Tefsir Kulliyati - 2. Sayfa - 047Muhammed

47

Muhammed Sûresi İndiği Yer : Mekke İniş Sırası : 95 Ayet sayısı : 38

Nüzulü

Sûre Medine'de, Bedir savaşından sonra ve muhtemelen Uhud savaşı esna­sında, Hadîd sûresinin peşinden nazil olmuştur. Mekke'de indiğini söyleyenler, İbn AbbaY in, 13. âyeti kastederek "Mekke'de, Hz. Peygamber oradan keder için­de ayrılırken germiştir" sözünü genelleştirerek yanılmışlardır (Kurtubî, XVI, 216; İbn Âşûr, XXVI, 71). Bu ayrılıştan maksat hicret ise yalnızca 13. âyet Mekke'de inmiş demektir, Veda haccındaki ayrılış kastediliyorsa o da Medine'de inenlere dahildir.

Adı

Sûrenin meşhur adı Muhammed'dir. Peygamberimizin adı Âl-i tmrân sûre­sinde de geçmekle beraber (3/144) bu sûre ondan önce geldiği ve 2. âyetinde is­mine yer verildiği için onun adını almıştır. Ana konularından biri savaş olduğu, müminleri Allah yolunda savaşa teşvik eden âyetlere yer verildiği ve 20. âyetinde, "savaş" anlamındaki "kıtal" kelimesi geçtiği için sûre bu isimle de anılmıştır.

Konusu

Temel konusu, savaş belâsından kurtulmak ve barışı devamlı kılabilmek İçin barış düşmanlarının savaş gücünü yok edinceye kadar onlarla savaşmaya teşviktir. Bu temel konu çerçevesinde şu hususlara da temas edilmiştir:

İman edenler ile etmeyenlerin yapıp ettiklerinin, dünya ve âhiret hayatın­da işe yaraması ve Allah katındaki değer bakımından karşılaştırılması.

Allah'ın yardımı, ödüllendirmesi ve doğru düşünmeye muvaffak kılması bakımından iman edenler ile etmeyenlerin farkları.

Münafıkların tipik davranışları.

Dünya ve âhiret nimetlerinin karşılaştırılması.

Dünya hayatının imtihan hikmeti ile bağlantısı.

Meali

Rahman ve rahîm olan Allah'ın adıyla... 1. İnkâr yolunu seçip Allah yo­luna da engel koyanların yapıp ettiklerini O boşa çıkarmıştır, 2. İman edip güzel şeyler yapanların, valilerinden gelmiş bir gerçek olarak Muhammed'e indirilene inananların ise günahlarını affetmiş ve durumlarını düzeltmiştir. 3. Bunun da sebebi şudur ki, inkâr edenler boş şeylerin peşine düşmüşlerdir, iman edenlerse rablerînden gelen gerçeğe uymuşlardır. Allah insanlara ken­dilerinden örnekleri işte böyle vermektedir.

Tefsiri

1-3. Gelecek birkaç âyette daha müminler ile kâfirler, çeşitli yönlerden kar­şılaştırılmaktadır; buradaki mukayese ise düşünce modelleri ve işlerde basan ba­kımından yapılmaktadır. İnsanlar düşünürken fıtrî düşünme yetenekleri yanında ön yargılar, inançlar ve kabullerden de yararlanırlar. Allah'ı, peygamberi ve âhi-reti inkâr edenlerin, düşüncede ve pratikte her şeyi yerli yerine koymaları müm­kün değildir. Ömürlerini uğrunda harcadıkları şeyler fanidir, değerleri izafîdir, he­defleri güdüktür; yaratılış amacı ve ebedî hayat göz Önüne alındığında, geçici ba­sanları aslında başarısızlıktır.

Meali

4. Kâfirlerle savaşa girdiğinizde hemen öldürücü darbeyi vurunuz, niha­yet onları çökertince esirleri sağlam bağlayınız. Sonra ya karşılıksız bırakır­sınız yahut bedel alarak; ta ki savaş ağır yüklerini indirsin (sona ersin). İşte böyle; Allah dileseydi onları bizzat cezalandırırdı, fakat sizleri birbirinizle denemek istiyor. Allah, yolunda öldürülenlerin amellerini asla boşa çıkarma­yacaktır. 5. (Dünyada) onlara doğru yolu gösterecek, durumlarını düzeltecek­tir. 6. (Âhiiette ise) kendilerine tanıttığı cennete sokacaktır. 7. Ey iman eden­ler! Allah'a yardım ederseniz O da size yardım eder ve ayaklarınızı sağlam bastırır. 8. İnkâr edenlere gelince onların sonu felakettir, amellerini de Allah boşa çıkarmıştır. 9. Bu onların, Allah'ın indirdiğinden nefret etmeleri sebe­biyledir. Allah da onların yaptıklarını sonuçsuz kılmıştır. 10. Yeryüzünde do­laşıp da kendilerinden öncekilerin sonlarının nasıl olduğunu görmediler mi? Allah onların köklerini kazıdı, bu kafirleri de benzer sonuçlar beklemektedir. 11. Bu, iman edenlerin yar ve yardımcılarının Allah olmasının, kâfirlerin ise böyle bir yardımcılarının bulunmamasının sonucudur. 12, Şüphe yok ki Al­lah, iman eden ve güzel şeyler yapanları, zemininde ırmaklar akan cennetle­re sokacaktır, inkâr edenlere gelince onlar da nimetlerden yararlanır, tıpkı hayvanlar gibi yiyip içerler; ebedî kalacakları yer ise cehennemdir.

Tefsiri

4. Enfâl sûresinde (8/67) düşmana Öldürücü darbeyi vurup savaş güçlerini çö-kertmedikçe ganimet ve esir alma gibi şeylerle meşgul olunmaması emredilmişti. Bu âyet aynı hükmü teyit ettikten sonra esirlere nasıl muamele edileceğini açıklı­yor.

"Esirleri sağlam bağlamak"tan maksat kaçmamaları için gerekli tedbiri al­maktır. Bundan sonra onlara ne yapılacağı konusunda yetkililere iki seçenek gös­terilmektedir: Ya bedelsiz, bir lütuf olarak salıvermek yahut da bir müslüman esir ile değişmek, salmaya karşılık maddi menfaat sağlamak, bu mânada bir bedel kar­şılığında serbest bırakmak. Âyette esirlere yapılacak başka bir muameleden söz edilmiyor. Bu sebeple büyük hukukçulardan Atâ ve Hasan-ı Basrî, "Esirin öldü- rülmesi caiz değildir, devlet başkanına böyle bir yetki verilmemiştir" demişlerdir; biz de bu görüşe katılıyoruz. Müctehidlerin çoğunluğu ise esirlerin öldürülmesi­nin de caiz olduğu kanaatine, âyetin başını (yani kâfirleri öldürün ifadesini) ve ba­zı uygulamaları delil gösteriyorlar. Bize göre bu deliller de zayıftır. Âyetin başı sa­vaş hali ile ilgilidir, burada ise savaş bitmiş ve düşman esir alınarak etkisiz hale getirilmiştir, ona ne yapılacağı da açıkça anlatılmıştır. Örnek gösterilen uygulama­larda bazı esirlerin öldürülmeleri özel sebeplere ve suçlara dayanmaktadır.

Bu noktada tartışılması gereken bir konu da esirlerin köleleştirilmeleridir (is-tirkak). Hz. Peygamber'in böyle bir uygulaması yoktur. O, esirleri kurtulacakları güne kadar himaye edilmek ve hizmetinden yararlanılmak üzere bazı ailelere ver­miş, fakat köleleştirme yapmamıştır (Seyyid Sabık, Fıkhu's-sünne, II, 688). On­dan sonra gelen halifeler misilleme yoluyla bu uygulamaya nâdir olarak yer ver­mişlerdir. Daha sonra esirlerin köleleştirilmeleri uygulaması -bize göre Kur'an'ın amacından sapılarak- yaygınlaşınca fıkıhçılar bunun meşruiyetini, zayıf temellere dayandırmışlardır. Bu delilleri tenkit etmeden açıklayan İbn Âşûr, "bedelsiz" mâ­nasında olmak üzere "karşılıksız" diye tercüme ettiğimiz "mennen" kelimesinin mânasına köleleştirmenin de girdiğini, çünkü öldürmemenin bir lütuf olduğunu ifade etmektedir (XXVI, 81). Bu delillendirmenin zayıf yönü, esiri öldürmenin ca­iz olduğunu veri olarak almasıdır. Halbuki bunun tartışmalı olduğunu yukarıda ifade etmiş bulunuyoruz. Ayrıca bir kimseyi köleleştirmeyi "lütuf saymak" için kelimeyi ve kavramı iyice zorlamak gerekir. Bizim anladığımıza göre Kur'an'ın hedefi, insanları köleleştirmek, kölelik için meşru kaynak icat etmek değil,bir sos­yal krize yol açmadan zaman içinde köleliğe son vermektir (Bu konuda farklı gö­rüşler için bk. Kurtubî, XVI, 219 vd.).

Savaşla ilgili talimatın bağlandığı gerekçe, İslâm'ın savaş ve barış hakkında­ki temel düşüncesini anlamak bakımından oldukça önemlidir: "Ta ki savaş ağırlık­larım indirsin (sona ersin)." Kur'an, haksız yere cana kıymayı sona erdirmek için öldürenin canına kıyılmasını (kısas) istiyor; aynı şekilde yeryüzünde savaşın sona ermesi; barış, hak ve din özgürlüpnün hakim olabilmesi için de zalim düşmanla savaşılmasını ve onların savaş güçlerinin çökertilmesini emrediyor.

5-6. Bir önceki âyetin sonu, iki farklı okumaya dayalı olarak iki şekilde an­laşılmıştır. "Allah yolunda savaşanlar" mânasındakİ okuma ve anlayışı benimse­yenlere göre 5. ve 6. âyetlerde zikredilen ilâhî lütuflar dünya hayatında söz konu­sudur; Allah onlara doğru yolu gösterecek (hidayet verecek) ve durumlarını düzel­tecektir. Bizim tercüme ettiğimiz okumaya göre ise Allah yolunda öldürülenlere doğru yol gösterilmekte ve durumları ıslah edilmektedir. Bunu "cennette yerlerini göstermek ve günahlarını bağışlayarak cennete girecek hale getirmek, huzur ve sü- kûna kavuşturmak" şeklinde yorumlamak mümkün olmakla beraber bu yorumda lafızlar zorlanmaktadır. Bizim tercih ettiğimiz anlayışta âyet, "öldürülmeden ön­ceki oluşu" İfade etmektedir; yani Allah yolunda öldürülenler daha Önce, onların şehit olacaklarını bilen Allah'ın lütfü ile bu kıvama gelmekte, öldükten sonra da Allah'ın dünyada İken kitabında anlatarak tanıttığı veya oraya girdikten sonra ta­nıtacağı cennete girmektedirler.

7. Allah'ın yardıma ihtiyacı bulunmadığı kesin olduğuna göre "Allah'a yar­dım", mecazî olarak "O'nun dinine, peygamberine" yardım demektir. Bu âyet bir ilâhî sünnete (imtihan ve sa'y olarak anılan âdete, kanuna) ışık tutmaktadır: Allah dünya hayatını imtihan için takdir buyurduğundan yardımını da kulun kendisine düşeni yerine getirmiş olmasına, sözlü dua yanında amel ve çabalarıyla fiilî duası­nı da yapmış bulunmasına bağlamıştır. Kul iyiliğe doğru bir adım atarsa Allah, yardım ve ödül olarak bin adım atmaktadır.

8-12. Nefsânî arzularına göre yaşamak İsteyen, özgürlüklerinin din ve ahlâk tarafından da olsa kısıtlanmasına rıza göstermeyenler, bu sınırlan getiren, insanı disiplin altına almayı, eğitmeyi ve kâmil kılmayı hedefleyen dine ve dini anlatan ilâhî kitaba, Peygamber'e karşı nefret duyarlar. Bu nefret onların hidayet kayna­ğından yararlanmalarını engeller; sonuç ise boşa geçirilmiş, fâniye harcanmış, ebedî mutluluk kazancı bakımından iflas ile bitmiş bir hayattır. 13. Seni dışan çıkaran şehrinden daha güçlü nice şehri helak ettik; on­lara yardım edecek kimse de yoktu. 14. Rabbinden gelmiş kesin bir kanıta da­yanan kimse, kötü işi kendine güzel gösterilen ve arzularının peşinde giden kimse gibi olur mu hiç! 15. Rabbine itaatsizlikten sakınanlara vaad edilen cennetin temsili şudur: İçinde doğal nitelikleri bozulmamış su ırmakları, tadı bozulmamış süt ırmakları, içenlere lezzet veren şarap ırmakları, süzülmüş bal ırmakları bulunan bir bahçedir. Onlar için ayrıca orada her meyveden nercirttiir. üstelik rablerinden bir de bağışlama lütfü. Şimdi bunlar, ateşte devamlı kalan, bağırsaklarını parçalayan kaynar su içirilen kimseler gibi otur mu hiç! 16. İçlerinden sana kulak verenler de var. Nihayet senin huzu­rundan ayrılınca, bilgi sahiplerine, "Biraz önce ne söyledi?" diye sorarlar. İş­te Allah bunların kalplerini mühürlemiştir, arzularının peşine takılıp gitmek­tedirler. 17. Doğru yolu bulanlara gelince Allah onların bu yolda devam et­melerini sağlar ve kendilerine takva şuurunu bahşeder. 18. Onlar (yola gel­mek için) kıyamet vaktinin ansızın gelivermesini mi bekliyorlar! Halbuki onun alametleri geldi. O gelip çatınca akıllanın başlarına devşirmeleri neye yarar! 19. Bil ki, Allah'tan başka tanrı yoktur. Kendi günahın için, erkek ka­dın müminler için Allah'tan af dile. Ne yapacağınızı ve yerinizin neresi olaca­ğım Allah bilir.

Tefsiri

13. Kurtubî'nin sahih olduğunu açıklayarak naklettiği bir rivayete göre Hz. Peygamber (s.a.) Mekke'yi terketmek mecburiyetinde bırakılınca, Sevr mağarası­na geldiğinde geriye dönüp Mekke'ye bakarak hüzünlenmiş ve "Ey Mekke! Sen Allah'ın en çok sevdiği, benim de en çok sevdiğim bir şehirsin. Eğer senin müş­riklerden oluşan halkın beni çıkarmamış olsalardı seni asla terketmezdim" demiş, bunun üzerine onu ve ümmetini teselli İçin bu âyet inmiştir (XVI, 226). Mekke müşriklerinin de akıbeti Allah'ın dediği gibi olmuş, ileri gelenleri yok edilmişler, güvendikleri güçleri onlara fayda vermemiş, acı sonu engelleyememiştir.

14-15. Hz. Peygamber ve diğer müminler Mekke'den Medine'ye göç ederken her şeylerini kaybetmiş, zarara uğramış, şirk ve İnkârda ısrar eden müşrikler ise ka­zanmış gibi görünüyorlardı. Bu görüntünün geçici ve aldatıcı olduğu, biri dünyaya diğeri âhirete ait ikî önemli değer üzerinden yapılan bir mukayese ile anlatılıyor. Dünyada müminlerin değerli kazanımlan kesin iman ve bilgidir; bu iman ve bilgi­nin aydınlattığı bir hayat yolunda ilerlemeleridir. Buna karşılık müşriklerin İnanç­ları kanıtsız, bilgileri temelsizdir; gece karanlığında el yordamıyla yol bulmaya ça-hşmaktadırlar. Müminlerin âhiretteki değerli kazançları, âyette misal verilerek an­latılan cennettir, Allah tarafından bağışlanmaktır, O'nun rızasının tecellisini yaşa­maktır. İnkarcıların âhirette elde ettikleri şey İse acılarla dolu cehennemdir.

- Cennetin doğrudan kendisini anlatmak, onu dünya hayatına ait kelimeler ve kavramlarla tanıtmak, insan zihninin yapısı bakımından mümkün değildir. Orası ayn bir âlem, ayrı bir varlık boyutu, farklı bir mahiyetler bütünüdür. Ama yine de insanları imrendirmek ve Özendirmek için bir şekilde anlatılması gerekir. Kur'anuı âhiret hallerini anlatmak için seçtiği anlatım yolu, İnsanların en azından kendi ya­şadıkları, algıladıkları dünya hallerinden örnekler vererek onların âhiret hakkında kıyaslama yoluyla bir fikre varmalarını sağlamak, bunun için mecazlar kullanmak ve misaller vermektir. Âyette verilen misaller sonuçta cennet hayatının, çeşitli zevklerle dolu, insanın mutluluk içinde yüzeceği bir hayat olduğu noktasına vanr.

16-17. Burada mukayese münafıklar ile müminler arasındadır. Münafıklar Hz. Peygamber'in yanında ve yakınında bulunuyor ve onu dinliyorlardı, ama kalp­lerinde iman bulunmadığı için bu beraberlik ve ondan duydukları şeyler kendile­rini rahatsız ediyor, yeri geldikçe alay ederek, olmadık sorular sorarak, problem­ler çıkararak rahatlamaya çalışıyorlardı. Hem dinleyip hem de başkalarına "O şim­di ne dedi!" diye soru sormak, bir yandan dinlediklerini alaya almak, bir yandan da söyleyeni önemsememektir. Bu tavır ve davranışın sonu kalbin kararması, zih­nin şartJanması, doğruyu arama ve bulma kabiliyetinin körleşmesidir. Müminler ise Peygamberlerini dinleyerek onun açıklamalarından yararlanmakta, akıllarım düzgün çalıştırmakta, doğru yolda ilerlemeye devam ederken davranışlarında Al­lah'a itaati merkeze almaktadırlar.

18. Hz. Peygamber'in şahsiyeti, ahlâkı, tebliğ ettiği Kur'an'daki ikna edici deliller ve kıyamet alametleri, aklını iyi kullanan kimselerin imana gelmeleri için yeterli etkenler ve delillerdir. Ancak inkâra saplanıp kalanlar bir türlü iman etme­mekte, âdeta kıyameti beklemektedirler. Kıyamet kopunca iman etmenin de, ibret almanın da faydası yoktur, o zaman artık İmtihan bitmiş, cevaplar açıklanmış ol­maktadır.

Kıyamet alâmetleri, kıyametin yaklaştığını gösteren olaylar ve oluşlardır. İman konularını içeren kaynaklarda, ilgili rivayetlere dayanılarak bu alâmetlerin küçükleri ve büyükleri hakkında geniş bilgiler verilmiştir. Burada "geldiği bildiri­len alâmetler"in neler olduğu konusunda çeşitli yorumlar yapılmıştır. Muhammed aleyhisselâm son peygamber, İslâm da son dindir. Şu halde gelmiş bulunan en önemli ve objektif alâmetler bunlardır. Peygamberimiz bir hadislerinde, orta ve işaret parmaklarını birleştirerek "Benim gönderilmem ile kıyamet birbirine şu iki parmak kadar yakındır" buyurmuşlardır (Buhârî, "Talâk", 25; Müslim, "Cum'a", 43; "Fiten", 135). Tabii buradaki yakınlık izafî bir yakınlıktır, dünyanın ve İnsan­lığın ömrünün son dilimidir. Bu dilim bütüne nispetle küçüktür, ama kendisi bizim ölçülerimize göre önemli ölçüde uzun ve büyük olabilir. Cibril hadisi diye bilinen hadisin sonunda Peygamberimize "Kıyamet ne zaman kopacak" diye sorulduğun­da onu bilmediğini ifade etmiş, alâmet olarak şunları zikretmiştir: Savaşların art­ması, köleliğin yayılması, ayağın baş olması, kırsal bölge insanlarının kent haya­tının lüksüne kapılmaları ve bu konuda yarışa girmeleri (Müslim, "îman", 1,5,7)

19. Peygamberimizin şahsında insanlara dinin özü olan tevhid kelimesi bir daha hatırlatılmakta ve herkes, kıyamet gelip çatmadan günahlardan tövbe etme­ye, Allah'tan af dilemeye davet edilmektedir. Bunu da geciktirmeden yapmak ge­rekir; çünkü biraz sonra ne yapacağını ve nerede olacağını hiçbir kimse bilemez.

Peygamberler masumdurlar; ümmetlerine örnek olacakları için Allah onları günah işlemekten korumuştur, hatalarını da zamanında tashih ederek kalıcı olma­sını engellemiştir. İslâm inancının önemli bir ilkesi olan ismet (peygamberlerin masumluğu), Hz. Peygamber'in günah işlediğini kabul etmemizi engellemektedir. Bu sebeple âyette geçen "Günahının... bağışlanmasını dile" cümlesini bu inanç esası çerçevesinde anlamlandırmak gerekmektedir. Yapılan yorumlar şöyledir: 1. Sözün muhatabı Hz. Peygamber olmakla beraber asıl hedefi ümmettir. 2. Hz. Pey­gamber tevazu gereği kendi hata ve günahından bahseder ve devamlı Allah'tan af diler olduğu için bu güzel davranışa uygun bir ifade kullanılmıştır. 3. Hz. Peygam­ber İçin günah olan veya onun günah saydığı şey, sıradan insanlar için tabii ve mu­bah olan davranışlardır. Nitekim kendisi şöyle buyurmuştur: "Kalbimin perdelen­diği oluyor ve ben günde yüz defa Allah'tan af ve mağfiret diliyorum" (Müslim, "Zikr", 41) Burada "perdelenme" diye çevirdiğimiz kelime, "Allah'ı anma ve ha­tırda tutma konusundaki kesiklik" olarak açıklanmıştır. Yani Hz. Peygamber her an Allah şuuru içinde yaşamaktadır, bu şuurda anlık kesintileri günah sayıp onla­ra da tövbe etmektedir. 4. Tabâtabâî Mîzân isimli tefsirinde (XVIII, 258, 274) farklı bir yorum yapmış, burada geçen "zenb" kelimesinin günah değil, suç mâna­sında olduğunu, Mekke müşrikleri nezdinde Hz. Peygamber ve müminler suçlu ve Ölüme mahkûm olduklarından bu durumun ortadan kalkması ve onlara karşı ke­sin bir zafer için rabbine dua etmesi istendiğini ileri sürmüş, bu sûreden sonra ge­lecek olan Fetih suresinin başında açıklanan "fetihle zenb'in ortadan kaldırılması" arasındaki sebep-sonuç ilişkisini de delil olarak kullanmıştır.

Hz. Peygamber'in, bütün müminler için Allah'tan af dilemesinin istenmesi, onun şefaat yetkisinin bir delili olarak da değerlendirilmiştir. Meali

20. İman edenler "Keşke bir sûre inse!" derler. Açık ve kesin hükümlü bir sûre indiğinde ve içinde savaştan söz edildiğinde, kalplerinde çürüklük bulunanların sana, ölüm korkusu yüzünden baygınlık geçirmiş kimseler gibi baktığını görürsün; zaten o da başlarına geldi gelecek! 21. Güzel olan itaat­tir, makbul sözdür. Durum (savaş emri) kesinlik kazanınca Allah'a karşı sa­dâkat gösterselerdi onlar için hayırlı olacaktı. 22. İktidara gelmiş olsanız he­men yeryüzünde kötülük çıkaracak ve yakınlık bağlanın parça parça edecek değil misiniz! 23. İşte bunları Allah lanetlemiş, kulaklarım sağu-, gözlerini kör etmiştir. 24. Kur'an'ı okuyup düşünmezler mi? Yoksa kalpler üzerinde kilitleri mi var! 25. Doğru yol kendileri için apaçık hale geldikten sonra ona arka dönenlere şeytan bunu güzel göstermiş ve kendilerine yanlış yolda iler-leme cesareti vermiştir. 26. Bu da onların, Allah'ın gönderdiği vahiyden hoş­lanmayanlara, "Bazı hususlarda sizin dediklerinizi yapacağız" demeleri yü­zünden olmuştur. Allah onların gizlediklerini bilir. 27. Melekler yüzlerine ve arkalarına vurarak onların canlarını alırken durumları nasıl olacak baka­lım! 28. Bunun da sebebi, Allah'ı öfkelendiren şeylerin peşine düşmeleri ve O'nun hoşnut olacağı şeylerden nefret etmeleridir. Bu yüzden Allah da onla­rın yaptıklarını boşa çıkarmıştır. 29. Yoksa kalplerinde çürüklük bulunanlar, içlerindeki kini Allah'ın asla açığa çıkarmayacağını mı hesapladılar! 30. İs­tersek şüphesiz onları sana gösteririz de yüzlerindeki işaretlerden kendileri­ni tanırsın. Kuşkusuz konuşma tarzlarından sen onları bileceksin. Allah bü­tün yaptıklarınızı bilir. 31. Sizi deneyeceğiz ki, içinizden cihad edenleri, zor­luklara göğüs gerenleri ortaya çıkaralım ve sizinle ilgili haberleri de açıklığa kavuşturalım. 32. Yolun doğrusu kendilerince apaçık anlaşıldığı halde inkâr­da ısrar edenler, Allah yoluna engel koyanlar ve Resûl'e muhalefet bayrağı açanlar asla Allah'a bir zarar veremeyeceklerdir; bu, yaptıklarını da sonuç­suz kılacaktır.

Tefsiri

20-21. Müminler cihadın şeref ve ecrine nail olmak, düşmanları yenerek mü­minlerin güvenlik: içinde hayatlarını sürdürmelerini sağlamak, müslüman olma­yanlara da din hürriyeti getirmek için içtenlikle savaşa izin verilmesini, hatta ciha­dın farz kılınmasını isterler. Münafıklar da bu isteğe katılmış gibi görünürler. An­cak cihadı farz kılan âyetler gelince münafıkların gerçek yüzleri ortaya çıkar, kor­kularından bayılmışçasına bakışları donuklasın Ama korkunun ecele faydası yok­tur, korktuklarının başlarına gelmesi mukadderdir. Bazı tefsirciler 20. âyetin sonu ile 21. âyetin başını birbirine bağlamış ve oluşan cümleye şu mânayı vermişlerdir: "Onlara yaraşan itaattir, makbul sözdür." Münafıklar görünüşte itaat etmekte ve yadırganmayacak, şüphe çekmeyecek sözler söylemektedirler. İş uygulamaya ge­lince göründükleri gibi olsalar, söylediklerini yapsalar şüphesiz bu onlar için ha­yırlı olacaktır.

22-23. Bizim "iktidara gelmiş olsanız..." şeklinde çevirmeyi tercih ettiğimiz kısmı, "küfre döndüğünüzde" şeklinde çevirmek de mümkündür. Her iki mânaya göre de imandan ve ilâhî irşattan mahrum olanların sosyal, siyasî ve ahlâkî faali­yetlerde başarılı olamayacaklarına, imkânları kötüye kullanacaklarına, tabii ve sosyal düzeni bozacaklarına işaret edilmektedir.

24. Kalp kelimesi Kur'an'da "akıl ve sağduyu" mânalarında da kullanılmak­tadır. Kur'an insanlara doğru yolu gösteriyor, ancak ondan yararlanabilmek için peşin hükümlerden, kökleşmiş İnançlardan, dengeyi bozan kir ve nefret gibi duy­gulardan kurtularak Kur'an'ı okumak, dinlemek ve üzerinde düşünmek gerekiyor. Kalplerinin üzerinde kilitler bulunan kimselerden maksat, şartiannuşlık ve peşin hükümler yüzünden akıllarını doğru kullanamaz hale gelmiş olanlardır.

25-26. Burada sözü edilen münafıklar, önce iman etmiş iken sonra eski hal­lerine dönenlerdir. Bunlar ve genellikler münafıklar vahiyden ve onun getirdiği İs­lâm'dan hoşnut değillerdi. Bu yüzden İslâm düşmanlarıyla işbirliği yapıyor, bazı konularda onlara yardım ediyorlardı (Haşr 59/11); bütün bunların manevî sebebi de şeytana uymaları, bâtılı hak, çirkini güzel, kötüyü iyi görmeleri idi.

27-28. Kulun vazifesi Allah'ın razı olduğuna razı olmak, O'nun istemediği hal ve davranıştan uzak durmaktır. Açık ve gizli kâfirler ise tam bunun tersini yap­makta, âdeta Allah'a karşı bir muhalefet bayrağı açmaktadırlar. Bu tavır ve ame­lin dünyadaki sonucu başarısızlık, ölüm anından başlamak üzere âhiretteki sonucu ise rezillik ve azaptır.

29-30, İslâm'ın açık düşmanları duygularını açıkça ortaya koyuyor, gizli düş­manları, yani münafıklar İse durumlarını gizlemeye çalışıyorlardı. Allah bunlaruı kalplerindeki kin ve düşmanlığı birçok vesile ile ortaya çıkardı, zaman içinde pek çoğunun foyası meydana çıktı. Davranışlarını kontrol ederek duygularını gizle­yenlerin ise listesi verilmedi, herkes tarafından kolayca tanınmaları için yüzlerine bir nişan konmadı. Fakat Hz. Peygamber ile birkaç yakım Allah'ın yardımı ile on­ları hem simalarından hem de konuşma tarzlarından anlar ve tanırlardı.

"Haberlerin açıklığa kavuşturulmasından maksat, gerçek olup olmadık­larını ortaya çıkarmaktır. Cihad en önemli imtihan aracıdır. Bu imtihanı geçirme­den kendileri hakkında çeşitli haberler yayılan, kanaatler edinilen kimselerin ger­
çekten böyle olup olmadıktan cihad sayesinde anlaşılmakta, ortaya çıkmaktadır.

Münafıklardan sonra, sûrenin başında konu edinilen "açık kâfirler ve düş­manlar" yeniden ele alınmakta, onların bütün çabalarının boşa gideceği, Allah'a, Resulüne ve O'nun dinine bir zarar veremeyecekleri bir daha ifade edilmektedir.

MeaS

33. Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resûl'e itaat edin ve yaptıkları­nızı boşa çıkarmayın. 34. İnkâr eden, Allah yoluna engel koyan, sonra da in­kâr halinde ötenler yok mu, işte onları Allah asla bağıramayacaktır. 35. Siz üstün durumda iken gevşeklik gösterip barış çağrısı yapmayın! Allah sizinle­dir, amellerinizin karşılığını asla eksiltnıeyecektir. 36. Dünya hayatı oyun ve eğlenceden ibarettir. Siz iman eder ve Allah'a itaatsizlikten sakınırsanız O da hak ettiğiniz karşılığı verecek, sizden servetinizi de istemeyecektir. 37. Onu sizden istese ve stkışbrsaydı cimrilik ederdiniz de böylece Allah gizli zaafları­nız dışan çıkarmış olurdu. 38. (Ey müminler!) İşte siz Allah yolunda harcama yapmaya çağırılıyonunuz, fakat içinizden bir kısmı cimrilik yapıyor. Halbu­ki cimrilik yapan ancak kendine karşı cimrilik yapmış olur; zira Allah zen­gindir, siz ise yoksulsunuz. Eğer hak çağrısına sırtınızı dönerseniz Allah sizin yerinize başka bir topluluk getirir; artık onlar sizin gibi olmazlar.

Tefsiri

33. Allah ve Resulüne İtaat emredildikten sonra "yaptıklarınızı boşa giderme-yirT" buyurulduğu için bu ikisi arasında bir sebep-sonuç ilişkisi kurulabilir. Buna göre Allah ve Resulüne itaat etmeyenlerin iyi sanarak yapıp ettiklerinin boşa gide­ceği, onlara özellikle ebedî hayatta bir fayda sağlamayacağı anlaşılmaktadır. Son cümle bağımsız olarak alınır ve yorumlanırsa mâna "Başa kakarak veya iyilikleri silip süpüren kötülükler yaparak amellerinizi heder etmeyin" şeklinde olur.

35. Savaş ve barış konusundaki açıklamalar daha önce geçen İlgili âyetlerin tefsirinde yapılmıştı. Burada müminler barış istemekten menedilmiyorlar, ancak üstün durumda iken (veya mümin olmak üstün ve şerefli olmayı da ihtiva ettiği için) zaaf ve gevşeklik gösterip düşmandan önce barış İstemeleri uygun bulunmu­yor, böyle bir davranışın müminleri, "barış, adalet ve din özgürlüğün hâkim oldu­ğu bir dünya düzenini sağlama" amaçlarına ulaştırmayacağına işaret ediliyor.

36-37. Allah müminlerden itaat istiyor, âhiret saadetinden ibaret olan büyük ödülü de müminlerin servetlerine değil, itaatlerine, mümine yaraşan hayat tarzına veriyor. İslâm fıtrat dini olduğuna göre onun teklifleri de fıtrata uygun olacaktır. İnsan tabiatında mal sevgisi, servete bağlılık ve onu koruma arzusu vardır. Bu duygu ve arzulara rağmen müminlerden, âhiret saadeti ve Allah rızası için kesin olarak, hağlayıcı bir buyrukla servetlerinin tamamı istenseydi bu emri yerine ge­tirmede zorlanırlardı, itaatsizlikler otur, beşerî zaaflar kendini gösterirdi. Böyle yapılmadı, farz olan harcamalar ve vergiler dışında kalan ibadet maksatlı harcama­lar (sadakalar, bağışlar) kişilerin tercihine bırakıldı. Bununla beraber dini, ırkı, bölgesi farklı da olsa bütün insan]arın yaşama hakkı bulunduğu, bu hakkın gerçek­leşebilmesi için de her İnsanın yaşamak için muhtaç bulunduğu şeyleri elde etmiş olması gerektiği için cebrî ödemelerin (zekat, fitre, kefaret vb.) temel ihtiyaçtan karşılamaması halinde müsliimanlarm, ihtiyaç fazlası mallarından yine ödeme yapmaları -zarûreten- farz olur, "Yardım isteyenlere ve yoksullara mallarından belli bir pay ayırırlardı" mealindeki âyet (Zâriyât 51/19) ile bir seferde Peygambe­rimizin, çeşitli mallan ve ihtiyaç maddelerini tek tek zikrederek "Fazlası olan, İh­tiyacı olana versin" deyince sahabenin bu sözden, "ihtiyaç devam ettikçe fazlada haklarının bulunmadığı" sonucunu çıkarmalan da bu zaruret hükmünü destekle­mektedir (Müslim, "Lukata", 18).

38. Önceki âyette müminler, Allah yolunda harcama yapmaya, üstü kapalı olarak teşvik edilmişlerdi, burada İse açıkça ekonomik katkı yoluyla Allah yolun­da cihada ve hizmete davet edilmektedirler. Şüphesiz bu davete icabet edenlerin kendileri kazançlı çıkacaklardır; çünkü savaşta ve barışta Allah nzası için yapılan harcamalar topluluğun bağımsızlığını, güvenliğini ve sosyal düzenin korunmasını sağlayacaktır; buna da Allah'ın değil, insanlann ihtiyacı vardır. Bu harcamaların yapılmaması halinde zaten o topluluğun ayakta durması, varlığını koruması müm­kün olmayacak, Allah'ın kanunu hükmünü icra edecek; korkaklar, cimriler, tem­beller servetleriyle beraber yıkılıp gidecekler, onların yerini Allah'ın beka kanunu uyannca yaşayanlar alacaktır.