendime yardımcı tutmuş da değilim.

52- O gün Allah, kâfirlere der ki: "Benim ortaklarım zannettiğiniz şeyleri çağırın da sizi azabımdan kurtarsınlar!" İşte çağırdılar ama çağırdıkları, kendilerine cevap vermediler. Ve biz onların aralarına tehlikeli bir uçurum koyduk.

53- Suçlular ateşi gördüler, artık içine düşeceklerini iyice anladılar, fakat ondan kaçacak bir yer bulumadılar.

Sözlük

Adem için secde edin. Sizlere bana itaati emrettiğim gibi Adem'i eğilerek selamlayın. Buradaki secde ibadet değil, selamlama ve üstünlüğünü kabullenme manasınadır. Çünkü ibadet yalnız Allah'a yapılır.Sadece Şeytan, secdeden çekindi ve reddetti. Rabbinin emrine karşı isyan etti. İtaatinden çıktığının anlamı budur. Meleklerden değildi. Aksine cinlerdendi. Bundan dolayı Rabbine isyan etmesi mümkün oldu.Onu ve onun nesillerini dost mu ediniyorsunuz? Bu soru üslubu red manasınadır. Çünkü Allah Teâlâ, Ademoğullarınm şeytanı ve evladını itaat ve sevgiyle, yardımlaşmayla dost edinmelerini ayıplıyor, reddediyor. Halbuki onlar insanlara düşmandır.Ademoğullarınm tutumuna hayret! Bunu nasıl yapıyorlar?Zalimler için ne kötü bir karşılıktır. Allah'a ve Rasûlü'ne itaat etmek yerine İblis'e ve nesline İtaat ne kötü bir karşılıktır.Sapmışları yardımcı edinmek. Ben insan ve cin şeytanları yaratmada ve takdirde yardımcı edinmiş değildim. Nasıl onlara İtaat eder ve bana âsi olursunuz?Uçurum. Vadi. Cehennem vadilerinden bir vadi. Orada toptan yok olurlar. Tabii cehenneme girdiklerinde... Cehennemden önce ise mubİk, müşriklerle taptıkları arasındaki perdedir. Dayanağı şu ayettir: "Suçlular cehennemi görüp, artık içine düşeceklerini İyice anladılar."Orası onların düşecekleri yerdir. İçine düşecekleri yer cehennemdir.Ondan kurtulacak yer bulmadılar. Azabından kurtulmak için kaçacakları başka bir yer bulmadılar.[63]

Açıklama

İlahi kelam, Ademoğullarına yol göstermeye ve kendilerini azaptan kurtaracak, İki dünya saadetini gerçekleştirecek şeylere yönlendirmeye devam ediyor. Allah, Rasûlü'ne şöyle hitab ediyor:"Onlara hatırlat. "Hani biz meleklere..." (Onlar değerli kullarımızdır) "... Adem'e secde edin, demiştik."Emrimizi tuttular. İblis hariç. Ama bugün insanların ona itaat ettiği, cinlerden olan Şeytan, secde etmedi. Böylece emrimize karşı isyan etti,[64] itaatimizden çıktı."Şimdi siz onu dost mu ediniyorsunuz?[65]Ey Ademoğulları, babanızın ve Rabbinİzin düşmanını ve aynı zamanda kendi düşmanınızı ve neslini, [66]onlara uyarak sizden istedikleri kâfirlik ve günahkarlık türlerini yerine getirerek dostluk yapacağınız dostlar edinmeniz doğru mu?! Kendi kendilerine "Zulmedenler için..." Allah'a ve Rasûlü'ne itaat ve onlarla dostluk etmek yerine şeytana ve zürriyetine itaat ve dostluk "... ne kötü bir değiştirmedir.""Ben onları ne göklerle yerin yaratılmasında, ne de kendilerinin yaratıl-masında hazır bulundurdum. Yoldan saptırıcıları yardımcı tutmuş da değilim. "[67]

Allah Teâlâ, yaratmada ve takdir etmede tek başına olduğunu, ne bir yardımcının, ne de bir destekçinin olmadığım ve bunlardan beri olduğunu haber veriyor. Öyleyse nasıl olur da şeytana ve nesline kulluk edilir? Onları da, göklerle yeri de,[68] şu, şeytana tapanları da ben yarattım.

"Sapıtıcıları..." Kullarımızı rızamıza ve cennetimize ulaştıran yolumuzdan saptıran cin ve insan şeytanları "... yardımcı tutmuş değilim."

Onlardan kendime, bana yardım edecek, işime takviyede bulunacak bir yardımcı tutmuş değilim. Ayetin hülasası, Aİlah Teâlâ insanların şeytanlara kulluk etmesini, yani onlar yaratılmış, kendisi ise hem onların, hem de her şeyin yaratıcısı olduğu halde insanların şeytanlara itaat etmelerini kınıyor.

"O gün, der ki: Benim ortaklarım zannettiğiniz şeyleri çağırın."

Ey elçimiz, Allah'a kulluktan, düşmanı Şeytan'a kulluğa yüz çeviren müşriklere anlat. Onlara, kıyamet meydanında kendilerine; "benim ortaklarım zannettiğiniz şeyleri çağırın!" denilecek günü anlat. Size bu günde şefaat edip azabımızdan kurtaracaklarını iddia ederek bana ibadete ortak koştuklarınızı

çağırın.Ey falan, ey filan diye "işte çağırdılar ama kendilerine cevap vermediler?"Çünkü Allah'tan başkasına tapılanlardan hiçbiri "ya Rabbi, şunlar bana tapıyorlardı" demeye cesaret edemez."Ve biz aralarına tehlikeli bir uçurum koyduk."[69]Kıyamet günü müşriklerle tapmış oldukları putlarının arasına bir perde koymuşuzdur. Böylece onlar kendi aralarındaki düşmanlıklarından dolayı birbirleriyle dövüşemezler."Suçlular ateşi gördüler." Zincirlerle sürüklenerek oraya getirildiler ve duruşmada bulunanlara cehennem gözüktü. Orayı gördüler. İşte o anda suçlular kesinlikle inandılar kî: "Artık içine düşecekler..."Yani cehenneme girecekler. "Ve ondan kaçacak bir yer bulamadılar."Çünkü zebanilerle kuşatılmışlardı. Cehennemden de, azabından da Allah korusun.[70]

Sonuç

1- iblis ve nesli, insanların düşmanıdır.

2- Hayret! İnsanlar, nasıl düşmanlarına itaat, Rablerine isyan ediyorlar?

3- Allah (c.c.)'tan başka hiçbir şey ibadeti hak etmemiştir. Çünkü O, kendinden başka ibadet edilen her mahlukun Rabbidir.

4- Müşrikler, kıyamet günü yardımsız bırakılır. Kendilerinden, yardım etsinler diye ortak koştukları şeyleri çağırmaları istenir. Çağırırlar ama, taptıklarından hiçbiri çağrılarına cevap vermezler.

5- Allah Teâlâ, müşriklerle taptıkları şeytanları cehennemde bir mü-bık'ta toplar. Mübık, cehennem vadilerinin en şerlilerinden ve kötülerinden bir vadidir.[71]

54- Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her çeşit misali türlü biçimlerde anlattık. Ama insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür.

55- Kendilerine hidayet geldiği zaman insanları inanmaktan ve Rab'lerine istiğfar etmekten alıkoyan şey, ancak evvelkilerin yasasının kendilerine de gelmesini, yahut azabın açıkça karşılarına gelmesini beklemeleridir.

56- Biz elçileri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz- İnkar edenler, hakkı batılla gidermek için mücadele ediyorlar. Onlar, ayetlerimle ve uyarıldıkları şeylerle alay etti' ler.

57-

Kendisine Rabb'inin ayetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin yapıp öne sürdüğü günahlarını, isyanlarını unutandan daha zalim kim olabilir? Biz onların kalhleri üzerine, onu anlamalarına engel olan örtüler, kulaklarının içine de ağırlık koymuşuz- Onları doğru yola çağırsan da bu halde asla doğru yola gelmezler çünkü gerçeğe basiretlerini kapamışlardır.

58- Ama çok bağışlayan, esirgeyen Rabb'in, eğer onları, yaptıklarıyle hemen cezalandıracak olsaydı, onların azabını ça-buklastırırdı. Fakat onlar için vaadedilen bir zaman vardır ki ondan kaçıp sığınacak bir yer bulamayacaklardır.

59- İşte şu kentler de zulmetmeye başlayınca onları helak ettik. Onları helak etmek için de bir süre belirlemiştik.

Sözlük

Açıkladık ve açıklamamızı tekrarladık.Her örnekten. İlginç karşılanacak, üstün özelliklerle dolu örnekleri açıkladık.Tartışma olarak. Sözlü mücadele; münakaşa, tartışma.Öncekilerin yolu. Kapsamlı yok edişle ve tam bir kökten kazıyışla azab olunmak.Açık seçik, görünür tarzda.Hakkı onunla iptal etmeki çin. Hakkı batılla iptal etmek için...Alay olarak. Alaya aldılar.Örtü. Kılıf.Ve kulaklarında ağırlık var. Ağırlık... Dolayısıyla duymazlar.Sığınak. Sığınacakları bir yer.Helak edilmeleri için belli bir vakit.[72]

Açıklama

Yüce Allah'ın kendisine iman etsinler ve yalnızca O'na kulluk yapsınlar da azabından kurtulup ikram evine (cennet) gitsinler diye kullarına açıkladığı delilleri sergilemeye devam ediyor."Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her çeşit misali türlü biçimlerdeanlattık."Birçok örnekler verdik ve çeşitli deliler açıkladık, özendirmek ve sakındırmak için müjdelerimizi ve tehditlerimizi Kur'an'da açıkladık da açıkladık. Bütün bunları inkarla ve büyüklük taslayarak karşıladılar."Ama insan,[73] tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür."İnsan çabasının çoğunu tartışmaya ve çekişmeye harcar. Bunun sebebi tartıştığı konu, aleyhine ise hakkı itiraf etmesin, hakka teslim olmasın ve hakkı yerine getirmesin.Allah Teâlâ, insanları "kendilerine hidayet geldikte sonra inanmaktan" alıkoyan şeyi bildiriyor. Bu; kafirlikten, şirkten ve kötü amellerden vazgeçtikten sonra imanla ve salih amelle girilen kurtuluş ve mutluluk yolunun açıklan-masidır."İnanmaktan ve Rablerine istiğfar etmekten alıkoyan şey, ancak evvelkilere ait olan bozuk adetlerdir..."Köklerinin kazınması ve topluca yok edilme azabının "... kendilerine gelmesi, yahut..." kıyamet günü "... azabının açık seçik [74] karşılarına[75] gelmesi-dır."îşte o zaman iman fayda vermez."Biz peygamberleri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndermekteyiz."İman edip salih amel işleyenlere cenneti müjdeleyen, inkar edip kötü amel işleyenleri cehennemle uyaran davetçiler ve rehberler olarak göndermekteyiz. Peygamberleri zorbalar olarak göndermedik ve onlara bütün insanların hak yola girmesi görevini de yüklemedik. Ama inkar edenler, bu gerçekten gafil oluyor ve "hakkı batılla iptal etmek için mücadele ediyorlar. Âyetlerimi..." Allah'ın âyetlerini ve delillerini "... ve uyarıldıkları.." kâfirliklerinin ve inatlarının gerektirdiği azap gibi "... şeyleri alaya aldılar." Alay edip eğlendiler. Böylece en zalim insanlar oldular."Kendisine Rabbinin âyetleri hatırlatıldığı halde, onlardan yüz çeviren ve yapmış olduğu amelleri..."Suçu, günahı ve şirki"... unutandan daha zalim kim olabilir? Allah'ım,hiç kimse bu inatçı kâfir insandan daha zalim olamaz. Sonra Allah Teâlâ, bunları zulüm, yüz çeviriş ve unutkanlık sebebini kaydediyor: Allah'ı unutup O'ndan yüz çevirenlere itaat etmek, Allah Teâlâ, şerre, zulme ve fesada dalanlar hakkındaki kanununa göre, kalbine, onu kuşatıp hiçbir şey anlamaz hale getirecek bir örtü koyar Kulaklarına da, hidayeti (doğruyu, gerçeği) duyamayacağı bir ağırlık koyar. Bunun için elçisine (s.a.v.): "Onları doğru yola çağırsan da bu halde..." Kalplerine örtüler, kulaklarına ağırlık konulduktan sonra "... asla doğru yola gelmezler," buyurmuştur."Ama çok bağışlayan; esirgeyen Rabbin eğer onları yaptıklarına karşılık hemen cezalandıracak olsaydı..."Bu yüz çevirmiş zalimleri yakalayacak olsaydı..." "... onlar için azabı çabuklaştırırdı."

Ama bağışlaması ve acıması, buna razı olmaz. Değilse, azaplarını çabuklaştırrp, size göstere, göstere onları önünüzde helak ederdi."Ama o kafirler için vaadedilen bir zaman vardır ki ondan kaçıp sığınacak bir yer bulamayacaklardır."Ne kurtulabilecekleri bir kurtuluş yeri, ne de sığınabilecekleri bir sığınak bulabileceklerdir. Bunun, Bedir Savaşı'nda olması tercih olunur. Çünkü âyetlerin akışı; Ebu Cehil, Ukbe b. Ebu Mu'ayt ve Ahnes b. Şurayk gibi Allah'ın hidayetinden mahrum inatçı zalimler hakkındadır. Bu birincisidir...

İkincisi ise şudur: "İşte şu şehirler; ne zaman zulmettilerse..." Hud, Salih ve Lut kavimlerinin şehirler halkları kastediliyor.

"... Biz onları helak ettik. Onları helak etmek için de belli bir vakit tayin etmiştik."Helak etmek için belirli bir vakit. Şu Kureyşli suçlular da öyledir. Onları da Bedir'de helak etmiştir. Ebediyen onlara lanet olsun.[76]

Sonuç

1- Allah Teâlâ, kitabında deliller açıklayarak ve örnekler vererek insanlara mazeret ileri sürme imkanı bırakmamıştır.

2- Mücadele etmek, düşmanlık beslemek, tartışma ve çekişme insanda var olan bir karakterdir. Ancak davranışlar ıslah edilmelidir.

3- Peygamberlerin görevi, insanları iman etmeye zorlama değil müjdeleme ve uyarmadır. Dinde zorlama yoktur. Her kul kendi tercihiyle inanır veya inkar eder.

4- Kur'an kendisine hatırlatılıp da yüz çeviren ve ellerinin işlediğini unutarak suçlarını devam ettiren kimsenin zulmü büyüktür. Çünkü bilenlerle bilmeyenler bir olamazlar. Bilerek inadından dolayı günah işleyenin cezası da daha şiddetli olur.

5- Kul, şer ve fesadı, inatla ve ısrarla devam ettirirse, imandan ve hayırdan engellenir ve ebediyen hidayetten mahrum bırakılır. Bu Allah'ın bir kanunudur. Sonunda zalim bir kâfir olarak ölür de alçaltıcı azapta ebedi kalır.[77]

60- Musa genç arkadaşına demişti ki: "Durmayıp ya iki denizin birleştiği yere varacağım veya uyun bir zaman yürüyeceğim."

61- İkisi yürüdüler, iki denizin birleştiği yere varınca, tuttukları balığı, kokmasın diye bir su birikintisi içine bıraktılar ve orada bir kayaya sığınıp balıklarını unuttular, batık sıyrılıp denizde yolunu tuttu.

62- Orayı geçip gittiklerinde Musa genç arkadaşına: "kahvaltımızı bize getir de yiyelim, andolsun ki, bu yolculuğumuzdan epey yorgunluk çektik," dedi,

63- Genç arkadaşı: "Gördün mü, dedi kayaya sığındığımız vakit balığı unuttum. Onu söylememi, bana ancak şeytan unutturdu. Balık, şaşılacak biçimde denizin içinde yolunu tuttu!"

64- Musa: "İşte aradığımız o idi," dedi. Tekrar izlerini takib ederek geriye döndüler, kayaya vardılar.

65- Orada kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiştik ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik.

66- Musa ona: "Sana öğretilenden, bana da bir bilgi öğretmen için sana tabi olabilir miyim?" dedi.

67- O da: "Sen benimle beraber bulunmaya dayanamazsın,"

68- "Sana bildirilmeyen bir şeye nasıl dayanabilirsin?"

69- Musa: "İnşallah, dedi, beni sabredici bulursun, senin emrine karşı gelmem."

Sözlük

Musa genç arkadaşına dediğinde. îsrailoğullarınm peygamberi Musa b. İmran'ın, Yuşa b. Nun b. Efrayim b. Yusuf (a.s.)'a şöyle dediği zamanı anlat.İki denizin birleştiği yer. Fars denizi ile Akdeniz'in birleştiği yer.Uzun zaman. Hukub kelimesi, zaman anlamına gelir. 80 yıllık bir zaman, çoğulu ahkab'tır.Denizdeki tünel gibi yolunu tuttu.Geçtiklerinde. Kayanın bulunduğu yeri geçip gittiklerinde. Balık, denize yolunu oradan tutup gitmişti.Denizde hayret. Musa'ya hayret! Çünkü balığın canlanmasına ve denizde dağdaki tünel gibi bir yol tutmasına şaşmıştı.Ayak izlerini takip ederek.;Kullarımızdan bir kul. Hızır (a.s.).Öğretildiğin doğrudan Bildiğin hidayetten. Hakka erdiren ve hidayete vardıran.Kavramadığın bir ilim. "Ve la a'si leke emran" Sana karşı olmayacağım. Hoşuma gitmese de senin bana emrettiğine uyarım.Hiç bir işde sana asi olmayacağım.[78]

Açıklama

Bu, Hz. Musa (a.s.)'nın Hızır (a.s.)'la olan kıssasıdır.[79] Kıssamız, Hz.Muhammed (s.a.v.)'in peygamberliğini ilan etmekte ve pekiştirmektedir. Çünkü böylesi gerçek kıssaları, bir kimse Allah (c.c.)'tan vahiy almadıkça bilemez ve anlatamaz."Musa genç arkadaşına demişti ki..."Ey Rasûlümüz, varlığımıza ve birliğimize, bize kavuşulacağına ve peygamberliğine delil getirmek için Musa ile Hızır'ın kıssasını anlat: İsrailoğul-larına gönderdiğimiz peygamberimiz Musa b. İmran, yardımcısı[80] Yuşa' b. Nun'a Rabbimin, Hızır'dan ilmimi artıracağım bir ilim öğreneyim diye, kullarından, benden daha alim bir kulu ile buluşmaya yönlendirdiği yere, "İki denizin birleştiği yere varıncaya kadar durmayacağım" yürüyeceğim. "... Ya da uzun bir zaman yürüyeceğim."[81]İlim öğrenmek için o salih kula ulaşıncaya kadar yürüyüşümü uzun bir zaman sürdüreceğim."İki denizin birleştiği yere vardıklarında..."İki deniz arasına. Babülmendeb'teki Rum ve Fars denizleri arasına. Orada Kızıl deniz'le Atlas Okyanus'u birleşiyordu. Veya Tanca (Cebel-i Târik Boğazı) yanındaki Akdeniz'le Atlas Okyanusu'dur. Hangilerini kastettiğini en iyi Allah bilir. "... balıklarını unuttular." Genç arkadaşı balığı unuttu. Çünkü balığı o taşıyordu. Ama Arapça'daki bilinen kural[82] işletilerek, unutma hem gence, hem Hz. Musa'ya atfedildi. Allah Teâlâ, bu balığı, Hz. Musa için balığın kaybolduğu yerde Hızır'ın var olacağına bir belirti kılmıştı. Çünkü Bu-hari'de geçtiğine göre olay şöyle başlamıştı:

Bir gün Hz. Musa (a.s.) İsrailoğullarından bir gencin hoşuna gitmişti. Hz. Musa'ya: "Senden daha alimi var mı, Musa?" diye sormuştu. O da: "Hayır!" demişti. Rabbi, ona hemen "Evet var. Kulumuz Hızır!.." diye vahyetti. Hz. Musa, Hızır'dan ilim öğrenmek için buluşmalarını arzuladı. Bunu Rabbin-den diledi. Allah Teâlâ'da, buluşacakları yerin, iki denizin birleştiği yere yönlendirdi. Belirti olarak da balığı verdi. Hz. Musa'ya yiyecek olarak bir balık almasını emretti ve balığı kaybettiği yerde Allah'ın kulu Hızır'ın bulunacağını bildirdi. Bundan dolayı iki denizin birleştiği yere vardıklarında istirahat ettiler. Hz. Musa (a.s.) uyudu, genç arkadaşı yarı uyur durumdaydı.[83]pişmiş balık ansızın zembilden çıktı ve denize doğru yolunu tuttu. Hz. Musa (a.s.)'ya bir delil olarak o yoldan deniz açılıp bir kemer veya tünel halini aldı. Yuşa'ı da uyku bastırdı ve uyudu. Dinlendiklerinde, yolculuklarını sürdürmek için kalktılar. Genç arkadaşı, balığın zembilden çıkıp denize girişini uyku bastırdığı için unuttu ve aklından çıktı. Uzunca bir mesafe yürüdükten sonra acıktılar. Denizin birleştiği mmtıkaya [84]geçmişlerdi. Hz. Musa, genç arkadaşına; "kuşluk yemeğimizi getir..." dedi. Sonra da sebebini açıkladı.

"Andolsun bu yolculuğumuzdan epey yorgunluk çektik ve acıktık." O anda genç arkadaşı, Allah'ın anlattığı şekilde Hz. Musa'ya cevaben: "Gördün mü?" Hatırlıyor musun? Dibinde dinlendiğimiz "... kayaya sığındığımız vakit, ben balığı unuttum." Özür dilercesine "Onu söylememi bana ancak şeytan u-nutturdu. Balık şaşılacak şekilde..?" ölmüşken dirildi ve denize varana kadar ilerledi ve deniz yarılıp tünel gibi oldu. "... denizin içine yolunu tuttu."

Hz. Musa, Allah'ın bildirdiği gibi, şöyle dedi:"İşte aradığımız o idi." Böyledir. Çünkü Allah Teâlâ balığın kaybolmasını, Hz. Musa (a.s.) için Hızır'ın bulunduğu yere işaret kılmıştı."İzlerini takip ederek..." ayak izlerini izleyerek "gerisingeri döndüler. Orada katımızdan bir rahmet..." peygamberlik "... verdiğimiz ve katımızdan bir ilim..." ona has bir gayb ilmi "... öğrettiğimiz kullarımızdan bir kul olan"[85]Hızır (a.s.) "... buldular."Kendisine merhamet etmesini isteyerek "Musa ona: Sana öğretilen rüşdden bana da Öğretmen şartıyla sana tabi olabilir miyim, dedi."Allah'ın sana Öğrettiği rüşdden... Yani beni hakka götürecek ve sayesinde hidayet elde edeceğim, hayra götürecek bir bilgi. Hızır, şöyle cevapladı:"Sen benimle beraberliğe sabredemezsin."

Hz. Musa'nın, kendisinden kabul edemiyeceğİ fiiller göreceğini söylemek istiyor. Halbuki Hızır, o fiilleri mutlaka yapmalıdır. Hz. Musa'nın bunlardan dolayı içi daralıp sabır gösteremeyebilir. Hızır, Musa'ya niye sabrede-meyeceğini de açıkladı:"Kavrayamadığın..." tam bilmediğin "... şeylere nasıl sabredersin?"

Musa, neye mal olursa olsun ilim öğrenmeye kesin karar vermiş olarak: "İnşaallah beni sabırlı bulacaksın ve hiç bir emrine karşı gelmem," dedi. Bana emrettiğini yapacağım; hoşlanmadığım ve içimin almadığı bir şey de olsa...[86]

Sonuç

1- Allah Teâlâ, peygamberi Musa (a.s.)'yı> "senden daha alimi var mı?" diye sorulduğunda "hayır!" diye cevap vermesinden dolayı Musa (a.s.)'a ders verdi. En azından Allahu a'Iem demesi gerekirdi. Bu sebeple kendisine ve bu güç yolculuğa çıkması görevi verildi.

2- Yol arkadaşlığı, öğrencinin hocasına hizmeti müstehaptır. Çünkü Yuşa, Musa'ya azığını taşıyarak hizmet ediyordu.

3- Ne kadar salih olursa olsun, İnsan unutma ile karşı karşıyadır.

4- Hatadan sevaba, yanlıştan doğruya dönmek, yanlışta inad etmekten daha İyidir, "tekrar izlerini takip ederek geriye döndüler."

5- Ölü balığı diriltmede, suyun balığa bir kemer gibi açılmasında, balık için bir tünel, Hz. Musa ve genç arkadaşı için şaşılacak bir şey olmasında Allah'ın kudreti tecelli etmiştir. Hz. Musa, bu şaşırtıcı şey sayesinde Hızır'ın yerini tespit etmiş ve orada Hızır'ı bulmuştur.

6- Kişi ne denli alim olursa olsun, ilminin artmasını istemesi güzel bir ahlaktır. Burada şu hadisi hatırlatmakta yarar var: Bir hadis, ezberleyip amel eden için bir kantar altından daha hayırlıdır. İbni Abbas (r.a.)'m sözüdür. Hz. muşa Rabbinden şöyle diledi: "Ya Rabbi, hangi kulunu daha çok seversin?" Cenab-ı Hakk buyurdu ki: "Beni anıp unutmayanı." Yine sordu: "Hangi kulun daha değerlidir?" Cenab-ı Hakk; "Hakkı yerine getiren ve nefsi arzularına uymayan, " buyurdu. "Ya Rabbi, hangi kulun daha alimdir?" diye sordu. Allah (c.c): "O kimse ki, belki kendisini hak yola götürecek veya beni reddetmekten çevirecek bir kelimeye rastlarım diye kendi ilmine insanların ilmini katmak ister." Hadisin devamı, İbn Cerir et-Taberi Tefsiri'ndedir.[87]

70- O kul: "O halde, dedi, eğer bana tabi olursan ben sana anlatıncaya kadar yaptığım hiç bir şey hakkında bana soru sorma."

71- Bunun üzerine yürüdüler. Nihayet gemiye bindikleri zaman gemiyi deliverdi. Musa "Halkını boğmak için mi gemiyi del-din? Gerçekten sen, çok tehlikeli bir iş yaptın!" dedi.

72- O kul: "Sen benimle beraber bulunmaya dayanamazsın demedim mi?" dedi.

73- Musa "Unuttuğum şeyden ötürü beni kınama ve bana bu işimden dolayı bir güçlük çıkarma," dedi.

74- Yine yürüdüler. Nihayet bir oğlan çocuğuna rastladılar. O kul hemen onu öldürdü. Musa: "Bir can karşılığı olmadan temiz bir cana kıydın ha? Doğrusu sen, çirkin bir iş yaptın!" dedi.

Sözlük

Hatırlatma. Anma. Sana gizli olanı açıklayıp anlatana kadar... Bilinmeyen bir şeyle geldin. Çirkin bir şey yaptın.

Bana zorluk verme. Bana güç gelecek, taşıyamayacağım şeyi bana yükleyip de seninle olan arkadaşlığımı zorlaştırma.Temiz nefis. Günahsız şahıs. Ruhu günahlarla kirlenmemiş bir canlı.Başka nefis olmadan. Başka bir cana kıymamışken. Başka insanı öldürmeksizin. Kısas olmaksızın.Bilinmeyen. Kabul edilemeyen. Dini hükümlerin reddettiği bir iş. Şiddetle reddedilen bir günah.[88]

Açıklama

Âyetler, Hz. Musa (a.s.) ile ilim öğrenmek için arkadaş olmayı dilediği âlim, yanı Hızır arasında geçen karşılıklı konuşmayı anlatmaya devam ediyor. Hızır "dedi ki: "Eğer..." ilim öğrenmek için arkadaş olarak "... bana tabi olursan, bana..." şer'î bir hükmünü bilmediğin türden yaptığım "... hiçbir şeyi sorma. Ta ki ben sana anlatıncaya kadar."[89]

Ben sana, gerçeğini ve bilmediğin yönünü anlatıncaya dek bana bir şey sorma dedi. "yine yürüdüler." Hz. Musa'nın, Hızır'ın isteğine razı olmasından sonra [90]yürüyerek ilerlediler. Limanlardan bir limana ulaştılar. Hızır'ın sahiplerini tanıdığı bir gemiye bindiler. Gemiciler onlardan taşıma ücreti almadılar. Gemi demir alıp denize açılınca, Hızır bir balta alıp gemiyi deldi. Hz. muşa da deliği elbisesiyle tıkamaya başladı. Şöyle diyordu: "Sahiplerini boğmak için mi deldin bunu?" Halbuki onlar sizi bedava bindirdiler. "Hakikaten müthiş bir iş yaptın."

Ey âlim, korkunç bir suç işledin.

"O kul sen benimle beraberliğe sabredemezsin demedim mi? dedi." Musa şöyle cevap verdi:

Unuttuğum şeyden ötürü beni kınama ve bana bu işimden dolayı bir güçlük çıkarma."Unuttuğum için beni cezalandırma. Çünkü unutana güçlük yoktur. Hakikaten Hz. Musa (a.s.) unutmuştu.[91] Bana güç gelecek, taşıyamayacağım şeyi yükleyip de seninle'olan arkadaşlığımı zorlaştırma."Yine yürüdüler,"Denizden karaya çıktıktan sonra... Çocuklarla oynayan yakışıklı ve gösterişli bir oğlan çocuğuna rastladılar. Hızır (a.s.) onu bir kenara alıp yatırarak kesti.[92] Hz. Musa: "Bir can karşılığı olmadan temiz bir canı öldürdün ha..." Tertemiz, sahibi ruhunu kirletecek bir tek günah bile İşlememiş, kısası hak ettirecek biçimde bir kimse öldürmemiş, bir canı öldürdün ha!.."Doğrusu, sen çirkin bir iş yaptın, dedi."Günah işlememiş temiz bir kişiyi öldürmekle büyük bir suç işledin. Musa, bu sefer unutkanlıkla değil bile bile söylemişti. Sebebini ve şer'i hükmünü bilmediği böylesi bir suçun işlenmesine dayanamazdı.[93]

Sonuç

1- Arkadaşlık, ilim öğrenmek vs. için tercih olunan bir yarar gereği şartlar öne sürmek caizdir.

2- Bir şeyin haram olduğunu bilen kimsenin o haramı işleyene karşı çıkması gerekir.

3- İnsanlardan güçlüğü gidermelidir.

4- Kısas meşrudur. Adam öldüren öldürülür.[94]

75- O kul: "Ben sana, sen benimle beraber bulunmağa dayanamazsın dememiş miydim," dedi.

76- Musa dedi ki: "Eğer bundan sonra bir daha sana bir şey sorarsam, artık bana arkadaş olma. O zaman benim tarafımdan sana özür ulaşmıştır artık benden ayrılmakta mazur sayılırsın.

77- Yine yürüdüler. Nihayet bir kent halkına varıp onlardan yemek istediler kent halkı onları misafir etmekten kaçındılar. Derken orada yıkılmak isteyen yıkılmak üzere olan bir duvar buldular; hemen onu doğrulttu. Musa: "İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın," dedi.

78- "İşte, dedi bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Şimdi sana sabredemediğin şeylerin iç yüzünü haber vereceğim."

Sözlük

Ben sana demedim mi de der. Hızır musa'ya (aleyhisselam) dedi ki... Daha önce ben bunu sana demedim mi?

Bundan sonra...Benimle birlikte olma. Beni sana tabı bırakma! Arkadaşlığı kesebilirsin.Benden yana mazur kabul edilirsin. Seninle arkadaşlık etmememde benden yana mazur görülürsün.Şehir halkı. Antakya şehri.Onlardan yemek istediler. Onlardan, misafire gerektiği kadar yiyecek istediler.Yıkılmak istiyor. Duvar. Eğilmekten yıkıldı yıkılmak üzere idi. Ve onu düzeltti. Hızır. Yıkılmasın diye onardı. Ücret. Doğrultup onarmasına bir ücret.ı İşte bu benimle senin aranın ayrılmasıdır. "İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın" sözün, arkadaşlığın sonu, ayrılığın başlangıcıdır.İzahı. Kendi bilgine göre reddettiklerinin açıklaması.[95]

Açıklama

Ayetler, Hızır'ın Hz. Musa (a.s.) ile olan karşılıklı konuşmasına devam ediyor. Daha önce Hz. Musa (a.s.)'mn, Hızır'ın çocuğu kısas olmadan ve suç işlemeden öldürmesine itiraz ettiği geçmişti. Hz. Musa, itirazını "doğrusu sen çirkin bir iş yaptın,"a kadar sürdürüyor. Hızır, Allah Teâlâ'mn bildirdiğine göre ona şöyle cevap vermiştir:

"Ben sana, benimle birlikte olmaya sabredemezsin, demedim mi?"İlim öğrenmek için benden arkadaşlık istediğinde... Yine Allah (c.c.)'m bildirdiğine göre Hz. Musa şöyle demiştir:"Eğer bundan sonra..." bu defadan sonra... "... sana bir şey sorarsam artık bana arkadaş olma."Arkadaşlığımı bırak. Çünkü sana "benim tarafımdan..." Senin beni ter-ketmene "... özür ulaşmıştır." Yani artık sen benimle arkadaşlığı bırakmakta mazursun buna hakkın var. "Yine yürüdüler."Yolculuklarına devam ettiler."Nihayet bir köy..." Bu köyün, yani şehrin Antakya olduğu söylenir. Oraya geceleyin vardılar. Hava soğuktu. "... o şehir halkına varıp onlardan yemek istediler."O şehir halkından kendileri için gerekli yiyeceği istediler. Şehir halkı "... onları misafir etmekten kaçındılar.[96] Derken orada..." o şehirde "... yıkılmak üzere olan bir duvar buldular."Hızır onu doğrultup onardı. Hz. muşa ona; "isteseydin, buna karşılık bir ücret alırdın," dedi. Onarmana karşılık bir ücret... Özellikle, bu köy halkı bize hakkımız olan ziyafeti vermedi. İşte burada, Hızır Musa'ya: "İşte senin bu davranışın, benimle senin aramızın ayrılmasıdır," dedi. Çünkü, çocuğun öldürülmesi olayından sonra bir şey daha sorduğunda, arkadaşlığımı istemeyeceğine söz vermiştin. İşte sen sordun. Şimdi ayrılma zamanındır.[97]Öyleyse "sana sabredemediğin şeylerin..." geminin delinmesinin, çocuğun öldürülmesinin ve duvarın düzeltilmesinin "... iç yüzünü haber vereceğim." [98]

Sonuç

1- İnsan, birine söz verdi mi yerine getirmelidir.

2- Misafire gerekli hizmet yapılmalıdır.

3- Allah rızası için herhangi bir hayır veya çalışma sadaka olarak verilebilir.[99]

79- "O Yaraladığım gemi, denizde çalışan yoksullarındı. Onu kusurlu yapmak istedim, çünkü onları ilerisinde her sağlam gemiyi zorla alan bir kral vardı."

80- "Çocuğa gelince: Onun anası babası mü'min insanlardı, bunun, onlara azgınlık ve küfür sarmasından isyaniyle onları şerre sürüklemesinden, yahut onların imanına kendi azgınlık ve imkanını bulaştırmasından veya onları da kendisi gibi azgınlığa ve küfre sürüklemesinden korktuk."

81- "İstedik ki Rab'leri onun yerine onlara ondan daha temiz, daha merhametli ana babasına iyilik eden birini versin."

82- "Duvar ise şehirde iki yetim çocuğun idi. Altında onlara ait bir hazine vardı. Babaları da iyi bir kimse idi. Rabb'in istedi ki onlar büyüyüp güçlü çağlarına ersinler de Rabb'inden bir rahmet olarak hazinelerini çıkarsınlar. Bunları, ben kendiliğimden yapmadım. İşte senin sabredemediğin şeylerin iç yüzü budur."

Sözlük

Fakirler. Düşkünler. Miskin'in çoğulu. Kazanmaktan aciz zayıf kimseDenizde çalışıyorlar. Parayla yolcu taşıyorlar.Onu kusurlu yapmam. Korsan beğenmesin diye sakatlamak istedim.Zorbalıkla.Onlara (ana babasına) zulüm ve inkar yüklemesinden.Daha merhametli. Rahim ve rahme aynı anlama gelir.3 Ben onu kendi başıma yapmadım. Benim tercihimle değil, aksine Rabbim (c.c.)'in emri ile...[100]

Açıklama

Burası, Hz. Musa ve Hızır (aleyhisselam) bahsinin sonudur. Hızır, Musa'ya ayrılacağını bildirdiğinde, ona sabredemediği şeylerin iç yüzünü açıklamaya söz vermişti. İşte açıklaması: Allah Teâlâ, Hızır'ın söylediklerini anlatıyor: Deldiğim ve bunun için beni ayıpladığın "Gemi, denizde çalışan yoksullarındı."[101] Gemilerini, kendilerine biraz nafaka sağlayacak az bir şeyler karşılığında kiralıyorlardı."... O gemiyi arızalı yapmak istedim."

Gemidekileri boğmak için değil..." "... Çünkü onların ilerisinde [102]her sağlam, düzgün gemiyi gasbla zorla alan bir zalim kral vardı."Ben, sadece gemiyi gemicilerde bırakmak istedim. Çünkü söz konusu korsan, sağlam gemilerden başkasını almıyordu. Öldürdüğüm ve senin Öldürmemi reddettiğin "çocuğa gelince, anası babası mü'min insanlardı..." büyüdüğünde "... onlara azgınlık ve küfür sormasından korktuk. İstedik ki Rableri onun yerine kendilerine ondan daha temiz..." salih, hayırlı "... ve daha merhametli..?" ana babasına daha merhametli ve iyi "... birini versin." Onun için o çocuğu öldürdüm."Duvar ise, şehirdeki iki yetim çocuğun idi. Altında onlara ait bir hazine vardı. Babaları da iyi bir kimse idi. Rabbin istedi ki onlar büyüyüp güçlü

çağlarına..." rüşd yaşına "... ersinler ve Rabbinden bir rahmet..." "... olarak hazinelerin [103] çıkarsınlar. Bunları ben kendiliğimden..." kendi isteğimle ve seçimimle "... yapmadım."Bilakis Rabbimin emri ve öğretmesi ile yaptım."İşte senin sabredemediğin şeylerin iç yüzü."[104]

Sonuç

1- Allah Teâlâ'mn gizli lütuflan çeşit çeşittir. Mü'min, dış görünüş itibariyle zararlı bile olsa Allah Teâlâ'mn kaderine razı olmalıdır.

2- Allah Teâlâ, dostlarına görünüşte azap ama aslında rahmet olan şeyleri güzelce takdir etmektedir.

3- Evlatların halini düzeltmede babalarının düzgünlüğü gözetilir. (İyi insanların evladı ile uğraşmak uygundur.)

4- Hızır'ın her yaptığı ilahi vahiyle idi. Bu ilme, ilm-i ledünni de derler. Yani Allah katından gelen ilim demektir. Bunun böyle olduğunu şu da pekiştirir: Hz. Peygamber (s.a.v.): "Hızır Musa'ya, "ben, Rabbimin Öğrettiği bir ilme sahibim, sen de Rabbinin Öğrettiği bir ilme sahipsin. Benim ilmimle, senin ilmin Allah'ın ilmi karşısında kıyas edilemiyecek kadar çok çok azdır," dedi."[105]

83- Ey Muhammed, sana Zu 'l-Karneyn 'den soruyorlar. De ki: "Size ondan bir anı okuyacağım."

84- Biz onu yeryüzünde güçlü kıldık ve ona her şeyden bir sebeb istediği her şeye ulaşmanın yolunu, aracını verdik.

85- O da kendisini batı doğru ulaştıracak bir yol tuttu.

86- Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu, kara balçıklı bir gözede batar buldu. Onun yanında da bir kavim buldu, dedik ki: "Ey Zu'l-Karneyn, onlara ya azab edersin veya kendilerine güzel davranırsın onları güzellikle yola getirirsin. Nasıl istersen öyle yaparsın."

87- Dedi: "Kim haksızlık ederse, ona azap edeceğiz, sonra o, Rabb'ine döndürülecektir. O da ona görülmemiş bir azab edecektir. "

88- "Fakat inanıp iyi iş yapan kimseye de en güzel mükafat

vardır. Ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz kolay işler yapmasını emredeceğiz, onu zor işlere koşmayacağız."

89- Sonra yine bir yol tuttu.

90- Nihayet güneşin doğduğu yere ulaşınca onu, güneşe karşı kendilerine siper yapmadığımız bir kavim üzerine doğar buldu.

91- İşte Zu'l-Karneyn böyle yüksek bir mevkiye ve hükümranlığa sahip idi. Onun yanında daha nice bilgi ve yetki bulunduğunu biliyorduk.

92- Sonra yine bir yol tuttu.

93- Nihayet iki set arasına ulaşınca onların önünde hemen hiç söz anlamayan bir kavim buldu.

Sözlük

Ve sana soruyorlar. Kureyş kâfirleri, yahudilerin öğretmesi sayesinde sana soruyorlar.Zülkarneyn. İki kutub, iki yan, iki boyut sahibi manasına gelmektedir. Ya da başına taktığı miğferin hilal veya boynuz gibi iki uçlu olması da kasdedilebilir.Size ondan ibretler okuyacağım. Size, öğüt ve ilim taşıyan bir hayır olarak halini anlatacağım.

Onu yeryüzüne hakim kıldık. Yeryüzü ülkelerinde hakimiyet ve tasarrufla hakim kıldık.Her şeyden sebep. İhtiyaç duyduğu, kendisini isteğine ulaştıracak her şeyi ve her vasıtayı ona verdik. Sebebe tabi oldu. İsteğine ulaşıncaya kadar sebebe sebep ekledi.Kara balçıkta batıyor. Güneşin kara balçığa batışı ise, sadece gözün öyle görmesidir. Değilse güneş gökyüzünde, deniz yeryüzündedir. Bir topluluk. Kâfir bir kavim. Çok korkunç muazzam bir azap. Kolaylık, Kolay buyruk, kolay amel.Güneşin doğduğu yer.Ona karşı siper kılmadığımız bir kavim. O günlerde giyecekleri elbiseleri, oturacakları evleri yoktu. Ancak yeraltında, içine girdikleri kovukları vardı.Böylece. Durum sana söylediğimiz ve anlattığımız gibidir. İki set arası. Türk ülkesinin kuzeydoğusundaki iki dağdır. Zülkarneyn şeddi, bu iki dağ arasındaydı. Derler ki, o iki dağda iki set vardı.Hiç sözden anlamayan bir kavim. Kendilerine konuşanın sözünü ancak güçlükle ve zorlukla alılıyorlardı. Bunlar Ye'cuc ve Me'cuc idi.[106]

Açıklama

Alimlerin tercih edilen görüşlerine göre, bu, salih bir kul olan Himyerli Tübba Zülkarneyn'dir. Mısır İskenderiyye'sinin kurucusudur. Bir meseleden dolayı Zülkarneyn Iakabını[107] almıştı. Medine yahudilerinden aldıkları öğütle Kureyşlilerin Hz. Peygamber (s.a.v.)'e sordukları sorular, Zülkarneyn'i de kapsıyordu. Yahudiler, Kureyşlilere Hz. Peygamber (s.a.v.)'e "ruh'u, Ashab-ı Kehfi ve Zülkarneyn'i sorun! Eğer bunlara cevap verirse, peygamberdir. Veremezse peygamber değildir. Hakkında kararınızı verin!" demişlerdi. Ruh'un cevabı İsra suresindedir. Ashab-ı Kehf le Zülkarneyn'in cevabı İse Kehf suresinde. Ashab-ı kehf in tafsilatlı bahsi surenin başında geçmişti. İşte bu da, Hükümdar Zülkarneyn (a.s.)'e dair sorunun cevabını kapsayan bahsin başlangıcıdu.

Ey peygamberimiz "sana Zülkarneyn'i soruyorlar." Soruyu soran Ku-reyş müşriklerine "De ki: Size ondan bir haber okuyacağım."

Size onun durumundan ve muazzam halinden, öğüt, ilim ve marifet taşıyan bir nasihat ve haber okuyacağım.

"Biz ona yeryüzünde imkan hazırladık ve her şeyden bir sebep verdik."

Burası Zülkarneyn bahsinin başlangıcıdır. Allah Teâlâ, kraliyetle ve saltanatla ona yeryüzünde imkan sağladığını, dünyayı feth etmekte, adaleti ve iyiliği dünyaya yaymakta ihtiyaç duyduğu, kendisini bu gayelere ulaştıracak her sebebi verdiğini bildiriyor. Allah'ın yaratıkları hakkında koymuş olduğu "sebep" kanunu gereği "bir yol tuttu."[108]mesela bir iğne yapmayı düşünüp de, kendini iğne yapmayı sağlayan sebepleri izleyen, sonunda kendini geliştirerek çuvaldız da yapar. Yani sebeplere tabi olarak küçükten büyüğe devamlı gelişir. Zülkarneyn (a.s.)'da savaş, fetih ve yeryüzünde ilerleyiş sebepleri arasındaki izlediği tutum buydu.

"Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu, kara balçıklı bir gözede batar buldu."

Atlantik Okyanus'u sahilinde. Orada güneşin batıyor oluşu gözün görüş şekline göredir. Değilse, güneş gökyüzünde ve kara balçıklı göze[109] ile yanındaki okyanus yeryüzündedİr.

"Onun yanında da bir kavim buldu."

O, batı o kara balçıklı gözenin yanında müslüman olmayan kâfir bir kavim buldu. Allah Teâlâ onlar hakkında hükmetme yönetme ve tasarruf izin verdi. Çünkü onlara galip gelecek sebepler onun için kolaydı.

"Dedik ki: Zülkarneyn..." Bu âyetten anlaşıldığına göre Zülkarneyn'in kendisi peygamber ve Allah Teâlâ'nın bu sözü de vahiy olabilir. "... onları ya..." esir alıp öldürürsün ya da "...azab edersin veya kendilerine güzel davranırsın."Tabii savaştıktan ve galip geldikten sonra... Zülkarneyn, Cenab-ı Hakk'a, kendi bildirdiğine göre şöyle cevap verdi.[110]"Kim..." şirkle ve kâfirlikle "... haksızlık ederse, ona..." öldürmekle ve esir almakla "... azab edeceğiz. Sonra o..." öldükten sonra "... Rabbine döndürülecektir." ".Allah'ta kafirlere görülmemiş..." korkunç acıklı " bir azab e-decektir. Fakat inanıp iyi iş yapan kimseye de..." Müslüman olup, islâm'ı güzelce yaşayanın da imanına ve salih ameline "... en güzel mükafat vardır."

Ahirette ona cennet vardır. "O müslümana kolaylıklar sağlarız. Bu hesap günü... ne ağır konuşuruz ne de ona güç gelecek, taşıyamayacağı görevi yükleriz.

"Sonra yine bir yol tuttu."Batıyı fethederek kuvvet kazanınca, o gücü savaşı ve fethi doğuda da devam ettirmekte kullandı."Nihayet güneşin doğduğu yere[111] ulaşınca, öyle bir kavim [112]üzerine doğar buldu ki..."Üzerinde yaşadıkları toprak medenileşmelerine yardımcı olmamış ilkel bir kavim. Bu sebeple ev inşa etmiyor, elbise giymiyorlardı. Sadece kovuklarda, mağaralarda ve yer altındaki oyuklarda ikamet ediyorlardı. Allah'ın şu sözü de bunu gösterir: "... o kavme..." güneşin "... önünden korunacak bir siper yapmamıştık. İşte böyleydi."[113]

Zülkarneyn'in haline dair sana söylediğimiz söz ve tanımladığımız durum. "Onun yanında bulunan..." gücü, maddi ve manevi imkanları tam bir ilimle "... biliyorduk. Sonra..." Zülkarneyn yine "... bir yol tuttu." Savaş ve fetih usu-lünü devam ettirdi. "Nihayet iki sed arasına [114]ulaşınca..." bu iki sed, dün-yanın en uzak kuzeydoğusundaki iki dağdır. Zülkarneyn bu iki dağ arasına, Ye'cüc'le Me'cüc'ün komşu bölgelere saldırmasına engel olan büyük bir sed .nşa etti. Bunlar, Allah Teâlâ'nın şöylece bahsettiği kavimdir:

"Onların (setlerin) önünde[115] hemen hiç anlamayan bir kavim buldu."[116]

Sonuç

1-Hz. Muhammed (s.a.v.) peygamberliği ilan edilmiştir. Çünkü bu da, Kureyşlilerin sorduğu üç sorudan sonuncusunun cevabıdır. Hz. Peygamber (s.a.v.) bu cevabı, Kureyşlilere kendisine vahyolunan kur'an ayetleri olarak okumuştur.

2- Sebebi sebebe ekleyen akıl ve irade sahibi mucize gibi şeyleri gerçekleştirir.

3- Zülkarneyn'in "kim haksızlık ederse..." sözü, fertlerin ve cemaatlerin doğruluğuna ve Allah Teâlâ'nın hükmünü ve rızasını kabul edip uyduklarına karar verilen bir anayasa maddesi olmalıdır. Maalesef bu doğru sözün ve düzgün hükmün tam tersi oluyor. Ve hükümetler nezdinde zalimler ve haksızlar değerli; iman ve istikamet sahipleri de değersiz ve küçümsenenler oluyor.

4- Zülkarneyn'den sonraki zamana kadar elbise giymeyen ve mağaralarla kovuklarda yaşayıp evlerde oturmayan ilkel toplumların varlığı açıklanıyor. Nitekim, Kenya yörelerinde halen elbise giymeyen, sadece cinsel organları üzerine ip ve sırım ve benzeri şeyleri koyan kabileler vardır.

5- Bu salih (iyi) hükümdar, yeryüzünde hükmeder olmuştu. Zülkarneyn, dünyanın doğusundan-batısına, insanların tamamına hakim olan dört kişiden birısidir.[117]

94- Dediler ki: "Ey Zu'l-Karneyn, Ye'cuc ve Me'cuc, bu yerde bozgunculuk yapıyorlar. Bizimle onların arasına bir sed yapman için sana bir vergi verelim mi?"

95- Dedi ki; "Rabb'imin, beni içinde bulundurduğu imkanlar, sizin vereceğinizden daha hayırlıdır. Siz bana insan gücüyle yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım."

96- "Bana demir kütleleri getirin." (Zu'l-Karneyn) iki dağın arasını demir kütleleriyle doldurtup dağlarla aynı seviyeye getirince: "Üfleyin!" dedi. Nihayet o demir kütlelerini bir ateş haline sokunca "Getirin bana üzerine erimiş katran dökeyim," dedi.

97- Artık Ye'cuc ve Me'cuc onu ne aşabildiler, ne de delebil-

diler.

98- Zu't-karneyn dedi: "Bu Rabb'imin bir rahmetidir. Rabbi-min vaadi gelip Ye'cuc ve Me'cuc'un çıkması yahut kıyametin kopması gerektiği zaman onu yerle bir eder; şüphesiz Rabb'imin vaadi gerçektir."

99- Biz o gün Ye'cuc ve Me'cuc'u bırakmışızdır: Birbiri içinde dalgalanırlar. Dalga dalga ülkeleri istila ederler. Halk, şaşkınlıktan dalgalar gibi birbirine çarpar, sarsılır, karışırlar. Sur'a da üflenmiştir ve onları hep bir araya toplamışızdır.

100- O gün cehennemi kâfirlere açıkça göstermişizdir.

101- Onlar ki beni anmaya karşı gözleri perde içinde idi ve Kur'an'ı dinlemeye tahammül edemezlerdi.

Sozluk

Ye'cuc ve Me'cuc. Bunlar iki kabile adıdır. Kimler olduğunu Allah bilir. Bu konuda çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Ancak hiç birisi kesin değildir.Sana ücret verelim. Yaptığına karşılık bir ücret verelim. İki şey arasındaki engel. Sed. Sağlam bir engel. Sed.Zübra'nın çoğulu. İnşaatta kullanılan taş büyüklüğünde demir kütlesi.İki dağın yan tarafını. Eritilmiş bakır.Onu aşmaya güç yetiremezler. Yüksekliğinden ve yalçınlığın-dan üzerine çıkamadılar.Gedik. Oradan çıkabilmek için altında bir delik açamadılar. Yerle beraber bir toprak haline getirdi.Bir kısmım bıraktık. Ye'cuc'ü ve Me'cuc'u bırakmışızdır. Deniz dalgası gibi gider gelirler.Beni anmaya karşı gözleri perde içinde İdi. Kur'an'dan... i.Kur'an'a olan buğuzlarından kendilerine okuduğuna ey peygamber gözlerini açmıyorlar veya kalp gözleri, yani basiretleri kapalı. Perdeler içinde, hakkı görüp tanıyamıyor. Duyamıyorlar. Hakka ve hakka çağırana düşmanlıklarından dolayı... Gerçekleri dinleyemiyorlardı. Kabul edemiyorlardı.[118]

Açıklama

Âyetler, halen Zülkarneyn'den söz ediyor. Yeryüzünün kuzeydoğusunda oturanın sakinleri, Allah'ın bildirdiğine göre Zülkarneyn'e şikayette bulunurlar: "Dediler ki: Ey Zülkarneyn, Ye'cuc ile Me'cüc,[119] yeryüzünde... Öldüre-

rek, yiyerek, yıkıp tahrip ederek "... bozgunculuk yapıyorlar. Bizimle onların arasına bir sed..." bize ulaşamayacakları güçlü bir engel "... yapman için sana bir vergi [120]verelim mi?" Zülkarneyn, Allah'ın bildirdiğine göre onlara şöyle cevap verdi:"Rabbimin bana verdiği imkan..." Mal, güç ve hakimiyet, sizin verginizden ve haracınızdan "... daha hayırlıdır. Siz bana güçle[121] yardım edin de sizinle onlar arasına muazzam bir sed [122]yapayım."Sağlam bir sed ve engelleyici bir perde."Bana demir kütleleri getirin..." demir parçaları getirin... Her kütle, kesilmiş kerpiç, kadardı. Demiri getirdiler. Taş ve demir kütlelerini koymaya başladı. Bina yükselinceye dek inşa etti. İki dağın arasını taş ve demirle doldurup dağlarla aynı seviyeye getirdi. Sonra "Üfleyin!" dedi. Yani demire ateş körükleyin. "... Nihayet demiri ateşten akkor haline getirince..." bana eritilmiş bakır getirin.üzer ine dökeyim[123] dedi. Getirdiler, o da döküp bakırdan bir sac haline getirdi. Ye'cuc ve Me'cuc "Onu ne aşabildiler..." nede üstüne çikabil-diler "... ne de delebiidiler." ve parçalayabildiler.Zülkarneyn şedde bakınca, bir ulu dağ ve geçit vermez kale halindeydi, şöyle dedi: Bu, Rabbimin lütfundandır. Yani Rabbimin bana ve insanlara lüt-funun belirtisidir. Hemen arkasını getirdi: "Rabbimin vaadi geldi mi..." Kıyamete yakın Ye'cüc ve Me'cüc çıktı mı "... onu yerle bir eder." Yerle bir toprak eyler. "Rabbimin vaadi gerçektir."Bu, O'nun vaadettiklerindendir. Olacaktır. îmkani yok. Ve Allah Teâlâ şöyle buyurdu:"Biz, o gün bazılarını bırakmışızdır. Birbiri içinde dalgalanırlar." İnsanlarla cinler karışıp ileri geri koşuştururlar.[124] "Sûr'a da..." diriliş üfürülmesi "...

üflenmiştir. Onları..." sorgulamak ve karşılığını vermek için "... hep bir araya toplamışızdır. O gün cehennemi kâfirlere..." açıkça, yakından gördükleri bir gerçek olarak "... göstermişizdir." Sonra, Kâfirlerin günahını ve cehennemin gösteriliş sebebini söyledi. Şöyle buyurdu, O'nun buyruğu haktır: "Onlar ki, beni anmaya karşı gözleri perde içinde idi." Kalp gözleri ve basiretleri. Bu sebeple, Allah'ın kâinattaki delillerine bakmıyor ve o delilerden Allah'ın varlığına, O'na kulluk edilmesi gerektiğine ve yalnız, bir tek o'na kulluk edilmesi gerektiğine varamıyorlardı. Kur'an ayetlerine de bakmıyor ve onların ışığında Allah'tan başka (ilah) olmadığı gerçeğine varmıyor, O'na Kur'an âyetlerinin kapsamıyla kulluk etmiyorlardı.

Hakkı ve Allah'ın elçilerinin davet ettiği hak yolu ve iyiliği "... dinlenmeye tahammül edemezlerdi."[125]

Sonuç

1- Hizmet yapmak amacıyla vergi koymak meşrudur.

2- Bedenen ve aklen çalışarak (bağış) yapmak fazilettir.

3- Hayırlı bir konuda veya şerri ortadan kaldırmak için yardımlaşmak Allah'ın emirlerindendir.

4- Ye'cüc ve Me'cüc vardır. Çıkışları, kıyametin alametlerindendir.

5- Diriliş ve hesaba çekilme olacaktır.[126]

102- O nankörler benden ayrı olarak kullarımı kendilerine veliler yapacaklarını mı sandılar? Biz kâfirlere cehennemi konak olarak hazırladık.

103- De ki: "Size işleri bakımından en çok ziyana uğrayacak olanları söyleyeyim mi?"

104- Dünya hayatında bütün çabaları boşa gitmiş olan ve kendileri de iyi iş yaptıklarını sanan kimseleri?

105- İşte onlar, Rabb'lerinin âyetlerini ve O'na kavuşmayı inkar eden, bu yüzden amelleri boşa çıkan kimselerdir. Yaptıkları işler tamamen boşa çıktığından kıyamet günü onlar için bir terazi kurmayız veya onlara hiç bir değer vermeyiz.

106- İnkar ettikleri, ayetlerimi ve elçilerimi eğlence yerine koydukları için onların cezası cehennemdir.

Sözlük

Kafirler sanıyorlar mı? Başa kakmak ve azarlamak için soru üslubuyla söylenmiştir.Kullarımın edinmeleri. Melekleri, İsa b. Meryem'i, Üzeyir'i vs. Benden ayrı dostlar yapacaklarını mı sandılar.Dostlar. Yardımcılar. Türlü çeşitli ibadetlerle ibadet ettikleri Rabler...Misafire hazırlanan ikramlar: Yiyeceği, içeceği, yatağı...Amelleri boşa çıkmıştır. Geçersiz olmuştur. Yararlanamamışlardır.Ayi iş sanıyorlar. Hayırla ve güzel bir ödülle karşılık görecekleri iyi bir iş yaptıklarını sanıyorlar.Rablerinin âyetlerini. Kur'an'ı ve Kur'an'daki tevhidle Şeriat'ın hükümlerini. Onunla karşılaşmayı. Dirilişi ve hesaba çekilmeyi inkar ettiler.Ölçü olarak. Kadir kıymet vermeyiz, aksine horlarız, rezil ederiz.Bu. işte onların cezası cehennemdir. Üla'ike yerine zalike kullanılmıştır. Çünkü onlar, kâfirlikleriyle, amellerinin boşa çıkmasıyla selin sürüklediği çer çöp gibi faydasız ve değersiz olmuşlardır. Dolayısıyla, zalike ismi işaretinin kullanılması uygun, olmuştur.[127]

Açıklama

Allah Teâlâ müşriklerin şirkini reddediyor ve başlarına vurarak, Allah'ı bırakıp, Allah'ın yaratmış olduğu kullarını, ibadet ettikleri Rabler edinmeleri-nin,[128] Allah Teâlâ'yı kızdırmayacağını ve bundan dolayı O'nun kendilerini cezalandırmayacağını zannetmelerini kınıyor. Gerçekten de bazı Araplar meleklere hıristiyanlar Hz. İsa'ya, bazı yahudiler de Üzeyir'e tapmıştır. Allah buna nasıl gazaplanmaz ve bundan dolayı nasıl cezalandırmaz? Kâfirlere kalacakları yer, ziyafet evi olarak cehennemi hazırlamıştır. Orada yiyecekleri, içecekleri ve yatakları vardır. Allah Teâlâ'nın dediği gibi. "Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de ateşten örtüler vardır."[129]102. âyet bunlara işaret eder: "İnkar edenler, beni bırakıp kullarımı kendilerine ilah yapmalarının fayda vereceğini mi sandılar?[130]Biz kâfirlere cehennemi kalacakları yer olarak hazırladık."

103. âyette de Cenab-ı Hakk, habere teşvik için soru üslubuyla bildiriyor: "De ki: "Size..." ey müminler "... yaptıkları işler bakımından en çok zarar edenleri haber verelim mi?" Onlar, "dünya hayatında bütün çabalan boşa gitmiş olan[131] ve kendileri de iyi..." iş "... yaptıklarını sanan kimselerdir."

Onları şöyle tanıttı:

"İşte onlar, Rablerinin ayetlerini inkar eden..." ve inanmayan, Rablerine kavuşacaklarını da inkar eden, O'nu razı edecek, O'nun kendilerini mutlu kıla-"cağı amelleri işlemeyenlerdir. Söz konusu amel, sağlam iman ve Allah'ın mü'min kulları için koyduğu amellerdir. Bu ameller sayesinde Allah'a yakınlaştıkları salih ameldir. Bunun için kafirlerin amelleri boşa gitmiştir. Çünkü şirk; kâfirlik, şer ve fesattır."Kıyamet günü oniar için terazi kurmayız.[132] Çünkü ne onların, ne de şirke dayalı bozuk, boş amellerinin değeri vardır. O amellerin hafifliğinden dolayı, onlardan birisi sinek kanadı kadar ağırlık taşımaz.Son olarak Allah Teâlâ, onlar hakkındaki ve aleyhlerin deki hükmünü ilan etti:"İşte" sözü edilen amellerinden dolayı kendilerine kıymet verilmiyenler "... inkar ettikleri, âyetlerimi ve peygamberlerimi eğlence yerine koydukları için..." kâfirlikleri ve Rablerinin ayetleri ile peygamberlerini alaya almaları sebebiyle... diyerek Yüce Allah Sebebi belirtti. "... onların cezası cehennemdir." Hüküm âdildir. Ceza uygundur. Elhamdü lillahi Rabbİl alemin.[133]

Sonuç

1- Allah'a yaklaşma, şefaatlerini umma, severek ve yakınlaşarak Allah Teâlâ'ya tevessül adı altında melekleri, peygamberleri veya evliyayı ilah edinen kimse müşriktir.

2- Allah Teâlâ'ya koyduğu emirlerin dışında ibadet eden ve rızasına, cennetine vesile kıldığının dışındaki şeylerle O'na tevessül eden nefsinin kötülüklerine uyan helak olacaktır. Hariciler, hıristiyan ruhbanlar, Rafizi ve İsma'ili bid'atçiler, Nusayriler, Dürziler ve inançta, ibadette şer'i hükümlerde aşırıya gitmiş bid'atçiler de bunlara dahil olmak üzere böyledirler.

3- Allah Teâlâ'nın rızasına ve kabulüne uygun olmayan amelin kıymeti, ağırlığı ve değeri yoktur. Bu kıymetsiz ameli işleyenin de, Allah'tan korkarak ve O'nun rızasını umarak ölse bile, Allah katında ağırlığı yoktur.[134]

107- İnanıp iyi işler yapanlara gelince, onların konağı da Firdevs cennetleridir.

108- Orada sürekli kalacaklardır. Oradan hiç ayrılmak istemezler.

109- De ki: "Rabb'imin sözlerini yazmak için deniz mürekkep olsa, Rabb'imin sözleri tükenmeden Önce deniz tükenir." Yardım için o kadarını daha gelirsek yine yetmez.

110- De ki: "Ben de sizin gibi bir insanım; ilahınızın bir tek ilah olduğu bana vahyolunuyor. Kim Rabb'ine kavuşmayı arzu ediyorsa iyi iş yapsın ve Rabb'ine yaptığı ibadete hiç kimseyi ortak etmesin."

Sözlük

Onlar için oldu. îman edişlerinin ve salih amellerinin ödülü olarak.Firdevs cenneti ikram yeri. Cennetin ortası ve en yükseği... İkram ve nimet.Oradan değiştirilmeyi başka yere götürülmeyi istemezler. Çünkü asla oradan daha iyisi yoktur. Eğer deniz olsa. Yani denizin suyu mürekkep olsa. Rabbimin sözleri. Bitmeden önce...

Deniz biter. Rabbimin kelimeleri bitmeden deniz tükenir.Rabbine kavuşmayı umar. Rabbine kavuşacağı kıyamet günkü dirilişi ve sorgulamayı umup bekleyen...Rabbine ibadette hiç kimseyi ona şirk koşmasın. Ameliyle hiç kimseye gösteriş yapmayan ve Allah Teâlâ'ya kullukta O'ndan başka birisini O'na ortak etmeyen...[135]

Açıklama

Allah Teâlâ, şirk ve hevayı nefsine kapılanların cezasının cehennem olduğunu zikretikten sonra, iman ve salih ameller işlemek ve haramlardan kaçınmak anlamına gelen takva sahiplerinin (Allah'tan korkup, emirlerini hakkıyla yerine getirenlerin) alacağı mükafaatı anlatmayı hikmeti gereği uygun gördü.."İnanıp iyi işler yapanlara gelince.:."Allah'ı ve Rasûlü'nü tasdik edip Allah'a kavuşacaklarına, dostlarına olan müjdesine, müşrik ve âsi düşmanlarına olan tehdidine inanıp iyi işler yapanlar, farzları ve vacipleri eda edenler, nafilelere ve hayırlara koşturanlar... İşte bunlar, "... onlara..." Allah'ın ilmi ve hükmü dahilinde "... Firdevs cennetleri..."[136]konaklayacakları yerler, ikram görüp nimetlendirecekleri ikram evi olarak Firdevs bahçeleri "... vardır."

Firdevs, cennetin en yüksek yeri ve tam ortasıdır. Rasûlüllah (s.a.v.) orayı tarif ederek ve özendirerek buyurdu. Çünkü İsra ve mi'rac gecesi dileyip en üst seviyesine kadar çıkmıştı: "Allah'tan isterseniz, O'ndan Firdevs'i isteyin, çünkü orası, cennetin ortası ve en yüksek yeridir. Onun da üstünde Rahman (c.c.)'ın Arş'ı vardır. Cennet nehirleri ondan çıkar." Buhari'de böyle yer almaktadır.[137]"Orada sürekli kalacaklardır. Oradan hiç ayrılmak istemezler."Orada ebedi ve sonsuza dek oradan başka yere taşınmalarını istemeden kalacaklardır. Çünkü nimetleri usandırmaz, mutluluğu eksilmez. Safası kedere dönüşmez, sevinçleri ölüme, hastalığa, kötülüğe, yorgunluğa bulaşmaz. Allah bizleri de, amin diyeni de Firdevslik eylesin. Amin...

"De ki: Rabbimin sözlerini yazmak için deniz mürekkep olsa, Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz tükenir. Yardım için bir o kadarını daha getir-sekbile..."

Bu âyet, Allah (c.c.)'ın "size ilimden pek az bir şey verilmiştir."[138] âyeti, kendilerine gelen Kureyş heyeti vasıtasıyla ruhu sormalarına cevaben gelince, şu lafı eden yahudüere cevaptır.

"Bize Tevrat verildi. Onda her şeyin ilmi vardır."

Bunun üzerine Allah Teâlâ "De ki: Denizler mürekkep olsa..." âyetini onlara cevaben ve boş iddialarını çürütmek için indirdi. Hem onlara, hem de ilminin Üstünde ilim olmadığını iddia eden herkese bildirdi: Eğer denizlerin suyu mürekkep, dünya ağaçlarının bütün dalları ve odunları kalem olsa da onlarla yazılsa, Rabbimin ilahi ilim ve marifet taşıyan, ilim ve marifet gösteren, ilme ve marifete götüren kelimeleri tükenmeden denizlerin suyu ve ağaçların dallan tükenirdi. Fe sübhanallahi ve bi-hamdihi. Sübhanallahi'1-azim. Her şeyin ilmînin kendine dayandığı Allah'ı teşbih ederiz. O, her şeye kadirdir.

"De ki: "Ben de sizin gibi bir insanım. [139] İlâhınızın bir tek ilah olduğu bana vahyolunuyor." Allah Teâlâ, Rasûlü'ne, kendisinden Hz. İsa'ya -ve Hz. Musa'ya verilenler gibi mucizeler isteyen müşriklere şöyle demesini emrediyor: Ben de sizin gibi, sizin gücünüzün yetmediği şeylere gücü yetmeyen bir insanım. Aramızdaki fark, bana Rabbimden emirler vahyedilmesi, size ise vahyedilmemesidir. Bana, sizin ilahınızın, yani gerçek ilahınızın ve hakiki Rabbinizin tek bir ilah, sizin de sizden önceki atalarınızın da Rabbi olan Allah olduğu vahyolunuyor. "Kim[140]..." O'ndan korkarak ve arzulayarak "... Rabbine kavuşmayı arzu ediyorsa..."[141]Umuyor ve bekliyorsa, inanıp tam iman ederek

"... iyi iş yapsın ve Rabbine ibadette hiç kimseyi ortak etmesin."[142]

Çünkü şirk ameli boşa götürüp iptal eder. Bu nedenle şirkten (Allah'a ortak koşmaktan) uzak durun. Böyle yaparsanız, umudu doğru, beklentisi isabetli ve düzgün olan insanlar olursunuz.[143]

Sonuç

1- ölümden sonra diriliş ve hesap verme inancı pekiştirilmiştir.

2- Cennetlerin efdali, Firdevs'-i a'lâ'dır.

3- Allah'ın ilmi sonsuzdur. Kelimeleri de sonsuzdur. Yani Kur'an'm manalarına son yoktur.

4- Allah Teâlâ'nın kelam sıfatı anlatılmıştır.

5- Hz. Peygamber (s.a.v.) insandır. Şia mezhebinden batiniliği iddia eden bir grubun dediği gibi, bir ruh da değildir, bir nur da...

6- Tevhid açıklanarak pekiştirilmiş, şirk ise kınanarak reddedilmiştir.

7- Riya şirktir, dayanağı, bu âyetin hem Allah rızasını isteyerek, hem de insanlar arasındaki yerinin görülmesine Özenerek cihad eden ve övülmesini isteyerek namaz kılıp oruç tutan kimsenin hükmünü açıklamaya dair indiğini belirten hadistir.[144]

[1] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/142.

[2] Müslim şöyle rivayet eder: "Kehf suresinin başından onâyet ezberleyen kimse, Deccal'dan korunmuş olur." Darimi de, Müsned'in isimli hadis kitabında Ebu Sa'id el-Hudri (r.a.)'den şöyle rivayet eder: "Kim, cuma gecesi Kehf suresini okursa, onun için kendisiyle Kabe arası kadar bir yeri nurla aydınlatır." Yine şöyle rivayet etmiştir: "Kehf suresini cuma günü okuyanın ertesi cumaya ka-darki günahları üç gün fazlasıyla bağışlanır, gökyüzüne ulaşan bir nur verilir ve Deccal fitnesinden korunur."

[3] İbni İshak, Kehf suresinin inişine dair uzun bir hadis rivayet eder. Özeti şudur: Kureyşli bir heyet Medine'deki yahudilere geldiler ve onlara: "Siz Kitab ehlisiniz. Bize şu arkadaşınızdan -Muhammed (s.a.v.)- haber verin!" dediler. Yahudiler şöyle dediler: "Size sormanızı emredeceğimiz üç şeyi ona sorun. Haber verirse, o bir peygamberdir. Veremezse, yalan uyduran bir adamdır. Hakkında ne yapacaksanız yapın:

Ona, ilk dönemlerde yaşamış gençlerden yani Eshab-ı Kefden sorun, dertleri neymiş? Çünkü o gençlerin başından acayip bir olay geçmiştir. Ona dünyanın doğu taraflarına ve batı taraflarına ulaşan gezgin kimseyi sorun. Başından neler geçmiştir? Ona ruhtan sorun. O, nedir?

Bunları haber verirse, o bir peygamberdir. O'na uyun, çünkü O peygamberdir. Veremezse, yalancı bir adamdır. Bakın bakalım, ne göreceksiniz?" Heyet, Mekke'ye gitti ve Allah Rasûlü (s.a.v.)'ne sordu. O da: "Sorduğunuz şeyleri yarın haber veririm," dedi. İnşaallah demedi. Bunun üzerine vahiy 15 gün kesildi. Sonra Kehf suresi indi. Surede, sorduklarının cevabı vardır. Kur'an'da "kıssa" kelimesi, tarihi gerçekler, olaylar, birilerinin başlarından geçenler anlamına kullanılmaktadır. Hikaye'nin tarifi de "olmuş ya da olması muhtemel olayların sözlü veya yazılı anlatımı" şeklindedir. Bu bakımdan biz cümlenin akışına göre, kıssa kelimesini bazen hikaye, bazen öykü, bazen de başından geçenler şeklinde çevirdik. Bazan da "kıssa" biçiminde orijinalini kullandık.

[4] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/142-144.

[5] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/144.

[6] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/146.

[7] Ashâb-ı Kehf ve Rakım. Ashâb-ı Kehf in isimleri, nesepleri ve başlarından geçenlerin yazıldığı kitabeye râkim denmiştir.

[8] İki gruptan kaselin, Ashab-ı kehf olması uzaktır. Onlar hakkında ihtilaf edenler, bir çok seneler geçtikten sonra onların durumunu anlayan kimselerdir.

[9] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/146-148.

[10] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/148.

[11] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/150.

[12] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/150-151.

[13] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/151-152.

[14] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/153.

[15] Maksat, belanın kapılarını çalmasından, vücutlarının, renklerinin değişmesinden ve hür veya köle herhangi bir kimseden sıkıntı görmekten korunmuş olmalarıdır.

[16] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/153-154.

[17] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/154-155.

[18] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/156-157.

[19] İbni Abbas; yanlarında, üzerlerinde kendi zamanlarındaki kralın resmi bulunan gümüş dirhemler olduğunu söyler.

[20] Bu âyette, izin verilmiş her mubahta vekaletin caiz olduğuna delil vardır Müvekkil âciz veya muktedir olsun farketmez. Bazıları gücü yetenin vekil tayin edemeyeceği görüşündedir. Doğrusu ise, caiz olmasıdır. Hz. Peygamber (s.a.v.). sağlam ve mukim iken vekil tayin etmiştir. Hz. Ali (r.a.)'de vekil tayin etmiştir. Sahabeden bir çoğu da işlerinde kendilerini temsil edecek vekiller tayin etmişlerdir.

[21] Taşlayarak öldürme, dinlerin hemen tamamında ortak bir cezadır."

[22] Kabirler üzerinde mcscidlcr edinmek, bu ümmetten (İslâm) önceki Ehi-ı Kı-tab'ın işidir. RasÛÎüllah (s.a.v.} bunu açıklamış, bundan sakındırmış ve bunu ümmetine haram kılmıştır. Çünkü şirke ve Allah'tan başkasına ibadete götürür. Ebu Davud ve Tirmizi. tbni Abbas (r.a.)'tan şöyle rivayet etmişlerdir: "Allah Rasûlü (s.a.v.) kabirlere (Buhari ve Müslim'in hadis kitabında) lanet etmiştir." Buhari ve Müslim'de Hz. Aışc (r.a.)'den şöyle rivayet olunmuştur: "Ümmü Habibe (r.a.) ve Ümmü Seleme (r.a.) RasÛÎüllah (s.a.v.)'a Habeşistan'da gördükleri, içinde tasvirler (resim ve heykel) bulunan bir kiliseden soz ettiler. Hz. Peygamber (s.a.v.): "İşte onlar, aralarında iyi bir adam öldüğünde, kabri üstüne mabed inşa edip onun içine o suretleri {resim, heykel) yaparlar. İşte onlar kıyamet günü insanların en kötüleridir." Müslim de şöyle rivayet eder: "Kabirlere karşı namaz kılmayınız ve üzerlerine oturmayınız." Buharı ve Müslim'de ise şöyle geçer: "Allah, "peygamberlerinin kabirlerini mabed edinen yahudi ve hristiyanlara lanet etsin," buyurdu. Onların yaptıklarından sakındırıyordu."

[22] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/157-159.

[23] Kurtubi, yazmış olduğu tefsirinde; bu âyeti tefsircderken tabutla gömmenin, özellikle geniş arazide caiz olduğunu söyler ve şöyle ekler: "Danyal (a.s.) taştan bir tabut içinde idi ve Yusuf (a.s.) camdan bir tabuta konmasını vasiyet etmiştir."

[23] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/159-160.

[24] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/161-162.

[25] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/162-164.

[26] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/164.

[27] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/166.

[28] "Oku!" diye başlayan bu âyet, müşriklere cevap mahiyetindedir. Şu anlamda: Kur'an'ın bazı âyetlerinin okunmasından hoşlanmadılarsa onlara aldırma! Çünkü onun okunmasında, müşriklerin ilahlarına ta'riz ve eksikliklerini ortaya dökme vardır. Onun için senden bazı Kur'an ayetlerinin (ilahlarını) ya da kendilerini övmesini istediler.

[29] Rivayet olunur ki bu âyet Ümeyye b. Halef hakkında inmiştir. Çünkü Ümeyye Hz. Peygamber (s.a.v.)'i hoşlanmadığı bir şeye, fakirleri uzaklaştırıp kureyş ulularını yaklaştırmaya davet etmişti.

[30] El-Furut: Zulüm ve aşırılık demektir. Öne geçmek anlamındaki Furut'tan türetilmiştir. Çünkü zulüm, serde öne geçmek demektir. Zulüm; helaka, kayba ve hüsrana götürür.

[31] "İman etsin" ve "inkar etsin" sözleri, dengeleme için böyle gelmiştir. Bunda, onların kafir olmasına izin verme yoktur. Hitab, imana karşı küfrü tercih edeni tehdit ve gözünü korkutmak içindir. Ta'lil cümlesi de bunu gösterir: "Çünkü biz zalimlere öyle bir ateş hazırladık ki..." Zalimlerden maksat kâfirlerdir. Dayanağı, "şirk, büyük bir zulümdür." (Lokman Sûresi: 13) ayetidir.

[32] Erâ'ik: Divan ve cibinlik bir arada... Cibinlik, kadının içinde oturduğu veya u-yuduğu evde mevcut kumaş (genellikle "tül") kubbe içine bir de divan konursa "Erike" denir.

[33] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/167-169.

[34] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/170-171.

[35] Örnek verilen iki grubun ve örnek gösterilen iki adamın kimler olduğunda ihtilaf edilmiştir. Görünen odur ki, örnek verilen iki grupdan maksat, mü'min-lerle oturup kalkmaktan çekinen kâfirler ile müslümanlardır. İki kişiden maksat ise, İbni Abbas (r.a.)'tan rivayet olunduğuna göre İsrailoğullarından iki kimsedir. Manadaki zahiri durum budur. Allah daha iyi bilir.

[36] Sumur: Altın, gümüş, deve, sığır, davar, bağ-bahçe ve tarlalardan oluşmuş çeşitli bol miktarda mal demektir. Cumhur sümür; Asım ise semer okumuştur.

[37] Nefer: Savunma veya savaşma gayesiyle bir adamla birlikte hareket eden aşireti. Burada çocukları.

[38] Zan, burada inanç anlamınadır.

[39] Cumhur "minhüma", Asım ise "minha" okumuştur.

[40] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/171-172.

[41] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/172-173.

[42] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/174.

[43] İmam Malik der ki: "Her evine ya da bahçesine girenin "maşaallah la kuvvete illa billah" demesi gerekir. Vehb b. Münebbih'in kapısında maşaallah la kuvvete illa billah, yazılı olduğu rivayet olunmuştur. Müslim şöyle rivayet eder: "La havle ve la kuvvete illa billah, cennet hazinelerinden bir hazinedir." Şöyle demenin müstehap olduğuna dair de rivayet vardır: "Bismillah. Amentü billah. Tevckkeltü alallah la kuvvete illa billah."

[44] Allah tarafından hesaplanmış, yani takdir edilmiş bir yok oluş.

[45] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/175-176.

[46] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/176.

[47] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/177.

[48] Bazı ilim ehli; dünya hayatını, aşağıda gelecek bağlantılarından dolayı suya benzetmişlerdir. 1) Su, bir yerde durmaz. Hayat da öyledir. 2) Su değişir. Hayat da öyle. 3) Su baki değildir. Hayat da öyle. 4) Suya giren hiç kimse ıslanma-mazlık edemez. Dünyaya dalan kimse de fitnesinden ve afetlerinden emin olamaz. Buhari'de şöyle geçer: "Müslüman olup yeterli rızık verilen ve Allah'ın, verdiğine kanaatkar yaptığı kimse felah bulmuş, kurtulmuştur."

[49] Malın ve oğulların dünya hayatının süsü oluşu konusunda şöyle denmiştir: "Malda güzellik ve fayda, oğullarda güç ve savunma vardır. Örnek, dünyayı küçümsemeye ve süratle geçip gittiğine ilişkin olarak verilmiştir. Bu sebeple denilmiştir ki: Gönlünü mala bağlama, geçici bir gölgedir. Güce de bağlama. Bugün senin elindedir, yarın bir başkasının..."

[50] İmam Malik, Muvalta adlı hadis kitabında şöyle kaydeder: "Baki kalacak güzel işler, sübhânallah, elhamdülillah, ve la ilahe illallah, vallahü ekber, ve la havle ve la kuvvete illa billahi'l-aliyyi'l-azim'dir."

[51] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/177-178.

[52] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/178-179.

[53] Günümüz arapça'sında "mev'id" kelimesi "randevu" anlamına kullanılmaktadır. Bu anlam, aslında âyetteki kullanışa da uygundur.

[54] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/180.

[55] "Tüsîru: Kıraatine göre bu anlama gelir. Cumhurun kıraati "nüseyyiru" dur. "fesîru" şeklinde bir kıraat daha vardır."

[56] Hafız Ebu'l-Kasım b. Mende, Kitabu't-Tevhid adlı kitabında, Mu'az b. Cebel (r.a.)'den şöyle rivayet eder: "Rasûlüliah (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Allah Tebareke ve Teâlâ kıyamet günü, kızgın olmayan yatıştırıcı bir sesle seslenir: "Kullarım! Ben, benden başka tanrı olmayan, merhametlilerin merhametlisi, hakimlerin hakimi, en hızlı hesap gören Allah'ım. Ey kullarım, size korku yok, üzülmeyeceksiniz de... Delilinizi getirin, cevabınızı kolaylaştırın. Çün-kü siz sorgulanıyor ve hesaba çekiliyorsunuz. Meleklerim! Kullarımı, hesaba çekilmek için sıraya koyun" Hadis, bu âyeti tam olarak tefsir etmektedir.

[57] Müslim, Hz. Aişe (r.a.)'den aktarıyor: "Rasûlüliah (s.a.v.)'in, "İnsanlar kıya-met günü yalınayak, çırılçıplak ve sünnetsiz olarak diriltilecekler." dediğini duydum."

[58] Dirilişle hesab ve cezayı inkar edenlere hitab ediyor.

[59] Kitab, cins isimdir. Mahşerde kullara verilen her kitabı kapsar.

[60] Veyle, veyl'in müennesidir. Mübalağa gayesiyle müennes yapılmıştır. Zorlukları ve azabı görünce, ölmek isteyerek ölümlerini çağırırlar

[61] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/180-182.

[62] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/182.

[63] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/183-184.

[64] Kulun fasıkhğı, itaatten isyana aşarak Rabbinin taatinden çıkmasıdır. Her farzı terk eden ve haramı işleyen fasık olur.

[65] İstifham, inkaridir. Şeytanın neslinin varlığını, hadis açıklamıştır.

[66] Müslim'de şöyle geçer: "Namaz için bir şeytan vardır. Adı Hanzeb'tİr. İşi, namazda vesvese vermektir." Tirmizi ise, abdest için de Velchan adında bir şeytan olduğunu, abdestte vesvese verdiğini rivayet eder.

[67] Müslim şöyle rivayet eder: "Rasûliillah (s.a.v.) buyurdu: "Şeytan tahtını suya kor. Sonra Öncü birliklerini (seriyyc) yollar. O askerlerinin şeytana en yakın makamda olanı, en büyük fitneyi yapanıdır. Birisi gelip: "Şunu şunu yaptım" der. O da "hiçbir şey yapmamışsın" der. Sonra birisi gelir ve: "Adamla hanımını ayırıncaya kadar bırakmadım" der. Şeytan: "O askerimi bana yaklaştırın" der." "Onu kucaklar ve "evet, sen en güzelini yapmışsın!,." der, dedi."

[68] Ayet; şeytan, kâhin, müneccim, natüralist ve ateist bülün sapıklara cevap veriyor. Çünkü hepsi yaratıktır ve kuldur. Allah ise herşeyin yaratıcısı, hükümranı, Rabbi ve takdir edendir.

[69] İbni Abbas (r.a.) âyette geçen mübık kelimesi perde manasınadır derken, Enes b. Malik (r.a.)'de cehennemde irin ve kandan bir vadi diye tefsir etmiştir. Helak yeri olarak da yorumlanmıştır. Helak yeri olarak yapılan tefsir, sayılanların hepsini kapsar. Perdenin bir kaç türlü olması caizdir: Birbirlerine düşmanlık bir perdedir, bizzat cehennem en büyük perdedir. Belki de mübık kelimesinden maksat bizzat cehennemdir.

[70] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/184-186.

[71] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/186.

[72] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/188.

[73] Lafzın "kâfir" anlamına gelmesi de muhtemeldir. Allah Tcâlâ "inkar edenler ise hakkı bâtılla gidermek için mücadele ediyorlar" buyurmaktadır. Lafzın müslüman anlamına gelmesi de muhtemeldir. Ancak kâfir hakkında olması daha uygundur. Müslim, Hz. Ali (r.a.)'den rivayet eden" Hz. Peygamber (s.a.V.), Hz. Ali ile Hz. Fatma'nın kapısını çalmış ve: "Namaza kalkmıyor musunuz, demiş. Hz. Ali diyor ki: "Ben de" "Ya Rasûlüllah, nefislerimiz Allah'ın elindedir. Bizi uyandırmak istese uyandırır" eledim. Rasûlüllah (s.a.v.), ona böyle deyince geri döndü. Sonra geri dönmüşken ellerini dizlerine vurarak şöyle dediÜini duydum; "Ama insan tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür.'

[74] Bazı müfessirlcr. bunu Bedir savaşı'nda kılıçla öldürülme azabı olarak yorumlamıştır.

[75] Cumhur "kıbel" okumuştur. "Kubulen" de okunmuştur. İlki. açıkça karşısına, ikincisi ise çeşit çeşit, türlü türlü azap gelmesi anlamınadır.

[76] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/188-190.

[77] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/191.

[78] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/193.

[79] Nüf el-Bekkali, bu âyette geçen Musa'nın; Musa b. Minşa b. Yusuf (a.s.) olduğu görüşüne vardı. Buhari'de geçtiği gibi İbni Abbas (r.a.) buna şiddetli karşı çıktı. Doğrusu, Allah'ın İsrailoğullarına peygamber gönderdiği Musa b. İmran (a.s.) olmasıdır.

[80] Musa'nın genç arkadaşının kim olduğunda ihtilaf edilmiştir. Denilir ki: O, ona hizmet eden bir gençti. Bundan dolayı edeben "fcta" dendi. İbni Arabi, her ne kadar hadiste Yuşa b. Nun olduğu geçiyorsa da Kur'an'dan anlaşılan o bir köledir. Araştırıp, derin derin incelemeye gerek yoktur.

[81] Nehhas der ki: "Hukub, sınırı çizilmemiş, müphem bir zaman dilimidir. Çoğulu ahkab gelir. Seksen yıl şeklinde bir süre takdir edilmişse de Musa'nın bu sözünden maksat ilkidir. Yani bir süre..."

[82] Bu, Arapça'da ve kur'an'daki çeşitli âyetlerde yaygın bir kullanım şeklidir.

[83] Buhari'de şöyle geçer: "Musa (a.s.), Yuşa "balığın yanından ayrıldığı yeri bana bildirmefden başka görev vermiyorum" demişti. Yuşa'da "çok bir görev vermedin," demişti."

[84] Bu iki denizin Ürdün nehri ile Tabcriyyc Gölü olması görüşü tercih edilir.

[85] Buhari'de şöyle geçer: "Hızır'ı denizin ortasında yeşil bir yaygı üzerinde elbisesine bürünmüş olarak buldular. Elbisesinin bir tarafım ayaklarının altına bir tarafını da başının altına koymuştu. Hz. muşa (a.s.) selam verdi. Hızır (a.s.) yüzünü açıp: "Sen kimsin?" dedi. "Ben Musa'yım..." dedi."

[86] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/193-196.

[87] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/196.

[88] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/197-198.

[89] Hz. Musa'nın "sana tabi olabilir miyim?" diye sorması, istemedeki edep, incelik ve hocasından bir çok şey isteyenin tevazuundandır. Âyette öğrencinin, mertebeleri bir olsa da hocaya tabi olduğuna bir delil vardır. Hz. Musa (a.s.), Hızır'dan daha faziletli idi, ama o âlim olan Hızır'a tabi hükmünde olduğundan tevazu gösterdi.

[90] Buhari'de: "deniz kıyısında yürüyerek ilerlediler. Bir gemiye rastladılar. Gemicilerle onları taşımaları için konuştular. Gemiciler Hızır'ı tanıdılar ve ücretsiz bindiler," diye anlatılır."

[91] Buhari hadis kitabında şöyleder: "Rasûlüilah (s.a.v.) buyuruyor: Bu, Musanın ilk unutkanlığıydı. Bir kuş geldi. Geminin bir tarafına kondu. Denizden bir gaga su aldı. Hızır, Musa'ya: "Benimle senin ilmin Allah'ın ilmi karşısında ancak şu serçenin denizden eksilttiği kadardır," dedi."

[92] Tirmizi hadis kitabında: "Hızır çocuğun kafasını eline alıp kopartarak öldürdü." Bâzı rivayetlerde geçer: "Hızır, bir taş aldı ve çocuğun kafasına vurup Öldürdü." Tefsirde kaydettiğimiz en doğru ve en açık olanıdır.

[93] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/198-199.

[94] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/199.

[95] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/200-201.

[96] Hadiste şöyle geçer: "Onlar, cimri pintilerdi." Musa ile Hızır'ı niye ağırlamadıklarının sebebi anlaşılıyor.

[97] Buhari'de şöyle geçer: Rasûlüllah (s.a.v.) burada "Allah, Musa'ya rahmet eylesin. Allah onların (Musa ve Hızır) başından geçenleri anlatsın diye sabretmesini isterdim," buyurmuştur.

[98] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/201-202.

[99] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/202.

[100] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/203-204.

[101] Fukalıa'dan "miskinin, fakirden daha az fakir" olduğu görüşünde olan imam, bu âyeti delil getirmiştir çünkü gemisi olan fakir sayılmaz. Buna şöyle cevap verilmiştir: Gemi, yedi kişinin ortak malıydı. Dört tanesi ise, gemiyi babalarından miras alınış fakir ve zayıf insanlardı.

[102] Ayetteki orijinal kelime "vcra"dır. Vera'nın gerçek anlamına, yani "arkalarında" anlamına alınması caizdir. Yani geri döndüklerinde gemiye el koyacaktı manasına. İleri, anlamına gelmesi de caizdir.

[103] Hazine, altın ve gümüştü. Delili, Tirmizi'nin Ebu'd-Dcrda'dan rivayet ettiği hadistir. Dil bakımından delili de, biriktirilmiş gömülü (define) mala kenz denmesidir. Malla beraber, içinde ilim bulunan bir kitabın da olması caizdir.

[104] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/204-205.

[105] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/205.

[106] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/207-208.

[107] Zülkarneyn'in ismi konusunda dört değişik görüş ileri sürülmüştür: Abdullah, İskender, Abbas veya Cabir. Zülkarneyn lakabının verilişi konusunda da değişik görüşler ileri sürülmüştür. En ideali şudur: O, Fars ve Rum (Pers ve Roma) kralı idi veya iki saç Örgüsü vardı. Bunlardan dolayı zülkarneyn lakabı verilmişti. Peygamberliği konusunda ihtilaf vardır. Görünen odur ki, vahyolu-nan bir peygamber ve hakim kraldı.

[108] Sebep, aslen ip anlamına gelir. Daha sonra, sayesinde bir şeye ulaşılan her şeye sebep denmiştir. Zülkarneyn'e her şeyin ilmi verilmişti. O, ilimle isteğine ulaşıyordu, dolayısıyla, ülkeleri fethedip düşmanlarına galip gelmeye muvaffak oldu.

[109] Cumhur "hami'e", bazı kurra da "hamiye" okumuştur. İlkinde kara balçık, ikincisinde sıcak anlamına gelir.

[110] O kavme; "kim haksızlık ederse..." dedi.

[111] Matla, mıtla diye okunabilir.

[112] Nüveyr kitabının müellifi, anlaşılan Mançurya veya Kore'nin doğu sınırlarındaki Japonya sahillerine ulaşmıştı, der.

[113] Şu anlama gelmesi caizdir: "Durumları işte böyleydi, sana anlattığımız gibi." Şu anlama da gelebilir: "Güneşin battığı yere vardığı gibi, doğduğu yere de vardı."

[114] Hafs "seddeyn", Nafi "süddeyn" okumuştur. Süddeyn kıraati zayıftır.

[115] Secilerin önünde. Arkasında Ye'cüc ile Me'cüc vardı.

[116] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/208-210.

[117] İkisi müslümandir. Zülkarneyn ve Süleyman (a.s.). İkisi de kafirdir. Nemrud ve Buhtunnasr. Böyle derler. Doğrusunu Yüce Allah bilir.

[117] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/210-211.

[118] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/213.

[119] Ye'cüc'le Me'cuc, aslı arapça olmayan iki kelimedir. Yâcuc ve Mâcuc diye de okunur. Yafes b. Nuh (a.s.)'un iki oğlu idiler. Rastladıkları her fiili, vahşi hayvanı, deveyi ve domuzu yerler. Kendilerinden biri ölse, onu da yerler. Öncüleri Şam'da, artçıları Horosan'da olur. Doğunun nehirlerini ve Taberiyc Gölü'nü içerler. Bunlar, sedlerini açıp yıktıklarında olur. Çıkışları, kıyametin büyük alametlerindendir.

[120] Haraç ve harâc. Haraç, sadaka olarak verilendir. Harâc ise, verilmesi gerekli olandır. Burada ücret anlamınadır.

[121] İnsan gücü ve maddi kuvvet.

[122] Radm: En büyük sed, muazzamı...

[123] Kıtr'dan maksat erimiş bakır olabilir. Zahiren de böyledir. Aynı zamanda erimiş demir de olabilir. Üçüncüsü, altın olabilir. Dördüncüsü, kurşun olabilir. Ahmed b. Hanbel Hz. Peygamber (s.a.v.)'den rivayet eder. Özeti şudur: "ye'cüc ve Me'cüc, şeddi her gün neredeyse delecek kadar kazarlar, "kazıyı yarın bitiririz" derler. Ertesi gün olunca kazarlar ama inşaallah demezler. Allah'ın vaadi gelince "inşaallah" derler de sed kendilerine açılır."

[124] Dalgalananların Ye'cüc ve Me'cüc olması da, insanlar ve cinler olması da caizdir. Bu. kıyamet günü olacaktır.

[125] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/213-215.

[126] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/215.

[127] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/216-217.

[128] İbni Abbas, bu Rablerin şeytanlar olduğunu söyler, doğrudur. Çünkü şeytanlar, meleklere, peygamberlere ve putlara kulluğu kâfirlere süslü gösterip bunlara tapmaya çağırmışlardır.

[129] A'raf Suresi: 41

[130] "E-fe Hasbü" şeklinde de okunmuştur: "Onları Rab edinmeleri onlara yetmez mi?" anlamına gelir.

[131] Bütün müşrikler, yahudiler, hristiyanlar, Harici Haruriyye tayfası ve riyakarca amel işleyenler buna girer. İyi yaptığını zanneder ama bozuk inancından, riyakarlığından ve Allah'ın koyduğu şeklin dışında bid'atiarla amel ettiğinden amelleri boşa gitmiştir.

[132] Buhari, Ebu Hureyre (r.a.)'den rivayet eder. Allah Rasûlü (s.a.v.) buyuruyor: "Kıyamet günü şişman iri yarı bir adam getirilir. Allah katında kafir oldu-1 ğundan sinek kanadı kadar değeri yoktur." Sonra da şöyle dedi: "İsterseniz, "kıyamet günü onlar için terazi kurmayız," âyetini okuyun."

[133] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/217-218.

[134] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/218.

[135] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/219-220.

[136] Buharı ve Müslim. Ebu Musa'dan, Hz. Peygamber (s.a.v.) buyuruyor: "Firdevs cennetleri dörttür. İkisinin takılan, kaplan ve içindekiler altındandır. İkisinin takılan, kapları ve içindekiler gümüştendir. Adn cennetinde o toplumla Rab-lerine bakmaları arasında ancak yüzündeki izzet ve yücelik perdesi vardır."

[137] Buhari ve başkaları. Ubade b. Samit (r.a.)'ten Hz. Peygamber şöyle buyuruyor: "Cennet 100 derecedir. Her iki derece arası gökle yer arası gibidir. Firdevs, en. yükseğidir." Cennet nehirleri oradan çıkar. Allah Teâlâ'dan isteyeceğinizde Firdevs'i isteyin."

[138] İsra Sûresi: 85

[139] İbni Abbas (r.a.) der ki: "Allah Teâlâ, Rasûlü'ne mahlukatına karşı kibirlenmesin diye tevazuyu öğretti. Ona, kendinin de başkaları gibi bir insan olduğunu, ancak vahiyle ikram edildiğini kabul etmesini emretti."

[140] Âyetin iniş sebebine dair, şu rivayet olunmuştur: "Cündeb b Züher el-Gamıdı Rasûlüllah (s.a.v.)'a geldi ve: "Ya Rasûlüllah (s.a.v.: "Allah temizdir. Ancak temiz olanı kabul eder. Gösteriş yapılanı kabul etmez," buyurdu. Ardından bu âyet indi."

[141] Yercü, hem umar, hem de korkar diye tefsir edilmiştir: Allah'tan ve ahıret azabından korkar; Allah'ın fazlını, ihsanını, dünya ve ahiret sevabını umar.

[142] Sa'id b. Cübeyr; "hiç kimseyi ortak etmesirTi, riyakârlık yapmasın diye tefsir etmiştir. Doğrudur. Şirk kelimesi, riyayı da kapsar.

[143] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/220-222.

[144] îbni Abbas ve Tavus anlatmıştır: Bir adam Rasûlüllah (s.a.v.)'a gelip: "Ben, Allah yolunda cihadı seviyorum, yerimin görülmesini de seviyorum," dedi. Hemen bu âyet indi. Benzer bir soruya cevaben inmiş aynı âyetle soru sorana cevap vermek için âyetin birkaç defa indiği olmuştur.

[144] Ebu Bekir Cabir el-Cezâiri, En Kolay Tefsir, Mektup Yayınları: 5/222.

Kehf Sûresi - Kuran - 018Kehf - 23. Sayfa

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder