MÜ'MİNUN SURESİ 2

Surenin Tanıtımı 2

Mü'minlerin Vasıflan. 2

Cariyeler Ve Kölelik. 3

İnsanın Yaratılış Evreleri 3

İnsanın Süzme Bir Çamurdan Yaratılması 4

Allah'ın Kudret Delilleri 4

Zeytin Ağacının Tûr-İ Sina'ya Tahsis Edilmesi Üzerine Yorum.. 4

Nuh (A)'Un Kıssası Hakkında. 5

Musa (A) Ve Harun (A) 6

Meryem Ve Oğlu İsa'nın Kıssası Hakkında. 6

Allah'ın Peygamberlerine Emri 7

İhtilaf Ve Ayrılık Kınanmaktadır. 7

Gerçek Mü'minlerin Vasıfları 8

Hak Yoldan Sapmış Kafirlerin Gerçek Yüzü. 9

Kafirlerin İnkar Etme Sebeplerinin Sorgulanması 9

Onlara Şiddetli Cevaplar Verilmiştir. 10

Peygamber'in Nübüvvetini Niçin İnkar Ettiler?. 10

İnkâr Edenlere Uyarı 11

Allah'ın İnsanlara Bahşettiği Nimetler. 11

Kafirlerin Ahiret Gerçekleriyle Alay Etmeleri 12

Peygamber'in Kafirlere Yönelttiği Sorular. 12

Arş Hakkında Müfessirlerin Naklettikleri Üzerine Yorum.. 12

Allah'ın Hiçbir Ortağı Yoktur. 13

Allah'ın, Peygamberine Mesajı 13

Ölüm Anında İnkar Edenlerin Hali 14

Allah'ın İnkar Edenlere Cevabı 14

Dünya Hayatı Çok Kısadır. 15

Allah'a Ortak Koşanlar Kurtuluşa Eremez. 15

 

MÜ'MİNUN SURESİ

 

Kurandaki Sırası       : 23

Nüzul Sırası                : 74

Ayet Sayısı                  : 118

İndiği Dönem               : Mekke

 

Surenin Tanıtımı

 

Sûrede mü'minlerin sıfatları ve mutlu sonlan övülmekte, öldükten sonra diriltme te'yid edilmekte, insanın ve kâinatın yaratılmasında Allah'ın kudreti, kâinatta istifade edilen şey­ler ve O'nun şükür ve ihlas hakkı hatırlatılmaktadır. Sürede bazı peygamberlerin bir dizi kıssası, kavimlerinin onlara karşı takındıkları tavırları, kafirleri uyarma ve örnek verme, Pey-gamber'in ve rnü'minlerin konumlarını sağlamlaştırıp onları rahatlatmak'amacıyla anlatıl­mıştır. Kafirlere dünyada elde ettikleri rahat yaşam dolayısıyla gurura kapıldıkları İçin ağır eleştiriler yapılmıştır. Peygamber'i çok iyi tanımalarına ve yüklendiği görevinin sırf onların hayrına olduğunu, onun her türlü dünyevi hedeften uzak olarak bunu yaptığını bilmelerine rağmen ona karşı inatçı ve itham eden tavırlarını sürdürdükleri için kınanmışlardır. Öldük­ten sonra diriltilmeyi inkar eden sözleri aktarılmış ve onlara, onların da itiraf ettiği Allah'ın kudretini ve büyüklüğünü gösteren güçlü reddiyeler verilmiştir. Mü'minler ve Peygamber ahiretle taimin edilip müjdelenmiş, kafirler de korkutulup dehşete düşürülmüştür.[1]

 

Rahman ve Rahim Allah'ın adıyla

1- Mü'minler gerçekten felah bulmuştur;

2- Onlar, namazlarında huşu içinde olanlardır;

3- Onlar, 'tümüyle boş' şeylerden[2] yüz çevirenlerdir;

4- Onlar, zekâtı verirler.

5- Ve onlar ırzlarını koruyanlardır.

6-  Ancak eşleri ya da sağ ellerinin sahip olduklarına karşı hariç; bu konuda kınanmış değillerdir.

7-  Fakat kim bundan ötesini ararsa, artık onlar sının çiğne­yenlerdir[3].

8- Onlar, emanetlerine ve ahidlerine riayet edenlerdir.

9- Onlar, namazlarını da (titizlikle) koruyanlardır.

10-  İşte vâris olacaklar onlardır.

11-  Onlar Firdevs (cennetler)e vâris olacaklardır; orada ebedi olarak kalacaklardır.

 

Mü'minlerin Vasıflan

 

Ayetlerde zikredilen sıfatlara sahip olan mü'minlerin kurtuluşa erecekleri kesin bir ifadeyle müjdelenmekte ve makamlarının ebedi olarak kalacakları Firdevs cennetleri ol­duğu açıklanmaktadır. Ayetlerin ifadeleri gayet açıktır.

Bu ayetler zinciri mü'mini ve ahlâkını vasfetmekte, Kur'ani birçok özelliği bünye­sinde toplamaktadır. Mü'minin Rabbine karşı, insanlara karşı olan vazifesini hatırlat­makta; manevi, ahlâkî, ferdî ve içtimaî en iyi sıfatlar olan bu özelliklerin sahiplerinin de esenlik ve kurtuluşa, saadete, gönül huzuruna ve güzel akibete nail olacaklarını açıkla­makta, bu sıfatlan elde etmeye teşvik etmekte ve imanın, sahibinin nefsinde yaptığı et­kiyi gözler önüne sermektedir. İman, sahibinin namazda derin bir huşu içerisinde olma­sını sağlar, çünkü o Rabbinin huzurundadır. Allah için namazına devam eder, sürekli olarak O'nu zikreder.

Bunun bir sonucu olarak da her türlü kötülükten ve. boş, faydasız işlerden uzak du­rur, zekatı verir, hak, hayır, iyilik, adalet, emanet ve vefakârlık olarak ne varsa onu ya­par.

Bu ayetler münasebetiyle Tİrmizî Ömer (r)'den bir hadis nakletmektedir.[4] Peygam-ber'e vahiy geldiğinde, başında an vızıldaması gibi bir ses işitilmektedir. Yine bir gün ona vahiy gelmişti; bir müddet bekledik, gelen vahiyden sevinerek kıbleye döndü ve el­lerini kaldırarak şöyle buyurdu: "Ey Allah'ım, bize arttır eksiltme, bize ikram et azalt­ma, bize bolca ver mahrum bırakma, bizi tercih edip öne al, başkasını bize tercih ederek bizi geri bırakma, bizi hoşnut et ve bizden razı ol". Sonra da: "Bana on ayet indirildi, kim onlan hakkıyla yerine getirirse cennete girer" buyurdu ve onları sonuna kadar oku­du: "Mü'minler gerçekten felah bulmuştur."

Bizim tercihimize göre ayetler aynı zamanda Mekke dönemindeki mü'minleri de Övmekte ve bu sıfatlara sahip olduklarını vurgulamaktadır. İnşaallah tercihimiz doğru­dur, bu takdirde imanın o ilk nesilde yaptığı kuvvetli etki, mükemmel vakıa tablosu da­ha iyi anlaşılır.

Önceden geçen bir çok sûredeki bir çok ayet de bizim bu tercihimizi te'yid etmekte­dir. O ayetlerde mü'minlerin ahlâkı, sıfatları ve imanın onlar üzerinde yaptığı etki övül­müştür. Zâriyat sûresinin şu ayetleri bunlar arasındadır: "(Günahlardan) korunanlar, cennetlerde, pınar başlanndadırlar, Rablerinin kendilerine verdiğini alırlar. Çünkü onlar bundan önce güzel davranırlardı. Geceleri pek az uyurlardı, seherlerde onlar, istiğfar ederlerdi, mallarında muhtaç ve yoksullar için bir hak vardı." (Zâriyat, 15-19).[5]

 

Cariyeler Ve Kölelik

 

Ayetlerde mâlik olanın cariye ile beraber olmasının herhangi bir günaha neden ol­madığına işaret edilmesi

münasebetiyle şunu söyleyelim: Biz, sağ elin sahip olduğu ifa­desiyle anlatılan kölelik konusuna Beled sûresinde bir açıklama getirmiştik. Ancak buradaki ayetlerde de geçmesi, ayrı bir yorumu daha gerekli kılmıştır. Çünkü artık bu, İs-lamı yasalardan olmuştur. Bu sûreden sonra Mekke ve Medine'de inen başka sûrelerde de bahsedilmiştir.

Konu, cariye sahiplerinin, evlerinde cariyelerinden kayıtsız ve akitsiz olarak istifade etmelerinin mubah olmasıdır. Beled sûresinde yaptığımız izahta da söylediğimiz gibi, kölelik İslam'dan önce Araplar ve Arap olmayan milletler arasında varolan, alışılmış genel bir nizamdı; yoksa onu İslam çıkartmamıştı. Cariyelerden yatakta istifade etmenin mubah olmasına gelince; vahiy hikmeti gereği bunu vakıa, mevcut olan uygulama ger­çeğine uygun olarak, kötülüğe yol açmayacak şekilde, müslümanlara hafiflik ve kolay­lık getirmesinden dolayı kabul etmiştir.

Müslümanlar bunu biraz daha geliştirmişler, müslüman olmayanlardan esir edilmesi veya köle olarak satın alınması mümkün olan herkese şâmil kılmışlar ve bu yolla elde ettikleri baba ve annelerden doğan kadınları da kendilerine cariye olarak mubah gör­müşlerdir. İslam şeriatı müslüman olmadan önce köle olanı veya köleden doğanı veya müslümanların harp esirlerinden köleleştirdiklerini, yahut da müslüman olmayan düş­manlardan elde edilen köleleri veya onlardan doğanları köle olarak kabul etmektedir. Hiçbir şekilde müslümanların köleleştirilmesini, hatta müslüman olmayanların da savaş açan düşmanlar olmadıkları takdirde köleleştirilmesini mubah görmemektedir. Her gayr-ı müslimi de savaş açan düşman olarak kabul etmemektedir. Savaş açan düşman olarak, gayr-ı müslimlerdcn müslümanlara saldırıp tecavüz edenleri görmektedir. Hatta gayr-ı müslimlerin savaşan düşmanlarından harb esiri olarak alınanların kökleştirilmesi dahi vacip olmayıp mubahtır ve dar sınırlar içerisinde uygulanagelmiştir; Muhammed sûresinde bulunan bir ayetin ifadesine göre esirlerin köleleştirilmemesi için başka yol­lar, seçenekler de gösterilmiştir. "Öyleyse, inkar edenlerle (savaşta) karşı karşıya geldi­ğiniz zaman, hemen boyunlarını vurun; sonunda onları iyice bozguna uğratıp zafer ka­zanınca da artık (esirler için) bağı sımsıkı tutun. Bundan sonra ya bir lütuf olarak (onları bırakın) veya bir fidye (karşılığı salıverin). Öyle ki savaş ağırlıklarını bıraksın (sona er-sin)"(Muhammcd, 4)[6].

Nebevi sünnet bu ayette sükût edilip hükmü verilmeyen kısmı da tamamlamış ve kendisini kurtarmak için istendiğinde fidye vermeyenin veya mü'minlerin emirinin fid­ye almadan lütufta bulunarak salıverilmesini uygun görmediği kimselerle, onlardan dün­yaya gelenlerin köleleştirilmesini caiz kılmıştır.

Buna göre, sağ elin mâllik olması sıfatıyla kadınların cariye olarak yatak arkadaşı yapılmaları, köleleştirilmeleri, yukarıda anlatılan sınır ve çerçeve içerisinde olmamışsa, hiçbir şekilde İslam şeriatına uygun değildir.

Kur'an ve Nebevi sünnetin telkin ve ifadeleri birçok vesile ve yollarla köleliği kaldınp özgürlüğü yerleştirmeyi savunduğuna göre, çağımızda dünya devletlerinin hemen hemen hepsi, bunlar arasında İslam ülkeleri de vardır; köleliğin kaldırılması konusunda ittifak halindedirler ve bunun Kur'an ile sünnetin nihâî hükmüyle bağdaşmakta olduğu­nu söylememiz mümkündür. Bununla beraber bazı müslümanların; birçok türlerinin, hatta her türlüsünün İslam şeriatının çizdiği sınır ve çerçeveden çıkmış olmasına, mâlik olma sıfatıyla kadınların cariye olarak yataklara alınmasına rağmen köleliği meşru gör­meye devam etmeleri, hayret edilip sorgulanacak, incelenmesi gereken, hatta şer'an in­kar edilmesi gereken bir durumdur.

Bu arada bir kısım müfessir "sağ ellerinin sahip olduklarına -mâlik olduklarına-" ifadesine dikkat çekerek, bunun hükmünün sadece cariyelerle sınırlı olduğunu, köle ço­cuklarını kapsamadığını söylemişlerdir. Buna göre malik olunan köle çocuklara yaklaş­mak; başkalarına, köle olmayanlara yaklaşmak gibi haramdır ve zina cezasını gerekli kılar. Bu doğru olup herhangi bir şüphe ve inkara mahal yoktur.[7]

 

12- Andolsun, biz insanı, süzme bir çamurdan yarattık.

13- Sonra onu bir nutfe olarak sağlam bir karar yerine koy­duk.

14- Sonra o nutfeyi bir alaka'ya (embriyoya) çevirdik, ala-ka'yı bir çiğnemlik ete çevirdik, bir çiğnemlik eti kemikle­re çevirdik, kemiklere et giydirdik; sonra onu bambaşka bir yaratık yaptık. Yaratanların en güzeli Allah, ne yüce­dir!.

15- Sonra siz, bunun ardından öleceksiniz.

16- Sonra siz Kıyamet günü muhakkak diriltileceksiniz.

 

İnsanın Yaratılış Evreleri

 

Ayetlerin ifadeleri gayet açıktır. Buna benzer ayetler Fatır, Zümer, Gafir sûrelerinde de geçmişti.

Ayetler Allah'ın hikmetlerinden bir hikmeti anlatmaktadır; O da: İnsanın bir çok ev­relerden, hallerden geçirilerek, değişik bir varlık olarak, diğer mahlukattan farklı bir şe­kilde yaratılmasıdır. Bundan dolayı her nefsin dünyada kazandığının karşılığının tam olarak verilmesi için, öldükten sonra diriltilmesi de ona Özgü ve diğer varlıklardan farklı olacaktır. İşte insanı bu evrelerden geçirerek yaratan, onu öldükten sonra diriltmeye de kadirdir; ayetlerde bu tema vurgulanmıştır. Herhalde önceki ayetlerden sonra bu ayetle­rin, bu ifadelerle gelmesindeki maksat, kendisine saygı duyulup boyun eğilmesi gereken tek zâtın Allah olduğunu insanlara bildirmek, O'na inanıp, hak, adalet ve hayır sınırları­na bağlı kalmalarının tek doğru yol olduğunu ve bunu yaptıkları takdirde, Öldükten son­ra diriltildikleri zaman kurtuluş ve rızaya nail olabileceklerini onlara açıklamak.[8]

 

İnsanın Süzme Bir Çamurdan Yaratılması

 

Müfessirler "süzme bir çamurdan" ifadesi münasebetiyle, bunun Allah'ın meleklere yeryüzünden almalarını emrettiği ve ondan Adem'i yarattığı çamur parçasına işaret olunduğunu söylemişlerdir. Ve Allah'ın rasulünün sahabelerinden ve tabiilerden bazıla­rına nisbel ettikleri, çamur parçasının süzülerek nasıl alındığını ve bu görev için önce Cebrail'in, sonra Mîkâü'in, sonra da Azrail'in yeryüzüne gönderildiğini anlatan açıkla­malar nakletmişlerdir. Bu rivayetlerde birçok garip ve acaip hususlar yer almaktadır; naklettiklerinin güvenilir bir senedi bulunmamaktadır ve konu gaybe ait olup, ancak yu­karıdaki ayetler gibi sağlam bir kaynakla sabit olur.

Kur'an'dan; sırlan, sanatları, bilimleri bulup çıkartmaya ve bununla bilimsel ve sa­natsal birtakım teorileri bağdaştırmaya çalışan kimseler şöyle demektedirler: Ayetlerde insanın bu halde çok uzun evrelerden, değişimlerden geçtiğine dair deliller bulunmakta­dır. Hayatın su ve çamurdan başladığı anlatılmaktadır.

Biz ise bu tür davranışı, ayet ifadelerinin taşıdığı anlamları aşmak ve zorlamak ola­rak nitelendirmekteyiz. Bu ayetler ve çeşitli sûrelerde birçok benzerinin yer aldığı, Adem'in veya insanın çamurdan yaratıldığını, sonra da çoğalmasının nutfe-tenasül yo­luyla takdir edildiğini anlatan ayetler; hatırlatmak, öğüt vermek ve Allah'ın kudretine delil göstermek için gelmiştir. İnsanların farklı sınıflarına rağmen anlayabilecekleri, kavrayabilecekleri, ibret alıp Allah'ın kudretine şahid olacakları bir üslupla gelmiştir. Bu gibi meselelerde en uygun olanı Kur'an'm durduğu sınırda durup, onun gözettiği açık gayeyi de gözlemleyip almaktır. Bunun ötesinde ileri gidip tahminlerde bulunma­nın, ayet ifadelerine, zorlayarak taşımayacağı anlamlar yüklemenin hiçbir faydası yok­tur. Biz bunu, Kur'an'ı kudsiyet sınırından ve hedeflerinden çıkarmak olarak görüyoruz. Benzer durumlarda da bizim görüşümüz böyledir.[9]

 

17- Andolsun, biz sizin üstünüzde de yedi tabaka[10] (yedi gök) yarattık. Biz yaratmadan gafil değiliz.

18-  Biz gökten belli bir miktarda su indirdik ve onu yeryü­zünde yerleştirdik; şüphesiz biz onu (kurutup) giderme gü­cüne de sahibiz.

19-  Böylece, onunla size, içlerinde sizin için birçok mey-valar bulunan hurma ve üzüm bahçeleri yetiştirdik, onlar­dan yiyorsunuz.

20- Yine onunla Tûr-i Sina'da çıkan bir ağaç[11] (türü de ya­rattık): O, yağlı ve yiyenlere bir katık olarak bitmektedir.

21-  Gerçekten hayvanlarda da sizin için ibret vardır; ka­rınlarının içindekinden size içiriyoruz ve onlarda sizin için daha birçok yararlar var. Sizler onlardan yemektesiniz.

22- Onların üzerinde ve gemilerde taşınmaktasınız.

 

Allah'ın Kudret Delilleri

 

Bu ayetlerde de kâinatta Allah'ın kudretini gösteren, yarattığı varlığı koruduğuna ve insanlara birçok ihsanlarda bulunduğuna dair açıklamalar ile, onlara orada birçok fayda­lar, istifadeyi kolaylaştırdığı vasıtalar kıldığı anlatılmaktadır:

1- Yeryüzünün üzerinde, birbiri üzerinde yedi kat gök yaratmıştır.

2-  Yeryüzünde yarattığı varlıklar için, yaşam koşullarını hazırlamaktan gafil olma­mıştır; gökten hesapla su indirip insanlar faydalansın diye onu yerin üzerinde tutar; hal­buki o suyu giderip yok etmeye de gücü yeter. O suyla onlar için hurma ve üzüm ağacı, insanların birçok meyvalar devşirip yedikleri ağaçlar bitirir. Yine onunla Tûr-i Sina'da yetişip, yağ ve katık olarak istifade edilen meyva ve zeytin ağacı bitirir. Allah insanlara hayvanları da sütlerinden içmeleri, etlerinden yemeleri, üstlerine binmeleri, yüklerini ta­şımaları ve onlardan birçok şekillerde faydalanmaları için boyun eğdirmiştir. Gemileri de denizde akıp gitmeleri, üzerlerinde kendilerine çeşitli faydalar getirecek deniz sefer­leri düzenlemeleri İçin boyun eğdirdi.

Ayetler öncekilerle konu ve lafız bakımından bağlantılı olup, hatırlatma ve öğüt kas-dı açıkça belli olmaktadır.[12]

 

Zeytin Ağacının Tûr-İ Sina'ya Tahsis Edilmesi Üzerine Yorum

 

Bilindiği gibi zeytin ağacı sadece Tûr-i Sînâ'ya mahsus değildir. Birçok ülkede yeti­şiyordu; Tûr-i Sînâ civarında, yani Filistin'de yetiştiği gibi, bu civarda olmayıp, Kuzey Afrika sahilleri, Doğu Avrupa sahilleri ve Akdeniz adalarında da yetişiyordu. Hatta En'am sûresi ayetlerinin ifade ettiği gibi, Hicaz'da da yetişiyordu: "O, size gökten suyu indirendir. Onunla her çeşit bitkiyi çıkardık, o bitkiden bir yeşillik çıkardık, ondan da birbiri üzerine binmiş taneler; hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar; üzüm bağlan; zeytin ve nar bahçeleri çıkardık. (Bunların) kimi birbirine benzer, kimi benzemez. Her birinin meyvasına bakın! Meyve verirken ve olgunlaştığı zaman, şüphesiz bütün bunlar­da inanan bir toplum için ibretler vardır."(En'am, 99)

"Çardaklı ve çardaksız (üzüm) bahçelerini, ürünleri çeşit çeşit hurmaları, ekinleri, zeytinleri, narları -birbirine benzer ve benzemez biçimde- yaratan hep O'dur. Her biri meyva verdiği zaman meyvasından yeyin, hasat günü hakkını (sadakasını) verin; fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez"(En'am, 141). Anladığınız kadarıyla zey­tin ağacının Tûr-i Sînâ'ya tahsis edilmesi, Kur'an'ı ilk dinleyenler olan Arapların Tûr-i Sînâ bölgesi ve civarını birinci derecede zeytin yetiştirilen yerler olarak bilmelerinden kaynaklanmaktadır. Herhalde onlar ticari seferleri esnasında Mısır'a gidip gelirken bu bölgeden geçtiklerinde, bu ağaçtan alıp getirmişler ve ülkelerine dikmişlerdi.[13]

 

23-  Andolsun biz, Nuh'u kavmine (peygamber olarak) göndermiştik. O: "Ey kavmim! Allah'a kulluk edin, sizin için O'ndan başka ma'bud yoktur. Halâ O'ndan sakınma­yacak mısınız" dedi.

24-    Kavminden inkar edenlerden ileri gelen bir grup, (Nuh'u kastederek): "Bu da sizin gibi bir insandan başka birşey değildir. Size üstün gelmek istiyor[14]. Eğer Allah (el­çi göndermek) dileseydi, melekleri indirirdi. Biz babaları­mızdan böyle bir şey işitmedik."

25-  "O, kendisinde delilik bulunan bir adamdır, başka bir şey değildir. Hele bir süreye kadar onu gözetleyin (baka­lım)".

26-  (Nuh): "Rabbim, beni yalanlamalarına karşılık bana yardım et" dedi.

27-  Bİz de ona vahyettik ki: "Gözlerimizin önünde ve vah-yimizle [15]o gemiyi yap. Bizim buyruğumuz gelip de tandır kaynayınca her cinsten ikişer çift ve aileni de alıp onun içine koy. Yalnız onlar içinde aleyhlerine söz geçmiş olan­ları bırak. O zulmedenler hakkında bana yalvarma; onlar, mutlaka boğulacaklardır.

28-  Sen ve yanında bulunanlar, gemiye yerleştiğiniz za­man: "Bİzİ o zalim kavimden kurtaran Allah'a hamdolsun" de.

29- Ve de ki: "Rabbim, beni mübarek bir inişle indir; sen konuklayanların en hayırlısısın".

30-  Gerçi biz, (Nuh'u ve kavmini) imtihan etmiş olduk[16] ama, bu olayda (sizler için de) nice ibretler vardır.

 

Nuh (A)'Un Kıssası Hakkında

 

Bu ayetler, kıssalar zincirinden bir halkadır. Bazı peygamberlerin kavimleriyle olan kıssaları anlatılmaktadır. Bu ayetler alışılmış Kur'an üslubuna uygun olarak kafirlerin tutumları anlatıldıktan sonra gelmemiş, Allah'ın kudretine delalet eden, insanlara yaptı­ğı ihsanları anlatan örneklerden sonra gelmiştir. Bu mânâ da bunlardan kopuk değildir. Zira bunların izahından sonra, önceki ümmetlerin kıssalarının anlatılması, bazı ümmet­lerin Allah'ın nimetlerine ve lütuflarına karşı takındıkları tavırları açıklamak içindir.

Bu bölümün ifadeleri gayet açıktır. Nuh'un kavmine yaptığı davete, kavminin de ona ve davetine karşı takındıkları tavırlarına, Allah'ın emriyle gemi inşa edilmesine, üzerinde dilediklerini kurtarmasına ve kafirleri, de tandır kaynayıp tufan haline gelen suyla boğmasına işaret edilmiştir.

Bu kıssa birçok sûrede özetle, tafsilatla tekrarlanmıştır. Burada anlatıldığından daha geniş olarak Hûd sûresinde anlatılmıştır. Kur'an kıssalarının genel hedefi olan hatırlatma, öğüt ve uyan, bu kıssa halkasında da açıkça gözükmektedir. Dikkatler Nuh kavmi­nin peygamberlerine söylediklerine ve örnekleri daha önce geçen birçok ayetlerde de y-er aldığı gibi, Arap kafirlerinin de peygambere söylediklerine çekilmektedir. Melekleri eetirmesi konusunda meydan okumaları, onun mecnun olduğunu söylemeleri, onun öl­mesini arzulayıp, gözetlemede birbirlerine nasihatte bulunmaları gibi... Ve her iki örnek arasındaki benzerlik önplana çıkarılmakta ve bununla Arap kafirleri uyarılarak, Nuh kavminin peygamberlerine buna benzer tavır takınmaları sonucunda kötü bir akibete uğradıkları hatırlatılmaktadır. Onlar da bundan ibret alıp tavırlarından vazgeçmedikleri takdirde aynı akibete uğrayacakları konusunda uyarılmaktadırlar.

Son ayet kıssayı tamamlayıcı bir özellik taşımaktadır. Uyan hedefi de çok açık ola­rak gözükmektedir. Allah peygamberlerini insanları imtihan etmek ve sonra da onlara bu imtihan sonucuna göre muamelede bulunmak için göndermektedir.[17]

 

31- Sonra onların ardından başka bir nesil yetiştirdik.

32-  Onlara da kendi içlerinden: "Allah'a ibadet edin. O'-nun dışında sizin başka ilahınız yoktur, yine de sakınma­yacak mısınız?" (desin) diye içlerinden bir elçi gönderdik.

33- Kendi kavminden, inkar edip ahirete kavuşmayı yalan­layan ve kendilerine dünya hayatında refah verdiğimiz[18] önde gelenler dedi ki: "Bu, sizin benzeriniz olan bir beşer­den başkası değildir; kendisi de sizin yediklerinizden ye­mekte ve içtiklerinizden içmektedir".

34-  Eğer sizin benzeriniz olan bir beşere boyun eğecek olursanız, andolsun, siz gerçekten hüsrana uğrayanlardan olursunuz.

35-  O, öldüğünüz, toprak ve kemik haline geldiğiniz za­man, sizin mutlaka (yeniden diriltilip) çıkarılacağınızı mı va'd ediyor?

36- Heyhat[19], o size va'dedilen şey ne kadar uzak!.

37-  Ne ise hep bu dünya hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız; biz öldükten sonra diriltilecek değiliz.

38- "O, Allah'a yalan uydurandan başka bir adam değildir. Biz ona İnanıcı (insan)lar değiliz" (dediler).

39-  (Peygamber) Dedi ki: "Rabbim, beni yalanlamalarına karşı bana yardım et."

40- (Allah): "Az sonra onlar pişman olacaklar" dedi.

41-  Derken o korkunç ses[20], onları gerçekten yakaladı da onları sel süprüntüsü[21] haline getirdik. Uzak olsun o zalim kavim!

42- Sonra onların ardından başka nesiller yetiştirdik.

43-  Hiçbir ümmet, ne süresinden ileri geçebilir, ne de geri kalabilir.

44-  Sonra biz, elçilerimizi ardı ardına gönderdik. Hangi ümmete elçisi geldiyse onlar onu yalanladılar, biz de onları birbiri ardınca devirdik ve hepsini birer efsâne'[22] yaptık. İnanmayan toplum uzak olsun.

 

Ayetler belirli peygamber ve kavim adlarını içermemektedir. Ama ifadelerden Hûd, Salih, Şuayb v.b. peygamberlerin kavimlerinin kastedildiği, bu tür kıssa zincirlerinin yer aldığı bahislerden anlaşılmaktadır. Ayet ibareleri gayet açıktır. Hatırlatma, öğüt ver­me, kınama ve uyarma hedefleri ayetlerde açıkça belli olmaktadır. Sonra aynı hedef, önceki kavimlerin peygamberlerince söyledikleri sözlerle birçok ayetin aktardığı üzere Arap kafirlerinin Peygamber'e söyledikleri arasındaki benzerlik münasebetiyle de önp-lana çıkartılmıştır, Arap kafirleri Peygamber hakkında, onun kendileri gibi sadece bir insan olduğunu, ölüp toprak olduktan ve ufalanıp dağılmış kemikler olduktan sona diril-tilmelerinin mümkün olmadığını, onun Allah'a yalanla iftira ettiğini v.s. söylüyorlardı.[23]

 

45-  Sonra Musa ve kardeşi Harun'u ayetlerimizle ve apa­çık bir delille gönderdik.

46- Firavun ve ileri gelen adamlarına... Fakat onlar büyük-lendiler. Onlar, 'büyüklenen-zorba'[24] bir topluluktu.

47-  "Şu iki adamın kavmi bize kölelik'[25] ederken, şimdi biz kalkıp bizim gibi iki İnsana mı inanacağız?" dediler.

48- Onları yalanladılar ve helak edilenlerden oldular.

49- Andolsun, biz Musa'ya kitabı verdik, belki onlar hidâ­yete ererler diye.

 

Musa (A) Ve Harun (A)

 

Bu ayetler, kıssalar zincirinin bir halkasını oluşturmaktadır. Ayetlerde Musa (a) ile Harun (a)'un Firavun'a ve kavmine davet için gönderilmelerine, belki hidayet bulurlar ümidiyle Allah'ın Musa'ya kitap vermesine, kibirlenmelerine, büyüklenmelerine, Musa ve Harun'un kavimlerini köleleştirdiklerinden dolayı övünmelerine, onların her ikisinin de kendileri gibi insan olmalarından dolayı onlan yalanlamalarına ve Allah'ın onları he­lak etmesine işaret edilmektedir.

Önceki geçen kıssa halkalarının hedeflemiş olduğu hatırlatma ve uyarıyı bu ayetler de yerine getirmiştir; üslupta bu, açıkça gözükmektedir.[26]

 

50- Biz, Meryem'in oğlunu ve annesini bir mu'cize kıldık ve ikisini barınmaya elverişli ve akar suyu'[27] olan bir tepe­de[28] yerleştirdik.

 

Meryem Ve Oğlu İsa'nın Kıssası Hakkında

 

Bu ayette, İsa (a) ve annesinde, onu kendisine hiçbir erkeğin dokunmadan doğurma­sında gözüken Allah'ın mucizesine ve Allah'ın onları emin, güvenli, bol suyun bulun­duğu bir tepede koruyup barındırmasına İşaret edilmektedir.

Bu ayet ile kıssalar zinciri ve İsa'nın doğumunu, peygamberliğini ve insanların buna karşı tavır takınmalarını anlatan diğer Kur'an ayetleri arasındaki ilişki açıkça gözük­mektedir. Bu mucize insanları denemişti; onların bir kısmı inkar etti, bir kısmı inandı, bir kısmı da onu çok kötü bir şekilde anlayıp yorumladı. İsa'nın kavmine getirdiği dave­te de bir kısmı inanmış, bir kısmı da inkar etmişti. Önceden örnekleri geçen birçok Kur'an ayeti bunu anlatmıştır.

Güvenli, bol suyun kaynadığı bir tepe olarak vasfedilen yerin nerede olduğu konu­sunda birçok söz söylenmiştir: Ka'bu'l-Ahbar'a ve bazı tabiînlere nisbet edilerek söy­lendiğine göre yer, Ramela (Filistin'de bir kasaba) veya Beytü'I-Makdis (Kudüs) veya Mısır; yahut Şam veya oraya yakın sulak ve yeşil bir yerdir. îbn Kesir'in dediğine göre: Doğum sancısının Meryem'i altına götürdüğü hurma ağacının bulunduğu yerdir; çocu­ğunu doğurduğunda Allah o ağacın altından bir su fışkırtarak akıtmıştır. Bu hadise Mer­yem sûresinde İsa'nın doğumu ile ilgili kıssada anlatılmıştır. İbn Kesir sonra "Kur'an ayetleri birbirini tefsir etmektedir" demiştir. Sözünde doğruluk payı vardır. Günümüzde elimizin altında mevcut olan İndilerden Matta încili'nde bahsedildiği üzere, Rabbin me­leği Meryem'in kocası olan marangoz Yusuf'a gözükerek ona şöyle dedi: Çocuğu ve annesini al, Mısır'a kaç ve sana söyleyinceye kadar orada kal; zira Heyrodos çocuğu ele geçirip öldürmek istemektedir. Baba onları alıp Mısır'a gitti ve melek ikinci kez onlara gözükünceye kadar orada kaldılar ve melek ikinci defada şöyle dedi: Çocuk ve annesini alıp İsrail'e dön, zira çocuğu öldürmek isteyenler ölüp yok olmuşlardır. Bu kıssanın Peygamber'in yaşadığı çevrede, o zamanki hristiyanların ellerinde mevcut olan İncil ka­nalıyla bilindiği tercih olunmaktadır. Buna göre yeşil su bulunan tepenin de Mısır olma­sı muhtemeldir; zira oradan bir nehir akmaktadır ve orası yeşil, verimli ziraat toprakları­nın bulunduğu bir yerdir. Allah daha iyi bilir.[29]

 

51- Ey elçiler, güze! ve temiz olan şeylerden yiyin ve salih amellerde bulunun; çünkü gerçekten ben yapmakta olduk­larınızı biliyorum.

52-  İşte sizin ümmetiniz bir tek ümmettir ve ben de sizin Rabbinizim; öyleyse benden korkup-sakının.

 

Allah'ın Peygamberlerine Emri

 

Her iki ayet de önceki kıssalar zincirini tamamlayıcı mahiyette gelmiştir: Allah ayet-erde peygamberlerine hoş ve temiz yiyeceklerden yemelerini, salih ameller işlemelerini, hak yolda sabit kalmalarını, sadece Allah'a saygı duyup O'ndan korkmalarını, kendi­sine davet ettikleri şeyin ve vasiyet ettikleri yolun bir olduğunu, bunların farklı ve çok sayıda olmalarının mümkün olmadığını çok iyi bilmelerini emretmektedir.

Bir kısım müfessirler ayetlerdeki hitabın çoğul gelmiş olsa da Peygamber'e yönelik olduğunu söylemişlerdir[30]. Bu iddianın doğruluk payı vardır. Zira hitabın bütün peygam­berlere yönelik olması, manevi açıdandır ve bu, bütün peygamberlerin insanlara getir­dikleri davet hedeflerinin bir olduğunu açıklayıp gösterdiği gibi ilahi şeriatların özü­nün de -ki hoş ve temiz olan her şeyin mutlak olarak helal olması da bunlar arasındadır-bir olduğunu açıklamaktadır. Peygamber Efendimiz de onlardan birisi olduğundan, hi­tap onlara manevi ve dolaylı olarak, ona da hazır ve mevcut olduğundan direkt olarak gerçekleşmiştir.

Müfessirler bu ayetlerin tefsiri münasebetiyle, Müslim ve Tirmizi'nin kitaplarının tefsir bölümünde, Mü'minûn sûresinin tefsirinde rivayet ettikleri bir hadisi nakletmişler-dir[31] Ebu Hureyre, peygamberimizin şöyle buyurduğunu nakletmektedir: "Ey insanlar! Allah temizdir ve ancak temiz olanı kabul buyurur. Ve Allah mü'minlere, peygamberle­re emretiğini emretmiş ve şöyle buyurmuştur: Ey elçiler, güzel ve temiz olan şeylerden yiyin ve salih amellerde bulunun; çünkü gerçekten ben yapmakta olduklarınızı biliyo­rum."

Hadis, ayetlerdeki bu hitabın sadece peygamberlere mahsus olmayıp ümmetlerini de kapsadığını, özellikle de onlara iman eden kimseleri, daha Özel bir şekilde de peygam­berlerin sonuncusu olan Muhammed ümmetini kapsadığını ortaya koymaktadır. Bütün önceki ümmetlerin ona tâbi olmaları artık gerekli olmuştur. O'na tâbi olmayanlar hak yoldan sapmış olmaktadırlar. Mekke ve Medine'de inmiş, daha Önce Örnekleri geçen birçok ayette bu gerçek açıklanmaktadır.[32]

 

53-  Ancak onlar işlerini kendi aralarında (farklı) kitaplar'[33] halinde böldüler. Her bir grup, kendi ellerinde olanla yeti­nip sevinmektedir.

54-  Artık sen onları, belli bir süreye kadar kendi gafletle­ri'[34] içinde bırak.

55-  Onlar sanıyorlar mı ki, kendilerine verdiğimiz mal ve çocuklar ile,

56-  Onların hayırlarına koşuyoruz? Hayır, onlar farkında değiller.

 

İhtilaf Ve Ayrılık Kınanmaktadır

 

1-  Ayetlerde insanların içine düştükleri duruma kınanarak işaret edilmiştir: İhtilafa düşüp ayrılmışlar, grupları çoğalmış, her grup üzerinde bulunduğu yolu ve görüşü hak zannedip ona tâbi olmaya başlamıştır.

2- Ayetlerde Peygamber'e bunu fazla önemsememesi ve tutumundan vazgeçmek is­temeyenleri gafletinin, cehaletinin içerisinde, Allah'ın bildiği bir zamana kadar terket-mesi emredilmiştir.

3- Onlar, sahip olup faydalandıkları mal ve çocukları, bol nimet ve iyiliklerle birlik­te Allah tarafından kendilerine yapılmış bir ikram tahsisi mi zannetmektedirler? Ayet­lerde bu kınanarak inkar mahiyetinde sorulmaktadır.

4- Bunun hemen akabinde azarlanarak, zanları hakkında cevap veriliyor: Onlar böy­le zannetmekle hata ediyorlar ve onlar gerçek durumu bilmemektedirler.

Ayetler öncekileri tamamlamaktadır. Gaib zamir de Allah'ın peygamberleri vasıta­sıyla insanlar için va'z ettiği- dininden sapanlara ve Peygamber Muhammed'in davetini inkar edenlere dönmektedir. Çünkü inkar etmeleri demek, sözkonusu dinden sapmaları demektir. Ayetlerde, Allah'ın elçilerinin, son olarak da peygamberlerin sonuncusu son peygamber Muhammed'in getirdiği hak dinden sapmalarından, sahip oldukları kuvvet ve maldan dolayı bâtıl zanlara kapılmalarından ötürü onlara şiddetli bir kınama vardır.

Peygamber'e, kafirleri sarhoşlukları, gafletleri içerisinde bırakması emri, Kur'an'da mânâsı çokça tekrarlanan bir tür üslup ifadesidir. Bu, tabii ki onları uyarmaktan vazge­çip bırakması anlamına gelmez; buna önceki münasebetlerde de değinmiştik. Tercih olunan görüşe göre, ifade Peygamber'i kafirlerin inadı, büyüklenmeleri ve sapıklık içe­risine dalıp bocalamaları karşısında teselli etmektedir.

Ayetlerde, kafirlerin mallan ve çocuklarıyla övünmelerinin tablosu sunulmakta, bu­na dayanarak Allah'ın kendilerini koruduğu ve hak yol üzerinde oldukları iddiaları ak­tarılmaktadır. Daha önce örneği geçen bir çok ayet de bu tavrı onlardan nakletmiştir. Bu da onların zaman zaman bunu tartışma için gündeme getirdiklerini göstermektedir.[35]

 

57-  Gerçekten, Rablerine olan haşyetlerinden dolayı say­gıyla korkanlar,

58-  Rablerinin ayetlerine iman edenler,

59- Rablerine ortak koşmayanlar,

60-  Ve gerçekten Rablerine dönecekler diye, vermekte ol­duklarını kalpleri ürpererek verenler;

61-  İşte onlar, hayırlarda yarışmaktadırlar ve onlar bundan dolayı öne geçmektedirler.

62-  Hİç kimseye güç yetireceğinden fazlasını yüklemeyiz;, elimizde hakkı söylemekte olan bir kitap vardır ve onlar hiçbir haksızlığa uğratılmazlar.

 

Gerçek Mü'minlerin Vasıfları

 

Ayetlerin ifadeleri gayet açıktır ve öncekileri tamamlayıcı mahiyette bulunmaktadır. Önceki ayetlerdeki vasıflar, Allah'ın peygamberleriyle gönderdiği hak dininden sapan kafirlere aittir. Onlar onun gereğini gözetmezler, ona itibar etmezler, aksine içinde bu­lundukları bâtıla sımsıkı sarılıp ona dayanırlar ve Allah hakkında hak olmayan zanlarda bulunurlar. Buna mukabil bir grup insan da Allah'ın hak dinine tâbi olmuş, Allah'tan korkarak O'na iman etmişler, hayır olarak verdiği her emrini yerine getirmişler, O'na hiçbir şeyi ortak koşmamışlar ve kesinlike O'na döneceklerine inanmışlardır. İşte hayır­lara koşanlar, Allah'ın rızasını elde edenler bunlardır.

Son ayetin, diğer ayetlerin muhtevasını tamamlayıcı mahiyette olduğu anlaşılmakta­dır: Allah iman ederek, salih ameller işleyerek, O'ndan korkarak rızasını hak eden mü'minlerin vasıflarını açıklarken onları övmekte ve her nefse ancak gücünün yeteceği kadarını yüklediğini, herkesten sadece yapmaya kadir olduğu işi yapmasını istediğini bildirmektedir. O, onların yaptıkları işleri onlar için, sadece doğruyu, hiçbir eksiği ol­madan söyleyen bir kitapta yazıp korur.

Bu, Araf sûresinde de açıkladığımız gibi muhkem ayetlerle ilgili Kur'an prensibini te'yid etmektedir. Tirmizî'nin Aişe'den naklettiği bir hadiste[36], Aişe validemiz Allah'ın Rasulü'ne şu ayet hakkında sordu: "Ve gerçekten Rablerine dönecekler diye, vermekte olduklarını kalpleri ürpererek verenler..."(Araf, 60). Bunlar şarap içip hırsızlık yapan­lar mıdır? Peygamber buyurdu: "Hayır, ey Sıddîk'in kızı. Fakat onlar; oruç tutanlar, na­maz kılanlar, sadaka verenlerdir. Onlar, bunlan kendilerinden kabul etmemesinden kor­karlar . İşte onlar hayırlı işleri yapmakta yanş edenlerdir." Burada da ifade edildiği gibi, gerçekten Allah korkusunun, ahiret akibeti korkusunun, Allah'a ve ahiret gününe ina­nan mü'minin nefsinde çok büyük bir etkisi vardır; bu tesir, onun tüm çabasını hayır iş­lemeye, salih amellerle Allah'a yaklaşmaya ve her türlü kötülükten ve günahtan uzak­laşmak suretiyle de O'nun gazabından sakınmaya sevkeder. Bundan dolayıdır ki, Kur'an'da, ahirete inanmayanların birinci derecede günah ve kötülükleri işlemekten çe­kinmeyeceklerine defaatle dikkat çekilmiştir. Bunun için ahirete inanmak, o günün deh-şetiyle korkutup sakındırmak; yine o günde kurtulmaya özendirip teşvik etmek, Kur'an'ın te'yidine ve açıklamasına en çok önem verdiği hususlar olmuştur.[37]

 

63-  Hayır, onların kalpleri bundan dolayı bir gaflet içinde­dir. Üstelik onların, bunun dışında yapmakta oldukları (birtakım şeyler)'[38] vardır; onlar bunun için çalışmaktadır­lar[39].

64- Nihayet, onların varlıklarını azab ile yakaladığımız za­man, onlar hemen feryada başlarlar'[40].

65- Bugün feryad etmeyin, çünkü bizden yardım göremez­siniz.

66- Gerçekten benim ayetlerim size okunuyordu, fakat siz topuklarınız üzerinde geri dönüyordunuz.

67- Ayetlerime karşı kibirlenerek, geceleyin[41] saçmalıyor-dunuzf[42].

 

Hak Yoldan Sapmış Kafirlerin Gerçek Yüzü

 

Ayetlerde, tekrar sapık kafirlerin gerçek yüzlerinin ve amellerinin açıklanmasına dö­nülerek, uyarılmaktadırlar:

1-  Onların kalpleri Allah korkusunu hissetmekten, O'na karşı yapmaları gerekeni bilmekten gafildir.

2- Yaptıkları işleri-amelleri ise, daha önce vasfı geçen Allah'ı razı eden türden değil­dir ve onlar sürekli bunları yapmaya devam edeceklerdir. Çünkü onlar buna alışmışlar­dır. Bu hal Allah'ın azabı üzerlerine ininceye kadar devam edecektir. İşte ancak o za­man hatalarının farkına vanp feryada başlayacaklar ve yardım isteyeceklerdir. Ama on­lara o zaman cevap olarak şöyle denilecek: Feryat etmeyin, sesinizi yükseltip bağırma­yın, kendinize eyvanlar okumayın, zira bütün bunlar size fayda vermeyecektir, size Al­lah'a karşı yardım eden hiçbir kimse olmayacaktır. Çünkü siz, daha önce O'nun ayetleri size her okunduğunda, onlara arkanızı dönüyordunuz ve kibrinizden, inadınızdan onları işitmemek için gerisin geriye dönüp gidiyordunuz.

Son ayetin yorumunda (-bihî) kelimesinde bulunan zamirin nereye döndüğü konu­sunda ihtilaf edildiğinden, farklı izahlar sunulmuştur: Bir kısım müfessirler[43] onu "Kur'an'a" döndürmüşler ve yorumu şöyle yapmışlardır: Kafirler Kur'an'a karşı kibirlenmelerinden, onu terketmelerinden ve gecelerini onunla alay ederek geçirmelerinden dolayı ayetle kınanmışlardır.

Bazıları ise[44] zamiri Peygamber'e döndürmüş ve yorum olarak şöyle demiştir: Onlar, kibirlenerek Peygamber'in davetini terketmelerinden, ondan yüz çevirmelerinden, gece sohbetlerinde onun aleyhine toplanıp, ona kötü sözler söylemelerinden dolayı ayetle kı­nanmışlardır.

Bizim aklımıza başka bir yorum gelmektedir; o da: Kafirler peygamberi ve okuduğu Kur'an'ı, yârânlanyla oturup karşılıklı sohbet ederek eğlence ve şakalarla geceyi geçi­rip kibirlenmeleri ve terketmelerinden ötürü kınanmışlardır. Aşağıda gelecek ayetlerde bu yorumun isabetli olduğuna dair nişane bulunacaktır.

Ayetler üzerinde düşünüldüğünde Öncekilerle aralarında üslup ve konu bakımından bir irtibatın olduğu görülecektir.

Bazı müfessirler, kafirlerin feryat edip bağırdıkları azabın, Mekke halkına isabet e-den kıtlık olduğunu söylemişlerdir[45]. Ancak ayetlerin ruhuna bakıldığında, sözün kafir­lerin hiçbir yardımcısı olmayacak bir günle, Kıyamet günüyle alakalı olduğu görülecek­tir. Özellikle de ayetler onların kibirlenmelerini, inatlarını ve yüz çevirmelerini hatırlat­maktadır. Bu tür tavırlar daha önce örnekleri geçen ve konunun Kıyamet günüyle alaka­lı olduğu ayetlerde de anlatılmıştır.

Ayetlerde, özellikle refah sahibi ileri gelen zenginlerin azapla tehdit edilmeleri, on­ları uyarmak içindir. Çünkü insanlara baskı yaparak, onların inkar ve yüz çevirmede iz­lerinden, peşlerinden gelmelerini sağlayanlar onlardır. Özellikle bu vasıftaki kişiler 53-56. ayetlerin konusunu oluşturmaktadır.[46]

 

68- Onlar, yine de o sözü (Kur'an'ı) gereği gibi düşünme­diler mi? Yoksa onlara, geçmişteki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?

69-  Ya da kendi elçilerini tanımadılar mı ki, şimdi onu in­kar ediyorlar?

70- Yahut: "Onda bir delilik var" mı diyorlar? Hayır o, on­lara hakkı getirdi; fakat çokları haktan hoşlanmıyorlar.

71-  Eğer hak, onların keyiflerine uysaydı; gökler, yer ve bunların içinde bulunan herkes bozulur giderdi. Biz onlara zikirlerini getirdik; fakat onlar, zikirlerinden'11 yüz çeviri­yorlar.

72-  Yoksa sen onlardan haraç'2' mı istiyorsun? İşte Rabbİ-nin haracı (dünya ve ahiret armağanı) daha hayırlıdır. O rı-zık verenlerin en hayırlısıdır.

73-  Gerçekten sen onları dosdoğru olan bir yola çağırıyor­sun.

74-  Ancak ahirete inanmayanlar, şüphesiz yoldan sapan­lardır.

 

Kafirlerin İnkar Etme Sebeplerinin Sorgulanması

 

Ayetlerde kafirlerin Peygamber ve davetine karşı tavır takınmalarının sebepleri kına­narak, azarlanarak sorgulanmaktadır:

1-  Niçin işitmekte oldukları Allah'ın ayetleri, Peygamber'in sözleri üzerinde durup düşünmüyorlar da, onlarda bulunan hakkı, hidayeti ve kendileri için olan maslahat ve hayrı anlamıyorlar?

2- Yoksa kendilerine gelenin, daha önce atalarına benzeri gelmemiş bir şey olduğu­nu gördüler de, ona karşı, hayret ederek mi inkar eden bir tavnn içine girdiler?

3-  Yoksa, kendilerini hakka davet eden peygamberlerinin şahsını yeterli bir şekilde tanımadılar mı ki, onu inkar ediyorlar; bilmemezlikten geliyorlar ve ondan yüz çevire­rek onu delilikle veya cinlerle temas kurmakla itham ediyorlar?

4- Yoksa onlardan bir ücret veya vergi mi istedi ki, onu itham ederek davetini şahsi menfaat ve istismar aracı olarak görüyorlar?[47]

 

Onlara Şiddetli Cevaplar Verilmiştir

 

1- Peygamber ne delidir, ne de cinlerle alakası vardır; sadece, onlara Allah'tan kesin hakikati getirmiştir.

2- Takındıkları tavrın sebebi, onların çoğunun hakkı kerih görmesi ve hakkın onların hevalanyla, arzularıyla bağdaşmamasidır.

3-  Allah'ın, hakkı hcvaya boyun eğdirmesi mümkün değildir. Çünkü böyle olması kâinatın; yeryüzünün, göklerin ve ikisi arasmdakilcrin fesada uğraması demektir.

4-  Allah'ın, peygamberine indirdiği sadece onlar için olan bir hatırlatma ve öğüttür. Ama onlar o zikri ve öğüdü dinlemiyor, kibirleniyorlar.

5-  Allah rızık verenlerin en hayırlısıdır, Peygamber de bunu bilmekledir. Buna göre onun, onlardan herhangi bir ücret veya karşılık talep etmesi ma'kul değildir. Çünkü o, Rabbinin ecrinin daha hayırlı olduğunu bilmektedir.

6-  Peygamber onları dosdoğru olan yola çağırmakladır. Kim o yolda yürürse kurtu­lur ve mutlu olur.

7-  Ahirdi inkar edenler bu davete icabet etmemekledirler ve bu yoldan başka yere sapmaktadırlar. Çünkü onlar. Allah'ın huzurunda hesap için duracaklarının hesabını yapmamakladırlar.

Ayetlerin önceki üslup ve konuyu devam ettirdikleri görüimckledir. Ayetlerdcki üs­lup oklukça kuvvetli, sağlam, tesirli ve hem akla, hem de kalbe yöneliktir. Bunun için de çok derinlere inerek tesir etmektedir.

İkinci ayet, Peygamber'in daha görevlendirilmeden önce kavmi arasında yüksek ah­lâkı, üstün aklı ve şerefli soyuyla tanındığını göstermekledir. Bu gerçek, sahih rivayet­lerle de sabit olmuştur. Bunlardan birisi: Kalem sûresinin tefsirinde nakledip izah eniği­miz üzere, daha vahyin ilk defa gelmeye başladığı zamanlarda, Halice'nin Pcygambcr'i desteklemek, kalbini teskin edip konumunu sağlamlaştırmak için ona söylediği sözdür. Bu sözüyle onu gerçek olarak tanımalarına rağmen, ona karşı tavır takınmalarından do­layı onları kınamaktadır. Onlar çok iyi biliyorlardı ki onun yalan söylemesi, iftirada bu-(unmasi, onları hafife alıp akıllarıyia alay etmesi, eğlenmesi, kendisini ilgilendirmeyen bir işe karışması veya şahsî bir menfaat ve kazanç peşinde koşması mümkün değildir[48].

Üçüncü ayetin üslubu, kafirlerin peygambere yaptıkları delilik nişbelinin şeklî oidu-ğuna karine teşkil etmekledir. Zira her yeni bir şey ve bilinmeyen garip bir görüş geti­ren kimseye böyle bir nisbetle bulunulur. Ayette getirdiği hakkın doğruluğunu vurgula­yarak, hakkı getiren kimseye delilik nisbel edilmesinin veya şaşkın bir şekilde ona karşı lavır lakınılmasmın doğru olmadığı açıklanmaktadır.

Bazı müfcssirlcrin "...fakat çokları haktan hoşlanmıyorlar..." cümlesi üzerinde dur­duklarını ve .söyle söylediklerini görmekleyiz[49] Kafir olmakla beraber, onlardan hakkı kerih görmeyenler de vardı; bunlar arasında Peygamber'in amcası Ebu Talip de vardır. O Mekke'nin ileri gelenlerinden utanıp çekindiğinden inanmamıştı, yoksa büyüklendİ-ginden ve hakkı kerih görüp hoşlanmadığından değil. Kafirler arasında mutedil tavırlı, Peygamber'in getirdiği hakkı kalbiyle kabul eden kimseler de vardı. Kasas süresindeki şu ayetin tefsirinde bunu açıkladık: "Dediler ki: Biz seninle beraber doğru yola gelirsek yurdumuzdan atılırız."(Kasas, 57) Bu ayetin tefsirinde de İzah ettiiğimiz gibi cümle üs­luba uygun olarak şeklîdir ve Kur'an'da bu tür örnekler çokça tekrarlanmıştır: "Onların çoğu inkar edenlerdir". "Onların çoğu akıl edemezler", "çokları bilmezler" v.s...

Burada da şunu söyleyebiliriz: "... Fakat çokları haktan hoşlanmıyorlar.." cümlesi ve benzeri ifadeler, Kur'an ayetlerini indiği zaman dinleyen kimselerin içinde bulun­dukları vakıa gerçeğini tescil etmektedir. Zira bu tür ifadelerle vasfedilen kimselerin ço­ğu, daha sonra iman ettiler ve teslimiyetleri güzelleşerek Allah'ın rızasına ve mükâfatı­na nail oldular.[50]

 

Peygamber'in Nübüvvetini Niçin İnkar Ettiler?

 

68. Ayette geçen "Yoksa onlara, geçmişteki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?" cümlesi, onların Peygamber'in nübüvvetini inkar etmelerinin, kendilerinden önce atala­rına da peygamberler gelmemesinden kaynaklandığı açıklamasını içerebilir. Veya im in­karcı tavırlarının kaynağı, kendilerine gelenin, daha önce atalarına da gelmiş olması ola­bilir. Her iki ihtimalde de, başka ayetler sebebiyle anlaşılmayan yönler bulunmaktadır. Örneğin Yasin sûresinde bir ayette şöyle gelmiştir: "Babaları uyarılmamış, bu yüzden kendileri de gaflet içinde kalmış bir toplumu uyarman için (seni gönderdik)".(Yâsin, 6). Bu ifade Secde sûresinde de tekrarlanmıştır: "Yoksa 'Onu uydurdu mu? diyorlar. Hayır, o senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi, doğru yola gelirler umuduyla uyannan için Rabb'in tarafından (sana indirilen) gerçektir."(Secde, 3). Kasas sûresi 46. ayetinde şu ifade yer almıştır: "... Ancak Rabbinden bir rahmet olmak üzere, senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarman için (gönderil-din). Umulur ki, öğüt alıp düşünürler diye." Fakat buna mukabil Nemi sûresinin 68. ayetinde şu ifade yer almıştır: "Bu tehdit, bizeve bizden önce atalarımıza da yapıldı. Bu , öncekilerin masallarından başka bir şey değildir." Bu, aynı zamanda az ileride geleceği üzere Mü'minun sûresinde de tekrarlanmıştır.

Anlaşılan o ki, Yasin, Secde ve Kasas sûrelerinin ayetleri yakın zamanı; Nemi ve Mü'minun sûresinin ayetleri ise uzak zamanı kasdetmektedİr. Uzak zamanla ilgili ola­rak, onun haberlerini nesilden nesile geçerek aktarıyorlardı. Arap yarımadasından çık­mış veya orada yerleşmiş birçok peygamber gelip geçmişti; onlar Kur'an'ı işitip dinle­yen Arapların eski ataları sayılırlardı: Hûd, Salih, İbrahim, İsmail... vs. peygamberler bunların örnekleridir.[51]

 

75-    Biz onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı açsaydık, yine azgınlıklarında bocalamaya devam ederlerdi.

76- Andolsun biz onları azab ile yakaladık, ama yine Rab-   . lerine boyun eğmediler[52], O'na yalvarmıyorlar.

77-  Nihayet üzerlerine şiddetli bir azab kapısı açtığımız zaman, derhal onun içinde şaşkın ve umutsuz kalırlar.

 

İnkâr Edenlere Uyarı

 

Bu ayetler de, önceki ayetlerdeki kafirlere yönelik kınama ve uyarının devam ettiği­ni göstermektedir. Onlar rahatlıklarında da, sıkıntılı hallerinde de inatları ve inkarları üzerinde ısrar etmeye devam etmektedirler. Rahatlık ve bolluk halindeyken, bunu Al­lah'ın kendilerine bir tahsisi ve ikramı olarak görüp, hak üzerinde olduklarını sanıyorlar ve bunun için de Allah'ın davetine, peygamberinin mesajına yüz çeviriyorlarsa ki, 55-56. ayetler buna işaret etmektedir; başlanna bir bela gelip de, Allah'ın onlara acıyarak bunu onlardan kaldırdığı halde azgınlıklarında, yüz çevirmelerinde devam etmektedir­ler. Nitekim Allah, onların üzerine bela indirmiş ve tecrübeyle bu hakikat ortaya çıkar­tılmıştır. Çünkü onlar Rablerine boyun eğmemişler, itaat edip O'na yalvarmamışlar ve içinde bulundukları halden tevbe etmemişlerdi. Bu tavırlarında, Allah üzerlerine şiddetli azap kapısını açıncaya kadar devam edeceklerdir. Ancak bu kapı üzerlerine açıldığında ise pişmanlık ve tevbe vakti geçmiş olacak ve Allah'ın rahmetinden ümitlerini kesecek­lerdir.

Müfessirler ikinci ayetin, Mekke halkına isabet eden kıtlık ve açlığa işaret ettiğini söylemişlerdir. O derecede bir kıtlık ve açlık ki, deri ve kemikleri yemeğe başlamışlar­dı. Bu, onların inatlarının ve eziyetlerinin şiddetlenmesinden dolayı, Peygamber'in on­lara çok kızdığı bir anda dua etmesinden olmuştu. Nakledildiğine göre, Ebu Süfyan Peygamber'e gelmiş ve akrabalık bağlarını hatırlatarak şöyle demişti: Sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?" Peygamber de: "Evet ediyorum" buyurdu. O da: "Öyleyse Allah'a dua et de şu kıtlığı üzerimizden kaldırsın" dedi. Pey­gamber de dua etti ve kıtlık belası üzerlerinden kaldırıldı ama yine de inatlarında ve inkarlarında devam ettiler ve ayetler de onları kınamak için indi. Bu rivayeti Duhan sûresinin tefsirinde de nakletmişlerdir. Biz de bu sûrenin tefsirinde bunu açıkladık.

Ayet sigası, Mekke halkına Rabbani bir belanın isabet etliğini, sonra da onu onlar­dan kaldırdığını aktaran rivayetin doğruluğunu ifade etmektedir. Ancak biz Ebu Süf-yan'ın Pcygaınber'c gelerek akrabalık nâmına belanın kaldırılması için Allah'a dua et­mesi talebi ile ilgili rivayete şüphe ile bakıyoruz. Çünkü böyle bir davranış onun Pey-gamber'in nübüvvetine, elçiliğine inanmış olmasını gcreklirir ki, böyle bir şey de olma­mıştır. Fakal muhtemel olarak Peygamber kavminin çok zor durumda kaldığını görünce acımış, onların bu durumdan ibret alarak, kalplerinin yumuşadığını düşünerek Allah'a dua etmiş, Allah da belayı üzerlerinden kaldırmıştır. İnkarlarına ve azgınlıklarına ısrarla devam ettiklerinde de Allah onları bu şekilde kınamış, içinde rahmet ve tevbe kapısının bulunmadığı azapla onları korkutup-uyarın iş t ir.

Biz bunu, bu ayetlerin. Önceki uyarı taşıyan ayetlerin devamı olduğuna dair yaptığı­mız açıklamamıza ters görmüyoruz. Çünkü bu çok açık olarak gözükmekledir. Ayetler Önceki ayetlerin üzerine atfedilmiş ve kafirlere dönen gâib çoğul zamiri kullanılmıştır. Bundan dolayı da vahiy hikmeti gereği bu sûrenin inmesinden Önce vuku bulmuş olabi­len bir olaya burada, kafirleri kınaması münasebetiyle işaret etmiştir.[53]

 

78-  O, sizin İçin kulakları, gözleri ve gönülleri inşa eden­dir; ne az şükrediyorsunuz.

79-  O, sizi yeryüzünde yaratıp yaydı ve hepiniz yalnızca O'na götürüleceksiniz.

80- O, yaşatan ve öldürendir: Gecenin ve gündüzün değiş­mesi O'nun (eseri)dİr. Aklınızı kulanmıyor musunuz?

 

Allah'ın İnsanlara Bahşettiği Nimetler

 

Ayetler işiten muhataplara, hatırlatmak ve uyarmak amacıyla muhatap çoğul zam i; riylc yöneltilmiştir: Onlarda duyma, görme ve akıl güçlerini yaratan Allah'tır; onun için onların O'na, bu nimetlerine karşı hakkı dinleyerek, hakikati görerek şükretmeleri gere­kirdi Takat onlar bunu çok az yerine getirmişlerdir. Dünyada onları yaratıp yetiştiren O'-dur ve ahircııe de yine O'na döndürüleceklerdir. Dirilten de Öldüren de O'dur. Geceyi ve gündüzü, birini diğerinin yerine getirerek değiştiren de O'dur. Artık ne zaman akıllanıp da O'nun, üzerlerindeki kudretini anlayacaklar, gafletlerini ve akibctlcrini düşünme­ye başlayacaklardır?

Ayetlerin üslubu, hitabın özellikle kafirlere yönelik olduğunu göstermekledir. Bu duruma göre ayetler Önceki ayetlerde geçen kınama ve uyarı serisini devam ettirmekte­dir.

Bu tür ayetlerin birçok kez tekrarlandığı gözlemlenmektedir; vahiy hikmetinin gerc-ği olarak, benzer tavırlar tekrarlandıkça veya yenileri oldukça, bu tür ayetler de çeşitli üsluplarla tekrarlanmaktadır. Zaten Kur'an kıssalarının çoğunun durumu da böyledir. Hatta çalışmaları, tartışmaları içeren bölümlerin çoğu veya Allah'ın yarattıkları içerisin­deki, kâinattaki O'nun büyüklüğünün delillerine dikkat çeken kısımlar da bu neviden-dir.[54]

 

81-  Hayır; onlar, geçmİştekİterİn söylediklerinin benzerini söylediler.

82-  Dediler ki: "Öldüğümüz, bir toprak ve bir kemik oldu­ğumuz zaman, gerçekten biz mi diriltileceğiz?"

83- Andolsun bu tehdit bize de, bizden önceki atalarımıza da yapıldı. Bu, evvelkilerin masallarından başka bir şey değildir?

 

Kafirlerin Ahiret Gerçekleriyle Alay Etmeleri

 

Ayetlerde, kafirlerin öldükten sonra diriltilme ve ahirette verilecek ceza ile her uya­rılma halinde söyledikleri sözler anlatılmaktadır; önceki ümmetlerdeki kafirlerin yaptığı gibi şüpheci ve inkarcı bir üslupla konuyu birbirlerine soruyorlardı; gerçekten öldükten, toprak ve kemik haline geldikten sonra diriltilecekler mi? Birbirlerine böyle sorduktan sonra şu sözü ekliyorlardı: Onlar ve daha önce de babaları bununla tehdit edilmişlerdir ve bu evvelkilerin hikaye ve masallarından başka bir şey değildir.

Ayetler üslup ve konu bakımından öncekilerle bağlantılıdır. Ayetlerin islidrak, ta­mamlama harfiyle başlaması sanki ayetlerin Pcygamber'le kafirler arasında, daha önce birçok bölümlerde tekrarlanarak anlatılan sahneler tülünden, bir tür tartışma ve müna­kaşa sahnesini anlattığı izlenimini vermiştir.[55]

 

884-  De ki: "Eğer biliyorsanız (söyleyin): Yeryüzü ve onun içinde bulunanlar kimindir?"

85-  "Allah'ındır" diyecekler. De ki: "Yine de öğüt alıp-dü-şünmeyecek misiniz?"

86-  De ki: "Yedi göğün Rabbi ve büyük Arşın Rabbİ kİm-dir?"

87-  "Allah'ındır" diyecekler. De ki: "Yine de sakınmaya­cak mısınız?"

88-  De ki: "Eğer biliyorsanız (söyleyin): Her şeyin melekû-tu (mülkü ve yönetimi) kimin elindedir? Kİ O, koruyup kol-luyorken'[56] kendisi korunmuyor'[57].

89-  "Allah'ındır" diyecekler. De ki: "Öyleyse nasıl oluyor da böyle büyüleniyorsunuz?"[58]

 

Peygamber'in Kafirlere Yönelttiği Sorular

 

Ayetlerde, Peygambcr'e kafirlere birtakım sistem içeren sorular sorması için emirler yer almakta ve onların verecekleri cevaplar anlatılmaktadır; bununla onları susturmak, bağlamak, azarlamak ve öldükten sonra Allah'ın onları diriltmeye -ki onu inkar etmektedirler- kadir olduğunu ispat etmek hedeflenmiştir. Ayetlerin ifadeleri gayet açıktır. Ve gerçekten susturucu ve bağlayıcı güçtedir. Çünkü ayetler, daha önce örnekleri geçen birçok ayetin de anlattığı ve onların inanmış oldukları gerçeği açıklamaktadır. Allah gökleri, yeryüzünü, içerisindekileri ve aralarında bulunanları yaratandır; her ikisinin de Rabbidir, yöneticisidir. Her şeyin melekûtü-mülkü, yönetimi O'nun elindedir; O her şe­ye gücü yetendir.

Ayetler açıkça görüldüğü gibi öncekilerle üslup ve konu bakımından bağlantılıdır ve hemen bunlardan önce geçen ayetlerdeki münakaşa ve tartışma sahnelerinin devamını teşkil etmektedir.[59]

 

Arş Hakkında Müfessirlerin Naklettikleri Üzerine Yorum

 

Müfessirler arş konusunda bu ayetlerin tefsirinde de açıklamalarda bulunmuşlar ve birtakım hadis ve kaviller nakletmişlerdir: Bunlar arasında Ebu Davud'un naklettiği bir hadiste Peygamber şöyle buyurmaktadır: "Allah'ın sânı bundan çok yücedir. Ve mu­hakkak ki O'nun arşı, göklerinin üzerinde şu şekildedir buyurdu ve elini kubbe şeklinde yaparak gösterdi". Râvisi ve kaynağı belirtilmeyen başka bir hadiste de şöyle buyur­muştur: "Yedi kat gökler, yedi kat yerler, onların aralarında bulunanlar ve onların içeri­sinde yer alanlar Kürsü karşısında yalnız çöle atılmış bir yüzük kadardırlar, Kürsü de içindekilerle birlikte Arş'a nisbeten çöldeki yüzük gibidir." Yine bu nakiller arasında, isim verilmeksizin bazı selef alimlerine nisbet edilen sözler vardır: "Arş'm iki yanı-ka-nadı arasındaki mesafe, bir taraftan diğer tarafa kadar, elli bin sene yürüyüş yoludur. Yedinci kat yeryüzünden yüksekliği yine elli bin sene yürüyüş yoludur." Yine bunlar arasında Ka'bu'l-Ahbar'a nisbet edilen şu söz vardır: "Gökler ve yeryüzü arş'ın içeri­sinde, gökle yeryüzü arasında asılmış bir kandil gibidir." Yine bunlar arasında selef alimlerinden bazılarına nisbet edilen şu söz vardır: "Arş kırmızı yakuttan yaratılmıştır.''

Biz Arş konusunda Burûc sûresinin tefsirinde yeterli gördüğümüz kadar açıklamada bulunduk; tekrar etmeye, herhangi bir ilavede bulunmaya gerek görmüyoruz. Ancak Al­lah rasufünün dışında başkalarından nakledilen sözler hakkında şüphe duyuyor ve tem­kinli davranıyoruz. Allah'ın elçisinden nakledilen hadislerin ruhu, arş'i bir madde ola­rak izahtan daha çok, birinci derecede Allah'ın yarattığı kâinatın büyüklüğünü açıkla­mayı kastetmektedir. En güzeli bu konuda, bu sınırda kalıp durmaktır.[60]

 

90-  Doğrusu biz, onlara hakkı getirdik, ancak onlar ger­çekten yalancıdırlar.

91-  Allah hiçbir çocuk edinmemiştir ve O'nunla birlikte hiçbir ilah yoktur; eğer olsaydı, her bir ilah elbette kendi yarattığını götürürdü ve (ilahların) bir kısmına karşı üstün­lük sağlardı. Allah, onların hitelendiregeldikierinden yüce­dir.

92-  (O), görünmeyeni ve görüneni bilir; onların ortak koş­tukları şeylerden yücedir.

 

Allah'ın Hiçbir Ortağı Yoktur

 

Ayetler kafirlerin ortak nisbel elliklerini reddederek yeni bir açıklamada bulunuyor:

1-  Kur'an hakkı getirmiştir ve Rabbliğin sadece Allah'a aİl olduğunu açıklamakla­dır.

2-  Onlar O'na çocuk ve ortak nisbet etmekle yalan söylemektedirler. Birincisi; O'­nun çocuğa ihtiyacı yoktur, ikincisi: Şayet O'nun orlağı olmuş olsaydı, mülkü ve mah-Jûkatı paylaşmakta O'nunla ihtilafa düşerdi ve elbcllc onlardan biri diğerine üstün gelir­di: bu ise akıl ve manlığa göre mümkün değildir. Şanı yüce olan Allah, onların vasfcl-iiklcrinden ve nisbet etliklerinden münezzehtir Açık veya gizli olsun, geçmişte veya şimdi olsun, yahut gelecekle bilinmeyen bir şey olsun, O'nun bilgisi her şeyi kuşatmış­tır. Müşriklerin O'na ortak koştukları her şeyden yücedir.

Açıkça gözüktüğü gibi ayetler öncekilerle üslup bakımından bağlantılıdır. Ayetlerin ihtiva etliği reddiye, müşriklerin onu söylemeleri düşüncesine binaendir. Onlar bununla beraber Allah'ın kudretini ve Rabiiğini kabul etmektedirler. O'na başkalarını ortak ko­şarken de. O'nun kalında şefaatçi olsunlar diye ortak koşmaktadırlar. Reddiyedeki man-fıkî üslup, hiiyüklenerek münakaşa eden kimseyi susturmak amacına yöneliktir.[61]

 

93-  De ki: Rabbim, eğer onlara va'cloiunan (azabı), mutla­ka bana göstereceksen.

94-  Rabbim, bu durumda beni zulmeden kavmin İçinde bırakma.

95-  Kötülüğü en güzel olanla uzaklaştır; biz, onların nite-lendiregeldiklerini en iyi bileniz.

97-  Ve de ki: Rabbim, şeytanın kışkırtmalarından sana sı­ğınırım.

98-  Ve onların benim yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim.

 

Allah'ın, Peygamberine Mesajı

 

1-  Ayetlerde Peygamber'e, Allah'a kendisine esenlik ve kurtuluş nasip etmesi için ve eğer Allah'ın kafirlere yaptığı tehdidi gerçekleştirînceye kadar onu hayatta bıraka-caksa, zalim kavim içerisinde bırakmaması için dua etmesi emredil mektedir.

2- Allah'ın O'na bunun gerçekleşmesini göstermeye kadir olduğu, Rabbani bir açık­lamayla anlatılmaktadır.

3- Peygamber'e ikinci kez onların tavırları sebebiyle üzülmemesi emredilerek, buna sabırla, görmemezliklen gelerek, en güzel bir şekilde savuşturarak, Allah'ın va'dini beklemekle mukabelede bulunması tavsiye edilmektedir. Zira Allah, onların gerçek hal­lerini ve inançlarını lam olarak bilmekledir.

4-  Üçüncü kez de, şeytanların vesveselerinden, fısıldamalarından, işlerinde ve dü­şüncelerinde karışıklığa meydan vermelerinden Allah'a sığınması emredilmekicdir.

Ayetler, özellikle de ilk dört ayet, Önceki ayetler zinciriyle, özellikle de 75-77. ayet­lerle bağlantılıdır. Bu ayetler, Allah'ın üzerlerinden azabı kaldırdığı halde bundan sonra yine olumsuz tavırlarına devam eden kafirleri kınamakta ve onları şiddetli bir azapla korkutup uyarmaktadır. Onlardan sonra gelen bu ayetler de Kur'an nazmının alışılmış üslubuna uygun olarak gelmiştir.

Son iki ayetin de konu ve durumla alakası kesik değildir; Peygamberin kalbine ra­hatlık ve sükunet yaymayı amaçlamakta ve nefsî sıkıntıların ona her acı verdiği anda, inatçı kavminin tavrı karışısmda kendini vesvese ve düşünceler kapladığında Allah'a sı­ğınması teşvik edilmektedir.

Kur'an'da şcyian ve vesveselerinden Allah'a sığınılması emri çok yerde tekrarlan­mıştır. Bu: önceki münasebetlerde açıkladığımız gibi şeytan ve vesveselerinden sığm-Nianın, gayba iman hakikatiyle bağlantılı olduğunu göstermektedir. Bu konuda Kur'an'ın durduğu sınırda fazla ileri gitmeden durmak gerektiği görüşündeyiz. Bununla beraber, dinleyen muhataplar nezdindc şeytanın ve rolünün kabul edilen bir kavram olduğunu da dikkate almalıyız. Aynı zamanda insan nefsinde meydana gelebilen sıkıntı­lar, düşünceler ve vesveselerden dolayı, ayetlerin Peygamber ve mü'minlerin kalplerin­de rahatlık ve sükûneti yerleştirip yaymayı hedeflediğini de gözönünde bulundurmalı­yız.

"En güzel olanla uzaklaştır" cümlesinde Allah'a davet ederken, genel olarak da in­sanlarla ilişkide bulunulurken takmılması gereken tavrı belirleyen sağlam bir Kur'an prensibinin varlığı te'yid edilmektedir. Bunu daha önce geçen münasebetlerde yeterince izah etmiştik.[62]

 

99-  Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman; "Rab-bim, beni geri döndür" der.

100-  "Ki terk ettiğim dünyada yararlı bir iş yapayım." Ha­yır; bu, onun söylediği bir sözdür. Onların önlerinde, diril­tilip kaldırılacakları güne kadar bir engel (berzah) vardır.

101- Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında soylar yoktur ve (insanlar, birbirlerine soylarını) soramazlar[63].

102-  Artık kimin tartısı ağır basarsa, İşte onlar, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.

103-  Kimin tartısı hafif gelirse, işte onlar da kendi nefisleri­ni hüsrana uğratanlar, cehennemde de ebedi kalacak olan­lardır.

104- Ateş onların yüzlerini yalayarak yakar da, onun için­de onlar, (etleri sıyrılmış olarak sırıtan) dişleriyle kalıverir-ler[64].

 

Ölüm Anında İnkar Edenlerin Hali

 

Ayetlerde kafirlerin ölüm anında ve sonrasında başlarına gelecek hal, azarlama ve uyan yoluyla açıklanmaktadır: Kafir bir kimseye ölüm geldiğinde korku ve pişmanlık duyarak Allah'tan kendini, iyi ameller işleyerek kaybettiği fırsatları telafi etmesi için tekrar hayata döndürmesini diler, fakat artık bunun ona hiçbir yararı olmaz, söyledikleri sözler havada kaybolup gider. Çünkü onunla dönüş arasında Allah insanları kabirlerin­den diriltip çıkarıncaya kadar bir engel konmuştur. Sûr üfürülüp de insanlar kabirlerin­den çıktıkları zaman aralarındaki bütün soy ve akrabalık bağlan kesilir, insanlar için o vakit sadece amelleri vardır. Hiçbir kimse, kimseden, aralarındaki soy ve akrabalık bağ­ları ne kadar kuvvetli olursa olsun yardım isteyemeyecektir. Sadece tartılan iman ve amellerle ağır gelen kimseler kurtulup saadete ereceklerdir. Tartıları inkar ve kötü amel sebebiyle hafif gelenlerse, hüsrana uğrayıp cehennemde ebedî kalacaklardır; ateş onla-nn yüzlerini yakıp kavuracak ve onun şiddetinden dudakları büzülüp çekilecek, dişleri dışarı çıkıp sırıtacaktır.

Ayetlerin üslup ve konu bakımından öncekilerle bağlantısı açıkça gözükmektedir. Ayetlerde kafirlere yapılan uyan oldukça ürkütücüdür. Ayetler, vakit geçip fırsat kaç­madan evvel onları inkarlarından vazgeçirmeyi hedeflemektedir.[65]

 

105- Ayetlerim size okunurdu da siz anları yalanlardınız değil mi?

106-  Dediler ki: "Rabbimiz bahtsızlığımız bizi yendi. Biz sapık bir topluluk olduk".

107-  Rabbimiz, bizi (ateşin) içinden çıkar, eğer yine (inka­ra) dönersek, artık gerçekten zalim kimseler oluruz.

108- Buyurdu ki "Sinin orada, bana bir şey söylemeyin!"

109-  Çünkü gerçekten benim kullarımdan bir grup: "Rab­bimiz, iman ettik, sen artık bizi bağışla ve bize merhamet et, sen merhamet edenlerin en hayiriısısın derlerdi de"...

110-  Siz onlarla alay ederdiniz; öyleki, size benim zikrimi unutturdular ve siz onlara gülüp duruyordunuz.

111-  Bugün ben, gerçekten onların sabretmelerinin karşılı­ğını verdim. Şüphesiz onlar, 'kurtuluşa ve mutluluğa' eren­lerdir.

 

Allah'ın İnkar Edenlere Cevabı

 

Bu ayetlerde Allahu Teâla ile kafirler arasında geçeceği farzedilen diyalog anlatıl­maktadır. Allah (c) onlara ateşe girmelerinden sonra azarlayıcı bir üslupla hitab buyu­rur: İçine düştükleri durum, kendilerine her okuduğunda O'nun ayetlerini yalanlamala­rından değilse, nedendir öyleyse? Onlar da: Günah ve kötülük işleme ruhu kendilerini mağlup etliğinden dolayı doğru yoldan saptıkları yönünde cevap verecekler ve tevbclc-rini ilan ederek ateşten onları çıkarması için yalvaracaklar; bundan sonra tekrar zuhne-dici olarak dönerlerse azabın en şiddetlisini hak etmiş olacaklarını söyleyeceklerdir. Al­lah (c) da onlara: Sinin, sesinizi çıkarıp benimle konuşmayın buyurarak isteklerini red-dedecektir. Bunun sebebi, saîih, ihlash kullarımdan bir grup bana yönelip, sadece ben­den af ve rahme! istediklerinde siz onları alay ve eğlence konusu ediniyor ve onlara gü­lüyordunuz. Buna o kadar daldınız ki beni hatırlamayı unuttunuz. Bugün de ben onları, imanları ve salih amel işlemeleri üzerinde sebat etmelerinden ve sizden gelen eziyetlere, alaylara karsı sabretmelerinden dolayı mükafatlandırdın?. İşte kurtuluşa erenler, saadete ulaşanlar onlardır.

Ayetler önceki üslup ve konunun devamı mahiyetindedir. Ayetlcrdcki uyan ve kına­ma oldukça kuvvetli ve susturucudur. Ayetler kafirlerin kalplerinde korku ve dehşet uyandırarak, daha dünyadaki fırsat ellerindeyken inkarlarından vazgeçmelerini sağlama­yı amaçlamakta, bununla birlikle de nıü'minlcri, özellikle de kafirlerin alay ve aşağıla­malarına konu olan fakir ve yoksulları överek onları teskin edip müjdelemekledir. Daha önce örnekleri geçen birçok ayette de bu hususlar anlatılmıştır.

Bazı müfcssirlcr[66], "... bahtsızlığımız bizi yendi" cümlesi hakkında: Allah'ın onların Üzerine takdir ettiği bahtsızlığın kastedildiğini söylemişlerdir. Fakat, ayetlerin ruhu ve muhtevası bu yorumu doğrulamadığı gibi, Allah'ın insanlara hayır ve şer yolunu gösier-dieini, onlara, aralarındaki farkı anlayarak seçme kabiliyetini de verdiğini ifade eden muhkem Kuran açıklamaları da bunu desteklemektedir. Bunu birçok münasebetlerde açıklamıştık.[67]

 

112-  Ve buyurdu: "Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?"

113-  Dediler ki: "Bir gün ya da bir günün birazı kadar kal­dık, sayanlara sor".

114-  Buyurdu ki: "Sadece az bir zaman kaldınız, keşke     , bilseydiniz!"

115- Bizim sizi boş yere, bir oyun ve eğlence olarak yarat­tığımızı ve sizin bize döndürülüp getirilmeyeceğinizi rfri sandınız?

116- Hak Melik olan Allah pek yücedir. O'ndan başka i-lah yoktur; O, Kerîm olan Arş'ın sahibidir.

 

Dünya Hayatı Çok Kısadır

 

Ayetlerde sözkonusu diyalogun anlatımına devam edilmektedir: Çok yakında Allah kafirlere dünyada kaldıkları süreyi soracak; onlar da kaldıkları sürenin kendilerine bir gün veya günün bir kısmı kadar geldiği, bunu sayı sayan, hesap yapanlara sormasının daha iyi olacağı yönünde cevap vereceklerdir. Bunun üzerine Allah onlara cevap olarak, eğer akıllarını kullanıp düşünselcrdi, kaldıkları sürenin gerçekten çok kısa olduğunu an­larlardı buyuracaktır. Yine onlara o zaman, O'na dönmeyecekleri, huzurunda durmaya­cakları yönünde sahip oldukları yanlış zanianndan, yine Allah'ın sadece eğlendiği, ken­dilerini yaratmakla herhangi bir gaye ve hikmet gözetmediği yönündeki yanlış düşünce­lerinden onlara soracaktır. Halbuki Allah eğlenceden, boş işlerden uzak ve yücedir. O gerçekten hükümdardır; sadece hakkı açıklar, sadece hakkı yapar, yaptıklarından ve karaflarından sadece hakkı amaçlar. O kerim olan Arş'ın Rabbidİr, kâinatta mutlak tasar­ruf sahibidir.

Ayetler önceki üslup ve konuyu devam ettirmektedir. Diyalogun bu kısmı, kafirlerin güçlerine aldanarak dünyada geçirdikleri sürenin çok basit ve değersiz olduğunu açıkla­maktadır. Ayetler, yaşadıkları bu dünya hayatından başka bir yaşam olmadığı ve kâina­tın var edilmesinin ardında hiçbir hikmet ve gayenin bulunmadığı yönündeki zanlann-dan dolayı kafirleri etkili bir biçimde kınamaktadır. Önceki ayetlerdeki gibi, kalplerinde korku uyandırıp tavırlarından vazgeçmelerini sağlamayı amaçlamakta ve bunun yanında da ahirete iman gerçeğini, hikmete, adalete ve hakka uygunluğunu te'yid etmektedir.[68]

 

117-  Kim Allah ile beraber, varlığını kanıtlayacak hiçbir delil bulunmayan bir ilaha taparsa, onun hesabı Rabbinin yanındadır. Şüphesiz inkar edenler kurtuluşa eremezler.

118-  De ki: "Rabbim, bağışla ve merhamet et, sen merha­met edenlerin en hayırlısısın".

 

Allah'a Ortak Koşanlar Kurtuluşa Eremez

 

Birinci ayette Allah'la birlikte başka bir ilaha tapan, O'na başkasını delilsiz olarak sığınmada ve ibadette ortak kılan herkes uyarılmaktadır. Böyle yapanların hesabını Al­lah görecektir ve onlar kesinlikle kurtuluşa eremeyeceklerdir. İkinci ayette ise Peygam-ber'e Allah'tan af ve rahmet dilemesi emredilerek, O'nun rahmet ve kemal sıfatını, acı­yanların en hayırlısı olduğunu ikrar etmesi de istenmektedir.

Birinci ayet, kafirlerin tavırlarını ve sözlerini anlatan önceki üslubun, ayetler zinciri­nin sonuncusu olarak gelmiş, onları uyararak tehdit etmiştir. Aynı zamanda her iki ayet de sûre ayetlerinin sonucunu oluşturmaktadır. Geçen sûrelerin bir çoğunun sonunda yer alan alışılmış özellik burada da korunmaktadır. Son ayet, makamı ve kullanılışı itibarıy­la mükemmel bir talebi ortaya koymaktadır.

Bilinen bir şeyi tekrar hatırlatmak babından söylenecek bir husus da, "varlığını ka­nıtlayacak hiçbir delil bulunmayan" ifadesinden belki, varlığını kanıtlayabilecek bîr de­lilin bulunabileceği bir ortağın olması, anlamı çıkabilir. Ancak bu, üsluba uygunluk açı­sından kulanılmış bir ifadedir. Bununla birinci olarak; buna hiçbir şekilde delil buluna­mayacağı vurgulanmıştır. İkinci olarak da: Şiddetli bir kınama hedeflenmiştir. Çünkü müşriklerin ortak koşmaları, hak ve mantığa uygun hiçbir delile dayanmamaktadır. Bu Üslup çokça tekrarlanmış, örnekleri de daha önce geçmiştir.[69]

 

---