Tefsirini sunduğumuz bu sürede insanlar kıyametle ve onun dehşet verici sahneleriyle uyarılıyodar. Bu bağlamda yüce Allah'ın insanları ölümden sonra tekrar diriltip hesaba çekecek güce sahip olduğuna ilişkin kanıtlar sunuluyor. Küfür toplumunun çeşitli gruplarına ve kalplerinde hastalık bulunanlara seri eleştiriler yöneltilirken, mü'minlere övgüler yağdırılıyor. İlk iki grup yürek hoplatan uyanlara muhatap olurken, mü'minler topluluğu müjdeyle karşılanıyor. İnsanların Mesdd-i Haram'a girmelerine engel olan kafirler azapla tehdit ediliyorlar. Hz. ibrahim (a), Kabe ve Hac ilişkisi açıklanıyor. Bu bağlamda hac mevsimine özgü ibadet şekillerine (menasikl özellikle şirk öğelerinden ayıklandıktan sonra yeni şeriatın kapsamına alınan kurban ibadetine değiniliyor. Muhacirlerin bu uğurda ölmeleri ya da hayatta kalmaları durumunda Allah'ın gözetimine, ilgisine ve yardımına mazhar olacakları müjdesi veriliyor. Müşriklerin saldırılarına ve çeşitli baskılarına maruz kalan müslü-manların mazlum oldukları vurgulanıyor. Bu durumda kendilerini savunma hakkına sahip oldukları İfade ediliyor. Müslümanların yeryüzüne egemen olmaları durumunda yönetim biçimlerini, namaz, zekat, iyiliği emretme ve kötülüğü yasaklama gibi, sosyal mutluluğu sağlayıcı güçlü temellere dayandıracakları belirtiliyor. Kafirlerin inatçı tutumları karşısında peygamberimize Is) moral destek sağlanıyor, ona güven duygusu aşılanıyor. Evrenin dört bir yanına serpiştirilmiş ilahi azametin akıllara durgunluk veren kanıtlarına dikkat çekiliyor. Allah'ın uluhiyetini İnkar ettikleri ve O'nun elçilerini yalanladıkları için geçmiş toplulukların uğradıkları azap, bu azabın dehşet verici sahneleri hatırlatılıyor. Elçilerle kafirler arasında gerçekleşen tartışmalardan kesitler sunuluyor. Ve ardından müslümanlara yönelik derin etkili bir hitapla son buluyor sûre. işgal ettikleri konumun ve üstlendikleri misyonun önemine dikkat çekiliyor. Bu bağlamda Hz. İbrahim'in Arapların atası olduğu vurgulanıyor, insanlara örnek olsunlar diye.yüce Allah'ın özelde Araplara genelde bütün müslümanlara bahşettiği meziyetler gündeme getiriliyor. -.

Beğavi, Nisaburi, Zamahşeri, Tabresi, Hazin ve Nesefi gibi tefsir bilginleri Hac sûresinin Mekke inişli olduğunu belirtmişlerdir. Kimi tefsir bilginleri de sürenin bazı ayetlerinin Medine döneminde indiğini İfade etmişlerdir.

Bir rivayette 19-22. ayetlerin, diğer bir rivayette 19-24. ayetlerin, bir başka rivayette de 38-41, 52-55 ve 58-60. ayetlerin Medine'de indikleri anlatılır.

Sûrenin 19. ve 24. ayetlerinin içeriği üzerinde düşünüldüğünde, bu iki ayetin üslup ve içeriklerinin onların Medine inişli olmalarından çok Mekke inişli olduklarını ortaya koydukları görülecekir. 52. ye 55. ayetler de öyle......38-41, 58-60. ayetlerin üslup ve içerikleri ise,

bunların Medine İnişli olduklarını göstermektedir. Ancak Mekke'de inmiş olmaları ihtimali de vardır. Özellikler 38-41. ayetlerin üslup ve içerikleri bu ihtimali güçlendirmektedir.

Sûrenin indiği dönemle ilgili rivayetlerde hakkında herhangi bir açıklama yapılmayan ayetler de vardır ki, biz bunların içeriklerine bakarak Medine inişli olduklarını tercih ediyoruz. İleride de açıklayacağımız gibi bunlar 25 ve 27. ayetlerdir.

Her halükârda sürenin büyük kısmının ifade tarzı ve ayetlerinin içeriği sürenin Mekke inişli olduğuna ilişkin rivayetlerin sahihiiğini destekleyici niteliktedir. Bununla beraber sürenin bazı ayetlerinin Medine inişli olması ihtimali de vardır. Allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir.[1]

Rahman ve Rahim Allah'ın Adıyla

1- Ey insanlar, Rabbİnizden korkup sakının, çünkü Kıyamet saatinin sarsıntısı''[2] büyük bir şeydir.

2- Onu gördüğünüz gün, her emzikli kendi emzirdiğini unutup geçecek ve her gebe kendi yükünü düşürecektir. İnsanları da sarhoş olmuş görürsün, oysa onlar sarhoş değillerdir. Ancak Allah'ın azabı pek şiddetlidir.

Bu iki ayette, insanlar Allah'tan korkup sakınmaya (takvaya) O'nıın koyduğu sınırları gözetmeye teşvik ediliyorlar; Kıyamet gününün dehşetinden sakındırılıyorlar. O gün insanlar dünya hayatında yapıp ediklerinden hesaba çekileceklerdir. Bir de kıyametin dehşeti korkunç bir yer sarsıntısına benzetiliyor. Sarsıntının şiddetinden analar yavrularını unutacak, gebeler yüklerini düşüreceklerdir. Şarap içmemiş olmakla birlikte insanlar sarhoşlar gibi davranacaklardır. Bu içinde bulundukları korkunç sahnenin bir sonucudur.

Birden çok tefsir bilgini[3] bu iki ayetin yahudi kökenli Muslaîik oğullarına yönelik harekatın sürdüğü gecelerin birinde indiğini rivayet etmişlerdir. Buna göre Rasulullah (s) inen ayetleri müslümanlara okumuş ve birçok müslüman ağlamaya başlamıştır. Bu rivayet söz konusu iki ayetin Medine inişli olmasını gerektirir. Tefsir bilgini Tabresi de, diğer tefsircilerin yer verdiği bu rivayeti aktarmış; ancak onun tarafından aktarılan rivayetin metninden sözkonusu iki ayetin adı geçen gecede indiğine İlişkin bir sonuç çıkmıyor. Burada anlatıldığına göre Rasuluîlah halkı çağırmış, toplandıklarında onlara bu iki ayeti okumuştur. Bunun üzerine insanlar çok üzülmüş derin bir karamsarlığa düşmüşlerdir. Onların bu durumunu gören Rasuiuliah: "Salih ameller işleyin ve Allah'ın sevabıyla sevinin...;" buyurmuştur. İki ayetin ifade tarzı, Mekke döneminde inen ayetlerin karakteristik ifade tarzını çağrıştırmaktadır. Sonraki ayetlerle güçlü bir bağlantıları vardır. Bu yüzden bu iki ayelin, sonraki ayetler için bir bakıma giriş işlevini gördüğü söylenebilir. Bundan dolayı ayetlerin Medine döneminde indiğine ilişkin rivayetin sahihli-ğinİ şüpheli buluyor ve bir karışıklık ihtimali vardır diyoruz. Yani, Rasulullah sözkonusu harekâtın bir aşamasında bu ayetleri okumuş olabilir ve bazı kimseler de bu ayetlerin o anda inmiş olduklarını sanmış olabilir.

Bu iki ayetin Medine inişli olduğuna ilişkin haberler rivayet edenlerin bir kısmı, bunları izleyen ayetlerin Mekke müşriklerinin bazı liderleri hakkında indiklerini söylemişlerdir[4]. (Adı geçen ayetleri incelerken bu hususa açıklık getireceğiz). Bu da bizim dile getirdiğimiz ihtimali güçlendirmekledir.[5]

3- İnsanlardan kimi, Allah hakkında bilgisi olmaksızın tartışır durur ve azgın şeytanın[6] peşine düşer.

4- Ona yazılmıştır: Kim onu veli edinirse, şüphesiz şeytan onu şaşırtıp saptırır ve onu çılgın ateşin azabına yöneltir.

Bu iki ayette; kesin bir bilgiye ve apaçık bir kanıta dayanmaksızın Allah'ın varlığı, evrensel mbubiyeti (rablığı, ortaksız egemenliği), tek başına ibadete layık oluşu hakkında tartışmaya girenlere yönelik eleştiri nitelikli bir işaret yer alıyor. Bu tür insanların kendisine tâbi olanı hak yoldan saptırıp, çılgın alevli ateşe yönelten azgın şeytanların vesvese ve telkinlerine tabi oldukları vurgulanıyor.

Tefsir bilgineleri bu iki ayetin, Kureyş kafirlerinin azılı elebaşılarından biri olan Nadr b. Haris hakkında indiğini belirtmişlerdir[7]. Bu adamın ismi, Mekke inişli ayetlerin dile getirdiği tartışmalarla ilgili rivayetlerde sıkça geçiyor.

Ayetlerin ifade tarzı genel bir eleştiri içermektedir. Perde gerisindeki elebaşıların teşvikleri ile ansızın bir inkar ve tartışma kampanyasını başlatan bir grup kafirin kastedildiğine ilişkin bir ipucu da algılanabilir. Ayrıca sürenin girişi üzerine yapılmış açıklayıcı bir değerlendirme olarak da üzerlerinde durulabilir. Nitekim sürenin giriş kısmı, Allah'tan korkup sakınmaları ve büyük bir güne karşı hazırlıklı olmaları şeklinde lüm insanlara yönelik bir çağrıyla başlamıştı. Bu iki ayette ise, bazı sapık insanların tavırları sergileniyor, Allah'ın tek ve ortaksız ilahlığı hakkında tartışmaya girdikleri, şeytanların saptırıcı vesveselerine kandıkları dile getiriliyor. Her halükârda bu ayetlerde, umutsuz bir çırpınışın ifadesi olan saçma bir tartışma sahnesi canlandırılıyor. Mantığa, hakka ve kanıta sığmayan bir tartışmadır gidiyor. Peygamberlik misyonunun temsil ettiği hak içerikli davete karşı duran kafirler, sapık liderlerin de teşvikiyle, İslam çağrısını engellemeye çalışıyorlar. "Azgın şeytan" ifadesiyle perde gerisindeki bu elebaşılar kastedilmiş olabilir.

Bütün bunlar burada sürenin inişinden önce amansız bir tartışmaya giren, yıpratıcı bir propagandayı sürdüren belli bir şahsın bir münasebetle anılmış olmasına engel oluşturmaz.

Ayetlerde belli bir dönemde sergilenen olumsuz bir tavra değinildiği bir realitedir. Ancak verilmek istenen mssaj, son derece güçlü ve evrenseldir. Sözkonusu niteliklere sahip herkese yönelik kalıcı bir eleştiridir. Benzer münasebetlerle sık sık yinelendiği gibi bu tür tavırlardan sakınılması amaçlanıyor.[8]

5- Ey İnsanlar eğer dirilişten yana bir kuşku içindeyseniz, gerçek şu ki, biz sizi topraktan yarattık sonra bir damla sudan, sonra bir embriyo, sonra yaratılış biçimi beîlİ belirsizi1'[9] bir çiğnem et parçasından[10]'; size kudretimizi açıkça göstermek için. Dilediğimizi adı konuİmuş bir süreye kadar rahimlerde tutuyoruz. Sonra sizi bebek olarak çıkarıyoruz, sonra da erginlik çağına erişmeniz için sizi büyütüyoruz. Sizden kiminizin hayatına son verilmekte, kiminiz de bildikten sonra hiç bir şey bilmeme durumuna gelmesi için ömrün en aşağı ucuna geri çevirilmektedir. Yeryüzünü kupkuru Ölü gibi görürsün. Fakat biz onun üzerine suyu indirdiğimiz zaman titreşir, kabarı[11]' ve her güzel çiftten ürünler bitirir.

6- İşte böyle; şüphesiz Allah, hakkın kendisidir ve şüphesiz ölüleri diriltir ve gerçekten her şeye güç yetirendir.

7- Gerçek şu ki, kıyamet saati yaklaşarak gelmektedir, onda şüphe yoktur. Gerçekten Allah kabirlerde olanları diril-tecektir.

Bu ayetlerde Ölümden sonra dirilişi kanıtlama bağlamında hitap lüm insanlara yöneltiliyor: Eğer bundan kuşku duyuyorlarsa, şunları yapmak durumundadırlar:

1) Kendi oluşumları ve oluşumun evreleri üzerinde düşünmelidirler...Yüce Allah, ilk insanı topraktan yaratmıştır. Sonra insan neslinin döl suyu ile üremesini sağlayıcı bir sistem koymuştur. Bu üreme sisteminde meni, kan pıhtısına (embriyo) yönelik bir evrim geçirir. Embriyo da bir çiğnem ete dönüşür. Bu aşamada bazısı biçimlenmeden rahim tarafından dışarı atılır. Bazısı da ana rahminde sağlam bir karargâh edinir. Böylece insan olarak biçimlenmeye başlar. Belli bir süre için bu sağlam karargâhta kalır. Sonra bebek olarak doğar ve bu bebek yavaş yavaş güçlenir ve ayırdetme (temyiz) becerisini kazanır. Erginlik çağına ulaşır. Bazı insanlar uzun bir ömür sürdürmeden Ölüp giderler. Bazısının da ömrü uzatılır. Böylece güçlüyken zayıf düşmüş olurlar. Ayırdetme becerisine sahip olmuş bu insan bilincini yitirir. Öyle ki daha Önce bildiği bir çok şeyi bilemez olur. Dolayısıyla bu şekilde dünyaya gelmiş olmaları, bir mesaj niteliğindedir, ulu Allah'ın kudretini yansıtmaktadır.

2) Bir de, yeryüzüne bakıp düşünmelidirler. Toprak kupkuru ve ölü görünür. Yüce Allah yağmur yağdırdığı zaman, ölü toprak titreşir, kabanr, göz alıcı türlü ürünler yeşertir.

Bu iki örneğe bakıp kesinlikle inanmalıdırlar ki; yüce Allah hakkın kendisidir. Yaratılanlar ancak hakka dayalı olarak yaratılabilirler. Allah her şeye güç yetirir. Dolayısıyla ölüleri bir kez daha diriltecek güce de sahiptir. Allah'ın elçisinin haber verdiği gibi kıyamet saati gelecek ve kabirlerde olanlar diriltileceklerdir. Bu haber gerçeğin ifadesidir. Bunda en ufak bir kuşku yoktur.

Bu ayetler, önceki ayetlerden kopuk değildirler; çünkü burada da hitap insanlara yöneliktir. Hacc sûresi, insanları kıyametin dehşet verici sarsıntısına karşı uyarma, onlan Allah'tan korkup sakınmaya teşvik eden bir ifadeyle başlamıştı.' Ardından bir grup insanın tavrı yansıtılmıştı. Bunlar hiç bir bilgiye dayanmaksızın Allah hakkında tartışmaya giriyorlardı. İncelemekte olduğumuz bu ayetler ise, bunlar üzerine yapılmış bir değerlendirme işlevini görüyor; kıyametin kopacağım kesin bir dille vurgulayarak Allah hakkında tartışmaya girenlerin beyinsizliklerini, sapıklıklarını, gerek kendi nefislerinde ve gerekse yeryüzünde mevcut bulunan kanıtlan algılamayı şlan gözler Önüne seriliyor.

Bu ifade tarzı daha doğrusu bu anlam ve örneklendirmeler ölümden sonra dirilişi kanıtlama, Allah'ın buna gücünün yettiğine ve böyle bir olayın altında yatan hikmeti ön plana çıkarmaya yönelik olarak Kur'anda sıkça tekrarlanır. Özellikle bir çok sûrede yer verilen tartışma sahneleriyle ilgili olarak... Zaten ölümden sonra diriliş meselesi, bu tür tartışma sahnelerinin değişmez figürüdür.[12]

8- İnsanlardan kimi hiç bir bilgisi yol göstericisi ve aydınlatıcı kitabı olmaksızın Ailah hakkında tartışır.

9- Allah'ın yolundan saptırmak amacıyla gururla salınıp kasılarak, bunu yapar; dünyada onun İçin aşağılanma vardır. Kıyamet günü de yakıcı azabı ona tattıracağız.

10- Bu senin ellerinin önden takdim ettikleridir. Şüphesiz Allah, kullar için zulmedic[13] değildir.

Bu ayetlerde;

1-İnsanlar içinde bir diğer grubun üzerine eleştiri okları yöneltiliyor. Bunlar Allah hakkında, O'nun ayetleri hakkında hiç bir bilgiye dayanmaksızın, bir kılavuz edinmeksizin hak içerikli bir kitaba sahip olmaksızın tartışan, kompleksli kimselerdir. Son derece kibirlidirler, gerçeğe karşı duyarsız ve inatçıdırlar. Böylece başkalarına ne kadar kararlı olduklarını anlatmak isterler. Bütün amaçları insanları Allah'ın yoluna girmekten, O'nun çağrısına olumlu karşılık vermekten alıkoymaktır.

2-Bu tür insanlara sert bir uyan yöneltiliyor. Dünya hayatında rezil ve aşağılık bir hayat yaşayacakları, ahirette ise yakıcı azaba çarptırılacakları dile getiriliyor. Bu onların hakkettiği bir cezadır. Kendi elleriyle işledikleri amellerin tam karşılığıdır. Kesinlikle haksızlığa uğratılmazlar. Çünkü Allah, hiç bir kuluna zulmetmez. O, herkese hakettiği karşılığı verir.

Tefsir bilginleri bu ayetlerin Nadr b. Haris hakkında indiğini söylemişlerdir. Bazısı "Ebu Cehil hakkında inmiştir" derken, bazısı da "her ikisi de kastedilmiştir" şeklinde görüş belirtmişlerdir.

İlk bakışta da farkedildiği gibi sürenin akışında süreklilik vardır. Ayetler bu bakımdan başkasını Allah yolundan alıkoyan, içlerine yoldan çıkarıcı vesveseler telkin eden bir grup insanın tavrını tasvir etmektedir. Nitekim 3. ve 4. ayette de, başkasının sözüne uyan, onun yoldan çıkarıcı vesvesesinden etkilenen bir grup insanın durumu tasvir edilmişti. Dolayısıyla incelemekte olduğumuz bu ayetler de tıpkı sürenin 3. ve 4. ayetlerinde olduğu gibi durumları tasvir edilen insan grubunun eleştirilmesi amaçlanmıştır.

Doğal olarak ayetler arasındaki bu amaç benzerliği "sürenin inişinden önce yaşanan bir tartışma ortamında taraflardan birini temsil eden müşrik liderlerden birine işaret edilmiş olmasına engel oluşturmaz. Tam tersine, ayetlerde bu tür bir Özel konuma işaret edilmiş olması zorunluluğu da vardır. Çünkü ayetler pratik bir sahneyi canlandırmaktadır.

Evet ayetler konjonktürel telkinler içeriyor. Ancak mesaj evrenseldir, süreklidir, her zaman ve mekandaki hakka karşı burun kıvıran, hak davetçilerine tepeden bakan ve insanları hak içerikli mesaja uymaktan alıkoyan tüm kafirleri kuşatıcı niteliktedir. Onların karakteristik iğrençliklerini gözler önüne sermektedir.[14]

11- İnsanlardan kimi Allah'a bir ucundan'[15] ibadet eder. Eğer kendisine bir hayır dokunursa, bununla tatmin bulur ve eğer kendisine bir fitne isabet edecek olursa yüzü üstü dönüverir. O dünyayı kaybetmiştir, ahireti de; İşte bu apaçık bir kayıptır.

12- Allah'tan başka kendisine ne zararı dokunan, ne yararı olan şeylere yakarır. İşte bu en uzak bîr sapıklıktır.

13- Zararı, yararından yakın oiana tapar; ne kötü yardımcı ve ne kötü yoldaştır'[16].

Bu ayetler grubunda da başka bir grup insana eleştiri oklan yöneltiliyor. Bunların karakteristik özellikleri yüce Allah'a tatmin bulmuş bir kalple gerçek bir inanca dayalı olarak ibadet etmemeleridir. İnanç sistemine pamuk ipliğiyle bağlıdırlar. Koptu kopacak gibi belirsiz, gel gitli bir haller vardır. Bir hayır gördüklerinde tatmin olurlar, sevince boğulurlar. Ama başlarına bir kötülük geldiğinde tam tersi bir tutum sergilerler. Daha önceki tutumlarını inkar ederler ve Allah'tan başkasına dua etmeye, yalvarıp yakarmaya başlarlar. Oysa bunların kendilerine bir zarar ya da yarar dokundurma güç ve yetkileri yoktur. Hatta bu düzmece ilahlardan dolayı zarara uğramaları daha kuvvetli bir ihtimaldir. Bu ise hiç kuşkusuz dünya ve ahirette hüsrana uğramanın koyu bir sapıklığa dalmanın diğer bir ifadesidir. Bu tür insanların edindikleri dost, ne kötüdür! Ne kötüdür yoldaşları!...

Tefsir bilginleri[17] bu ayetlerin çöl bedevileri hakkında indiklerini söylemişlerdir. Bunlar heyetler halinde Medine'ye gelip peygamberimizin (s) huzurunda müslüman olduklarını söylüyorlardı. Eğer müslüman olduktan sonra ekonomik ve sosyal durumlarında bir düzelme, refah düzeylerinde bir artış gözlemleselerdi ya da yılı yağmurlu, bereketli ve bol ürünlü geçirselerdi, müslümanliklarını sürdürürlerdi ve "bu iyi bir dindir" derlerdi. Şayet başlarına bir musibet gelseydi ya da kurak bir yıl geçirselerdi, İslam dinini reddederlerdi ve "bu dinden hayır gelmez" deyip eski şirk esaslı inanç sistemlerine dönerlerdi..." Konuya ilişkin bir diğer rivayette ise şöyle deniyor[18] "Bu ayetler, müslüman olduğu halde daha sonra dinden dönen ve Rasulullah'dan İslam'a bağlılık adına yaptığı biati bozmasını isteyen bir yahudi hakkında inmiştir.

Yukarıda sunduğumuz bu rivayetler, ayetlerin Medine inişli olması gibi bir sonucu Çıkarıyor karşımıza. Ama tefsir bilginleri bu ihtimali açık bir ifadeyle dile getirmemişlerdir.

Görüldüğü kadarıyla ayetler, baştan beri süren akışın bir devamı niteliğindedir ve bir grup insanın tablosu sunuluyor. İfade tarzı da tıpkı öteki bölümler de olduğu gibi eleştiri niteliklidir. Ama bu demek değildir ki, sürenin inişinden önce bu tabloyu da içeren bir olay meydana gelmemiştir ve bu münasebetle söz konusu olaya işaret edilmemiştir. Ne var ki, biz bu olayın Mekke'de gerçekleşmiş olduğu ihtimalini daha güçlü buluyoruz. Ayrıca söz konusu rivayetler genel anlamda ayetlerin içerikleriyle örtüşebilirler. Öte yandan ayetlerde çizilen tablo, Medine'deki münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunan kimselerin sergilediği tavırlarla da benzerlik oluşturabilir. Ama bunlar ayetlerin ya da sürenin Medine inişli olmasını kabul etmek için yeterli gerekçeler değildir. Dolayısıyla sürenin baş tarafında sunulan ilk iki tablonun Mekke dönemi insanının karakteristik çizgilerini taşıdığını kabul ettiğimiz gibi bu tablonun da aynı dönemi yansıttığına ilişkin değerlendirmeyi haklı buluyoruz. Ayetlerin uyumu, ahengi, akış ve içerik bütünlüğü için böylesi bir değerlendirme daha yerindedir. "Nahl" sûresinde Mekke döneminde is-lamı kabul ettikten sonra sırf dünya hayatına düşkün oldukları için dinden dönen bir grup insanın durumu anlatılır: "Kim imanından sonra Allah'ı inkara sapıp da, -kalbi imanla tatmin bulmuş olduğu halde baskı altında zorlanan hariç- küfre göğüs açarsa, işte onların Üstünde Allah'tan bir gazab vardır ve büyük azab onlarındır. Bu onların dünya hayatım ahirete göre daha sevimli bulmalarından ve şüphesiz Allah'ın da inkâr eden bir topluluğu hidayete erdirmemesi nedeniyledir" (Nahl, 106-107). Başka sûrelerde de, Allah'ın varlığını kabul eden, kriz dönemlerinde O'na yalvaran, dua ve dini O'na özgü kılan, sonra durum normale dönünce Allah'a bir takım düzmece ilahları ortak koşan kimi insanların bu tutumlarını yeren ayetler yer alır. Buna şu ayetleri Örnek verebiliriz: "Onlar gemiye bindikleri zaman dini yalnızca O'na Özgü kılan gönülden bağlılar olarak Allah'a yalvarıp yakarırlar. Ama onları karaya çıkarıp kurtarınca, hemen şirk koşarlar" (Ankebut, 65)[19] ''İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, gönülden katıksız bağlılar olarak Rablcrine dua ederler; sonra kendinden onlara bir rahmet taddınnca hemencecik bir grup Rablerine şirk koşarlar" (Rum, 33).

"Biz insanlara bir rahmet tattırdığımız zaman, onunla sevinirler; kendi ellerinin takdim ettiği dolayısıyla onlara bir kötülük isabet ettiğinde hemen umutsuzluğa kapılırlar" (Rum, 36)...İncelemekte olduğumuz ayetleri ve benzerlerini de bu kategoride değerlendirebiliriz. Nitekim bunları izleyen (15.) ayette, buna ilişkin bir ipucunu algılamak mümkündür.

13. ayetin içerik olarak 12. ayetle çeliştiği gibi bir durum ortaya çıkıyor. Çünkü ilkinde zarar olgusu Allah'a ortak koşulan düzmece ilahlara isnad ediliyor. Oysa ikinci ayette bu düzmece ilahların zarar ve yarar dokundurma gibi bir yetki ve güçlerinin olmadığı dile getiriliyor. Tefsir bilginleri, çelişki gibi görünen bu durumu yorumlamak amacı ile değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Bu görüş içinde en dikkate değer olanı şudur: "Sûrenin 13. ayetinde, şirk koşmasından dolayı müşrikin uğrayacağı zarar kastedilmiştir[20].

Bu ayetler de bundan önceki ayetler gibi genel ve sürekli bir direktif içermektedir. Amaç münafıklığı, haktan sapmayı ve dosdoğru yol üzere olmaktan vazgeçmeyi eleştirmektir. Sırf kişisel çıkar için bu tür nitelikler edinmeyi yermektir. Beraberinde de bu olumsuz niteliklerden kaçınma, hakka sıkıca sarılma ve her türlü koşulda Allah'ın dinine bağlı olma yönünde bir mesaj sunmaktır.[21]

14- Şüphesiz Allah, iman edip salih amellerde bulunanları altlarından ırkrnaklar akan cennetlere sokar. Gerçekten Allah her istediğini yapar.

Görüldüğü gibi bu ayet-i kerime, doğrudan önceki ayetler üzerine yapılmış bir değerlendirme niteliğindedir. Çünkü önceki ayetlerin, Allah'a bir ucundan ibadet edenlere yönelttiği eleştiriye karşılık olarak bu ayette de inanan, inançlarında samimi olan, zoru görünce imandan vazgeçmeyen, salih ameller işleyen mü'minlerden övgüyle söz ediliyor. Bu, Kur'amn ifade tarzının bir özelliğidir. Ayetin inanç sisteminde kararlılığı, bunun bir sonucu olarak salih amellere yönelmeyi teşvik ettiği, bunun ödülünün Allah katında garantili olduğunu açıkladığı ve önceki ayetlerde dikkat çekilen tutum ve davranışları kötülediği açıktır.[22]

15-Kim, Allah’ın ona, dünyada ve ahirette kesin olarak yardım etmeyeceğini sanıyorsa, ğöğe bir sebep[23] uzatzın sonra kesiversin de bir bakıversin, kurduğu düzen'[24], onun öfkesini giderebilecek mi?

Ayet-i kerime, yüce Allah'ın dünya ve ahirette kendisine yardım etmeyeceğini sanan kimseye, tavana bir ip asıp bunu boynuna geçirmesini emrediyor. Bakalım, bu iş onun kinini ve öfkesini gidermeye yetecek mi?

İlk bakışta bu ayetin de, Allah'a bir ucundan ibadet eden, inanç planındaki samimiyetini Allah'ın kendisine yönelik rahmet ve iyiliğine endeksleyen tiplere yönelik eleştiriler içeren ayetler grubuna ilişkin bir değerlendirme işlevini gördüğü anlaşılıyor. Söz konusu ayetlerde zoraki imana sahip bulunanlar kınanmış; sadece iyiliğe uğradığında i-man etmek gerektiğine ilişkin bir eğilime işaret edilmiştir. Aynca Allah'a iman etme meselesinin bağımsız bir mesele olduğu, insandan insana farklılık gösteren dünyevi amaçlarla bir ilgisinin bulunmadığı vurgulanmıştı. Bir mü'mİnin yüce Allah'ın rahmetini, dünya ve ahiret hayatındaki yardımım düşünmesi gerektiği ifade edilmişti. Bu, yüce Allah'ın ona yönelik bir va'didir. Şayet bu vaadde gecikme oluyorsa; paniğe, karamsarlığa kapılmak Allah'a iman etmekle O'na güvenip dayanmakla bağdaşan bir durum değildir. Bunu düşünemeyen, buna inanmayan da gidip kendini boğsun! Nasıl ki, insanın kendini boğması, öfkesini gideremiyorsa ve bu tavrıyla kendisinden başkasına zarar veremiyorsa, Allah'ın yardımı gecikti diye öfkelenen kininden köpüren ve dolayısıyla dinden dönen kimse de sadece kendine zarar verir. Çünkü sonuçta Allah'ın azabı ve gazabı ile karşılaşacaktır.

Hiç kuşkusuz bu ayet-i kerime parmak bastığı inanç soranları bağlamında son derece etkili bir psikolojik tedavi işlevini görmektedir.

Bu hususu belirledikten sonra ayetin ifade tarzı ve anlamsal boyutları üzerinde düşündüğümüz zaman, karşımıza derin, etkili bir direktif çıkıyor. Dolayısıyla daha önce de değindiğimiz gibi 11. ve 13. ayetlerin içerdiği tabloların Mekke dönemini yansıtıyor olmaları ihtimali güçleniyor. Buradan hareketle diyebiliriz ki: Bu ayet, müslüman olduğu için dinden döndürme amaçlı baskılara ve sosyal boykota maruz kalan mü'minlere güven aşılamaya, psikolojik yaralarını sarmaya bunun yanında dinden döndürme amaçlı baskılara dayanamıyor, İnancı sarsılan, yoldan çıkan, irtidat eden kimseleri de eleştirmeye yöneliktir.[25]

16- İşte biz onu '(Kur'anı) apaçık ayetler olarak indirdik; şüphesiz Aüah dilediğini hidayete yöneltir.

Bu ayet-i kerime, ifade tarzı ve içerik olarak sürenin akışı ve konusu İle bütünlük ar-zetmektedir. Aradaki bağlantıyı kuran unsur ayetin değerlendirme ve dikkat çekme niteliğinde olmasıdır. Buna göre Kur'amn ayetlerini açık ve anlaşılır olarak indiren Allah'tır. O bu ayetlerle, sadece mutluluğa ve doğru yola erişmesini dilediği kimselere yol göstericilik yapar.

Ayetin ifade tarzında güven aşılama ve moral destek sağlama Öğeleri belirgindir. Bu anlamda ifadeler Kur'amn bir çok yerinde benzeri münasebetlerle yinelenmiştir. Ra'd 27-29 ve Zümer, 18 ayetlerinde olduğu gibi Kur'an-ı Kerim'in birçok yerinde yüce Allah'ın ancak kendisine içtenlikle yöneleni, sözü dinleyip de en güzeline uyanı, yani iyi-niyetli, hidayete ermeyi içtenlikle arzulayanı doğru yola eriştirdiği vurgulanmıştır. Dolayısıyla incelemekte olduğumuz ayetin son cümlesindeki ifadenin mutlaklığından hareketle yanlış bir sonuca varmak yersizdir. Nitekim biz, çeşitli münasebetlerle buna açıklık getirdik.[26]

17- Gerçekten iman edenler, yahudiler, sabiiler, hristiyan-lar, mecusiler ve şirk koşanlar; şüphesiz Allah, kıyamet günü aralarını ayıracaktır. Doğrusu Allah, her şeyin üzerinde şahid olandır.

Bu ayet-i kerime yüce Allah'ın, Allah'a ve peygambere inananlar, yahudiler sabiiler hristiyanlar, mecusiler ve müşriklerden yaşayan din ve mezhep mensupları bağlamında her şeyin üzerinde şahid olduğunu ifade ediyor. O, kıyamet günü sözü edilen bu grupları adalet ilkesi doğrultusunda birbirinden ayıracak, hakka ve hak taraftarlarına destek olacak, batıl ve batıl taraftarlarını mahvedecektir.

Bu ayetle önceki ayetler arasında bir kopukluk olmadığı açıktır. Özellikle bir önceki ayetle son derece güçlü bir bağın olduğu göze çarpmaktadır. Bu bakımdan ayet-i kerıme, Peygamberimizin sunduğu mesajın doğruluğunu pekiştiriri, ona inananlara moral destek sağlayıcı bir işlev görüyor.

Ayet-i kerime, puta tapanlardan ve yıldıza tapanlardan sözetmiyor.

Ancak "şirk koşanlar" ifadesinin bu iki grubu kapsadığı açıktır. Kur'an-ı kerim bu grupların yüce Allah'ın varlığını kabul ettiklerini ancak putlara ve yıldızlara yönelik ibadetlerinin şirk koşma olduğunu vurgular.[27]

Mecusiler

Mecusi kavramı ilk ve son kez bu ayette geçiyor. Tefsir bilginlerinin çoğunluğu bununla ateşperestlerin kastedildiği görüşündedirler. Bu tarz inanç ve ibadet sistemi de en yaygın şekliyle İranlılar arasında etkindi. Bazı rivayetlerde Yemen, Bahreyn ve Arap yarım adasının kuzey doğusunda yaşayan bazı Arap kabilelerinin de mecusilik inancına bağlı olduklarından söz edilir[28].[29]

Sabiiler

"Sabiiler" den de ilk kez bu ayette söz ediliyor. Daha sonra Bakara ve Maide sûrelerinde mü'minler, yahudiler ve hristiyanlarla birlikte kategorize edilerek gündeme getirilmişlerdir:

1) "Şüphesiz iman edenler, yahudiler, hristiyanlar ve sabülerden kim Allah'a ve ahi-ret gününe inanır ve salih amellerde bulunursa, artık onların Allah katında ecirleri vardır. Onlara korku yoktur ve onlar mahzun olmayacaklardır" (Bakara, 62).

2) "Gerçek şu ki, iman edenler, yahudiler, sabiiler ve hristiyanlardan Allah'a ahiret gününe inanan ve salih amellerde bulunanlar; onlar için korku yoktur, onlar mahzun da olmayacaklardır" (Maide 69).

Tefsir bilginleri "sabiiler" hakkında değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Bİr kesim "onlar, hristiyanlar arasında yer alan bir gruptur"; bir diğer kesim "Mecusi gruplarından biridir" derken; bir diğer kesime göre de "onlar yıldıza tapanlardır" demiştir. Bir başka grubun onlara ilişkin değerlendirmesi şöyledir: "Sabiilcrin dinleri, yahudilik ve hristi-yanlığın karışımıdır. Allah'ın varlığını kabul ediyor ve Zebur okuyorlar. Meleklere ibadet ediyorlar. Kabe'ye yönlerek namaz kılıyorlar. Kısacası her bir dinden bir şey almışlardır". Sabiilik dini, temelde Hz. Nuh'un dinine dayanır. Bazı müfessirlerse "onlar dinsizdirler" şeklinde görüş belirtmişlerdir[30]. Bu görüşlerin hiç biri güvenilir bir kanıta dayanmıyor. Tahminden öte bilimsel bir değerleri yoktur. Çeşitlilikleri ve karışıklıkları da bunu göstermektedir, Sabülerin mecusi olduklarını söyleyenler şu anda incelemekte olduğumuz bu ayette sabiilcrin yanında mecusilerden de söz edildiğini göz ardı ediyorlar. Yine bunların "meleklere" kulluk ettiklerini söyleyenler de bunun onların müşrik oldukları anlamına geldiğinin farkında değildirler. Oysa ayet-i kerimede onlarla birlikte müşriklerden de söz ediliyor. Sabülerin adı Bakara ve Maide sûrelerindeki ilgili ayetlerde mü'minler, yahudiler ve hristiyanlar yani net ya da yorumsal bir tevhid inancına sahip bulunan kimselerle birlikte geçiyor. Buradan hareketle onların da bir şekilde (net ya da yorumsal) tevhid inancına bağlı bir topluluk olduklarını söyleyebiliriz.

Bu ismin şu anda Irak'ta yaşayan ve kendilerine "subba" (saba ya da sabatu'dan bozulmuş olduğu sanılıyor) adını veren bir topluluk için kullanılmış olduğuna ilişkin yaygın bir kanaat vardır. Hatta bazı tefsir bilginleri "sabiiler"e ilişkin değerlendirmeleri arasında bunu da gündeme getirmişlerdir. Bilindiği gibi eski Arap edebiyatı alanında ün salan bir çok kişi bu topluluğa mensup olduklarını anlatan künyelerini kullanmışlardır. Bunlardan birisi de Ebu İshak es-Sabii'dir. Bazı tefsir bilginleri, bu dinsel toplulukla ilgili olarak şöyle bir olayı hikaye ederler: Halife Me'munun yolu bir gün bir köyden geçer. Köy halkı, yıldızlara ibadet etmektedir. Me'mun bunları "müşrik" kategorisine koymak, dolayısıyla cizye vermelerini kabul etmek istemez. "Bunlar Kur'anda yahudi ve hristiyanlarla birlikte sözü edilen "sabiiler'dİr. Yahudi ve hristiyanlarla kurulan ilişki tarzı onlar için de geçerli olmalıdır" der. Onlara ilişmez, zimmet ehli olarak cizye vermelerini kabul eder". Bizce Halife Me'mun zamanında ve sonraki dönemlerde Irak "sa-ba"ları ile sabiiler ve Kur'anın isimlendirmesi arasında kurulan bu bağlantı tamamen bir kuruntudur. Daha doğrusu İslam'dan sonra kabul gören mesnetsiz bir yakıştırmadır.

Bunun yanında şunu da biliyoruz ki, söz konusu kelime, Arapça kurallarına uygun olarak "saba" veya "sabee" kökünden türetilmiş ve "meyletti, saptı" anlamına gelir[31]. Bu kökten türetilmiş bir kelime Yusuf sûresinde yer alan bir ayette de geçmektedir: "Yusuf dedi ki: Rabbim, zindan bunların beni kendisine çağırdıkları şeyden bana daha sevimlidir. Kurdukları düzeni benden uzaklaştırmazsan, onlara eğilim gösterir, cahillerden olurum" (Yusuf, 33). Görüldüğü gibi sözcük bu ayette "eğilim ve sapma" anlamında kullanılmıştır. Yine biliyoruz ki, Peygamberimiz (s) döneminde Araplar atalarının dininden ayrılıp yeni dine girenlere (sabii) derlerdi. Nitekim Rasulullah ve islam davetinin ilk dönemlerinde yeni dini benimsemiş müslümanlar böyle nitelenmişlerdi. Müslümanlar "sabii (dinden çıkanlar)" olarak eleştiriyorlardı. İbn-i Hişam[32], Ömer b. Hal-tab'ın Rasulullah için "o sabii oldu" dediğini rivayet eder. Yine İbn-i Hişam'ın rivayetine göre Ömer b. Hatlab, müslüman olmasının ardından ilk kez Kabe'ye geldiğinde, orada bulunanlar: "Hattab'm oğlu sabiileri andıran bir yüz ifadesiyle geliyor", demişlerdi. Sahih-i Buhari'dc Bedevi bir kadının Rasulullah (s) hakkında: "Bu sabii olduğu soylenen adamdır" dediği rivayet edilir. "Esedu'l gâbe" adlı eserde, Haris el-Gamidi'nin şöyle dediği rivayet edilir: Mekke'de Kureyş kabilesine mensup bîr gruba bir adamın etrafında toplandıklarını gördüm. Babama: Bunlar kimdir? diye sordum. Dedi ki: "Bunlar içlerinde sabii olmuş birinin başına toplanmışlar. Biraz daha yaklaşınca insanları tek ve ortaksız Allah'a kulluk etmeye çağıran Rasulullah'ı gördük".

İslam davetinin ilk dönemlerinde peygamberimiz ve ilk müslümanlar hakkında "sabii" ifadesinin kullanılmış olması, ayrıca Kur'an-ı Kerim'de (Bakara ve Maide sûrelerinde) "sabüler"in tevhid ehli kategorisinde zikredilmesi gösteriyor ki, Kur'anda geçen bu ifadeyle, bir şekilde tevhid inanacına bağlanan, ataların dinini ve onların şirk esaslı geleneklerini terkeden kimseler kastedilmiştir. Yine bu kavramın Kur'anda yer alması gösteriyor ki, "Sabiiler" ifadesi Peygamberimizin gönderilişinden önce günlük hayatta kullanılıyordu ve Rasulullah'm yaşadığı toplumda bu niteliklere sahip ve bu adla anılan bir dinsel topluluk vardı. Ve bunların bir kısmı, inanç ve ibadet sistemine bağlılığını sürdürerek Hz. Peygamber'e tâbi olmamıştı.

Siyer ve tefsir kitaplarında Hicaz Araplarından bazı kimselerin semavi kitapları inceledikleri, bunun sonucu düşüncelerinin aydınlandığı, ufuklarının açıldığı, dolayısıyla atalarının kulluk ettikleri, Allah'a ortak koştukları düzmece ilahlara tapmanın yanlışlığının farkına vararak bu şirk esaslı inanç sistemini bırakıp tevhid inancına bağlandıkları belirtilir. Bunların bir kısmı, İbrahim peygamberin dinini aramak üzere yeryüzünde seyahate çıkmıştı. Bir kısmı İbrahim'in dinine göre (ya da İbrahim'in dini olduğunu sandığı inanç sistemine göre) Allah'a ibadet etmeye başlamıştı. Bazısı hristiyan olmuştu. Bunların bir kısmı Mekke'de, bir kısmı da Medine'de yaşıyordu. Rivayetlerde bu inanca ve isme sahip kişiler olarak Zeyd b. Amr b. Nufeyl, Varaka b. Nevfel b. Huveyris, Abdullah b. Cahş, Ümeyye b. Salt, Ebu Kays el-Buharı el-Yesribi, Ebu'l Heysem b. Tay-han cl-Yesribi, Ebu Amir el-evsi, Selman-ı Farisi ve Ebu zer el-Gifari'nin adı geçiyor[33]. Bunlar içinde Selman, Ebuzer ve Abdullah b. Cahş Rasulullah'a iman ettiler. Zeyd b. Amr ve Osman b. Huveyris gibiler, Peygamberimizin görevlendirilişinden önce vefat ettiler, Varak b. Nevfel, Hz.Muhammcd'in peygamberlik misyonunu ilan ettiği ilk günlerde Öldü. Bu kişi Rasulullah'a şöyle demişti: "Eğer senin tebliğe başladığın günlere yetişirsem, sana bütün gücümle yardımcı olurum". Bunların arasında yer alan bazı kimseler de sırf çekememezlikten dolayı Rasulullah'm peygamberliğini ve sunduğu mesajı inkar etmiş, şiddetli bir muhalefet başlatmıştı. Ümeyye b. Salt ve Rahip diye anılan Ebu Amir el-Evsi bunların başında gelirdi. Rivayete göre[34] Rasulullah (s), Zeyd b. Amr'la karşılaşmış ve onun tek bir ümmet olarak dirileceğini ayrıca yaşadığı günlerde Allah'a şöyle dua edip yakardığını haber vermiştir: "Buyur, hak sensin. Gerçek kulluk ve ibadet senin içindir. İbrahim'in sığındığı ilaha sığmıyorum. Şüphesiz ben sana itaat ediyorum, sana boyun eğiyorum. Her zaman emrine amadeyim" dedi. Bu adam Said b. Zeyd'in babasıydı. Said ise İslam'ı ilk kabul eden öncü kuşağa mensuptu. O ve Ömer b. Hattab'ın kızkardeşi olan kansı Fatıma binti Hattab beraber müslüman olmuşlardı.[35]

18- "Görmedin mi ki, gerçekten göklerde ve yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ve insanlardan bir çoğu Allah'a secde etmektedirler. Bir çoğu üzerine azab hak olmuştur. Allah kimi aşağılık kılarsa, artık onun için bir yüceltici yoktur. Şüphesiz Allah dilediğini yapar".

Bu ayette;

1) Peygamberimize ya da dinleyicilere bir soru yöneltiliyor. Güneşi, ayı, yıldızlan, dağları, ağaçlan ve hayvanlarıyla göklerde ve yerde bulunan tüm canlı cansız varlıkların Allah'a boyun eğdikleri, bu arada bir çok insanın kulluk sunmak suretiyle O'nun önünde ihlasla eğildikleri vurgulanıyor.

2) Bu arada bir çok insanın sırf inatçılıkları, gerçeği bile bile inkar etmeleri yüzünden Allah'ın azabını hakettikleri dile getiriliyor.

3) Adı geçen gruba bir uyarıda bulunuluyor; yüce Allah, küfrü ve inatçılığı yüzünden birinin rezil olmasına, onursuzca alçaltılmasma karar verdiğinde hiç kimse onun onursuzluğunu saygınlığa dönüştüremez, diye. Allah ne dilerse onu yapar.

Bu ayetle, Önceki ayetler arasında da bağlantı kopukluğu söz konusu değildir. Özellikle bir önceki ayetle son derece güçlü bir bağlantısı olduğu hemen ilk bakışta farkedi-liyor. Aradaki bağlantı yüce Allah'ın büyüklüğüne, hükmünün evrenselliğine delalet etmeleri, peygamberlik misyonu ile insanın Allah'ın tek ve ortaksız ilah olduğunu kendi öz yaratılışının dürtüsüyle kabul edip sırf O'na kulluk kastıyla yönelmesi arasındaki ka-Çimlmaz ilişkiyi ön plana çıkarmaları ile kendini gösteriyor. Yine bu ayetin ve önceki ayetlerin ortak özelliklerinden biri Peygamberimize (s) moral destek sağlamaları, konumunu pekiştirmeye yönelik cesaretlendirici mesajlar içermeleridir. İşaret ettiğimiz bu

ayetlerin tümünde de dosdoğru yoldan sapan kimselerin alçaltıca bir hayata ve kötü bir akibete maruz kalacakları uyarısında bulunuluyor.[36]

19. İşte bunlar çekişen iki gruptur, Rableri konusunda çekiştiler. İşte o inkar edenler, onlar için ateşten elbiseler biçilmiştir; başları üstünden de kaynar su dökülür.

20. Bununla karınları içinde olanlar ve derileri eritilmiş olur[37].

21. Onlar için demirden kamçılar vardır[38].

22. Ne zaman oradan sarsıcı üzüntüden çıkmak isterlerse oraya geri çevrilirler ve onlara: "Yakıcı azabı tadın" denir.

23. Hiç şüphesiz Allah, iman edenleri ve salih amellerde bulunanları altında ırmaklar akan cennetlere sokar, orada altından bileziklerle ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri İpektendir.

24. Onlar sözün en güzeline iletilmişlerdir ve övülen doğru yola iletilmişlerdir.

Yukarıda sunduğumuz ayetler grubunda mü'minlerin ve kafirlerin kıyamet günü 420

karşılaşacakları akıbetler tasvir edilerek uyan ve müjdeleme birlikte gerçekleştiriliyor. Sırasıyla İşlenen konular şunlardır:

1) İnsanlar kıyamet günü, Rableri tarafından iki gruba ayrılacaklardır. Çünkü insanların bir kısmı, dünya hayatında Allah'ı inkar etmiştir. Bir kısmı ise O'na iman ederek bu doğrultuda salih ameller işlemiştir.

2) İnkarcıların akibeti gerçekten korkunç olacaktır. Kendilerine ateşten giysiler hazırlanacak, başlan üstünden karınlarda ve derinin üzerinde bulunan her şeyi eriten kaynar sular dökülecektir. Demirden kırbaçlarla bedenleri dağlanacak, kemikleri kırılacaktır. Azaplarının ve üzüntülerinin sona erdiğini sandıkları her seferinde ya da kurtulmak için her çaba harcayışlarında, azab ve üzüntü yeniden daha şiddetli bir şekilde artar. Onlara: "Yakıcı azabı tadın" denir,

3) Salih ve yapıcı ameller işleyen mü'minlere gelince, ulu Allah onları altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Altından bilezikler ve incilerle süslenirler. İpek elbiseler giyerler. Bu, sözün en güzelini kılavuz edinmelerinin kurtuluşa götürmesi en garantili ve övgüye en layık olan dosdoğru yolu izlemelerinin karşılığıdır.

Tefsir bilginleri[39] bu ayetlerin Bedir savaşında karşı karşıya gelen rnü'minlerden bir grupla müşriklerden bir grup hakkında indiğini söylemişlerdir. Rivayete göre, Bedir savaşının öncesinde, Velid b. Utbe ve oğullan Şeybe ve Utbe er meydanına çıkmışlardı. Bunları Kureyş içinde saygınlığı bulunan bir aileye mensuptular. Soyca kendilerine denk olan amca çocuklarının karşılarına çıkmasını istediler. "Biz ve onlar husumet yapmada başkalarına göre daha Öncelikliyiz" diyorlardı. Mü'minlerden Haşimoğullarına mensup Ali b. Ebu Talib, Hamza b. Abdulmuttalib ve Ubeyde b. Haris karşılarına çıktı. Ali b. Ebu Talib'in bu ayetle ilgili olarak şöyle dediği rivayet edilir: "Ben kıyamet günü Allah'ın huzurunda husumet (mücadele) için gönderilecek ilk kişiyim". Şia mezhebine mensup raviler, Hz. Ali'nin gönderileceği bu husumetin, kendisini Halifelik hakkından mahrum edenlere karşı olacağı biçiminde bir sonuç çıkarmışlardı. Bu da onların tuhaf çıkarsamalarından biridir. Kaldı ki, bazı tefsir bilginleri İbn Abbas ve başkalarına dayanarak bundan farklı görüşler ileri sürmüşlerdir: "Burada ehl-i kitapla mü'minler ya da tüm kafirlerle tüm mü'minler arasındaki husumet kastedilmiştir" demişlerdir.

Sahih-i Buhari'de yer alan hadislerin kapsamında ifade edilen ilk rivayet ayetlerin Medine inişli olmalarını gerektirir. Oysa ayetlere damgasını vuran Mekke atmosferi ve ifade tarzı son derece belirgindir. Bu yüzden, vurgulanan hususun genelliğini söylemek daha çok içimize siniyor. Bizce ayetler, önceki ayetlerde işlenen, Peygamberimizin (s) sunduğu mesajın doğruluğunu, kapsadığı hak ilkesini, gerçekleştirdiği yol göstericilik misyonunu pekiştirmeye yöneliktir. Peygamberin sunduğu mesaja olumlu tepki gösterenlerden övgüyle söz ediliyor, onlara çeşitli ödüllerin müjdesi veriliyor. Bu arada pey-

gam berin sunduğu hak içerikli mesajı inkar edenlerin içine düştükleri sapıklığa dikkat çekilerek, bunlar bu korkunç akibete karşı uyanhyorlar. Ayetlerin ifade tarzı, bir genelgeyi andırıyor. İnsanların peygamberlik misyonunun sunduğu ilahi mesaj karşısında iki gruba ayrıldıklarına ilişkin cümleler de bu değerlendirmemizi pekiştirici niteliktedir. İlahi mesaj karşısında insanlar iki gruptur. Biri inkarcı ve sapıktır. Biri de mü'min ve samimidir. Her birini, konumuna uygun bir akibet beklemektedir.

Bu grupların akıbetlerine ilişkin tasvir ise, son derece etkileyicidir; bir yandan arzı, iştiyak ve hayranlık duygularını kamçılarken, bir yandan da sarsıcı bir korku, bir iç ürpertisi uyandırıyor. Bu ve benzeri ayetlerle hedeflenen de budur.[40]

25- Gerçek şu ki, inkar edip Allah yolundan ve yerlilerle'[41] dışarıdan gelenler'[42] için eşit olarak güvence kıldığımız Mescİd-i Haram'dan alıkoyanlara, orada zulmederek ada-letten ayrılanlara[43]' acı bir azab taddırırız.

26- Hani biz İbrahim'e Ev'in yerini belirtip hazırladığımız zaman söyle emretmiştik: "Bana hiç bir şeyi ortak koşma, tavaf edenler, kıyam edenler, rükua ve sucuda varanlar için Ev'imi tertemiz tut.

27- insanlar içinde haccı duyur'[44] gerek yaya'[45] gerekse uzak[46]' yollardan'[47] gelen'[48]' yorgun düşmüş develer' [49]sırtında sana gelsinler.

28- Kendileri için bir takım yararlara şahid olsunlar ve kendilerine rızık olarak verdiği kurbanlık hayvanlar üzerine'[50] belli günlerde Allah'ın adını ansınlar. Artık bunlardan yiyin ve zorluk çeken yoksulu da doyurun.

Sonra kirlerini'[51] gidersinler, adaklarım yerine getirsinler. Beyt-İ Atik'i tavaf etsinler.

Bu ayetlerde;

1) Kafirlere eleştiri nitelikli bir işaret yöneltiliyor. Bunlar kafir olmalarının yanısıra, insanları Allah'ın yolundan alıkoyuyorlar; O'nun hak içerikli mesajına olumlu tepki göstermelerine engel oluyorlar. Ayrıca Mescid-i Haram'a girmelerini de engelliyorlar. Oysa burasını yüce Allah, yerlisiyle, yabancısıyla tüm insanlar için bir güvenlik bölgesi,

bir dokunulmaz mekan kılmıştır.

2) Mescid-i Haram'da zulmeden, azgınlaşan ve başkalarına saldıranların sonuçta elem verici ilahi azapla karşı karşıya kalacaktan uyarısında bulunuluyor.

3) Bunu değerlendirme amaçlı bir ara söz izliyor: Buna göre yüce Allah evinin temelinin yerini Hz. İbrahim'e göstermiş, sonra da kendisine hiç bir şeyi ortak koşmamasını, bu kutsal mekanı temizlemesini, onu tavaf edeceklerin, içinde ibadet edenlerin, Allah'ın huzurunda rüku edenlerin ve secdeye kapananların ziyaretine hazır hale getirmesini, bir de insanları senenin belli bir döneminde hac için Ev'i ziyaret etmeye çağırmasını emretmiştir, ki insanlar dünyanın dört bir yanından gerek yaya ve gerek binek sırtında gelsinler, hac mevsiminde kendilerini bekleyen büyük ve önemli menfaatleri görsünler, yüce Allah'ın kendilerine rızık olarak bahşettiği hayvanları kurban olarak sunsunlar, bunları kurban ederken üzerlerinde Allah'ın adını ansınlar, etlerinden hem kendileri yesinler, hem de sıkıntı içindeki yoksullara yedirsinler, adakları yerine getirmek ve evin etrafında tavaf ziyaretinde bulunmak gibi kulluk kastı taşıyan sembol hareketleri gerçekleştirsin-ler, bu arada çeşitli ihtiyaçlarını da gidersinler.[52]

Hac Geleneğinin Yeni İnanç Sisteminde De Korunması

"Gerçek şu ki, inkar edip Allah yolundan ve Mescid-i Haram'dan alıkoyanlar.." (25-29).

Bu ayetlerin inişine sebeb oluşturacak belli bir gelişmeyle ilgili bir rivayete rastlaya-madık. Yeni ve bağımsız bir bölüm olduğu anlaşılıyor. İfade tarzından öyle anlaşılıyor ki, Mekke müşrikleri müslümanlarm Mescid-i Haram'a girmelerine engel oluyorlardı. Aynı zamanda, engellemeye ön ayak olanların ileri gelen kafirler olduğu da ima ediliyor.

Burada, yüce Allah'ın da İbrahim peygamberden bu yana Mescid-i Haram'ı bütün insanlar için bir ibadet merkezi kıldığını dolayısıyla burada insanlara haksızlık etmenin, saldırmanın ne ağır bir suç olduğunun açıklanması amaçlanmıştır. Ayetlerin ifade tarzıyla güdülen bir diğer amaç da, İbrahim peygamberin zamanına kadar uzanan Ev'in temellerinin yükseltilmesi olayı, O'nun evi her türlü şirk kalıntısından arındırması bütün insanların gelip orada Allah'a yönelik kulluk görevlerini yerine getirmelerine hazır hale getirmesi anlamına geldiği açıklamaktır.

Ayetlerin akışından hem Mekke inişli, hem de Medine inişli olmaları ihtimali beliriyor. İlk ihtimalin doğru olması durumunda, ayetlerden: "Kafirler müslümanlarm Kabe'nin yanında namaz kılmalarına, tavaf yapmalarına engel oluyorlardı" şeklinde bir sonuç çıkıyor. Nitekim Tefsir bilginlerinden Tabresi, bu ayetleri tefsir ederken böyle bir selişmeden sözetmiştir. Alak sûresinin bir ayetinde de, Kureyş kabilesinin ileri gelenlerinden birinin Peygamberimizin fs) Kabe'nin yanında namaz kılmasına engel olduğuna işaret edilmiştir. Adı geçen sûreyi incelerken, bu hususa açıklık getirmiştik. Bazı rivayetlerde kafirlerin bu tür girişimlerinden söz edilir. Bu rivayetlerden birinde Abdullah b. Mesud'un şöyle dediği bildirilir: Müslümanlar, Ömer b. Hattab müslüman olana kadar Kabe'nin yanında namaz kılmaya, Kabe'yi tavaf etmeye cesaret edemezlerdi. Çünkü zayıftılar ve ayrıca müşrikler de buna engel oluyorlardı"[53]. Tefsir bilginleri arasında sadece İbn Kesir'in dile getirdiği ihtimalin doğru olması durumunda ayetlerden şöyle bir sonuç çıkıyor karşımıza: Müslümanlar, hicret ettikleri Medine'den hac ve umre ziyaretinde bulunmak maksadıyla Mekke'ye geliyorlardı. Kureyş kafirleri yollarını kesip Kabe'yi ziyaret etmelerine engel oluyorlardı. Üzerlerine saldırıyor, zulüm ediyorlardı.

Medine döneminde inen Enfal sûresinin bir ayetinde kafirlerin Mescid-i Haram'ın yetkili yöneticileri olduklarını iddia ederek insanların orada ibadet etmelerine engel olduklarından söz edilir: "Onlar, Mescid-i Haram'dan alı koyarlarken ve onun koruyucuları değilken, Allah ne diye onlara, azablandırmasın? Onun asıl koruyucuları yalnızca korkup sakınanlardır. Ancak onların çoğu bilmezler" (Enfal, 34). Yine Medine inişli olan Fetih sûresinde yer alan bir ayet de aynı anlamı vurgulayan ifadeler içermektedir: "Onlar inkar ettiler, sizi Mescid-i Haram'dan ve bekletilmekte olan kurbanları, yerlerine varmaktan alıkoydular..." (Fetih, 25). Burada tarihsel bir olaya işaret edilmektedir. Bilindiği gibi Peygamberimiz (s) arkadaşlarıyla birlikte, Mescid-i Haram'ı ziyaret etmek maksadıyla Mekke'ye hareket etmiş ancak müşriklerin engellemesiyle karşılaşmıştı.

Birinci ihtimalin doğru olması durumunda -ki biz sürenin Mekke inişli olduğunu kabul ettiğimizden dolayı doğal olarak bu ihtimali destekliyoruz- bu ayetler grubu ile önceki ayetler grubu arasında bağ belirginlik kazanır. Ayetlerde temel unsur, kafirlere karşı atağa kalkmaktır. Bu bakımdan incelemekte olduğumuz ayetlerin de asıl amacı onların aleyhine bir atağa girişmek, onları sert bir dille uyarmaktır. İkinci ihtimalin doğru olması durumunda da ayet grupları arasındaki bu konu ve amaç birliği geçerliliğini korur. Bu durumda bir ara söz niteliğinde, kafirlerin insanları Allah'ın yolundan ve Mescid-i Haram'ı ziyaret etmekten alıkoyma biçiminde ön plana çıkan tavırlarına göndermede bulunulmuş olur.

"Müzemmil", "A'raf', "Şuara" sûrelerinde buna benzer ifadeler yer alır. Yeri geldikçe vurguladığımız gibi, aradaki açık ve kaçınılmaz bir musibetten dolayı adı geçen sûrelerde, Medine inişli olduklarından şüphe duyulmayan ayetler Mekke inişli ayetlerin yanına yerleştirilmişlerdir.

Ayetler açık bir dille Kabe'nin Allah'a yönelik ibadete hazırlanışının arındinlışınm, yerlisiyle, yabancısıyla tüm insanlık için bir dokunulmaz mabed kılınışının hacca özgü ibadetlerin sistemleştirilişinin Allah'ın emretmesi sonucu Hz. İbrahim tarafından gerçekleştirildiğini ortaya koymaktadır. Aynı açıklama, Bakara sûresinde de yineleniyor ve buna ek olarak yüce Allah'ın Kabe'yi dokunulmaz, insanlar için güvenli bir toplanma yeri kıldığı belirtiliyor: "Hani Kabe'yi insanlar için bir toplanma ve güvenlik yeri kılmıştık", İbrahim ve İsmail'e de "Ev'imi tavaf edenler, itikafa çekilenler ve rüku ve secde edenler için temizleyin" diye ahid verdik. Hani İbrahim: "Rabbim, bu şehri bir güvenlik yeri kıl ve halkından Allah'a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rıziklandır" demişti de Allah: "İnkar edeni de az bir süre yararlandırır, sonra onu ateşin azabına uğratırım; ne kötü bir dönüştür o" demişti. İbrahim İsmail'le birlikte Kabe'nin sütunlarını yükselttiğinde şöyle dua etmişti: "Rabbimiz bizden bunu kabul et. Şüphesiz, Sen işiten ve bilensin" (Bakara, 125-127). Daha önce tefsirini sunduğumuz İbrahim sûresi (35-38.) ayetlerde de buna işaret edilmişti.

Aynı açıklık insanları Mescid-i Haram'dan alıkoymaları, orada insanlara zulmetmeleri, böylece Mescid-i Haram'in dokunulmazlığını ve kutsallığını çiğnemeleri nedeniyle Kureyş müşriklerine yönelik eleştiri ve uyanlar içeren ayetlerde de söz konusudur. Bu da gösteriyor ki, bunlar özellikle bu ayetlerde anlatılanları biliyor ve özellikle "A'la" ve "İbrahim" sûrelerinde açıkladığımız üzere tavırlarını tekrarlıyorlardı. Bu bakımdan yeniden bir açıklama gereğini duymuyoruz.

Kureyşliler hac geleneğini Mescid-i Haram ve çevresinin dokunulmazlığını özenle korumak, orada her türlü saldın, savaş ve kan dökmeyi yasaklamak hususunda o kadar ileri gitmişlerdi ki, hac aylarını da kutsal ilan etmişlerdi. Bu aylarda savaşmayı ve hatta Mescid-i Haram ve çevresinde avlanmayı bile yasaklamışlardı. Bu mıntıkada savaş her zaman yasaktı. Bu yasağı çiğnemeyi günah (fıcar) olarak niteliyorlardı. Kabe ve çevresinin bu dokunulmazlığını çiğneyip de savaştıkları günleri "eyyamu'l ficar" (günah, fücur günler) olarak adlandırıyorlardı. Harem bölgesinde herhangi bir haksızlığın meydana gelmesini önlemek ve haksızlığa uğrayanlara yardım etmek amacı ile "hilfu'lfudul" (faziletliler andlaşması) adı altında bir teşkilat kurmuşlardı[54]. Ayetlerin inişine esas oluşturan ilahi hikmet, bu yüzden ayetlerde sözü edilen olayları hatırlatıyor ki. bir yandan dikkatlerini çeksin, haksızlıklarını yüzlerine vursun, eleştiriyi sağlam bir gerekçeye oturtarak onları uyarsın. Çünkü müslümanların Mescid-i Haram'a girmelerini engellemeleri onun dokunulmazlığını ve saygınlığını çiğnemeleri anlamına gelir.

Tefsir bilginleri[55] Kabe'nin bina edildiği koşullar öncesindeki gelişmeler, Hz. Adem'le birlikte gökten beyaz olarak indirilen, daha sonra insanların hataları yüzünden kararan Hacerü'l-Esved (kara taş)'in Kâbenin yerinde kurulu bulunup da sonradan bir tufan sonucu yıkılan ya da gökte bulunup da meleklerin ve Adem'in tavaf ettikleri "Beytü'l Ma'mur" (mamur ev)Ia ilgili olarak, sağlam ve güvenilir bir dayanağı bulunmayan çeşitli açıklamalarda bulunmuşlardır. Bunları uzun uzadıya anlatmayı gerekli görmüyoruz, ancak bu açıklamalar, bunların Peygamberimizin (s) yaşadığı çevrede ve çağda yaygın kanaatler olduklarının kanıtı olarak değerlendirilebilirler.

Ayetler yüce Allah'ın Hz. İbrahim'e emrettiği hususları dile getiriyor olmakla beraber aynı zamanda belli günlerde Kabe'ye hac ziyaretinde bulunmak, uzak yakın her bucaktan Kabe'ye akın etmek, bunun için büyük zahmetlere katlanmak, Kabe'nin etrafında tavaf etmek, ona adaklar sunmak yanında kurbanlar kesmek, hac mevsiminde çeşitli menfaatler sağlamak, ihtiyaçlarını gidermek gibi, Arap geleneklerinin nereden kaynaklandığım da açıklamaktadır. Bu geleneklerden biri de, mütevatir rivayetlerde işaret edilen hacc mevsimine özgü olarak kurulan çeşitli pazar ve panayırlardır. Araplar bu pazarda ürünlerini pazarlayarak ihtiyaçlarını karşılıyorlardı. Bunun yanında sorunları ve ihtilafları çözmeye yönelik yargı oturumları düzenliyor, şairlerin atıştığı, kabile öncülerinin soylarını övdüğü panayırlar kuruyorlardı. Arapçanm gelişmesinde, güzelleşmesinde, tüm argo şivelerini içinde eriterek tek dil haline gelmesinde ve fasahati zirvesine ulaşarak Ku'an'ın da dili olabilecek görkeme ulaşmasında herbiri değişik bölgelerde oturan Arapların ortak dili haline gelmesinde, kuşku yok ki, en büyük pay hac dönemine özgü sosyal etkinlikler çerçevesinde gerçekleşen bu edebi oturumlarındır. Bu aynı zamanda Arap birliğinin de bir göstergesiydi. Yarımadada ve yarımadanın dışında ikamet eden değişik Arap kabileleri arasında, bu sayede bir yön birliği, bir yakınlık oluşuyordu.

Hacca özgü gelenekler Araplar arasında yaygın bir kabul görmüştü, kökleşmişti. Kasas sûresi 57. ayetin açıklaması bağlamında işaret ettiğimiz gibi özellikle Mekkeliler İslam daveti yüzünden bu geleneklerin ortadan kalkması ile yaşanılacak sosyal zarardan ve tehlikeden endişeliydiler.

Bütün bunlar, hacc atmosferinin ve bir kısmı bu gün için bir hikmete ve anlama dayanmıyorsa da* geleneklerinin putatapıcılığın ve şirkin her türlü kalıntısından ve çıplak tavaf gibi çirkin manzaralardan arındırıldıktan sonra İslam ibadet sisteminin kapsamına almışının altıdaki ilahi hikmeti açıklamaktadır. Yüce Allah, bu hikmete dayalı ve bu tür sosyal boyutları olan hacc ibadetini, imkan sahibi müslümanlara ömürde bir kerede olsa farz kılmıştır ki, aynı fırsat her yıl yenilensin. Her yıl insanlar gruplar halinde dünyanın dört bir yanından, ilahi vahyin indiği, beytııl atiki İçinde bulunduran bu mekanlara akın etsinler. Hep birlikle eşil birer kul olarak önlerine çıkan her fırsatta Allah'a boyun eğdiklerini ilan etsinler. Bireysel ibadetlerle Kurbanlarla, sadakalarla ve adaklarla O'na yaklaşmaya sebepler oluştursunlar. Hayatın her alanı ile ilgili psikolojik, sportif, sosyal, iktisadi, kişisel, turistik, tanıtımsal ve siyasal faydalar sağlasınlar.

Hacc mevsimine özgü bu geleneklerin şirk kalıntılarından ve Kabeyi çıplak tavaf etmek gibi çirkin manzaralardan arındırıldıktan sonra korunması, özü itibariyle bize yönelik bir direktif niteliğindedir. Buna göre, İslam daveti açısından önemli olan tevhittir. Bu insanların hayrının, maslahatının, dünya ve ahiret mutluluğunun garantisidir. İslam çağrısı açısından önemli olan ne olursa olsun geçmişi eskiyi yıkmak değildir. Önemli olan tevhidtir. Bu temel prensiple çelişen gelenek ve göreneklerin yıkılması gerekir. Yerine daha yararlı, daha faydalı ve daha gerekli bir pratiğin ikamesi kaçınılmazdır. Tevhid ilkesiyle çelişmedikten sonra, eskiye ait geleneklerin korunmasının bir sakıncası yoktur. Eğer müslümanlar bundan yararlanıyorsa ve eğer ortadan kaldırılışı tepki de uyandırı-yorsa bu türk geleneklere dokunmamak en iyisidir.

Bazı tefsir bilginleri[56] cahiliye dönemide Arapların, hacc mevsiminde boğazladıkları kurbanların etlerini yemediklerinden ve hac sûresi 28. ayetin Kurban etini müslümanla-ra helal kıldığından sozederler. Daha önce de söylediğimiz gibi, ayetler konumun bütünlüğü içinde ara söz niteliğinde olmakla birlikte , kurban kesen kimsenin onun etinden yemesinin kendisine helal olduğu yönünde bir çıkarsamada bulunmak, bizce olumlu bir girişimdir.

26. ayelte "tavaf edenler7' kelimesinden sonra kıyam edenler, rükua ve sucuda varanlar şeklinde bir ifadenin yer almış olması gösteriyor ki, İslam'daki namaz ibadetinin belli hareketlerinden olan kıyam, rüku ve secdenin İslam'dan Önce. Araplar tarafından bilinen ve Kabe'nin yanında tavafla birlikte sergilenen ibadet şekilleriydi.

Tefsir bilginleri[57] bazı hadislere dayanarak belli günlerde ifadesinin kapsam hakkında değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Bazı rivayetlerde, bu ifadeyle zilhicce ayının ilk on günü kastedildiği, bazısında da "Arefe" ile bayram günü ve sonrasında ki günler kastedildiği belirtilmiştir. Bu günlerin sayısı da ihtilaf konusudur. İki mi, dört mü, diye Kur'an-ı Kerim bir açıklama getirmeden belli günler ifadesini kullandığında muhataplar bununla kurbanların sunulduğu günlerin kastedildiğini biliyorlardı. Müslü-manlarca benimsenen yaygın ve bilinen uygulama üzerinde düşündüğümüz zaman bayram günü ve onu izleyen teşrik günleri kurban kesilen günler kastedilmiştir diyebiliriz.[58]

30- İşte böyle; kim Allah'ın haram kıldıklarını gözetip hükümlerini yüceltirse'[59] Rabbinin katında kendisi için hayırlıdır. Size okunanlar dışında hayvanlar helal kılındı. Öyleyse iğrenç bir pislik olan putlardan kaçının yalan söz söylemekten de kaçının.

31- Allah'ı birleyen hanİfler olarak, O'na hiç bir ortak koşmayın. Kim Allah'a ortak koşarsa sanki o gökten düşmüş de onu bir kuş kapıvermiş veya rüzgar onu ıssız bir yere sürükleyip atmış gibidir.

Bu iki ayette;

1- Önceki ayetler üzerine bir değerlendirme yapılıyor: Şu halde bundan önceki ayetlerde Allah'ın haram kıldığı şeylerle, bunların hükümlerinin yüceltilmesi ile ve bu sınırın ötesine geçilmemesi ile ilgili olarak yeterli açıklamaya yer verilmiştir. Kim bu uyarıları dikkate alırsa, kuşkusuz Rabbi katında hayra ulaşmayı garantilemiş olur.

2- Söz arasında hitap, özellikle mü'minlere yöneltiliyor ve deniliyor ki: Allah, Kur'an'da yasaklananlar hariç, hayvanların etini onlara helal kılmıştır.

3- Bir sakındırma ve Özellikle mü'minlere yönelik bir emir. Bir pislikten ibaret olan putlardan, yalan söz ve iftiradan kaçınmalıdırlar. Sırf Allah'a yönelmeli, O'na hiç bir şeyi ortak koşmamalıdırlar. Allah'a ortak koşanın durumu, gök boşluğundan aşağıya düşmüş de düşüşün şiddetiyle vücudu parçalanan, her biri bir tarafa dağılan organları kuşlarca kapışılan ya da şiddetli rüzgarlar tarafından ıssız bir yere sürüklenen kimsenin durumu gibidir.

İlk bakışta da fark edildiği gibi, gerek ifade tarzı ve gerekse konu bakımından bu iki ayet, önceki ayetlerle bütünlük oluşturmaktadır. Önceki ayetlerin Mekke inişli ya da Medine inişli oluşlarına ilişkin ihtimaller bunlar için de geçerlidir. Çünkü bir zincirin halkaları konumundadırlar.

Size okunanlar dışında ifadesi ile daha önce Kur'an-ı Kerim'de haram olduğu belirtilen hayvanların kastedildiği açıktır. Nitekim "En'am" ve "Nahl" sûrelerinde üzerinde Allah'ın adı anılmaksizm boğazlanan hayvanların, leşin, domuz etinin ve akıtılmış kanın haram kılındığı belirtilmişti.

Tefsir bilginleri[60] ''yalan söz" ifadesi ile ilgili olarak şöyle demişlerdir: Müşrikler, hacc sırasında şöyle telbiye getirirlerdi: "Lebbeyk la şerike leke illa şerikun huve leke temlikuhu vema meleke: Buyur senin ortağın dışında bir ortağın yoktur. Sen onun malikisin o malik değildir". Ayetteki yasaklama buna ilişkindir. Bu ifadenin şirkle, putlarla ve kimi hac gelenekleriyle ilgili yasakların kapsamında yer almış olması bu yasağın yukarıdaki "telbiye" nin aynısı olmasa bile benzeri bir duruma işaret ettiğini gösterir. Özellikle, Kur'an'ın onların Allah'a ilişkin inançlarını, aracı ve şefaatçilerle ilgili değerlendirmelerini yani ortak koştukları ilahların da Allah'a boyun eğdiğini kabul etmelerini vurgulayan ifadeleri bu yaklaşımımızı pekiştirici niteliktedir. Nitekim biraz önce yer verdiğimiz İslam öncesinin bu şirk esaslı telbiyesinin sırf yüce Allah'a özgü kıhnırak İslam'dan sonra da sürdürüldüğünü görüyoruz: "Lebbeykellahumme lebbeyk. Lebbeyke la şerikeleke lebbeyk. İnnelhamde ven-ni'mete leke vel'mulk. La şerike lek: Buyur Allah'ım buyur. Buyur ki senin ortağın yoktur, buyur. Hiç kuşkusuz hamd ve nimet senindir, mülk de. Ortağın yoktur senin"[61].[62]

Yalan Sözden Kaçınma Üzerine

Ote yandan bazı tefsir bilginleri [63]"yalan söz'A&n kaçınmayı öngören emri, genel olarak algılamışlardır ve buradan hareketle yalan söz ve yalancı şahitliğin büyük günahlar olduğuna dikkat çekmişlerdir. Bunu destekleyici ve bu ayetin anlamını pekiştirici nitelikte bazı hadisler de rivayet etmişlerdir. Bunlardan birinde ravi şöyle der: Rasulullah (s) hilabetmek üzere ayağa kalktı ve şöyle dedi: Ey insanlar, yalancı şahitlik iki kez

şirkle bir tutulmuştur. Sonra "İğrenç bir pislik olan putlardan kaçının, yalan söz söylemekten de kaçının" ayetini okudu. Bunlardan biri de Ebu Bukre kanalıyla aktarılan ve Buhari ve Müslim'de yer alan şu hadistir: Size büyük günahların en büyüğünü haber vereyim mi? "Evet ya Rasulullah" dedik. Buyurdu ki: Allah'a ortak koşmak, anne-ba-baya kötü davranmak... O sırada Rasulullah bir yere yaslanmıştı, sonra oturdu ve şöyle dedi: Bir de yalan söz söylemekten ve yalancı şahitlikten sakının.. Bunu tekrarlayıp durdu. Öyle ki bizler "keşke sussaydı" diye içimizden geçirdik.

Bunları nakleden tefsir bilginlerinden bazıları yalan söz ifadesi ile müşriklerin hacc esnasındaki telbiyeleri kastedilmiştir şeklinde görüş belirtmişlerdir.

Bu ifadeyle her ne kastedilmişse de kuşkusuz ifadenin mutlak oluşundan hareketle genel bir yasak çıkarmak ilintisine ilişkin rivayetler sahih olsa bile, bir müslümanın her zaman ve her yerde yalan söz söylemekten ve yalancı şahitlikte bulunmaktan kaçınması gerekir. Çünkü bu tür davranışların altında büyük azgınlık, zarar ve kötülük yatmaktadır. Öyle ki Rasulullah (s) yalan söz söylemeyi ve yalancı şahitliği büyük günahların en büyüğü olarak nitelemiş ve şirkle bir tutmuştur.[64]

Müslümanlar Mekke'nin Fethinden Önce Hacca Gittiler Mi?

Ayetlerin akışı içinde konunun bu aşamasında putlardan kaçınılmasına ilişkin bir emrin yer almış olması, Kabe'nin içinde ve Safa ve Merve tepelerinde bulunan putların kastedildiği şeklinde bir düşünceyi uyandırıyor zihnimizde. Tevatür düzeyine ulaşmış rivayetlerde ifade edildiğine göre müşrikler bu putları kutsuyor, onlar adına kurbanlar sunuyorlardı[65]. Şayet bu söylenenler sahih ise ayetlerden şöyle bir sonuç çıkarabiliriz: Bazı müslümanlar hac mevsimine özgü ibadetleri eda etme imkanını buluyorlardı. Dolayısıyla vahyin esasını oluşturan ilahi hikmet, bu sırada putlardan kaçınmaları ve haccı her türlü şirk şaibesinden ve görüntüsünden uzak bir şekilde sırf Allah'a özgü kılmaları hususunda uyarılmalarını öngörmüştür. Şayet ayetlerin Medine inişli olduklarına ilişkin ihtimal doğruysa, bundan şu sonuç çıkar: müslümanlar hac zamanı Mekke'ye geliyor ve bu ibadeti yerine getirme imkanını buluyorlardı.

Bu münasebetle "Allah'ı birleyenler" anlamında "Hunefaelillahi" ifadesine yer verilmiş olması "hanif' ve "hunefa" kelimelerinin oryantalistlerin iddia ettikleri gibi peygamberimizin gönderilişinden önce yaşayan belli bir dinsel grubun adı olmadığını ortaya koyan güçlü bir kanıttır. Yunus sûresi akışı içinde bu hususa değindik. Bunlar şirkten, puta tapicilıktan, Allah'a meyletme anlamında kullanılan iki sözcüktür. Çünkü "hunefa" sözcüğü burada "müslümanlar" için kullanılmıştır. Ya da bu ifadeyle "müslümanlar" tevhidi sembolize eden şiarlara sarılmaya, tevhidden sapmamaya, şirki sembolize eden şiarlara eğilim göstermemeye teşvik edilmişlerdir.[66]

32-İşte böyle; kim Allah'ın şiarlarını yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır.

33-Onlarda sizin için adı konulmuş bir süreye kadar yararlar vardır. Sonra onların yerleri[67] Beyt-i Atik'tir.

Tefsir biliminin Önde gelen isimleri24 ayetin orjinalinde geçen "şeair/şiarlar" ifadesi ile ilgili olarak, rivayetlerden ve ikinci ayetin içerdiği ipucundan esinlenerek şöyle demişlerdir. Cahiliye döneminde Araplar, kurbanlık olarak hac mahalline sevkettikleri hayvanları hafifçe yaralıyorlardı. Kabe'ye varana kadar kanlar akıp dururdu. Bu sözko-nusu hayvanın kurbanlık olarak ayrıldığının belirtisi olurdu, Dolayısıyla insanlar ondan uzak dururlardı. Buna da "iş'ar/işaretleme" ve "şaire" derlerdi. Bu şekilde işaretlenen hayvanları da "şeair" diye nitelerlerdi. Tefsir bilginleri buna dayanarak incelediğimiz iki ayetin tefsin ile ilgili olarak şöyle demişlerdir; Bu iki ayetin ilki, bu şekilde işaretlenen kurbanlıklar, yüceltmenin, onları dokunulmaz görmenin zorunluluğunu ifade etmektedir. Ayrıca bunun kalplerdeki takva duygusunun, içtenliğin, Allah'ın koyduğu sınırlara ve haccın kendine özgü geleneklerine bağlılığın göstergesi olduğuna dikkat çekmektedir. Ayetlerin ikincisi ise, bu hayvanların işaretle nişleri ile boğazlanmaları arasında geçen süre içinde onlardan yararlanmanın örneğin, sütlerini içmenin, yünlerini ve kıllarını kırpmanın, yük taşımada kullanmanın, sırtlarına binmenin, doğurdukları yavruları sahiplenmenin mubah olduğunu vurgulamaktadır. Ayrıca bu hayvanların boğazlanacakları yer de belirtiliyor. Buna göre hac zamanında kurbanların kesim yeri Kabe'nin civarı ya da içidir. Ayetin orjinalinde geçen "mahillaha" ifadesinden bu anlaşılıyor.

"Allah'ın şiarları" sözünün genci olarak ifade etliği anlam; Allah'ın farz kıldığı yükümlülükler, görevler, emirler ve dosdoğru dininin öngördüğü uygulamalardır. Nitekim Bakara ve Maide sûrelerinde yer alan ayetler de bu anlamda kullanılmıştır.

1) "Şüphesiz, Safa ile Mcrvc Allah'ın işaretlerindcndir. Böylece kim Evi hacceder veya Umre yaparsa artık bu ikisini tavaf etmesinde kendisi için bir sakınca yoktur. Kim 24- Beğavİ, Hazin, ibn Kesir. de gönülden bir hayır yaparsa karşılığını alır. Şüphesiz Allah şükrün karşılığını verendir, bilendir" (Bakara, 158).

2) "Ey iman edenler, Allah'ın şiarlarına, haram olan aya, kurbanlık hayvanlara, onlardaki gerdanlıklara ve Rablerinden bir fazl ve hoşnutluk isteyerek Bcyt-i Haram'a gelenlere saygısızlık etmeyin..." (Maide, 2).

Maide sûresinde yer alan ayet üzerinde düşündüğümüzde "kurbanlık hayvanlar" ifadesinin kavrama ilişkin genel anlayışı pekiştirdiğini göreceğiz. Bu yüzden tefsir bilginlerinin iki ayetin tefsiri bağlamında sözünü ettikleri yaralamadan ve "şeair" ifadesi ile ilgili rivayetlerden bahsedilmiyorsa da, birinci ayetin, Allah'ın helallerini/haramlarını yüceltmenin, O'nun koyduğu sınırları gözetmenin gerekliliğine ilişkin bir ikinci vurgu olması ihtimali vardır. Dolayısıyla 31. ayetin ilk bölümü değişik bir üslupla tekrarlanmış olur. Amaç, bu dokunulmazlara ve ilahi sınırlara gereken saygının gösterilmesini sağlamaktır. Buna göre ikinci ayette geçen "fi ha" sözcüğündeki zamir, adı geçen ayette işaret edilen " hayvanlar" b. dönüktür. Bunun Kur'an'da Örnekleri yok değildir. Bu değerlendirmemizin isabetli olması durumunda ikinci ayet tefsir bilginlerinin açıklamasına uygun bir nitelik kazanır ve bu iki ayetle sûrenin şu ana kadar ki akışı arasında bir a-henk sağlanmış olur.

Her halükârda incelediğimiz ayetlerle sûrenin bütünü arasında ifade tarzı ve konu benzerliği vardır. Bu benzerliği ve bağlantıyı hacca özgü bazı sembolik ibadetlerin açık-lanışında ya da yüceliklerinin İslam'da ve müsîümanlar nezdindeki Önemlerinin vurgu-lanışında gözlemleyebiliriz. Elbetteki asıl önemli olan bunların şirke ilişkin her türlü belirtiden arındırılıp sırf Allah'a özgü kılınmalarıdır. İlk bakışta da farkcdildiği gibi incelemekle olduğumuz bu iki ayetin Mekke inişli veya Medine inişli olmaları ihtimali bunların Önceki ayetlerle birlikte bir akış bütünlüğü içinde değerlendirilmelerine bağlıdır.[68]

Allah'ın Belirlediği Haramlara Ve Şiarlara Saygı

Görüldüğü gibi ayetlerin Allah'ın koyduğu yasaklara ve O'nun kendisine yönelik kulluğun sembolleri olarak belirlediği şiarlara saygı göstermeye ilişkin olarak içerdikleri ifadeler, evrensel bir mesaj niteliğindedir. Buna göre Allah'ın yasaklarını ve şiarlarını gözetmek, bunlara kalben ve bedenen saygı göstermek, kutsallıklarını çiğnememek, onları çarpıtacak şekilde yorumlamamak her gerçek müslümanın görevidir. Bu değerlendirme, emir, yasak, mubah kılma, sakındırma, teşvik etme ve ürkütme niteliğinde olmak üzere Allah kelamının ve Hz. Peygamber'in sünnetinin kapsadığı her şey için geçerlidir. "Beyt-i Atik" ifadesi kullanılışı itibariyle son derece önemlidir. Bu ila-denin altında Kabe'nin yapılışının çok eskilere dayandığı ve bu eski zamanlardan beri tek ve ortaksız Allah'a kulluk amacı ile kullanıldığı anlamı yatmaktadır.[69]

34- Biz her ümmet için bir mensek'[70] (ibadet tarzı, ibadet ve kurban yeri) kıldık, O'nun kendilerine nzık olarak verdiği hayvanlar üzerine Allah'ın adını ansınlar diye. İşte sizin ilahınız bir tek ilahtır, artık yalnızca O'na teslim olun. Sen alçak gönüllü olanlara müjde ver.

35- Onlar ki, Allah anıldığı zaman kalpleri ürperir'[71] kendilerine İsabet eden musibetlere sabredenler, namazı dosdoğru kılanlar ve nzık olarak verdiklerimizden infak edenlerdir.

Bu iki ayette;

1) Yüce Allah'ın bu güne kadar gelmiş geçmiş her ümmete kurban kesimi, yeri ve şekli bağlamında çeşitli yükümlülükler öngördüğüne dikkat çekiliyor. Bununla güdülen amacın da hayvanları boğazlarken, bunları kendi hizmetlerine sunan Allah'a karşı bir şükür ifadesi olarak, O'nun adını anmaları olduğu vurgulanıyor.

2) Bu uyarıyı şöyle bir değerlendirme izliyor: Bütün insanların ilahı birdir. Birden çok tanrı anlayışı yanlıştır, geçersizdir, dayanaktan yoksundur. Bütün insanların görevi bu tek ve ortaksız ilaha teslim olmak, kulluğu O'na özgü kılmak ve sadece O'nun hükmüne boyun eğmektir.

3) Peygamberimize, Allah'a içtenlikle kulluk sunan O'na boyun eğen mü'minleri müjdelemesi emrediliyor. Bunların yanında Allah anıldığı zaman heybetiyle kalpleri titrer. Başlarına bir musibet geldiğinde sabrederler, Allah'ın rızasına yönelik olarak eziyetlere, acılara katlanırlar. Namaz kılmayı ve kendilerine rızık olarak verilen mallardan hayır amaçlı harcamada bulunmayı temel ve savsaklanamaz görev bilirler.

Bu iki ayet de ifade tarzı ve konu açısından sûrenin akışının devamı niteliğindedir. Öyle anlaşılıyor ki, burada yüce Allah'ın önceki ayetlerde değindiği ilahi sınırlar ve yükümlülüklerin ilk kez ön görülmediği, tersine yüce Allah'ın tüm gelmiş geçmiş ümmetler için öngördüğü bir yasa olduğu açıklanmak isteniyor. Hiç kuşkusuz bunun yüce Allah'ın tekliği ve ortaksızlığı, doğrudan ilgisi vardır. Bu ayetler de güdülen bir diğer a-maç da müslümanları sırf Allah'ın rızasına yönelik olarak bu yükümlülükleri yerine getirmeye teşvik etmektir. Yamsıra Allah'ın koyduğu sınırları kollayıp gözeten, O'nun belirlediği yasakları önemseyen, öngördüğü yükümlülükleri yerine getiren salih ve içtenlikle boyun eğen mü'minlerden Övgüyle söz ediliyor. Allah'ın emirlerine uydukları, kendilerine nzık olarak bahşedilen malların bir kısmını hayır amacına yönelik olarak harcadıkları belirtiliyor.

Belki de Peygamberimize kurban ibadeti ile ilgili olarak ayrıntı ya da ana konulara ilişkin bir soru yöneltildi, dolayısıyla vahyin inişine esas oluşturan ilahi hikmet, kurban meselesinin ele alındığı bu bölümde, söz konusu iki ayetin inişini ön gördü.

Bu ayetlerin Mekke ya da Medine inişli olmaları aynı oranda muhtemeldir. Çünkü bir konu ekseninde uzayıp giden bir zincirin halkası konumundadırlar.[72]

36- İri cüsseli'[73] develeri size Allah'ın işaretlerinden kıldık, sizler için onlarda bir hayır vardır. Öyleyse onlar bir dizi[74] halinde boğazlanırken, Allah'ın adını anın; yanlan üzerine yattıkları zaman'[75] da onlardan yiyin, kanaatkar'[76] ve isteyene'[77] yedirin. İşte böyle, onlara sizin için boyun eğdirdik, umulur ki, şükredersiniz.

37- Onların etleri ve kanları kesin olarak Allah'a ulaşmaz, ancak O'na sizden takva ulaşır. İşte böyle onlara sizin için boyun eğdirmiştir; O'nun size hidayet vermesine karşılık Allah'ı tekbir etmeniz için. Güzel davrananları müjdele.

İlk ayette;

1) Müslümanların dikkati bir hususa çekiliyor. Buna göre yüce Allah-iri cüsseli deve ve sığırları kendisine yönelik kulluğun (kurban) işaretlerinden kılmıştır. Kanla işaretlenmelerini, adanmalarını dolayısıyla kurban edilmelerini öngörmüştür. Bunlarda kendileri için hayır ve bereketler vardır.

2) Bu iri cüsseli kurbanlıkların boğazlanmalarının niteliği ve üzerlerinde yapılacak tasarrufların şekli açıklanıyor. Bunlar dizili halde ya da ayaktayken üzerlerinde Allah'ın adı anılarak boğazlanırlar. Yere düştüklerinde boğazlama işlemi tamamlanır. Sonra etle-. ri dağıtılır. Hem sahibi, hem de muhtaç durumunda olup da dilenmeyen ve dilenen kimseler yerler.

3) Yüce Allah'ın bu hayvanlara kendileri için boyun eğdirilişinin hangi amaca yönelik olduğu vurgulanıyor; Allah'ın lutfunun bilincine varsınlar, rahmetinin etkisini görsünler ve buna karşılık olarak O'na şükretsinler.

ikinci ayette;

1) Kurban ibadeti ile ilgili bu yükümlülükleri Ön gören Yüce Allah'ın, bu ibadetin psikolojik etkilerini onların gönüllerine yansıttığı, dolayısıyla O'nun emir ve yasaklarına koyduğu sınırlara riayet edilmesi gerektiği vurgulanıyor. Yüce Allah kesilen kurbanların kanlarından ve etlerinden yararlanmaz, O bu hayvanlara onlar için boyun eğdirirken, sözkonusu sınırları ve yükümlülükleri belirlerken, kendisine şükretmelerini, doğru yola iletmesinin, gerçeğe ulaştırmasının karşılığı olarak emirlerini ve kendisine yönelik kulluğun sembolize eden işaretleri yüceltmelerini amaçlıyor.

2) Kendilerine farz kılınan ibadetleri en güzel şekilde yerine getiren, en olumlu tavrı sergileyen kimseleri müjdelemesine ilişkin olarak Peygamberimize (s) bir emir yöneltiliyor.

Bu ayetlerde ifade tarzının ve konunun bir devamı niteliğindedir. Aynı zincirin halkası oldukları için Mekke inişli ve Medine inişli olmaları aynı oranda muhtemeldir.

Ayetlerin atmosferinden hareketle kanla işaretlemenin ve üstünlüğünü vurgulamanın sığır ve develere özgü kılınışının altında bir gerçeğe işaret edildiğni görüyoruz. Cahiliye Arapları, koyunları da böyle işaretliyorlardı. Dolayısıyla müslümanların dikkati daha üstün ve daha yararlı olan kurbana çekilmiştir.

Tefsir bilginleri: "Araplar kurban olarak kestikleri deve sığırların etlerini yemezlerdi. "Onlardan yiyin" ifadesi bu geleneği kaldırıyor ve müslümanların kurban etlerinden yemelerini helal kılıyor", demişlerdir. Daha önce bir münasebetle bu değerlendirmeye işaret etmiştik. Bizce olumlu ve dikkate değerdir.[78]

Kurban Kesmenin Hikmeti

"Onların etleri ve kanları kesin olarak Allah'a ulaşmaz ancak O'na sizden takva ulaşır".

Tefsir bilginleri rivayetlere de dayanarak bu ifade ile ilgili şu değerlendirmede bulunmuşlardır; Cahiliye döneminde Araplar kestikleri kurbanların kanlarını Kabe'nin duvarlarına sürerlerdi. Dolayısıyla bu ifade, müslümanlari bu cahili gelenekten uzaklaştırmaya yöneliktir. Biz bu değerlendirmeyi ihtimal dışı görmüyoruz. Bunun yanında yüce Allah'ın kurban ve diğer ibadetlerle ilgili olarak belirlediği işaretlere ilişkin sınırların ve tavsiyelerin amacını açıklamaya yönelik bir ifade tarzı olmasını da ihtimal dahilinde görüyoruz. Amaç kulların kalplerindeki takva duygusunu harekete geçirmek, dolayısıyla günahlardan, sakıncalı şeylerden uzak durup yararlı ve yapıcı (salih) amellere yönelmelerini sağlamaktır.

Ayetin vurgulamak istediği anlam her ne olursa olsun, ifade tarzından İslam şeriatının özüne ve hedefine dikkat çeken oldukça etkili bir mesaj algılanmaktadır. Gerçeklen ulu Allah insanların namazlarından, oruçlarından, kurbanlarından, yüzlerini doğuya veya batıya çevirmiş olmalarından herhangi bir çıkar sağlamaz. Tersine O'nun insanlara emrettiği bu kulluk sunma biçimlerinin arka planında, insanların kalplerinde takva duygusunu uyandırmak, onları hayrı, iyiliği ve salih ameli Ön plana çıkarıcı bir hayat biçimi benimsemeye teşvik etmektir. Kuşkusuz bunda ders alınacak, üzerinde durulacak önemli bir mesaj vardır.[79]

İslam Öncesi Kanunların Önemi Ve Bunların Korunmasının Hikmeti:

İmdi, kurban ibadeti üzerinde bu kadar durulması, Peygamberimizin gönderilişinden önce, hac mevsimi, kulluk kastı taşıyan etkinlikleri çerçevesinde, bu ibadete verilen önemi ortaya koymaktadır. Belki de kurban kesme ibadetinin önemi yoksul Arap kitlelerinin etlerinden ve derilerinden yararlanıyor olmasından ileri geliyordu. Bunu göz önünde bulundurduğumuzda, İslam'da bu geleneğin neden korunduğunun hikmetini anlıyoruz. Kuşkusuz bu gelenek yeni dinin ibadet sistemi içindeki yerini alırken, boğazlama ve adama mekanı bağlamında her türlü şirk belirtisinden arındırılmıştır. Etinden yararlanma hususunda hafifletici açıklamalarda bulunulmuş, kurbandan yararlandırmanın çerçevesi geniş tutulmuştur. Hem kurban sahibinin, hem yoksulların (isteyen ve istemeyen ihtiyaç sahiplerinin) yararlanması hükmü getirilmiştir. Bütün bunlar Kur'an'ın yasama yöntemine uygun gelişmelerdir. Ki bu yöntemin genel olarak geçmişteki geleneklerle sıkı bir ilişkisi vardır. Nitekim Maide sûresinde yer alan bir ayette şöyle buyurulur: "Allah, Beyt-i Haram Kabe'yi insanlar için bir kıyam evi kıldı; haram ayı, kurbanı ve boyunlardaki gerdanlıkları da" (Maide, 97). Gerdanlıklar, hac mevsiminde Allah için kurban edilmek üzere Kabe'ye gönderilen kurbanlık hayvanların boynuna takılırdı. Ayeti-i kerime bu geleneğe Beyt-i Haram ve Haram ay düzeyinde bir önem vermiştir. Kuşkusuz bu şekilde söz konusu geleneğin insan hayatı için oynadığı role dikkat çekilmiştir.[80]

38- Şüphesiz Allah iman edenleri savunur. Gerçekten Allah hain[81] ve nankör olan kimseyi sevmez.

39- Kendilerine zulmedilmesi dolayısıyla[82] onlara karşı savaş açılan mü'mİnlere savaşma izni verildi. Şüphesiz Allah onlara yardım etmeye güç yetirendir.

40- "Onlar yalnızca; Rabbimiz Allah'tır" demelerinden dolayı haksız yere'[83] yurtlarından sürgün edilip çıkarıldılar. Eğer Allah'ın insanların kimini kimiyle defetmesi olmasaydı, manastırlar'[84] kiliseler[85], havralar[86] ve içinde Allah'ın isminin çokça anıldığı mescidler muhakkak yıkılır giderdi. Allah kendi (dinİ)ne yardım edenlere kesin olarak yardım eder. Şüphesiz Allah güçlü olandır, aziz olandır.

41- Onlar ki, yeryüzünde kendilerini yerleştirir, iktidar sahibi kılarsak, dosdoğru namazı kılarlar, zekatı verirler, ma'rufu emrederler, münkerden sakındırırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir.

1) Yüce Allah mü'minleri savunur, onları himaye eder; O'nun emanete ve ahitlere ihanet eden, Allah'ın nimetlerine karşı nankörlük edip ilahhğim inkar eden kimseleri sevmesi, mutlu etmesi ve başarıya ulaştırması mümkün değildir, diye mü'minlere güvence veriliyor, yüreklerine güven duygusu aşılanıyor.

2) Bunu bir ültimatom izliyor: "Rabbimiz tek ve ortaksız Allah'tır demekten başka geçerli bir neden olmaksızın, zulme uğratılarak, saldırılara maruz bırakılarak yurtlarından sürgün edilen ve bundan dolayı savaşmak durumunda kalan müslümanlara izin verilmiştir!" Arkasından şu güvence veriliyor: Allah mazlum müslümanlan zafere ulaştıracak, onlara yardım edecek güce sahiptir. Çünkü O, dinine yardım edenlere yardım etmeyi üzerine almıştır. O güçlüdür, üstün iradelidir. O'nu altedecek kimse yoktur.

3) Zulüm ve saldın karşısında nefsi müdafaa (öz savunma) hakkının verilmiş olmasının gerekçesi de şu şekilde açıklanıyor; Eğer Allah'ın insanlann kimini kimisi ile savması olmasaydı, yani saldırıya maruz kalana, saldırgana karşı çıkmasını, kendini savunmasını ilham etmeseydi, zulüm ve bozgunculuk bütün yeryüzünü kaplayacaktı. Kimse Allah'ı anmayacaktı. Müslümanlara, hıristiyanlara ve yahudilere ait çeşitli mabedler yıkılıp gidecekti.

4) Yüce Allah'ın mü'minlere yardım etmesinin ve onları yeryüzüne egemen (almasının doğuracağı büyük ve önemli gelişmelere dikkat çekiliyor: Mü'minler Allah'a inanmış, hakkı, adaleti ve hayrı birincil hedefleri haline getirmişlerdir. Bu yüce Allah tarafından konulan şeriatın kendilerine yüklediği bir görevdir, bir yükümlülüktür. Dolayısıyla Allah onları yeryüzüne egemen kıldığında, kendilerine güç ve iktidar bahşettiğinde namazı dosdoğru kılarlar, zekatı verirler, iyiliği emredip (yaygmlaştınp) kötülüğü yasaklarlar.

5) Yüce Allah'ın mü'minlere yönelik va'dinin ve yardımının gerçekleşeceğine ilişkin son değerlendirme: Herşey Allah'ın emri doğrultusunda gelişir ve her şey sonunda O'na varır,[87]

Allah'ın Mü'minleri Savunması

"Şüphesiz, Allah iman edenleri sever" diye başlayan ayetler grubunun yeni ve bağımsız bir bölüm niteliğinde olduğu açıktır. Sadece Zemahşeri, bu ayetlerin Medine'ye hicret etmek üzere Mekke'den çıkan ve girişimleri müşrikler tarafından engellenmeye çalışıldığı için savaşmak durumunda kalan bir grup müslüman hakkında indiğini söylemiştir. Ama buna ilişkin bir kaynaktan ya da dayanaktan söz etmemiştir. Tefsir biliminin Önde gelen isimlerinin büyük çoğunluğunun kanaati şöyledir:[88] İslam çağrısının başladığı ilk dönemlerde müslümanlar Mekke'li kafirlerin baskısına maruz kaldıkları zamanlarda gidip Rasulullah (s)'tan onlara karşılı verme ve savaşma iznini isterlerdi. Rasulullah (s) ise onlara sabretmeyi tavsiye eder ve şöyle derdi: "Allah bana savaşma iznini vermedi". Daha sonra Medine'ye hicret edilince savaşla ilgili inen ilk ayetler olarak bunlar nazil oldu.

Ayetlerin içeriği, Medine inişli olduklarına ilişkin[89] görüşü pekiştirici niteliktedir. Şu kadarı var ki, ayetlerde savaşa izin verildiğine ilişkin net bir ifade yoktur. Sadece istekleri dışında ve haksız yere yurtlarından sürülen kafirlerin eziyetlerine maruz kalan, zulme uğratılan, saldırıların hedefi haline gelen müslümanların varlığından söz ediliyor. Ancak şunu diyebiliriz: Ayetlerin içeriğinden ve ifade tarzından daha önce izin verilmezken, bu ayetlerde savunma amaçlı cihada izin verildiğine ilişkin bir sonuç çıkarılabilir. Nitekim Casiye sûresinde yer alan: "İman edenlere de ki: Allah'ın günlerini um-mayanları bağışlasınlar" (Casiye, 14) ayetini incelerken, yukarıdaki ayetlerin konuya ilişkin olarak inen ilk ayetler olduğunu söylemiştik.

Grubu oluşturan ilk ayette, açıkça müslümanların savaştıklarından sözediliyor. Ancak müşrikler tarafından gerçekleştirilen bu saldırıların, Mekke döneminde müslümanlara karşı toplu bir savaş hali gibi mi gerçekleşti, yoksa onların Mekke'den çıkışlarından sonra mı gerçekleşti bilinmiyor? Bununla ilgili bir rivayete de rastlayamadık. Ayet-i kerimenin bu şekilde tasvir ettiği bu manzara ile bazı zayıf müslümanların zaman zaman Mekke'de uğradıkları baskılar mı kastediliyor? Yoksa hicret sonrası saldırı ve savaşlar mı kastediliyor? Rivayetler arasında buna açıklık getirecek bir ifade bulamadık. Sûrede ayrıca Allah yolunda hicret edip sonra ölen veya öldürülen kimselerden övgüyle söz ediliyor. Ayetin Medine inişli ve erken dönemde inmiş olması muhtemeldir. Ayrıca bu türden herhangi bir saldırıya da işaret edilmiş olabilir.

Eğer bu ayetlerin Medine inişli olduklarına ilişkin yaklaşımımız doğruysa bu ayetler, hicretten sonra kafirlerin geçmişte kendilerine karşı takındıkları bir münasebetle hatırlatılması amacına yönelik olarak buraya yerleştirilmişlerdir, demektir.

Ayetlerin Medine inişli olduklarına ilişkin görüşü daha doğru bulmamıza karşın Mekke inişli olmaları da muhtemeldir. Kuşkusuz bu sûrenin bütünüyle Mekke inişli olması ihtimaline bağlıdır. Bu durumda ayetlerin içerdiği müslümanların kafirler tarafından eziyete uğratılan mazlumlar oldukları ve Allah'ın da onlan savunduğu şeklindeki açıklama güven aşılamaya ve konumlarını pekiştirmeye yöneliktir. Dolayısıyla yurtlarından çıkarılışlarına ilişkin ifade ile de kafirlerin baskısı sonucu Habeşistan'a hicret etmeleri kastedilmiştir. Yüce Allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir.

Ayetlerin içeriğinden ve atmosferinden bu hitaba ve izne konu olanların özellikle hicret eden mü'minler olduklar anlaşılıyor. Bundan da anlaşılacağı gibi, Rasuluilah (s) Medine'ye yerleştikten sonra ve Bedir savaşı öncesinde düşmanı-gözlemek üzere keşfe çıkardığı müfrezeler, rivayetlerden algıladığımız kadarıyla sadece bu müslümanların durumu ile uyuşmaktadır[90]. Şu ayet-i kerime de bu değerlendirmeyi destekler niteliktedir: "Şüphesiz iman edenler, hicret edenler ve Allah yolunda cihad edenler: İşte onlar, Allah'ın rahmetini umabilirler. Allah bağışlayandır, esirgeyendir" (Bakara, 218). Bu ayet-i kerime Mekke sınırlarına yakın Nihle vadisinde Abdullah b. Cahş komutasındaki müfreze ile müşrikler arasında geçen bir çatışma üzerine inmişti. Öyle anlaşılıyor ki, bu o-lay haram aylardan biri olan Receb ayı içerisinde meydana gelmişti[91]. Müşrikler bu olayı peygamber efendimiz ve mü'minler aleyhinde kullanmaya ve onları haram ayın dokunulmazlığına saygı göstermemekle suçlamaya başladılar. Bunun üzerine yukarıdaki ayet indi. Bundan önceki ayette ise yaşanan olayın gerekçesi müşrikler müslümanlara eziyet ediyorlardı. Mekkedeyken onlara Mescid-i Haram yanında ve haram ayın içinde dinden döndürme amaçlı baskılar uyguluyorlardı, şekiinde açıklanıyor: "Sana haram olan ayı, onda savaşmayı sorarlar. De ki: "Onda savaşmak büyük bir günahtır. Ancak Allah kalında Allah'ın yolundan alıkoymak, onu inkar etmek, Mescid-i Haram'a engel olmak ve halkını oradan çıkarmak daha büyük bir günahtır. Fitne adam Öldürmekten be-terdir. Eğer güç yetirirlerse, sizi dinimizden geri çevirinceye kadar sizinle savaşmayı sürdürürler; sizden kim dininden geri ve kafir olarak ölürse, artık onların bütün işledikleri dünyada da ahirette de başa çıkmıştır ve onlar ateşin halkıdır, onda süresiz kalacaklardır" (Bakara, 217).

Şunu da vurgulamakta yarar vardır: Bu açıklama, ayetlerin Mekke inişli olmaları ihtimaline yönelik bir dayanak olarak algılanmamalıdır. Pekâlâ müslümanlar, Medine'ye hicret ettikten sonra, intikam amaçlı operasyonlarına dayanak olarak bunu ileri sürmüş olabilirler.[92]

Ayetlerin Kapsadığı Etkili Ve Evrensel Mesajlar

İncelemekte olduğumuz ayetler, çeşitli direktifler, kurallar ve sonuçlar kapsamaktadır. Toplumsal ve genel nitelikli bu olgular evrensel, derin, etkili ve birçok bakımdan hayranlık uyandırıcıdır. Ayrıca en ideal biçimiyle İslam'ın egemenliği altında gelecekte insanlık aleminin alacag! şekle de göndermede bulunuluyor. Ayetlerden sırasıyla şu direktifleri ve mesajları algılıyoruz:

1) Zulme uğrayan, saldırıya maruz kalan, özgürlüğü ve insan haklan elinden alınan ve saygınlığı ayaklar altına alınanlar, zulüm ortadan kalkıp haklarını, özgürlüklerini ve onurlu hayat haklarını garantiye alana kadar kendilerini savunma, zulme başkaldırma haklan vardır.

2) Saldırganlığı ve zulmü bertaraf etme ve bu hususta dayanışma içinde olma top-

lumsal bir zorunluluktur. Özgürlüğün, insan haklarının, adaletin ve tam güvenliğin garanti altına alınması için bundan başka seçenek yoktur.

3)Temelde ya da sonuç itibariyle savunma nitelikli olmayan her savaş, zorbalığa da-yanıyordur, İnsan haklarının can güvenliğinin ve toplumsal çıkarların ihlali anlamına gelir.

4)Yapıcı, salih mü'mİnlere, Allah'ın yardımcıları olduğu kendilerini desteklediği ve yeryüzüne egemen kdacağı güvencesi veriliyor, Bunların egemenliğinde birilerinin üstünlük taslamasına, sömürgeciliğe, soygunculuğa, müstekbirliğe fırsat verilmez. Salih mü'minlerin egemen olduğu bir yeryüzünde zulüm, saldırganlık, tahakküm ve kula kulluk olmaz. Orada Allah'ın dinî hayata geçirilir sırf Allah'a yönelik kulluğun bir ifadesi olarak namaz kılınır, yoksullara muhtaçlara ve fakirlere zekat verilir. Böylece sosyal adalet gerçekleştirilir. İnsanın doğuştan getirdiği iyi özelliklerle uyuşan (maruf), hayır, iyilik, yapıcılık, hak, adalet, onurluluk ve eşitlik emredilir. İnsanın öz yaratılışı gereği tiksindiği (münker), kötülük, bozgunculuk, yıkıcılık, tembellik, avarelik, zorbalık, onursuzluk, zulüm, günah ve iğrenç şeyler yasaklanır. Diğer bir ifadeyle salih mü'minlerin egemenliklerinin gölgesinde faziletli bir toplum kurulur.

Bunun yanında incelediğimiz ayetler grubunun son ayetinin atmosferinden ve ruhundan şu mesaj algılanıyor: Yüce Allah'ın yeryüzüne egemen kılması sonucu, salih mü'minlerin yapıp ettikleri, Allah'ın dininin kendilerine kazandırdığı özelliklerdir. Bundan hareketle diyebiliriz ki: Allah tarafından yeryüzüne egemen kılındıktan sonra bu tür olumlu faaliyetler içinde olmayan müslümanlar, Allah'ın dininin müslüman kimselere kazandırdığı özellikleri ihlal etmişlerdir; böylece yüce Allah'ın doğru, ihlash müslümanlar için çizdiği sınırların kazandırdığı yapıcı özelliklerin dışına çıkmışlardır. Hiç kuşkusuz Kur'an ayetlerinin içerdiği bu mesajda da bir etkileyicilik, kararlılık ve tavizsiz bir hayata yönelik bir direktif vardır.[93]

Zulüm Kavramı Ve Boyutları

Daha önceki münasebetlerde kaçırdığımız bir fırsatı, şimdi değerlendirerek, zulüm kavramı üzerinde bir parça durmak istiyoruz: Bu kelime ve türevleri Kur'an-ı Kerim'de üç yüz küsur kere geçmektedir. Bu da vahyin inişine esas oluşturan ilahi hikmetin konuya verdiği önemi ve bu kavramın kapsamına giren adaletin zıddı zorbalık, doğru yolun zıddı sapıklık, cana kıyma, kendine ve başkasına zarar vernıe, insanların özellikle zayıfların özgürlüklerine, haklarına, mallarına ve kanlarına tecavüz etme, insanları sömünne, tahakküm etme, Allah'ın dinine ve yoluna girme önerilerine karşı büyüklük kompleksi ne kapılma, günah işleme ve hakları- gasbetme gibi suçların diğer bir ifadeyle bütün kötülük ve hayasızlıkların tedavisine, ortadan kaldırılmasına gösterdiği özeni ortaya koymaktadır. Zulmü en yaygın biçimiyle somutlaştıran ifadeler içeren ayetleri kapsayan bir çok sûrede, kelimenin içerdiği değişik anlamıyla birlikte zulüm ve zalimlere sert eleştiriler yöneltiliyor. Zalimler aşağılayıcı saldırılara maruz bırakılıyor, lanetler yağdırılıyor. Dünya ve ahirette uğrayacakları onur kırıcı, rezil hayata işaret ediliyor. İçinde bulundukları durumun iğrençliği yüzlerine vurularak, ezilen kitleler, bunlarla mücadeleye her yola başvurarak, zalimlere boyun eğmemeye, karşılarında susmamaya davet ediliyorlar. Zalimlere karşı yürütülecek mücadelenin onur, saygınlık, hak ve Allah'ın dinine yardım etme mücadelesi olduğu vurgulanıyor. Zulüm karşıtı mücadelenin saflarında yer almamanın günah, kötülük, alçaklık ve onursuzluk olduğu, zalimleri cesaretlendirdiği, azgın-laştırdığı belirtiliyor. Bunun altında zulüm ve zalimler sorununu çözücü, zulüm ve zalimlerden kaçınmayı öngören bir Kur'an mesajı yatmaktadır. Kuşkusuz bu, Kur'anın eşsiz ifade tarzının bir özelliğidir.[94]

42- Eğer seni yalanlıyorlarsa, onlardan önce Nuh, Ad, Se-mud kavmi de yalanlamıştı.

43- İbrahim'in kavmi ve Lut'un kavmi de.

44- Medyen halkı da. Musa da yalanlanmıştı. Böylelikle Ben, o inkar edenlere bir süre tanıdım, sonra onları yakala-yıverdim. Nasılmış beni inkar etmek.

45- Zulmediyorken yıkıma uğrattığımız nice ülkeler vardır ki, şimdi onların altlan üstlerine gelmiş[95] ıpıssız durmakta,[96]' kullanılmaz durumdaki terkedilmiş'[97] yüksek sarayları çın çın ötmektedir.

46- Yeryüzünde gezip dolaşmıyoıdar mı, böylece onların kendisiyle akledebilecek kalpleri ve işitebilecek kulakları oluversin? Çünkü doğrusu gözler kör olmaz, ancak sinelerdeki kalpler körelir.

Bu ayetlerde;

1) Hitab Peygamberimize yöneltiliyor: Şayet kafirler onu yalanlıyorlarsa, kuşku yok ki, daha önce gelmiş geçmiş Nuh, Ad, Semud, İbrahim, Lut ve Medyen kavmi gibi kafir topluluklar da peygamberlerini yalanlamıştı. Musa da yalanlanmıştı. Bunun üzerine yüce Allah, peygamberlerini yalanlayan kafirlere az bir süre tanıdı, sonra onları suç üstü yakaladı. Allah'ın tepelemesi pek şiddetliydi, silinmez izler bırakmıştı.

2) Kafirleri azarlamaya yönelik ifadeler içeren bir hatırlatmada bulunuluyor: Yüce Allah zalim oldukları için nice ülkeyi yıkıma uğratmıştır. Şehirlerinin altı üstüne gelmiş, yerle bir olmuştur. Bunun sonucunda nice kullanılır haldeki kuyu kurudu, kullanılmaz hale geldi. Görkemli saraylar çın çın ötüyor. Mutlulukları yüzlerinden okunan neşeli saray halkının yerinde şimdi yeller esiyor.

3)Ardından bazı sorular yöneltiliyor. Eleştiri, yadsıma, azarlama nitelikli bu sorularda peygamberi yalanlayan kafirler yeryüzünde hiç dolaşmadılar mı, geçmişte yüce Allah'ın kendilerine benzeyen zalim toplulukları tepelemesinin izlerini görmediler mi? Ya da onların başına gelenlerle ilgili haberleri duymadılar mı ki ibret almıyorlar? biçiminde duyarsızlıkları, anlayışsızlıkları dile getiriliyor. Eleştiri ve azarlama nitelikli bu ifadeden, ayete muhatab olan Arapların, gelip geçmiş toplulukların (Ad, Semud vs.) çöldeki harap yurtlarını bildikleri, onların üzerine inen yıkıma uğpatıcı ilahi azabın izlerini gözlemledikleri anlaşılıyor. Üstelik bu yıkımın, ilahi bir azabın sonucu gerçekleşmiş olduğunu da biliyorlardı.

4) Buna rağmen, Kur'an'a muhatap olan ve geçmişteki benzeri toplulukların başına gelen akibeti bizzat gözlemleme imkanını bulan Arap müşriklerinin, bunlardan gerekli dersleri çıkarmayışlarının, öğüt almayışlarının sebebi, eleştirel bir üslupla ve gerekli değerlendirmelere fırsat bırakacak şekilde açıklanıyor: Kalpleri hakka karşı körelmiştir, hak içerikli mesajdan çevirilmiştir. Kalbi böyle olanın, gözünün görüyor olması bir anlam ifade etmez.

Bu ayetlerin inişini gerekçelendim!eye yönelik özel bir münasebete dikkat çeken herhangi bir rivayete rastlamadık. Ayrıca ayetler grubunun genel akıştan kopuk bağımsız bir konuyu ele almadığı da açıktır. Muhataplar kafirlerdir; eleştiri okları onlara yöneliktir ve bildikleri gerçekler hatırlatılıyor. Ayrıca kafirlerin bu olumsuz tavırlarına, hak içerikli mesajı yalanlamalarına karşılık Peygamberimize (s) moral destek sağlanıyor. Bu ayetlere ve sonrasına damgasını vuran Meleke döneminin kendine özgü atmosferi son derece belirgindir. Bize öyle geliyor ki, bu ayetlerde, daha Önce (24. ayet ve sonrası) ele alınan konu bir kez daha irdeleniyor. Hatırlanacağı gibi ayetlerde davet hareketinin belli başlı konularından biri inceleniyordu. Yani ölümden sonra diriliş gerçeğini hatırlatarak uyarma yani... Bunun yanında, şeytanın vesveselerine kapılarak ya da Allah'a iman etmeyi kişisel hedeflerine ulaşmak için bir koruyucu kalkan olarak kullanmak suretiyle sapıtan kitlelerin dikkati çekiliyordu. Buna bağlı olarak kafirlerin ve mü'minlerin ahiret-te karşılaşacakları akıbetler tasvir ediliyordu. İster Mekke inişli olsun, ister Medine inişli olsun. 24. Ayet ve sonrası bir "ara söz" işlevini görüyordu. Bu durum Kur'anın Mekke'de inen kısmının belirgin Özelliklerindendir.[98]

47- Onlar senden, azabın çarçabuk getirilmesini istiyorlar; Allah va'dine kesin olarak muhalefet etmez. Gerçekten senin Rabbinin katında bir gün, sizin saymakta olduklarınız-dan bin yıİ gibidir.

48- Nice ülkeler vardır ki, zulmediyorken ben ona bir süre tanıdım, sonra yakalayıverdim; dönüş yalnızca banadır.

Bu iki ayette;

1) Kafirlerin yüce Allah'ın va'dettiği azabın bir an Önce başlarına gelmesini istedikleri anlatılıyor.

2) Bu isteklerine bir karşılık olarak yüce Allah'ın va'dettiği azabı gerçekleştireceği vurgulanıyor.

3) Yüce Allah'ın katında bir tek günün, insanların hesaplaya geldikleri bin gün kadar olduğu hatırlatılıyor.

4) Bir uyarı olsun diye kafirlere şu gerçek anlatılıyor: Kendilerinden önce de nice topluluklar, azgmlaşarak inkarcı bir tutum sergilemişlerdi. Yüce Allah, onlara az bir süre tanımış sonra da suç üstü yakalayıvermişti. Herşey eninde sonunda Allah'a dönecektir.

Bu iki ayetin ifade tarzı ve içerik bakımından önceki ayetlerle bir bütünlük oluşturduğu açıktır.

Kafirlerin azabın bir an önce başlarına gelmesini istemelerinin bir tür meydan okuma olduğu gerçeği de bir diğer belirgin husustur.

Kafirlerin bu tavırlarına Mekke inişli sûrelerde sık sık göndermede bulunulur. Bu ayette olduğu gibi uyarı, hatırlatma ve eleştiri nitelikli cevaplarla bu meydan okuyuşlarına karşılık verilir.

İlk bakışta da fark edildiği gibi ilk ayette değinilen günler, insanların dünya hayatında yaşadıkları sürenin kısalığını vurgulamak için kullanılmıştır. Bundan sonra ahirette daha uzun ve daha kalıcı bir azapla karşılaşacaklardır. Yine sözkonusu azabı ertelemenin de onların sandığı gibi olmadığı vurgulanıyor, Çünkü Allah'ın katında zamanın kısalığı ve uzunluğu birdir...

İkinci ayette ise, meydan okumalarına sert bîr karşılık veriliyor: Eğer Allah'ın va-adedilcn azabının geciktiğini, ayrıca caydırıcı ve koruyucu güce sahip bulunduklarını düşünüyorlarsa, sakın bunu yüce Allah'ın sözünden döndüğü biçiminde yorumlamasın-lar. Çünkü Allah bu taktiği geçmişteki kafir topluluklar için de uygulamıştı: Önce süre verir, sonra da suç üstü y akalayı verir...

İncelemekte olduğumuz iki ayetin üslubu, önceki ayetlerle birlikte bunların bir tartışma sahnesini canlandırdıklarını ortaya koymaktadır. Hz. Peygamberle kafirler arasında yaşanan bu tür tartışmalar, Mekke inişli sûrelerin kapsamında sıkça sahnelenir.[99]

49- De ki: Ey insanlar, gerçekten ben sizin için yalnızca bir uyarıcıyım.

50- Buna göre, iman edip salih amellerde bulunanlar, onlar için bir bağışlanma ve üstün bir rızık vardır.

51- Ayetlerimiz konusunda acze düşürücü çabalar harcayanlar, alevli ateşin halkıdır.

Bu ayetlerde Rasulullah insanlara misyonunun özünü açıklaması yönünde bir direk tif veriliyor. Buna göre O bir uyarıcıdan başka bir şey değildir. Onun görevi, insanlara doğru yolu göstermek, sapıklıktan ve azgınlıktan sakındırmaktır. Dolayısıyla doğru yolu bulan, Peygamber'in çağnsına olumlu karşılık veren salih mü'minler, Allah tarafından bağışlanacaklardır. Ama tek ve ortaksiz Allah'a kulluk sunmaya, O'nun ayetlerine ve Rasulünün sunduğu mesaja inanmaya ilişkin çağrıya karşı olumsuz bir tavır takınan mesajın yayılmasını önlemek için pasifize etmeye yönelik girişimler içinde bulunanlara gelince, onlar cehennem halkıdır.

Bu ayetlerin de önceki ayetlerle konu ve ifade bütünlüğü içinde olduğu açıktır. Ayetlerin iskeletini oluşturan çağn, Mekke inişli sûrelerde sıkça yinelenir. Çünkü o dönemde bunu gerektirici tavırlar sık sık gündeme gelmiştir. Buradan hareketle bu ayetlerin bir tartışma sahnesini oluşturan bir zincirin halkası olduğunu söyleyebiliriz.[100]

52- Biz senden önce hiç bir Rasul ve Nebi göndermiş olmayalım ki, o bir dilekte bulunduğu zaman[101] şeytan onun dileğine[102] bir takım arzular katıp bırakmış olmasın. Ama Allah, şeytanın katıp bırakmalarını giderir,

sonra kendi ayetlerini sağlamlaştırıp, pekiştirir. Allah gerçekten bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.

53- Şeytanın katıp bırakmaları, kalplerinde hastalık olanlar ve kalpleri duyarlılıktan yoksun bulunanlara Allah'ın bir deneme[103] kılması içindir. Şüphesiz zalimler uzak bir ayrılık içindedirler.

54- Bir de kendilerine ilim verilenlerin bunun hiç tartışmasız Rablerinden olan bir gerçek olduğunu bilmeleri için; böylelikle ona iman etsinler ve kalpleri ona tatmin bul-muş[104] olarak bağlansın. Şüphesiz Allah, iman edenleri dosdoğru yola yöneltir.

55- İnkar edenler İse, kıyamet saati onlara apansız gelinceye veya kesintiye uğramış[105]' bir günün azabı onlara yeti-şinceye kadar ondan yana şüphe içinde kalacaklardır!

56- Mülk o gün yalnızca Allah'ındır. O aralarında hükmedecektir. Artık iman edip salih amellerde bulunanlar; nimetlerle donatılmış cennetler içindedirler.

57- İnkar edip ayetlerimizi yalanlayanlar; artık onlar için aşağılatıcı bir azap vardır.

Ayetlerin üslubu emredici, direktif verici niteliktedir. Başlangıçta hitab, Peygamberimize yöneltiliyor.

Gördüğümüz kadarıyla aşağıdaki hususlar dikte ediliyor:

1) Peygamberimizden Önce Aliah tarafından görevlendirilmiş hiç bir resul ve nebi yoktur ki bir şey arzulamasın ve şeytan onun arzusunun gerçekleşmesine giden yola dikilmesin.

2) Ama yüce Allah, Rasulünü veya Nebisini destekler ayetlerini sağlamlaştırır, şeytanın hile ve desiselerini etkisiz hale getirir.

3) Şeytan ancak kalplerinde hastalık bulunanlar, kalpleri duyarlılığını yitirmiş olanları kandırabilir. Şeytanın bu tür insanların içine attığı düşünceler, onlar açısından bir tür sınama aracıdır, onlar da şeytanın telkinlerini içtenlikle kabul ederler. Bunun nedeni karakterlerinin bozuk ve kalplerinin hastalıklı olmasıdır. Bu tür zalimlerin hakka karşı amansız bir muhalefet yürütmeleri, inatla karşı çıkmaları geleneksel bir tutumdur.

4) Kendilerine ilim ve anlayış verilenlerse, Rasulün ve Nebinin sunduğu sağlamlaştırılmış ayetlerin Rablerinden gelen gerçeğin kendisi olduğunu kavrarlar. Hak içerikli ilahi mesaja inanır, onu kılavuz edinirler. Kalpleri derin bir saygı duygusu ile ürperir.

5) Yüce Allah, dosdoğru yoluna ancak çağrısına olumlu karşılık veren mü'minleri iletir. Onların bu tutumları kuşku yok ki yüce Allah'ın kendilerine bahşettiği bilgi ve anlayışın bir sonucudur. Çünkü onlar özü itibariyle iyi niyetli, samimi ve sağlam yürekli kimselerdir. Kafirler ve müzmin muhalifler geleneksel kuşkulan, kararsızlıkları, bundan doğan bunalımları içinde kıyametin ya da ecellerinin gelip çatmasına ya da Allah'ın azabının gelip çatmasına kadar bocalayıp dururlar. Bu öyle bir gündür ki bir benzeri, sonrası olmayacaktır. Dehşeti benzersizdir, görülmemiş türdendir. Vaadedilen gün gelip çatınca onlara yeni bir fırsat da tanınmayacaktır.

6) O gün hüküm, iktidar ve yargı Allah'ın tekelindedir. İnsanlar arasında son hükmünü verir: İnanıp salih (yapıcı) ameller işleyenleri nimet cennetlerine yerleştirir. İnkar edip Allah'ın ayetlerini alaya alanlar içinse, onur kinci bir azap ön görür.[106]

Garanik Olayı

"Biz senden önce hiç bir Rasul ve Nebi göndermiş olmayalım ki, bir dilekte bulunduğu zaman..."

Tefsir bilginleri[107] bu ayetlerin inişi ile ilgili olarak gerek İbn-i Abbas'tan ve gerekse başkalarından bazı rivayetler aktarmışlardır. Bu rivayetlerde şu hususlar dile getirilir: Peygamberimiz (s) soydaşlarından sert bir karşılık görünce, kendisi ile soydaşları arasındaki gerginliği yumuşatacak bir yakınlık oluşmasını sağlayacak ayetlerin inmesini te-

menni etti. Bir gün Kabe'nin içinde mü'minlerie birlikte namaz kıhyorken, Necm sûresi indi; "Gördünüz mü haber verin; Lai ve Uzza'yi ve üçüncü olan Menaî'ı?" (Necm, 79-20) ayetinin ardından "Onlar yüce kuğulardır ve onların şefaati umulur" deyiverdi. Secdeye gidince de müşrikler de onunla birlikte secdeye gittiler ve "bizim ilahlarımızı kabul etti" dediler. Bunun üzerine Cebral'i bu tavrını eleştirmek üzere İsra sûresinde yer alan şu ayetleri indirdi: "Onlar neredeyse, sana vahyetliğimizden başkasını bize karşı düzüp uydurman için seni fitneye düşüreceklerdi; o zaman seni dost edineceklerdi. Eğer biz seni sağlamlaştırmasaydik. andolsun onlara az bir şey eğilim gösterecektin. Bu durumda biz sana hayatın da kat kat ölümün de kat kat acısını tattırırdik; sonra bize karşı bir yardımcı bulamazdın" (İsra, 73-74). Bunun üzerine Peygamberimiz (s) büyük bir üzüntü duydu. Ardından yüce Allah, incelemekte olduğumuz ayetleri indirerek onun üzüntüsünü giderdi. Mekke'de yaşanan bu olay, Habeşistan'a göç eden ilk muhacirlerin geri dönmelerine neden oldu. Onlar olayı duymuş ve Kureyşlilerin müslüman olduklarını sanmışlardı. Bazı rivayetlerde, söz konusu "onlar yüce kuğulardır ve onların şefaati umulur'1 sözünü şeytan söylemiştir, deniyor. Bazısında da garanik olayının Necm süresinin indiği sırada yaşandığı belirtilir.

Bu rivayetler bağlamında İbn-i Abbas'ın "temenna" kelimesini okudu "Umniye" kelimesini de okumak şeklinde anlamlandırdığı ve bu değerlendirmesinde de Bakara sûresinde yer alan şu ayete dayandığı ifade edilir: "Onlardan bir kısmı ümmidir. Kitabı bilmezler; bildikleri bir sürü asılsız şeylerden başkası değildir ve yalnızca zannederler" (Bakara, 78).

Birçok tefsir bilginin de[108] vurguladığı gibi bu rivayetlerin ravi zinciri son derece zayıftır. Kaldı ki, rivayetlerin konusu da zayıftır, dayanaksızdır. Bir kere risaletinin temel esprisini, şirke ve düzmece ilahlara savaş açma şeklinde formüle eden bir peygamberin böyle bir söz söylemesi, böyle bir şeyi yapması mümkün değildir. Ona inen Kur'an, yoğun olarak şirk ve Allah'a ortak koşulan düzmece ilahlar konusu üzerinde durur ve bunun mesnetsizliğini vurgulamaya yönelik son derece etkili, kesin vurgulu ifadeler kullanır. Bu olay, peygamberliğin masumiyeti ile de çelişir. Yüce Allah bu niteliği özellikle mesajının sunulmasına özgü kılmıştır. O, Rabbinden gelen vahyi hatasız ve doğru biçimde aktarmakla yükümlüdür ve Allah da bunu sağlamayı garantilemiştir. Rivayetler ifade tarzı ve boyutları bağlamında da zayıf ve mesnetsizdirler. Çünkü konuyla ilgili ilk ayet ve bu ilk ayetle ahenk oluşturan diğer ayetler üzerinde biraz düşünülünce, irdeleyi-ci bir gözle bakınca bu şekilde yorumlarım al arının mümkün olamayacağı görülür. Üstelik böyle bir olayın gerçekleştiğini varsaymak, ayetleri bu varsayımı esas alacak biçimde algılamam şeytanın bütün Nebi ve Rasullerin sözlerinin arasına, Allah'ın indirdiklerinin dışında kendi sözlerini de kattığım ve bunlara okuttuğunu kabul etmek anlamına gelir. Bu aynı zamanda "şeytanın tüm peygamberlere kendi sözlerini söyletmiş olması bir evrensel kuraldır" sonucunu doğurur ki bu garip olduğu kadar, tutarsız bir değerlendirme olur. Bu bile rivayetin sahih olmadığını göstermek bakımından yeterli bir kanıttır. Rivayet ortam ve konjonktiircl koşullar açısından da zayıftır, dayanaktan yoksundur. Çünkü bu demek oluyor ki, Hz. Peygamber ve ashabı müşriklerin ele basılarının gözleri önünde Kabe'nin içinde cemaatle namaz kılıyorlardı ve kimse de buna bir tepki göstermiyordu. Ayetlerin, Peygamberimizin ve ashabının müşriklerden ağır işkenceler ve baskılar gördükleri bir sırada indiğini gözönünde bulundurduğumuzda, böyle bir hoşgörünün mümkün olmadığını söyleyebiliriz. Taberi, Nisaburi, İbn-i Kesir, Beğavi, Nesefi ve Razi gibi birçok tefsir bilgini ve araştırmacı kıssayı, rivayeti zinciri ve içerik bakımından asılsız olarak nitelemişlerdir. Bu konuda kendi değerlendirmelerinin dışında başka alimlerin de sözlerini aktararak rivayetteki iddiaları çürütmüşlerdir.

El-Kasımi'nin tefsirinde rivayetin üslubu, içeriği ve ravi zincirine yönelik güçlü eleştiriler içeren bir bölüm ayrılmıştır. Değerlendirmeler bağlamında Kadı İyaz, Ebube-kir el-Bezzar, Ebubekir el-Bakıllani, İmam ibn-i Teymiye, Fahru'r-Razi, Beyhaki ve İ-mam Muhammed Abduh'un rivayete yönelik eleştirel görüşlerine yer verilmiştir.

Bütün bunlara bakarak ayetlere ilişkin değerlendirmelerimizin doğru olduğunu düşünüyoruz. Bizce incelemekte olduğumuz ayetler önceki ayetlerden kopuk değildirler. Her iki ayetler grubunu birbirine bağlayan öğeler her iki grubun da değerlendirme, inanan yürekleri pekiştirme, eziyetler karşısında moral destek sağlama, kafirlere eleştiriler ve müzminlere müjdeler sunma nitelikli olmasıdır. Nitekim önceki ayetlerde, kafirlerin ilahi mesaj karşısındaki tutumları, Allah'ın ayetlerini yalanlamaları ve Peygamberimize (s) meydan okumaları anlatılmış, sonunda Rasulullah'ın temel misyonunun uyarma ve müjdeleme olduğu vurgulanmıştı. Bu ayetlerse bir tür değerlendirme işlevini görüyor ve bu bağlamda şu gerçeği vurguluyor: Her Nebi ve Rasul bütün insanların kendisine sunduğu ilahi mesaja inanmasını arzu etmiştir. Nitekim Rasulullah da bunu arzulamış, öyle ki, bu arzusu gerçekleşmeyince ya da gecikince son derece üzülmüştür. Bu durumu bir çok ayet-i kerime dile getirmiştir. Ayrıca şeytan insanlara çeşitli vesveseler telkin ederek bu arzunun gerçekleşmesine giden yolun önüne dikilmiştir. Kafirlerin hak içerikli mesaja karşı şiddetli bir muhalefet yapmaları, hakkı ve hak ehlini taciz edici girişimler içinde olmaları, mesnedsiz inkarları bu vesveselerin sonucudur. Şunu da unutmamalı ki, şeytan sadece pis karakterli suçlular üzerinde etkili olabilir. Peygamberlik misyonunun temsil ettiği aydınlığı görüp onunla doğru yolu bulan iyi niyetli kimseler üzerinde bir etkinliğinini olması mümkün değildir. Böyle olunca da ayetlerin, Rasulullah'ın yüreğini pekiştirmeye, müslümanlara moral destek sağlamaya ve kafirleri ağır bir şekilde eleştirip uyarmaya yönelik olduğu belirginlik kazanıyor.

Bu ayetlerden sonra Allah yolunda hicret eden sonra öldürülen veya Ölen kimselere güzel bir rızik ve hoşnut kalınacak bir yurt vaadeden ayetler yer alıyor. Bu yüzden insanın aklına, Peygamberimizin ve mü'minlerin Kureyş I ilerden gördükleri bunca eziyet ve baskıdan sonra, peygamberimizin Kureyşlilerden ümidini kesmesinin ardından Medine'ye hicret etmeye hazırlandıkları bir sırada bu ayetlerin inmiş olabileceği ihtimalini getiriyor. Daha önce de işaret ettiğimiz gibi, Rasulullah (s) çok arzuladığı, şiddetle temenni ettiği halde Kureyşilerin hidayetine yönelik bunca çabasının harcadığı büyük emeğin sonuçsuz kalmasından büyük üzüntü duyuyordu. Bu ayetler, işte bu atmosferde onu teselli etmek, meselenin bu kadar büyütülmemesi gerektiğini vurgulamak üzere inmiştir. Bu ayetlerde Hz. Peygamber (s)'in kendisinden Önceki Nebi ve Rasullerin durumlarının bu konuda bir örnek oluşturduğu hatırlatılıyor. Yüce Allah bunlara akıl, bilgi ve dengeli bir hayat tarzı bahsetmiştir. Bu yüzden hak içerikli mesaja iman etmiş ve kalpleri derin bir saygı ile ürpererek tek ve ortaksız İlah'a kulluk sunmuştur. Öyle ki, bu tahminimiz pratikte yaşanmamışsa bile Rasulullah ve ashabının büyük acılar çektiği bir ortamda kendilerine ileriye ilişkin bu müjdeler verilmiştir diyebiliriz. Bununlar beraber yüce Allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir.[109]

58- Allah yolunda hicret edip öldürülen veya ölenlere gelince muhakkak Allah onları güzel bir rızıkla nzıklandıra-caktır. Şüphesiz Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır.

59- Onlan kendisinden gerçekten hoşnut kalacakları bir yere sokacaktır. Şüphesiz Allah bilendir, halimdir.

60- İşte böyle; her kim kendisine yapılan haksızlığın ben-zeriyle karşılık verir[110] sonra aleyhine "azgınlık ve saldırıda" bulunulursa Allah mutlaka ona yardım eder. Şüphesiz Allah, affedicidir, bağışlayıcıdır.

Bu ayetlerde:

1) Allah yolunda hicret edenlere güvence veriliyor, büyük bir ödüle kavuşacakları müjdesi veriliyor. Buna göre hak esaslı dinlerine sıkı sıkıya sarılarak hicret edenler, bunun sonucunda öldürülen veya ölenler için Allah katında büyük bir ödül vardır. Allah onları güzel bir nzıkla rızıkiandıracaktır. O, rızık verenlerin en hayırhsıdır. Onları hoşnut olacakları bir yurda yerleştirecektir. Allah'ın bu ikramından dolayı gözleri aydın olacaktır. Kuşkusuz yüce Allah insanların niyetlerini ve yapıp ettikleri amelleri bilir. Geniş hilmi ve merhameti uyarınca onlara hakettiklerini verir.

2) Yüce Allah zulüm ve azgınlığa misliyle karşılık verme haklarını kullandıklarında zulme ve baskıya uğrayan kullarına yardım edeceğini, onları destekleyeceğini vaadcdi-yor. Çünkü Allah affedicidir, bağışlayıcıdır, onları affının ve bağışının kapsamına alır.

îlk iki ayetin iniş gerekçesine ilişkin özel bir münasebetten söz eden herhangi bir rivayete rastlamadık. Üçüncü ayetle ilgili ise tefsir bilginleri[111] bu ayetin bir muhacir kafilesi hakkında indiğini rivayet etmişlerdir: Bu kafile yolda bir grup müşrikle karşılaşır. Bu olay haram aylardan birinde cereyan eder. Bu yüzden bazı müslümanlar, müşriklerle savaşılmaması gerektiğini söylerler. Ama onlar dinlemezler ve müşriklere saldırırlar. Aralarında çatışma çıkar sonunda müsiümanlar galip gelir...

Ayetlerin atmosferiyle uyuşan bu rivayetin ayrıca ayetlerin içerdiği konunun ışığında ayetlerin Medine inişli oldukları ve bunların birbirleriyle bağlantılı olarak bir kerede indikleri anlaşılıyor. Bazı muhacirlerin bu çatışmada öldürülmüş olmaları da İhtimal dahilindedir. Bu yüzden haram ayda müşriklerle çatışmaya girdikleri için bazı müslümanlar bu muhacirleri kınamış olabilir. Bu durumda ayetler yürekleri pekiştirmek, müslü-manlara öz güven aşılamak, kuşkulan gidermek ve olayı meşru bir gerekçeye dayandırmak üzere inmişlerdir. Bizce bu olayı Hacc sûresinin 38-41. ayetlerinin tefsiri bağlamında işaret ettiğimiz, Abdullah b. Cahş komutasındaki müfrezenin başından geçen olaydan farklıdır. Çünkü bu olaya daha önce de söylediğimiz gibi Bakara sûresi 217-218. ayetlerde işaret edilmiştir.

Bizim tahmin ettiğimiz gibi eğer bundan önceki ayetler Peygamberimizin Mekke'den Medine'ye hicret etmesinin hemen öncesinde inmişlerse, bu durumda incelemekte olduğumuz bu ayetlerin adı geçen ayetlerden sonra yer almış olmaları, bununla bağlantılı bir durumdur.[112]

Misliyle Karşılık Verme (Misilleme)

".. .Kim kendisine yapılan haksızlığın benzeriyle karşılık veıirse..."

Ayetler grubu içinde yer alan ikinci ayet bir açıdan, saldırıya misliyle karşılık vermenin gerekçesini ortaya koyuyor, bir diğer açıdan da karşılık vermenin, çatışmaya girmenin ancak savunma ve saldırıya karşılık verme amacına yönelik olabileceğini vurguluyor. Ayrıca, kendini savunan ve saldırıya misliyle karşılık veren kimseleri de cesaretlendiriyor. Allah'ın va'dini, desteğini ve yardımını hatırlatarak, bu pozisyonda olanlara Öz güven aşılıyor. Çünkü onlar, mazlum ve mağdur konumundadırlar. Bütün bunların altında toplumsal direktifler ve psikolojik yatıştırmalar yatmaktadır. Bunlar, Kur'an'ın evrensel ilkeleriyle bağdaşır, her zaman için geçerliliği olan direktiflerdir.

61- İşte böyle; çünkü Allah, geceyi gündüze bağlayıp katar ve gündüzü geceye bağlayıp katar. Şüphesiz Allah işitendir, görendir.

62- İşte böyie; çünkü Allah, hakkın ta kendisidir. O'nun dışında, onların taptıkları ise, şüphesiz batılın ta kendîsi dir. Gerçekten Allah yücedir, büyüktür.

Bu iki ayetin üslubu, bunların önceki ayetlerle bağlantılı olduklarını düşündürüyor. Değerlendirme, pekiştirme ve delillendirme nitelikli bir bağlantıdır bu. Son derece güçlü ve etkili bir ifade tarzıdır bu. Özellikle ilgili olduğu meselede bu tür bir üslubun etkinliği daha belirgindir. Ayetlerin içerdiği hususlara gelince;

1)Allah va'dettiğini gerçekleştirecek güce sahiptir. O'dur geceyi gündüze bağlayıp katan ve gündüzü geceye... Bu da, O'nun azametinin ve evren üzerindeki sınırsız tasarrufunun bir göstergesidir.

2) O, her şeyi kuşatmıştır. Her söyleneni duyar. Olup biten herşeyi görür. O, hakkın ta kendisidir. Mesajı hak içeriklidir, hükmü hak esaslıdır. Yücedir, büyüktür O. Hiç bir şey, hiç bir zaman O'nun büyüklüğüne erişemez. O'nun dışında müşriklerin taptıkları düzmece ilahların çağrısı ise, batıldır. Temeli, ayrıntısı, görünümü ve içeriği itibariyle mesnedsizdir.

İki ayetin, önceki ayetlerle bağlantılı olduklarını dediysek bu, -Önceki ayetlerin Medine inişli olduklarına ilişkin tahminimizin doğru olması halinde- iki ayetin Medine inişli oldukları anlamına gelmez. Çünkü her iki ayetler grubu arasındaki münasebet anlamla ilgilidir. Anlama dikkatle bakıldığında, bu iki ayetin neden buraya konulduğu anlaşılır. İki ayete damgasını vuran Mekke döneminin karekteristik atmosferi son derece belirgindir. Lokman sûresinde, ikinci ayete benzer bir ayet yer almaktadır.[113]

63- Görmedin mi, Allah gökten su indirdi. Böylece yeryüzü yemyeşil donatıldı. Şüphesiz Allah, lütfedicidir, her şeyden haberdardır.

64- Göklerde ve yerde her ne varsa O'nundur. Şüphesiz Allah, hiç bir şeye ihtiyacı olmayandır, övülmeye layık olandır.

65- Görmedin mi, Allah yerdekileri ve denizde onun emriyle akıp giden gemileri, sizin yararınıza verdi. Ve izni olmadıkça göğü yerin üstüne düşmekten ah koyar. Şüphesiz Allah, insanlara karşı şefkatlidir, çok merhametlidir.

66- Sizi diri tutan, sonra öldürecek, sonra da diriltecek olan O'dur. Gerçekten insan pek nankördür.

Bu ayetlerde iki soru yöneltiliyor. Bu sorularda insanın evrene bakıp bakmadığı, dolayısıyla Allah'ın gücünün ve azametinin somut kanıtlarını görüp görmediği sorgulanıyor. Bunun altında yatan mesaj şudur: Eğer insan gerçekten içinde yaşadığı evreni dikkatle gözlemlerse Allah'ın kudretini en somut şekliyle görecektir. Bu bağlamda ayetlerde işaret edilen hususlar şunlardır;

1) Gökten su indiren Allah'tır. Kavrulup kuruyan toprak çok geçmeden yemyeşil bir bitki örtüsüyle kaplanır.

2) Yüce Allah, yararlansınlar diye, yeryüzündeki tüm canlı-cansiz varlıkları insanların hizmetine sunmuştur. Üzerinde gemiler yüzdürsünler diye denizleri de emirlerine vermiştir. Bunda insanlık için sayısız yararlar vardır.

3) Akıllara durgunluk veren planlaması, sonsuz kudreti ve evrene egemen kıldığı

yasalar sistemi ile gökyüzünü şimdiki şekliyle tutan, yerin üzerine düşmesini önleyen Allah'tır. Hiç kuşkusuz bu, O'nun insanlara yönelik şefkatinin, rahmetinin ve evrensel yasalar sisteminin özünü oluşturan hikmetinin bir göstergesidir.

4) İnsanları yokluktan vareden diri kılan O'dur, sonra onları öldüren de. Ardından bir kez daha onları diriltecektir. Çünkü göklerde ve yerde olan her şey O'nundur. Her şey O'nun buyruğuna boyun eğer. O'nun hiç kimseye, hiç bir yese ihtiyacı yoktur. Övgüye layıktır. Kulların ihlaslı ibadetlerini hak etmiştir.

Ayetlerin akışı, insanoğlunun Allah'ın nimetlerini inkar edişine, azametinin somut belirtilerini görmezlikten gelmesine, göz kamaştırıcı belgelere ve apaçık ayetlere rağmen kudretinden ve sınırsız tasarrufundan kuşku duymasına yönelik eleştirel bir ifadeyle son buluyor.

Görüldüğü gibi, bu ayetlerle önceki ayetler arasında akış ve amaç birliği vardır. Mekke döneminin tipik üslubu, ayetlere damgasını belirgin bir şekilde vurmuştur. İfade tarzı da Kur'an'ın Mekke'de inen kısmında yer alan benzeri bir çok ayetle uyuşmaktadır. İşaret ettiğimiz söz konusu ayetlerde olduğu gibi, bu ayetlerde de, insanların dikkatlerinin gözlerinin önünde olup biten realiteye, Allah'ın göğüyle, yeriyle ve deniziyle tüm evrene egemen olan kudretinin, azametinin somut belirtilerine çekilmesi hedeflenmektedir. İnsanların, Allah'ın kendilerine bahşettiği nimetleri ve yaşama imkanlarını görmeleri amaçlanmaktadır. Ki bunlardan hareketle, Allah'ın varlığını, sonsuz azametini ve sınırsız tasarrufunu kavrasınlar. Evrensel çapta kanıtların sunulmasının bir diğer amacı da, Allah'ın va'dinden ve bu va'di gerçekleştirecek güce sahip oluşundan kuşku duyulmasını, nimetlerine karşılık nankörlük edilmesini, O'nun huzurunda ürpertiyle eğilinmemesini, düzmece ilahların bir kenara atılmamasını eleştirmektir.

Lokman sûresini incelerken, yüce Allah'ın göklerde ve yerde bulunan canlı cansız tüm varlıkları insanoğlunun hizmetine sunmuş olmasının, ifade ettiği anlamı ve boyutlarını etraflıca irdeledik. Bu yüzden fırsat doğmuşken, kısaca işaret etmekle yetiniyoruz.[114]

67- Biz her ümmete bir şeriat kıldık'[115]. Onlar bu şeriat üzere ibadet etmektedirler. Öyleyse İşte seninle çekişmesinler. Sen Rabbine çağır. Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin.

68- Eğer seninle mücadeleye girişirlerse, de ki: Allah, yapmakta olduklarınızı daha iyi bilir.

69- Allah, kıyamet günü, kendisinde ihtilafa düştüğünüz şey hakkında aranızda hükmedecektir.

70- Allah'ın gökte ve yerde olanların hepsini bilmekte olduğunu bilmiyor musun? Gerçekten bunlar bir kitaptadır. Hiç şüphesiz bunlar, Allah için pek kolaydır.

Hitabın Rasulullah'a yöneltildiği bu ayetler, aşağıdaki direktifleri içermektedir:

1) Yüce Allah, her ümmet için bir şeriat, bir pratik hayat tarzı öngörmüştür. Dolayısıyla kafirler, yüce Allah'ın belirlediği bu şeriattan bu pratik hayat tarzından Hz. Peygamberi saptıramazlar.

2) Hz. Peygamber (s) insanlan tek ve ortaksız, Allah'a kulluk sunmaya davet etme yükümlülüğünü sürdürmek zorundadır. Onun görevi yüce Allah'ın kendisi için belirlediği şeriat ve hareket tarzı doğrultusunda hareket etmektir. Ama dosdoğru yol üzere olduğundan en ulak bir kuşku duymamalıdır.

3) Eğer kafirler kendisiyle tartışacak olursa, eğer hak içerikli mesaja karşı büyüklük kompleksine kapılıp burun kıvırırlarsa, şu gerçeği dile getirsin: Allah her birimizin yapıp ettiklerin bilmektedir. O, kıyamet günü, bu günkü ihtilafımız hakkında bu kesin ve yamlmaz bilgisi doğrultusunda hükmedecektir. Hakkı pekiştirecek, batılı da geçersiz kılacaktır.

4) Önceki ayetler üzerine bir soru ile değerlendirme yapılıyor. Sorunun muhatabı da Rasulullah'dır. Sorunun niteliği ise, bir gerçeği vurgulama şeklindedir. Yüce Allah'ın göklerde ve yerde olup biten her şeyi bildiği, her şeyin O'nun katında kayıtlı olduğu ve bunun O'na kolay gelen bir iş olduğu bu sorunun kapsamında dile getiriliyor.

Bazı tefsir bilginlerine31 göre bu ayetler, müşriklerin Kur'an'da yer alan bazı haram 31- Beğavi, Hazin. 458 ve helallerden dolayı Peygamberimize (s) itiraz etmeleri üzerine inmiştir. Rivayete göre müşrikler, bazı müslümanlara şöyle diyorlardı: "Neden Allah'ın öldürdüğü hayvanların etini yeriliyorsunuz da, kendi ellerinizle öldürdüklerinizin etini yiyorsunuz?" Allah'ın öldürdükleriyle murdar hayvanları kastettikleri anlaşılıyor.

Görüldüğü kadarıyla bu ayetler bağımsız bir bölüm oluşturmaktadır. Mekke döneminde inen bir çok ayette, bazı ayinler, yasamalar, helal ve haram kılmalarla ilgili olarak, Peygamberimizle müşrikler arasında geçen tartışmalar gündeme getirilir. Bunların Örneklerini A'raf, En'am, Nahl vb. sûrelerde görebiliriz. Ayetlerin oluşturduğu atmosfere baktığımızda rivayetin sahih olması ihtimali güçleniyor. Yine ayetlerden anladığımız kadarıyla bu ayetler, soru cevap şeklinde geçen bir tartışma sahnesiyle ilgili olarak inmişlerdir. Ayetlerin ifade tarzından, bu tartışma sahnesinde sertliğin, şiddetin olmadığını farkediyoruz. Bu tür sahneler, zaman zaman Rasulullah efendimizle ılımlı müşrikler arasında yaşanıyordu. Nitekim daha önce çeşitli münasebetlerle, ayrıca En'am sûresinde yer alan kıssaların tefsiri bağlamında bu tür sahnelere dikkat çektik.

Buna rağmen ayetlerde, daha önce 42-51. ayetlerin kapsamında işaret edilen tartışmaya yeniden göndermede bulunulmuş olabilir. Bu arada bir kez daha Peygamberimizin teselli edilmesi, moral destek sağlanması ve tavrının pekiştirilmesi amaçlanmış olabilir.

Bu ayetler bir bütün olarak, tüm zamanlan kapsayan evrensel bir direktif niteliğindedir. Buna göre doğru ilkelere inanmış dosdoğru yolu izleyen davetçiler, şartlar ne olursa olsun ilkelerine bağlılıklarını ve dosdoğru yollanni sürdürmelidirler. Muhaliflerin karşı çıkışlarına aldırış etmeyerek, onları davet etmeli ve davalarını savunmalıdırlar.[116]

71- Onlar, Allah'ı bırakıp da Allah'ın kendisine bir delil indirmediği ve haklarında hiç bir bilgileri olmayan şeylere tapıyorlar. Zulmedenler için hiç bir yardımcı yoktur.

72- Onlara karşı apaçık olan ayetlerimiz okunduğu zaman,sen o inkar edenlerin yüzlerindeki red ve inkarı tanıyabilirsin. Neredeyse, kendilerine karşı ayetlerimizi okuyanın üzerine çullamverecekler. De ki: 'Size, bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş... Allah onu İnkar edenlere va'detmiş bulunmaktadır; ne kötü bir duraktır.'

Bu ayetlerde;

1) Müşrik kafirlerin inanç sistemleri eleştiriye tabi tutularak asılsızlığı, dayanaksızlı-ğı vurgulanıyor. Çünkü Allah'ı bir yana bırakarak bir takım düzmece ilahlara tapıyorlar. Bu ilahları Allah'a ortak koşuyorlar. Hem de bir belgeye, bir açıklayıcı kanıta ve bir bilgi kalıntısına dayanmaksızın. Şu halde onlar, kendilerine zulmetmektedirler. Nefislerine karşı suç işlemektedirler. Zalimlere ise, yardım eden olmaz.

2) Bu arada, içinde bulundukları durumu, büyüklük komplekslerini ve onulmaz kinlerini kınayıcı bir üslupla bir değerlendirme de bulunuluyor. İnanç sistemleri çürük temellere dayandığı için, kendilerine kesin kanıtlar içeren apaçık ayetler okunduğu zaman suratları asılır, yüzlerinden düşen bin parça olur. Kin ve nefretin derin izleri yüzlerine vurmuş halde, neredeyse kendilerine Allah'ın ayetlerini okuyan kimsenin üzerine çullamverecekler.

3) Peygamberimize, bunlara bir soru yöneltmesi direktifi veriliyor. Meydan okuma ve azarlama içeren bir sorudur bu. Acaba, bundan daha şiddetli, kinlerini daha çok arttırıcı olan şeyden haber vermesini isterler mi? Allah'ın kafirlere va'dettiği cehennem ateşi yani... Ne kötü bir duraktır o.

Taberi: "Size, bundan daha kötü olanını haber vereyim mi?" ifadesinin açıklaması bağlamında şöyle der: Bazılarının dediğine göre, müşrikler: "Vallahi, Muhammed ve arkadaşları Allah'ın yarattığı en kötü varlıklardır" diyorlardı. Bunun üzerine yüce Allah, yukarıdaki cümlede peygamberimize, kafirlerin en kötü varlıklar olduklarını haber vermesi direktifini verdi.

İki ayete baktığımızda, ayetlerin bütünlük oluşturdukları anlaşılır. Ayrıca ayetlerin içeriği yukarıdaki rivayetin sahih olması ihtimalini ortadan kaldırıyor ki rivayetin kendisi de güvenilir bir isnad zincirine dayanmıyor. Cümleye ilişkin en isabetli yorumun açıklamanın üçüncü fırkrasmda yaptığımız değerlendirmenin olmasını umuyoruz (inşa-allah).

Aynı şekilde, bu ayetlerle, kafirleri konu alan önceki ayetler arasında herhangi bir kopukluk da yoktur. Buna göre, önceki ayetlerde ılımlı müşriklerin tutumuna işaret edilmiş, bu ayetlerde ise radikal müşriklerin tutumuna işaret edilmiştir.

Ayetlerin çizdiği tabloda bir grup müşrikin şiddetli inatçılıkları ve sert tutumları yansıtılıyor. Öyle ki, bunların yanında Kur'an okunduğunda müthiş bir öfkeye kapılırlardı. Bu da peygamberlik misyonunun Mekke döneminde geçirdiği evrenin niteliğini net biçimde ortaya koymaktadır. Ayetlerde, bir yandan söz konusu gruba yönelik eleştirinin dozu, bir yandan da, kin ve öfkelerinin önemsenmediği hissediliyor. Nihayetinde kinlerinden daha şiddetli öfkelerinden daha incitici ve kulaklara hoş gelmeyen bir karşılık görüyorlar. Bu arada Rasullullah'm cesareti, görevini önemsemesi, inatçı, kindar ve kendilerine Allah'ın ayetlerini okuyan birinin üzerine çullanacak kadar gözü dönmüş insanlara hiç bir korku ve endişe duymadan Allah'ın ayetlerini tebliğ etmesi, Allah'ın mesajını dinletmesi yansıtılıyor. Çizilen bu tabloda, Peygamberimizin onların inatlarına, kabarmış öfkelerine ve kinlerine hiç aldırış etmediği vurgulanıyor. Yeri geldikçe vurguladığımız gibi peygamber efendimizin bu nitelikleri bir çok ayette dile getirilen benzeri münasebetlerle gündeme getirilmiştir.[117]

73- "Ey insanlar, size bir örnek verildi; şimdi onu dinleyin. Sİzin Allah'ın dışında tapmakta olduklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi gerçekten bir sinek bile yarata-mazlar. Eğer sinek onlardan bir şey kapacak olsa, bunu da ondan geri alamazlar. İsteyen de güçsüz, istenen de" ,

Bu ayette hitap insanlara yöneliktir. Ayetin içeriğinden algıladığımız kadarıyla, kastedilenler müşriklerdir. Ki, söylenenleri dinleyip üzerinde düşünsünlar. Allah'ı bir yana bırakarak kulluk sundukları, Allah'a ortak koştukları düzmece ilahlar, sinek gibi basit bir canlıyı bile yaratamazlar. Birbirlerine yardım etmek üzere bir araya gelseler bile, bir sonuç alamazlar. Bu düzmece ilahların güçsüzlükleri, çaresizlikleri bu kadarla da bitmiyor. Allah'ın yarattığı en basit ve en zayıf varlıklardan biri olan sinek, müşriklerin kulluk sundukları düzmece ilahların bir yerlerine konsa, onlardan bir şeyler kapıp götürse, bu düzmece ilahlar ona engel olamazlar, kapıp götürdüğünü geri alamazlar, kendilerini ona karşı savunamazlar. Ayet-i kerimenin sunduğu bu pratik Örnekle, Allah'a ortak koşulan düzmece İlahların ne denli güçsüz ve çaresiz oldukları, yanı sıra Allah'a bu çaresiz varlıkları ortak koşacak kadar tefessüh etmiş müşriklerin inanç sistemlerinin nedenli çürük olduğu somutlaştınlıyor.

Ayetlerin akışından anlaşıldığı kadarıyla incelemekte olduğumuz bu ayet-i kerime de konuyla bütünlük oluşturmaktadır ve önceki ayetler üzerine yapılmış, müşriklerin beyinsizliklerini ortaya çıkarıcı,mesnedsiz, çürük inanç sistemlerini eleştirici, meydan okuyucu, düzmece ilahları alaya alıcı bir değerlendirme niteliğindedir. Bu bakımdan ayet, güçlü, derin ve etkili bir ifade tarzına sahiptir. Müşrikler üzerinde şok etkisi bırakıyor. İnanç sistemlerini bu şekilde küçümsemesi dolayısıyla büyük bir öfkeye kapılmalarına yol açıyor. Önceki ayetlerde olduğu gibi, bu ayette de Rasulullah'ın kararlı tutumu, ödün vermez kişiliği en belirgin nitelikleriyle ön plana çıkıyor.

Ayetin akışından ve atmosferinden algıladığımız kadarıyla, müşriklerin Allah'a ortak koştukları düzinece ilahlardan maksat, putlar ve heykellerdir. Böyle olunca, ayetin esas mesajını oluşturan meydan okuma, alaya alma, zayıflığı ve çaresizliği ön plana çıkarma olgusu daha bir belirginleşiyor.[118]

74- Onlar, Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah güç sahibidir, azizdir.

Bu ayet de Önceki ayetlerin akışı ve içeriği üzerine yapılmış eleştirel bir değerlendirme niteliğindedir. Buna göre, müşrikler, Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler, O'nu gereği gibi anlayamadılar, uhıhiyetini ve rububiyetini kavrayamadılar. Bu yüzden düşünce ve inanç sistemi açısından, kelimenin tam anlamıyla çürüdüler, tefessüh ettiler, sapıttılar. Oysa Allah güçlüdür. Hiç bir şeyin ve hiç kimsenin gücü O'nunkine denk olamaz. Kimse O'nun kadar üstün, O'nun kadar aziz olamaz.

Müşriklerin, Yüce Allah'ın bu sıfatlara sahip olduğunu kabul ettiklerini göz önünde bulundurduğumuz zaman, içinde bulundukları çelişkinin ve ayette işaret edilen tutarsızlığın boyutları daha bir belirginleşiyor.[119]

75- Allah, meleklerden elçiler seçer ve insanlardan da. Şüphesiz Allah, işitendir, görendir.

76- O, önlerindekini ve arkalarındakini bilir. Bütün işler Allah'a döndürülür.

İlk bakışta da farkedildiği gibi bu ayetler de, sûrenin akışı ile bütünlük oluşturmaktadır. Yüce Allah'ın meleklerden ve insanlardan elçiler seçmeyi öngören yasasından söz ediliyor. Allah, her söyleneni işitir, olup biten herşeyi görür. İnsanların yapıp ettiklerini çevrelerinde gizli açık gelişen olayları bilir. Şimdiki zamanda ve gelecek zamanda cereyan eden ve edecek olan her hadise O'nun sonsuz bilgisinin kapsamındadır. Bütün işler O'na döndürülür. Evrendeki her türlü tasarruf yetkisi O'na aittir.

İncelemekte olduğumuz iki ayetin, sûrenin genel akışı İle uyumlu olduğu ortadadır. Özellikle önceki bölümlerde anlatılan olaylar, Hz. Peygamber'e yöneltilen direktifler, sorular, verilen taktikler açısından ayetler arasında sağlam bir ilişki kurulabilir. Dolayısıyla bu iki ayet, bir bakıma Hz. Peygamber'i desteklemeye ve tavrını pekiştirmeye yönelik bir mesaj içermektedir. Demek isteniyor ki; bir insan olarak Hz. Muhammed'in peygamber olarak görevlendirilmesi, ilk kez karşılaşılan bir durum değildir. İnsanlar arasında elçiler edinmek Allah'ın öteden beri yürürlükte olan bir yasasıdır.

Bu anlam ve bu direktif, müşriklere cevap vermek tarzında, Mekke inişli bir çok sûrede yinelenerek vurgulanmıştır. Meleklerin elçi olarak görevlendinlisine gelince; Nahl, Fatir ve Mü'min sûrelerinde bundan sözedilmiştir. Ayetlerin ifade tarzına ve akışına baktığımızda, meleklerin elçiliği ile; insanları davet etmek, onları doğru yola iletmek için seçilen peygamberlerle yüce Allah arasında iletişim sağlamaları kastedilmiştir. Belki de peygamberleri müjdelemeleri ve ancak peygamberlerin bilebilecekleri şekilde onları gözetip korumaları kastedilmiştir. Bu ise halkın geneli açısından gaybın kapsamına giren bir husustur. Ayrıca, Kur'an'ın sözünü ettiği bir gayb olduğu için de buna iman etmek bir zorunluluktur.[120]

77- Ey iman edenler, rüku edin, secdeye varın, Rabbimize ibadet edin ve hayır işleyin, umulur ki kurtuluş bulursunuz.

78- Allah adına gerektiği gibi cihad edin. O sizleri seçmiş ve din konusunda size bir güçlük yüklememiştir, babanız İbrahim'in dini. Allah bundan daha önce de, bunda da sizi "müslüman" olarak isimlendirdi; elçi sizin üzerinize şahid olsun, siz de insanlar üzerine şahidter olasınız diye. Artık dosdoğru namazı kılın, zekatı verin ve Allah'a sarılın, sizin Mevlanız O'dur. İşte ne güzel Mevla ve ne güzel yardımcı.

Bu iki ayette;

1) Mü'minlere yönelik Rabbani bir çağn yer alıyor: Allah'a ibadet edin, secdeye varın, rûkua gidin ve hayır işleyin, diye. Çünkü bu, onların kurtuluşu ve büyük ecir kazanmaları anlamına gelir.

2) Allah yolunda ve O'nun dini uğrunda gerçek anlamda cihad etmeleri emrediliyor.

3) Kendilerine tahsis edilen konaklama yerine ve onur verici ağırlamaya dikkat çekiliyor: Kuşku yok ki, Allah kendilerini seçmiş, dosdoğru yoluna ve dinine iletmiştir. Din de kendilerimin bir zorluk ve sıkıntı öngörmemiştir. Bu ataları İbrahim döneminden bu yana süren bir yol, bir çizgidir. Allah onları önceden ve bir de Kur'an'da "müslüman-lar" olarak isimlendirmiştir. Allah'ın bu gözetiminin Özeninin ve ilgisinin amacı müslü-manlann bütün insanlara örnek ve şahit olması, peygamberin de onlara örnek ve şahit olmasıdır.

Kuşku yok ki, son derece önemli bir misyondur müslümanlann yüklendiği. Allah'ın bu özeninin ve ilgisinin değeri büyüktür. Buna karşılık şükretmek, namaz kılmak, zekat vermek, dinin emirlerine uymak, şeriatın ipine sarılmak gibi bedeni ve mali yükümlülükleri yerine getirmek bir zorunluluktur.

İncelemekte olduğumuz bu iki ayetle ilgili olarak kaynaklarda herhangi bir rivayete rastlamadık. Bize öyle geliyor ki, bunlar da sûrenin genel akışı ile bütünlük oluşturmaktadır. Nitekim, bundan Önceki ayetlerde Rasulullah'a, bağlı bulunduğu şeriat ve hareket tarzı uyarınca amel etmesi yönünde direktifler verilmişti. Bu arada şeriat ve hareket tarzı bağlamında hak üzere olduğu vurgulanmıştı. Yanı sıra müşrikler ve mesnetsiz inanç sistemleri ağır eleştirilere tabi tutulmuştu. İncelemekte olduğumuz iki ayet ise, hemen arkasında yer alıyor ve konuyu noktalıyor. Hitabın muhatabı ise, müslümanlar-dır. Onlara bir takım mesajlar sunuluyor, öğütler veriliyor. Özgüven aşılanıyor, yürekleri yatıştırılıyor, güzel bir hal ve hak esaslı bir hareket tarzı Üzere oldukları vurgulanıyor. Ayetlerde, yüce Allah'ın müslümanları ilettiği hoşgörü dinine dikkat çekiliyor. Böylece O'nun kendilerine bahşettiği büyük lutfa göndermede bulunuluyor. Bu bağ-lamda Allah'ın dini uğrunda cihad etmeleri gerektiği vurgulanıyor. Allah'ın ipine sarıldıkları, O'nun dinine bağlı kaldıkları, O'nun yolunda gerektiği gibi cihad ettikleri sürece, dünya toplumları ve ulusları içinde seçkin bir yere sahip olacakları dile getiriliyor.

Tefsir bilginleri[121] "elçi sizin üzerinize şahid olsun, siz de insanlar üzerine şahidler olasınız diye" ifadesinin kıyamet günüyle ilgili olduğunu söylemişlerdir. Buna göre Ra-sulullah (s), kendilerine Allah'ın mesajını sunduğu hususunda, muslümanlar hakkında şahitlik edecektir. Müslümanlar da tüm insanlara, misyonları gereği Rabblerinin mesajını ulaştırdıkları hususunda, onlar hakkında şahitlikte bulunacaklardır. Son peygamberin kendilerine tebliğ ettiği Allah'ın dinini insanlara ulaştırdıklarını vurgulayacaklardır. Bu görüş konusu itibariyle üzerinde durulmaya değer olmakla beraber, bizce ayet-i kerimeden ayrıca şu sonuç da çıkarılabilir; Yüce Allah'ın seçtiği ve dinine ilettiği muslümanlar, Allah'ın nuru, ilkeleri, motivasyonu, direktifleri ve yasamaları aracılığı ile, yol göstericiler ve mürşidler olarak insanlığa örnek olmaya hazırlanmışlardır. İçinde "O sizleri seçmiştir" ifadesi bulunan ve "Allah adına gerektiği gibi hakkıyla cihad edin" cümlesiyle başlayan ayet, bu değerlendirmeyi destekleyen en güçlü karinedir. Bakara sûresinde şöyle bir ayet yeralıyor: "İşte böylece sizin, insanlar üzerinde şahitler olmanız, Rasu-lünde sizin üzerinizde bir şahit olması için sizi orta bir millet kıldı" (Bakara, 143). Ayetin orjinalinde geçen "vasat: orta" kelimesi, dengeli, hayırlı, ıhmh,aşırı gitmeyen, ifrat ve tefrite kaçmayan anlamlarına gelir. Dolayısıyla "vasat" kavramı, Hac sûresinde yer alan "o sizleri seçmiştir" cümlesi gibi, müslümanlann insanlar üzerinde şahitler kılınmış olmasını gerekçelendiriyor.

Bu nitelik ya da bu gerekçe, müslümanlann dünyada bir misyonlarının olduğuna, insanlara yol göstercilik yapma, onları doğru yola iletme görevini üstlenmiş bulunduklarına ilişkin güçlü bir karine konumundadır.

"Babanız İbrahim" ifadesi ile Araplar kastedilmiştir. Bununla başka bir milletin kastedilmiş olduğunu ileri sürmek gerçeği yansıtmamaktadır. Çünkü Araplar, kendilerini nesep olarak İbrahim ve İsmail peygambere dayandırıyorlardı. Daha önce, değişik münasebetlerle konuya değindiğimiz için görüşlerimizi tekrarlamaya gerek duymuyoruz. Bu husus, İbrahim sûresi 35-41. ayetlerde de ele alınmıştır. Ayetlerin kanıtsallikları da oldukça güçlüdür. Yine incelemekte olduğumuz bu ayette de açıkça vurgulanmıştır.

Dolayısıyla, bu ifadeyle, Araplar içinde İslam'a girmiş bulunanları pekiştirmek ve genel olarak Hz Muhammed'in peygamberliğini tüm Arapların önünde belgelemek amaçlanmıştır. Çünkü Hz. Muhammed'in davet ettiği ve inanılmasını istediği din, ataları kabul ettikleri ve geleneklerini nisbet ettikleri Hz. İbrahim'im doğru ve gerçek dinidir. Şu halde herkesten önce, onların bu dine girmeleri gerekir. Mekke inişli sûrelerde, Hz. İbrahim'in kıssalarını anlatan ayetlerden algıladığımız gibi bu gün yahudilerin elinde bulunan Tevrat'ın "tekvin" bölümünde bulamıyoruz.

Ayetlerin konjonktürel özellikleri olmakla beraber, bu açıklamaların ve önceki ayetlerin akışı ile bütünlük oluşturmasının ışığında şunu farkediyoruz: Ayetler etkili ifade tarzları, uyarıcı, yönlendirici ve öğüt verici içerikleri ile, son derece önemli mesajlar içermektedir. Bunlar, genelde tüm müslümanlan özelde de Arapları muhatap kabul eden evrensel direktiflerdir. Bu bakımdan diyebiliriz ki; incelemekte olduğumuz ayetler, müslüman Arapların, İslam toplumu içinde Özel bir yere sahip olduklarını, büyük bir misyon yüklendiklerini ortaya koymaktadır. Buna göre ulu Allah, Arapları seçmiş ve onları orta bir millet yapmıştır ki, Allah'ın kendileri için seçip beğendiği dini ile insanlara yol göstericilik yapsınlar. Çünkü Allah, İslamı tüm insanlığın dini olsun diye göndermiştir. Aynı anlamı, Zuhruf sûresinde yer alan şu ayetten de algılıyoruz; "Doğrusu Kur'an sana ve kavmine bir ikaz ve öğüttür" (Zuhruf, 44). Ayeti incelerken bu hususa açıklık getirdik. "Allah adına gerektiği gibi cihad edin". Yüce Allah, gencide müslü-manlara, özelde de Araplara yüklediği misyonu dile getirmektedir. Buna göre, genelde bütün müslümanlar Özelde de Araplar, Allah'ın dinini yaymak ve savunmak için cihad etmek ve her türlü çabayı sarfelmekle yükümlüdürler. Bu da misyonun boyutlarını ve Önemini daha bir belirginleştirmektedir. "Allah'a sarılın, sizin mevlanız O'dur. İşte ne güzel mevla ve ne güzel yardımcı" ifadesi de son derce önemlidir. Çünkü müslümanlara ve Araplara Allah'a sarılmalarını, bu önemli görevi yerine getirirken O'na güvenip dayanmayı emretmektedir. Bu bakımdan ifade onlara güven ve Allah'ın yardımına yönelik umut aşılamaktadır.

Bu noktada şu hususu vurgulamakta yarar vardır: Bu ayetlerin, İslam toplumu ve insanlık alemi içinde, Araplara yüklediği misyon, Arapların diğer kavimlerden üstünlüğü, başkalarını sömürmesi ya da Arap ırkının egemenliği anlamına gelmez. İslam bütün müslümanlan ve hatta tüm beşeriyeti haklar ve görevler bağlamında kardeş ve eşit bilir. Renklerinin, cinslerinin, sınıflarının, yaşadıkları zaman ve bölgelerinin farklılığına rağmen Allah katında, insanların en üstünü en çok Allah'tan korkup sakınanıdır. Tefsir bilginleri "sizi isimlendirdi" ifadesindeki zamirin nereye dönük olduğu hususunda değişik görüşler ileri sürmüşlerdir. Bazısı "İbrahirrTe bazısı da "Allah"a "dönüktür" demişlerdir. Birinci görüşün üzerinde durulabilir nitelikte olmasına ve Bakara süresindeki 127-128. ayetlerin bu ihtimali güçlendirici nitelikte olmasına rağmen, biz, incelemekte olduğumuz ayette yer alan "ve bunda" ifadesinden hareketle ikinci görüşü daha isabetli görüyoruz. Çünkü söz konusu ifade, Kur'anla ve şimdiki zamanla ilgilidir. Hz. İbrahim'inse bununla bir ilgisi yoktur. Şu halde, Hz. Peygamber'e inanıp hareket tarzına tabi olanların "müslümanlar" olarak isimlendirilmeleri, Kur'an orijinli Rabbani bir isimlendirmedir. Nitekim Kur'an'ın birçok ayetinde, bu ad kuflanılmişıtr: "Onlar benim ayetlerime iman edenler ve müslümanlar olanlardır" (Zuhruf, 69) "De ki; İman edenleri sağlamlaştırmak, müslümanlara bir müjde ve hidayet olmak üzere, onu hak olraka Rabbin-den Ruhu'l-Kudüs indirmiştir" (Nahl, 102). "Ve ben, müslümanlann ilki olmakla emro-lundum" (Zümer, 12). "Allah'a çağıran, salih amelde bulunan ve gerçekten ben müslü-manlardanım diyenden daha güzel sözlü kim vardır" (Fussilet, 33) "Müslümanları suçlu günahkârlar gibi kılar mryız?"(Kalem, 35)... Dolayısıyla incelemekte olduğumuz ayette geçen "bundan önce" ifadesi ile bu sûreden önce inmiş bulunan herhangi bir sûrenin kastedilmiş olması ihtimali vardır. Yine de ulu Allah doğrusunu herkesten daha iyi bilir.[122]

İslam Kolaylık Dinidir

"...Din konusunda size bir güçlük yüklememiştir..."

Bu ifade, son derece önemlidir, üzerinde durmaya değerdir. Burada yüce Allah'ın müslümanlann işlerini kolaylaştırdığı, dinde taşıyamayacakları yükü kendilerine yüklemediği, bu hususta bir zorluk bir katılık Ön görmediği dile getiriliyor. Yüce Allah her sıkıntının, her darlığın bir çıkış yolunu, her zorluğun bir kolaylığını göstermiştir İslam dininin kapsamında...Aynı mesaj başka sûrelerde de verilmiştir. Bu bakımdan, "kolaylaştırmak, sıkıntıya sokmamak İslam şeriatını, önceki şeriatlerden ayıran bir karekteristik özelliktir", diyebiliriz. İslam'ın bu ayırıcı özelliğine, Araf sûresinde şu şekilde işaret edilmişti: "Onlar ki, yanlarındaki Tevrat'ta ve İncil'de geleceği yazılı bulacaklan ümmi haber getirici olan elçiye uyarlar; onlara marufu emrediyor, münkeri yasaklıyor, temiz şeyleri helal, murdar şeyleri haram kılıyor ve onlann ağır yüklerini, üzerlerindeki zincirleri indiriyor" (A'raf, 157).

Bu hususu pekiştirici bir unsur olarak Yüce Allah'ın tüm insanlar için ardına kadar açıkta tuttuğu tevbe kapısını gösterebiliriz, ki Furkan sûresi akışı içinde Tevbe ile ilgili olarak detaylı açıklamalarda bulunduk. Yine zorunluluk hallerinde haram yiyeceklerin helal olması, teyemmüm, korku, namaz ve yemin kefareti gibi ruhsatlar İslam'ın bu özelliğinin göstergeleridir. Dünya hayatının çekici süslerinden, güzel ve temiz rızıklar-dan yararlanmanın mubah oluşu, sadece pis ve iğrenç şeylerin, azgınlığın, şirkin, bireysel ve toplumsal hayasızlıkların yasak oluşu da bunu gösterir. Bunun dışındaki her iş ve tasarruf bir müslüman için helaldir. A'raf sûresi 31-33. ayetleri incelerken, bu konuda doyurucu bir değerlendirmede bulunduk, burada bir kez daha aynı şeyleri söylemenin gerekli olacağına inanmıyoruz. Nitekim bazı samimi müslümanlar zühd, takva ve Allah'a yaklaşma adı altında, Allah'ın helal kıldığı bazı güzellikleri kendilerine haram kılmışlardı ve Allah Maide sûresinin şu ayetlerinde, bu tutumlannı olumsuz karşılaşmış-tı:"Ey iman edenler, Allah'ın sizin için helal kıldığı güzel şeyleri haram kılmayın ve haddi aşmayın. Şüphesiz Allah, haddi aşanları sevmez. Allah'ın size rızik olarak verdiklerinden helal ve temiz olarak yiyin. Kendisine inanmakta olduğunuz Allah'tan korkup sakının" (Maide, 87-88). Bazı müslümanlar da aralarında sözleşip yeminleşmişlerdi. A-ma takva ve zühd adına da olsa, Allah'ın helal kıldığı bazı şeyleri kendilerine haram kılmak suretiyle meşru ahit ve yeminin çerçevesinin dışına çıktıkları için yüce Allah'ın onlann bu tutumunu şu ayet-i kerimede olumsuz karşıladı:"AIlah sizi, yem inlerin izdeki rastgele söylemelerinizden, boş sözlerden dolayı sorumlu tutmaz ancak, yeminlerinizi bağladığınız sözlerden dolayı sizi sorumlu tular. Onun kefareti, ailenizdekilerc yedirdiklerinizin ortalamasından on yoksulu doyurmak ya da onları giydirmek veya bir köleyi Özgürlüğüne kavuşturmaktır. Bulamayan için üç gün oruç vardır. Bu, yemin ettiğinizde bozduğunuz yeminlerinizin kefaretidir" (Maide,89).

Bakara sûresinde yer alan bir ayette, yüce Allah'ın bir kimseye ancak kaldıracağı yükümlülüğü yüklediği ve bir insanın sadece yapıp ettiklerinden sorumlu tutulacağı dile getiriliyor. Devamında müslümanlara bir dua öğretiliyor: Unutarak veya yanılarak emirlere aykırı bir şey yaptıklarında kendilerini sorumlu tutmasınlar, kendilerine ağır yükümlülükler yüklemesinler, önceki topluluklarda olduğu gibi kendilerini üstesinden gelinmez yüklerin altına sokmasınlar, kaldıramayacakları görevi vermesinler" diye, "Allah hiç kimseye güç yetireceğinden başkasını yüklemez. Kişinin kazandığı lehine, yaptığı kötülük aleyhinedir. "Rabbimiz, unuttuklarımızdan veya yanıldıklarımızdan dolayı bizi sorumlu tutma. Rabbimiz, bize bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır yük yükleme. Rabbimiz kendisine güç yetiremeyeceğimiz şeyi bize taşıtma. Bizi affet. Bizi bağışla. Bizi esirge, sen bizim mevîamızsm. Kafirler topluluğuna karşı bize yardım et" (Bakara, 286). Tefsir bilginleri[123] bu ayetin izahı bağlamında bazı hadisler rivayet etmişlerdir. Bu rivayetlere göre yüce Allah kendisini öğrettiği duaları kabul edeceğini hükme bağlamıştır. Bakara sûresinde oruç ibadetini işleyen ayetlerde şöyle bir ifade yer alır: "Allah, size kolaylık diler, zorluk dilemez" (Bakara, 185). Maide sûresinde yer alan abdestle ilgili ayette ise şu cümle yer abr:"Allah size güçlük çıkarmak istemez, ama sizi temizlemek ve üzerinizdeki nimeti tamamlamak ister. Umulur ki şükredersiniz" (Maide,6). Görüldüğü gibi, bu örneklerde, incelemekte olduğumuz ayette-yer alan Rabbani direktif dile getirilmektedir. Bu hususta peygamber efendimizden bir çok hadis rivayet edilmiştir. Bunlardan biri de Yemen'e gönderdiği Muaz b. Cebel ve Ebu Musa el-Eş'ari'ye yaptığı şu tavsiyedir: "Müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz, kolaylaştınnız, zorlaştırırı ayınız"[124].

Buhari'nin Ebu Hureyre'den rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyurulur: "Size neyi ya-sakladıysam ondan kaçının, size neyi emrettiysem gücünüzün yettiğini yapın. Bilin ki, sizden Önceki topluluklar, çok soru sorduklan ve peygamberlerine muhalefet ettikleri için helak oldular"[125].

Buhari ve Müslim Hz. Aişe'den şöyle rivayet ederler: "Yapabildiklerinizi yapın. Allah'a andolsun ki, siz bu çizgiden sapmadıkça Allah sizin aleyhinize dönmez. Allah katında dinin en sevimlisi, kişinin sürekli olarak yaşadığıdır"[126]. Müslim'in Abdullah b. Ömer'den rivayet ettiği hadis de buna örnek gösterilebilir: "Rasulullah dedi ki: 'Duydum ki, sen, geceleri namaz kılıyor, gündüzleri de oruç tutuyorsun'. 'Evet' dedim. Buyurdu ki: 'Eğer böyle yapmaya devam edersen, gözlerin kan çanağı haline gelir, vücudun takatten düşer. Gözlerinin senin üzerinde hakkı vardır, vücudunun senin üzerinde hakkı vardır. Ailenin senin üzerinde hakkı vardır. Geceleri ibadet amacıyla kalk ama uykunu da ihmal etme. Zaman zaman oruç tut. Fakat bazen de oruç tutmayı ver". Buhari ve Müslim Ebu Hureyre'den şöyle rivayet ederler:[127] "Bu din kolaydır. Bir kimse dini zorlaştırmaya kalkışırsa mutlaka yenik düşer. Şu halde, doğru ve tutarlı olun, orta yolu tutun, ifrat ve tefritten kaçının, müjdeleyin. Sabah, akşam ve gecenin bir kısmında yardım dileyin"[128].

Görüldüğü gibi, Kur'an'ın direktifleriyle Peygamberimizin telkinleri arasında tam bir paralellik vardır. Dolayısıyla incelemekte olduğumuz ayette yer alan ifade, İslam'ın temel ve muhkem bir prensibi niteliğine sahiptir.[129]

Hayır İşlemek

"...Hayır işleyin..." ifadesinde de, herhangi bir kayıt ve sınırlandırmak getirmeksizin (mutlak olarak) hayır işlemeye teşvik etmesi bakımından ilginçtir. Hayır; yararlı, faydalı, olumlu her türlü söz ve fiil demektir. İfadenin mutlak oluşu ise her ortamda ve her insana yönelik, kayıtsız ve şartsız olarak hayır işlemeye teşvik etmeye dönüktür. Bu bakımdan dikkat çekici bir direktiftir.

Aynı direktifin bir çok ayette tekrarlanmış olması, direktifin önemini ve etkileyiciliğini arttırmaktadır. Şu ayetleri buna örnek verebiliriz: "Herkesin yüzünü çevirdiği bir yön vardır. Öyleyse hayırlarda yansın" (Bakara, 148). Burada hayırlarda yarışmayı teşvik edici bir üslup kullanılmıştır. "Bunlar Allah'a ve ahiret gününe iman eder, maruf olanı emreder, münker olandan sakındırır ve hayırlarda'yarışırlar. İşte bunlar salih olanlardır" (Al-i imran, 114). Bu ayette de hayırlarda yarışanlara, hayır işlemeye koşanlara dikkat çekilmektedir. "Sizlerden; hayra çağıran, marufu emreden ve münkerden sakındıran bir topluluk bulunsun. Kurtuluşa erenler işte bunlardır". (Al-i imran,104). Bu son ayetin içerdiği mesaj, daha etkili ve daha vurguludur. Şöyle ki; sadece hayır işleme teşvik edilmiyor, bunun yanında tıpkı marufu emretmek ve münkeri yasaklamak gibi hayır işlemek de sürekli davet edilmesi gereken bir husus olarak ortaya konuluyor. Oyleki, herhangi bir zamanda bu misyonu yerine getiren bir topluluk olmazsa, bütün müslü-manlar günah işlemiş olurlar.

Öte yandan, Kur'an-i Kerim'de yer alan bir çok ayette hayra engel olanlar ya da hayır amaçlı harcamalar hususunda cimrilik edenler sert eleştirilere tâbi tutuluyorlar. Buna da şu ayetleri örnek gösterebiliriz: "Hayrı engelleyen, saldırgan, olabildiğince günahkâr" (Kalem,J2). "Hayra engel olan, saldırgan, şüpheci" (Kaf, 25) ve Ahzab sûresinde yer alan şu cümle: "...Hayra karsı oldukça düşkünlük gösteren" (Ahzab, 19). Bu ayetlerden de anlaşılıyor ki, hayır işlemek ve insanları hayır işlemeye davet etmek, Kur'an'in vurguladığı ahlak; prensiplerin özünü teşkil etmektedir. Kur'an hayır amaçlı harcamalardan kaçınanları, cimrilik edenleri veya hayır işlenmesine engel olanları sert bir dille eleştirmekle bunun, İslam ahlak sistemi içinde ne kadar Önemli olduğunu vurgulamıştır.[130]

[1] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/403-404.

[2] ez-Zeheletu Kelimenin sözlük anlamı; varlıkları yerlerinden söküp atan şiddetli sarsıntı.

[3] Beğavi, İbn Kesir ve Tabresi.

[4] Beğavi, ibn Kesir.

[5] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/405.

[6] Merid Azgın, sapkın, asi.

[7] Taberi, Beğavi, İbn Kesir, Tabersi.

[8] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/406-407.

[9] Muhallakatin ve gayru muhallakatin Belli belirsiz. Tefsir bilginleri "Muhallakat" cenin olarak şekillenmeye başlayın bir çiğnemlik et parçasıdır. "Gayru muhalfakat" ise, cenin şeklini almadan rahim tarafından dışarı atılandır" demişlerdir.

[10] Müdga Emriyo ve nütfenin gelişmiş şekli olan et parçası.

[11] Reüet K!ab*anf, saçılır.

[12] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/408-409.

[13] Saniye îtfthi Bir yanım eğerek. Bu ifade ile eleştirilen kişinin kibirliliği, tavır ve yürüyüşünde buyüklendiği vurgulanıyor.

[14] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/409-410.

[15] ala harfin Bir ucundan, kenarından. Bu ifade ile, inanç sistemine ısınmama, gerçek imanı ulaşamama hali anlatılmıştır.

ala harfin Bir ucundan, kenarından. Bu ifade ile, inanç sistemine ısınmama, gerçek imanı ulaşamama hali anlatılmıştır.

[16] el-aşir Arkadaş, yoldaş.

[17] Taberi, Beğavi, İbn Kesir ve Hazin.

[18] Zemahşeri

[19] Ayrıca bkz: A'raf. 189-191, Yunus 12.22-23, 31-36, İsra 67-69,83, Zümer, 8. ayetleri.

[20] Hazin, Bagavi, Zamahşeri, Tabersi.

[21] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/411-413.

[22] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/413.

[23] Bisebebin Bir ip, bir araç.

[24] Keyduhu Çabası, girişimi.

[25] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/414.

[26] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/415.

[27] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/415-416.

[28] İbn Said "Tabakatu'lumem. Ebu Yusuf" 'Kitabul Haraç' sh.74 , Ebu Ubeyd el-Kasım b. Selam 'Kitabuî emval' sh 32-34, İbn-ı Sa'd Tabakaî C.2 sh 28. Cevad Aîi Tarih' ul Arab Kablel İslam C.5 sh 362 ve sonrası....

[29] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/416.

[30] Bkz. "Bakara, 62'nin tefsiri için Taberi, Nesefi, Razi, Ebs-Suud Hazin, Beydavi, Taberusi, Beğavi ve İbn Kesir.

[31] Lisanu'l Arab

[32] İbn Hişam C. 1 s. 311

[33] Bkz. İbnHişamC. 1. s. 215-223, c. 2 s. 103, 177-178 ve Tabakat-ı Sa'd c. 1. s. 202, Razi Tefsiri c. 3 s. 369-370

[34] Tacu'l Cami Ulusu! fi ahadisir- Resul C.3 sh.226

[35] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/416-419.

[36] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/419-420.

[37] Yashara Eritilir,

[38] Makamı Başı topuzlu demirden kamçılar.

[39] Taberi, Bagavi, Hazin Tabersi ve İbn Kesir

[40] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/420-422.

[41] el-Akif Yerli, mukim. İbadet maksadıyla mescide yerleşenler için de kullamlar.

[42] el-Bad Çölden veya dışarıdan gelen, yabancı.

[43] Bi ilhadin bi zulmin İfadenin başındaki "ba" harfi zaiddir, fonksiyonsuzdur, "ilhad" ise eğilim gösterme anlamına gelir. Cümleyi bir bütün oiarak düşündüğümüzde şöyle bir anlam elde etmiş oluruz: Kim mescid-i haramda zulüm ve azgınlığa meyledip sapmayı isterse......"

[44] Ezzin fin-nasi bi'Ihacci Gelip Kâbeyi tavaf etsinler diye insanları çağır.

[45] Ricalen Yaya.,,

[46] Damirin bu kelime ......Dumur kökünden geliyor ve "zayıf demektir. Daha iyi ve hızlı seğirte bilsin diye yağları eritilen zayıf bırakılan deve için kullanılan bir sıfattır.

[47] Ye'tine Gelsinler. Zamir......ifadesine dönüktür.

[48] Feccİn Yol ya da bucak.

[49] Amik Derin, ancak ayette "uzak" anlamında kullanılmıştır.

[50] Ve yezkûru sma'ilahi ala ma razakahum min behimeti'l en'amİ Burada hayvanlar kurban edilirken üzerlerinde Allah'ın adının anılması kastediliyor.

[51] Liyakdu tafasehum Bir görüşe göre, bu ifade ile "kirlerini gidersinler" anlamı kastedilmiştir. Bu da ihramdan çıkarlarken sözkonusu olan bir durumdur. Bir diğer görüşe göre: "Üzerlerindeki yükümlülükleri yerine getirsinler" veya "ihtiyaçlarını karşılasınlar" anlamı kastedilmiştir,

[52] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/424.

[53] Tarihu Ömer b. el-Hatiab" imam ibn Cevzi sh. 14.

[54] Tabakat" İbnSa'd c.1 sh. 108-111

[55] (Bakara, 135-137) ayetlerin açıklaması içinTaberi, Beğavi ve İbn Kesir tefsirlerine bkz.

* Yazarın hacc mevsimine özgü sembolik hareketler için böyle bir değerlendirmede bulunmuş olmasına

katılmak mümkün değildir (çev.).

(Bakara, 135-137) ayetlerin açıklaması içinTaberi, Beğavi ve İbn Kesir tefsirlerine bkz.

* Yazarın hacc mevsimine özgü sembolik hareketler için böyle bir değerlendirmede bulunmuş olmasına

katılmak mümkün değildir (çev.).

[56] İbn Kesir

[57] Bkz. İbn Kesir, Hazin, Taberi, Begavi

[58] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/424-428.

[59] Hurumatillahi Allah'ın haram kıldıkları... Bir görüşe göre, bu ifadeyle, genel anlamda yüce Allah'ın çiğnenmesini, işlenmesini yasakladığı şeyler, haramlar kastedilmiştir. Bir görüşe göre de, Mescid-i Haram, haram belde (Mekke), haram ay, Harem bölgesinde ve haram ayda avlanma yasağı, Hacıların yüce Allah'a kurban olarak sundukları hayvanlar gibi Hacca özgü gelencnklcrin dokunulmazlığı kastedilmiştir. Biz birinci görüşü tercih ediyoruz. Bizce ayetlerin ruhuna daha uygundur.

[60] Beğavi, Hazin, Tabersi.

[61] Bu telbiye, bu şekliyle Peygamberimizden rivayet edilmiştir. Beş müsned yazarı da eserlerinde yer vermişlerdir. Tac, c.2. sh.111

[62] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/429-430.

[63] Taberi, ibn-i Kesir, Beğavİ, Hazin ve Tabresi

[64] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/430-431.

[65] Tarihu'l Arab Kable'l İslam" Cevad Ali c.5 sh. 75

[66] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/431.

[67] Mahülaha Boğazlanacakları yer. Bu da "Beyt-i Atik" denilen Kabedır.

[68] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/432-433.

[69] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/433.

[70] Mensek "Mef'al" vezninden olan bu kelime, ibadet yeri veya vacip ibadet anlamına gelir. Bu kelimenin bir anlamı da "kurban"dır. Bakara suresinin bir ayetinde de bu anlamda kullanılmıştır: "Kim sizden hasta ise veya başından şikayeti varsa, onun ya oruç ya sadaka veya kurban olarak fidye vermesi gerekir" (Bakara, 196).

[71] Muhbıtin Alçak gönüllüler veya huşu içinde ibadet edenler, ya da boyun eğenler.

[72] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/434-435.

[73] el-Budne Bedene'nin çoğulu. Kurban edilen deve ve Siğır gibi hayvanlar. Cüsselerinin ya da bedenlerinin iriliğinden böyle isimlendirilmiş-terdir.

[74] Savvaf Ayaklan dizi hâlinde bağlı.

[75] Vecebet Düştüklerinde yanlan üzere yattıklarında ya da artık nefes alıp veremez olduklarında veya boğazlan kesildikten sonra can verdiklerinde.

[76] el-Kânİ Muhtaç olduğu halde, dilenmekten kaçınan.

[77] el-Mu'terr Muhtaç olup da dilenen kimse.

[78] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/436.

[79] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/436-437.

[80] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/437.

[81] îfaVvan Hıyanet kelimesinin mübalağa sığası.

[82] Uzİnelillezine yukatilene biennehum zuli-mu Yüce Allah savaşmak durumunda kalan mü'minlerin mazlum konmun-da olduklarını karara bağladı. Veya mazlum konumunda oldukları için, misliyle karşılık vermelerine izin verildi.

[83] Ellczine uhricu mındiyarihim bigayrıhakkin İfadeden, dinden döndürme amaçlı baskı, şiddet ve terörün etkisiyle yurtlarından çıkmak zorunda kalan veya bir yerlere sığınan kimselerin kastedildiği anlaşılıyor.

[84] Savamı Savmaa'mn çoğulu bir ibadet yeri. Hıristiyan rahiple-rinin inzivaya çekildikerini tenha yerlerdeki manastırlar.

[85] Biyeün 'Biyet' in çoğulu. Kiliseler.

[86] Salava İbranice "saluta"nın Arapçalaşmiş şekli. Yahudi mabedi. Havralar.

[87] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/438.

[88] Taberi, Beğavi, fbn Kesir, Hazin ve Tabersi.

[89] Taberi, Beğavi, İbn Kesir, Hazin ve Tabersi.

[90] "Tabakat" İbn Sa'd. c.3 sh. 43-49

[91] 'Tabakat" İbn Sa'd c.3 sh:43-49

[92] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/440.

[93] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/440-442.

[94] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/442-443.

[95] Haviye Çökmüş, ıpıssız veya yıkık, virane

[96] TJruşiha Zemahşeri "el-Keşşaf' adlı tefsirinde şöyle der: Evin ya da çadırın tavanı gibi seni gölgeleyen veya gölgelik olarak kullandığın herhangi bir şeye "arş" denir, "altı üstüne gelmiş" sözü, tavanı yere çökmüş anlamında kullanılmıştır.

[97] Muattalatin Tzrkedi\n\iş, kimsenin uğramadığı, kullanılmaz du-rumda olan.

[98] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/443-444.

[99] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/445-446.

[100] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/446-447.

[101] Temenna Nefsinde canının çektiği şeye ilişkin bir istek belirdi. Veya canının çektiği şeyin gerçekleşmesini arzuladı.

[102] Umniyye İnsanın canının çektiği ve sevdiği şeyin gerçekleşmesini istemesi.

[103] Fitne Burada deneme anlamında kullanılmıştır.

[104] Fe tuhbitİçleri ürpererek boyun eğerler.

[105] Yevmin akim Bir daha benzeri olmayan gün. Burada kıyamet gününden kinaye olarak kullanılmıştır. Amaç kıyamet gününün benzersiz dehşetini tasvir etmektir. Bazı tefsir bilginleri (örneğin, el-Kasımi) "Bununla, kafirlerin kılıçtan geçirildiği savaşın olduğu gün kastedilmiştir" demişlerdir. Diğer bazısı ise (Hazin, Beğavi ve İbn Kesir) Bedir gününün kastedildiğini söylemişlerdir. Çoğu tefsirciler, birinci görüşü savunmuştur. Bu yorum ayetlerin akışı ile de bağdaşmaktadır.

[106] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/450.

[107] Taberı, Beğavi, Hazin, İbn Kesir, Taberusi, Neseîi ve Nisabım.

[108] Adı geçen olayı rivayet eden tefsir bilginlerin çoğunluğu.

[109] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/450-453.

[110] Ve men akabebi misli ma ukibe bihi Kim, azgınlığa, düşmanca saldırıya ve eziyete misliyle karşılık verirse.

[111] Taberi, Beğavi, Hazin ve İbn Kesir.

[112] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/454.

[113] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/454-455.

[114] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/455-456.

[115] Menseken Bir görüşe göre, bu kelime, bu ayette "şeriat" anla-mında kullanılmıştır. Bir dıger görüşe göre ibadet yen veya "kurban sunma yen" anlamında kullanılmıştır. Biz, ilk görüşü tercih ediyoruz.

[116] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/456-457.

[117] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/458-459.

[118] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/460-461.

[119] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/461-462.

[120] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/462-463.

[121] Taberi, Beğavi, İbn Kesir, Hazin v.d.

[122] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/464-467.

[123] İbn Kesir

[124] İbn Kesir

[125] 'Tacu'f cami li'i usul fi ahadisir-Resul'1 C.1 .sh.37-42

[126] a.g.e.

[127] a.g.e.

[128] a.g.e.

a.g.e.

[129] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/467-469.

[130] İzzet Derveze, et-tefsiru’l-hadis, Ekin Yayınları: 4/469-470.

Hac Sûresi - Kuran - 022Hac - 20. Sayfa

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder