1- Toplanma Yeri Olarak Yaratılan Yer; 6

Cehennemliklerin yaralarından çıkan irinlerin akıp toplandığı yerin ora-t)i olduğu da rivayet edilmiştir. Akan bir şey, ancak yerin aşağı ve yarık yer­lerine akar. Dünyada kullar şunu bilir ki, dünyanın en kötü yerleri pislikle­rin, kirlerin, leş ve hamam sularının (kanalizasyonların) toplanıp, bataklık ha­line gelmiş olan yerlerdir. Denildiğine güre işte o vadi kâfir ve müşriklerin irinlerinin toplandığı bataklıktır, böylelikle akıl .sahipleri ondan daha tiksin­ti verici, ondan daha kötü kokan bir şeyin olmadığını, ondan daha acı, on­dan daha kapkara bir şeyin olmadığını bilsinler. Daha sonra Rasûlullah (sav) bu vadinin ihtiva etliği azapları nitelendirmekte, bunun cehennemde­ki en büyük vadi olduğunu belirtmektedir. İşte yüce Allah "veyl"i (mealde: Vay haline!) bu sûrede tehditleri arasında sözkonusu etmektedir. [5]

16. Biz öncekileri helak etmedik mi?

17. Sonrada arkadan gelenleri, onların arkasına takara.

18. İşte Biz, günahkârlara böyle yaparız.

19. O günde, yalanlayanların vay haline!

"Biz öncekileri helak etmedik mi?" buyruğu ile Adem (a.s)'dan Muham-med (sav)'a kadar geçmiş ümmetlerin kâfirlerini helak ettiğini haber vermek­tedir.

"Sonra da arkadan gelenleri onların arkasına takarız." Yani somakile­ri öncekilere katarız.

"İşte Biz, günahkârlara böyle yaparız." Geçmişlere yapı iğimizin bir benzerini Kureyş müşriklerine de, ya kılıçla ya da hdâk eımek .sureliyle uy­gularız.

"Sonra da ... onların arkasına takarız" buyruğu, genel olarak mübledâ olmak üzere: okumuşlardır. Ancak el-A'rec: "Öncekileri helâk etmedik mi?" buyruğuna atf ile cezm ederek; diye okumuştur. Sen beni ziyaret etmedin mi, sonra ben sana ikram et(me)dim mi?" demeye benzer.

Maksat, yüce Allah'ın peygamberleri değişik zamanlarda göndermiş olmak­la birlikte, (yalanlayan) kavimleri ardarda helak etmiş olduğudur.

Daha sonra; "İşte Biz günahkârlara böyle yaparız" buyruğu ile yeni bir cümle başlatmaktadır. Bununla sonradan helak edilenleri kastetmiştir. "Onların arkasına takarız" anlamındaki buyruğun (ayn harfinin) sakin olarak okunması, arka arkaya harekelerin gelmesi sebebiyle de olabilir. Ondan tah­fif dolayısıyla sakin okuduğu da rivayet edilmiştir,

îbn Mesud'un kıraatinde: Sonra da yakında onların arkasına takacağız" şeklindedir.

Böyle" buyruğundaki "kef" harfi nasb mahallindedir. Biz, bu he­lakin bir benzerini herbir müşrike uygularız, demektir. Diğer taraftan bunun, ibret olmak üzere, dünyada helak edilişlerinin çok dehşetli bir şey olduğu­nu anlatmak anlamında olduğu da söylenmiştir.

Bununla âhiretteki hesaplarını haber verdiği de söylenmiştir. [6]

20. Biz, sizi hakir bir sudan yaratmadık mı?

21. Onu sağlam bir yerde tuttuk.

22. Bilinen bir süreye kadar.

23. Gücümüz yeter Bizim. Ne güzel güç yetirenleriz Biz!

24. Yalanlayanların o gün vay haline!

"Biz, sM hakir bir sudan" zayıf ve değersiz bir su olan nutfeden "yarat­madık mı?" Daha önceden de geçmiş bulunmaktadır.

Bu âyet-i kerime, ceninin yaratılması yalnızca erkeğin suyundandır, diyen kimseler için asıl bir dayanaktır. Bu hususa dair açıklamalar da daha önce­den (el-Hac, 22/5- âyet, 2. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

"Onu sağlam bir yerde." Sağlam korunan bir yer olan rahimde "tuttuk." "Bilinen bir süreye kadar." Mü'cahid biz ona suret verinceye kadar, dîye açıklamıştır. Doğum vaktine kadar diye de açıklanmıştır.

"Gücümüz yeter Bizim" anlamındaki: buyruğunu Nafi' ve el-Ki-saî' Takdir ettik" şeklinde (dal harfi) şeddeli olarak, diğerleri ise şed-desiz okumuşlardır. Her ikisi de ayns anlamda farkh söyleyişlerdir. Bu açık­lamayı el-Kisai, el-Ferra ve el-Kutebi yapmıştır. el-Kutebi dedi ki: Şeddesiz söyleyiş, şeddeli söyleyiş ile aynı anlamdadır, Ben bunu tak­dir ettim" demek gibidir.

Peygamber (sav)'ın (Ramazan) hilâli hakkında:Eğer ha ve bulutlu olursa bu sefer onun için takdir cihetine gidiniz."[7] ifadesinde de bu anlamda kullanılmıştır ki, onun konaklama yerlerini ve yol alışını tak­dir ediniz (hesab ediniz), demektir.

Muhammed b. el-Cehm el-Ferra'dan naklen şöyle demektedir: Şeddeli oku­yuş Ali (r.a)'dan nakledildiği gibi, şeddemiz okuyuş da ondan nakledilmiştir. Şeddeli ve şeddesiz okuyuşun da aynı anlamda olma ihtimali uzak değildir. Çünkü arablar: Onun hakkında ölümü takdir etti'" dedikleri gi­bi; de derler. Yüce Allah da; "Aranızda ölümü biz takdir ettik" (el-Vâ-kıa, 56/60) diye buyurmuş ve "takdir ettik" anlamındaki buyruk hem şedde­li, hem şeddesiz okunmuştur.

Rızkını daralttı" derken de; diye şeddeli de kullanı­labilir. (el-Ferrâ devamla) dedi ki: Şeddesiz okuyanlar, delil getirerek şöy­le demişlerdir: Eğer bu şeddeli olsaydı hu sefer ondan sonrasının: Ne güzel güç yetirenleriz Biz!" denilmesi gerekirdi. el-Ferrâ dedi ki: Ancak Araplar her iki söyleyişi de bir arada kullanabilirler. Yüce Al­lah, (aynı fiilin iki farklı söyleyişini bir arada zikrederek) şöyle buyurmak­tadır:

Bu nedenle o kâfirlere mühlet ver, onlara azıcık mühlet ver." (et-Tarık, 86/17) ei-A'şâ da şöyle demiştir:

"Ve o beni tanımazlıktan geldi, halbuki onun önceden tanımadığı (bende görmediği) Olaylar ancak, ağarmış saçlar ile saçlarınım dökülmesi idi."[8]

İkrime'den Gücümüz yeter Bizim" peklinde şeddesiz: "Kudret; güç yetirmek"den gelen bir fiil olarak okuduğu rivayet edilmiştir. Ebu Ubeyd, Ehu Hatim ve el-Kisaî'nin tercih ettiği okuyuş da budur, Çünkü da­ha sonra: Ne güzel güç yetirenleriz Biz!" diye buyurulmakta-dır. Şeddeli okuyanların okuyuşu ise "takdir etmek"den gelir. Bizler bedbaht oianı da, bahtiyar olanı da takdir ettik, Bizler ne güzel takdir edenleriz, de­mektir, Bunu da îbn Mesud Peygamber (sav)'dan rivayet etmiştir. Anlamın: Biz, uzun ya da kısa oluşunu takdir ettik, şeklinde olduğu da söylenmiştir. Buna yakın bir açıklama İlin Abbas'tan gelmiştir; Takdir ettik, Biz, malik ol­duk demektir. el-Mehdevi dedi ki: Bu açıklama da şeddesiz okuyuşa daha uy­gun düşmektedir.

Derim ki: Bu doğrudur. Çünkü "gücümüz yeter Bİzİm" buyruğunu şed­desi z olarak okuyan İkrime'dir. O söyle demiştir: Bu Biz malik olduk, Biz ne güzel malikleriz, demektir. Böylelikle her iki kelime birbirinden farklı iki an­lam ifade etmiş olur. Yani biz, doğum zamanını ve nutfenin lam bir insan oluncaya kadar bir halden, bir hale intikal etmesini yahut bahtiyar ile bed­bahtı ya da uzun ve kısayı takdir ettik. Bütün bu açıklamalar şeddeli okunu­şa güredir. Önceden de belirttiğimiz gibi her iki okuyuşun da aynı anlamda olduğu da söylenmiştir. [9]

25. Biz. arzı toplanma yeri kılmadık mı?

26. Dirüere de, ölülere de.

27. Orada sapasağlam ve yüksek dağlar kıldık. Sîze tatlı sular içir-dik.

28. Yalanlayanların o gün vay haline!

Bu buyruğa dair açıklamalarımızı iki başlık halinde sunacağız: [10]

1- Toplanma Yeri Olarak Yaratılan Yer;

"Biz, arzı toplanma yeri kılmadık mı?" Yani dirileri üzerinde, ölüleri al­tında toplayan bir lupi-zv:^: kılmadık :nı?

Bu ölünün üzerinin örrüiup defnedilmesinin vacib oluşuna aynı şekilde saçlarının ve kendisinden uzaklaştırdığı şeylerin de gömülmesine delil teş­kil etmektedir. Peygamber (sav)"in: "Tırnaklarınızı kesiniz ve kestiğiniz tır­naklarınızı gömünüz"[11] buyruğu da bunu gerektirmektedir. Bu hususa da­ir açıklamalar daha ünce el-Bakara Sûrtsi'nde (2/124. âyet, 10. başlıkta) geç­miş bulunmaktadır.

Bir şeyi bir anıya getirip, toplamayı anlatmak üzere: O şe­yi topladım bir araya gelirdim, coplarım bir araya getiririm' denilir. Toplayıp bir araya getirmek" demektir. Siheveyh şu beyiıi zikretmek­tedir:

"Yılanlar kırağıdan dolayı Yuvalarına çekildiklerinde kerimdirler onlar."

Ebu Ubeyd, bunun "kaplar" anlamında okluğunu söylemiştir. İçinde sü­tü ihtiva ettiği ve bir arada tuttuğu için süt bulunan tuluma veya kırbaya: denilir. Şair de şöyle demiştir:

"Bu gün, sen. yerin üzerinde ayaktasın Yarın ise o seni sağlam bir torbaya alacaktır."

eş-îja'bi, bir cenaze ile birlikte gitmiş, kabristana bakmış, "bu ölülerin top­lanma yeridir (konuldukları turbalarıdır)" dedikten sonra bu sefer evlere bak­mış: "Bunlar da hayattakilenn toplanma yeridir" demiştir. [12]

2- Kefen Sayuculuğu ve Yerin Toplayıcılığı;

Rabia'dan rivayet edildiğine göre, o kefen suyucu hakkında: Eli kesilir, de­miştir. Kendisine: Niye böyle bir görüş beyan ettin? diye sorulunca, şu ce­vabı vermiş: Yüce Allah: "Biz arzı toplanma yeri kılmadık mı? Dirilere de, ölülere de" diye buyurmaktadır. Buna göre, yer bir hirz (korunması gereken şeyi koruyan)dır. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden el-Maide Sûresinde (5/38. âyet, 7. başlıkta) geçmiş bulunmaktadır.

Ashab döneminde (kabristan ulan), Baki el-Ğarkad'e "Kefte" adını veri­yorlardı. Çünkü orası ölüleri toplayan bir kabristan idi, O halde yer canlıla­rı evlerinde, ölüleri de kabirlerinde toplayıp bir araya getirendir. Aynı şekil­de insanlar yerin üzerinde karar kılmışlardır. Yatıp diniendikieri yer de, üze­rinde bir araya gelmek suretiyle orasıdır.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Yer canlılar İçin bir toplanma yeridir. Ya­ni İnsandan çıkan fazlalıklar yerde gömülür. Zira insanların üzerinde bulunjnalarıyla bir araya gelip toplanmaları sözkonusu değildir. Çünkü toplanmak, bütün yönlerden bir araya gelmeye işaret eder.

el-Ahfeş, Ebu Ubeyde ve iki görüşünden birisinde Mücahid şöyle demiş­lerdir: Canlılar da, ölüler de yere racidirler. Yani yer, bitip yeşeren demek olan "canh" ile bitip yeşeımeyen demek olan ölü olmak üzere iki kısma ayrılır.

el-Ferrâ dedi ki: "Dirilere de, ölülere de" anlamındaki buyrukların nasb ile gelmeleri; Toplanma yeri" lafzının amel etmesi dolayısı iledir, Yani Biz, yeryüzünü dirilerin de, ölülerin de toplanma yeri kılmadık mı?" demektir. Bu lafızlara tenvin verilecek olur­sa[13] nasb ile okunurlar. Yüce Ailah'ın; Yahut aç­lığın çok olduğu bir günde yemek yedirmektir... bir yetime" (el-Beled, 90/14-15) buyruğunda olduğu gibi.

"Yer" lafzından hal olarak nasbolduklan da söylenmiştir. Yani onun bit­kisini böyledir, bir kısmı da böyledir demektir.

el-Ahfes. dedi ki: Toplanma yer i" lafzı 'in çoğuludur. "Yer, arz" ile çoğul kastedilebildiğinden, çoğul ile nitelendirilmiştir.

el-Halıi dedi ki: Bir şeyin üstünü altına ya da akını üstüne ge-nrecek şekilde evirip çevirmek" demektir. İnsanlar ev-;en.-îc döndüler" denilir. Buna göre: Toplanma yeri" onların yerin inde gidip gelmeleri, tasarruflarda bulunmaları, tekrar ona dönmeleri ve oriıii aon-.uinıeleri demektir.

Orada var. yerde "sapasağlam ve yüksek dağlar kıldık." Sapasağlam": Yerlerinde sabit demektir. Yük­sek" uzun demekur Aynı kökten olmak üzere bir kimse kibirlenerek burnu­nu havaya kaid:raciK oıursa: BurnunLi yukarı kaldırdı" denilir,

"Size tadı solar içirdik." Yani size içecek sular yarattık. Tatlı" çîcn vt; kendisiyle ekinlerin sulandığı tatlı su demektir.

Yani bizler dağlan yarattık ve tadı suyu indirdik. Bu işler dirilişten daha hay­ret verici şeylerdir. Ebu Hureyre şöyle demiştir: Yeryüzünde cennetten Fırat, Dicle ve Ürdün nehri vardır. Müslim'in Sahih'inüe ise; "Seyhan, Ceyhan, Nil ve Fırat'ın hepsi de cennet nehirlerindendir"[14] denilmektedir. [15]

29. Haydi, yalan saymakta olduğunuz şeye kalkıp gidin!

30. Haydi üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin!

31. O gölgelendirici de değildir, alevlere karşı faydası da olmaz.

32. Çünkü o, her biri saray kadar kıvılcımlar atar.

33. Ve her biri sarı erkek develeri andırır.

34. Yalanlayanların o gün vay haline!

"Haydi, yalan saymakta olduğunuz şeye kalkıp gidin." Yani kâfirlere: "Haydi, yalan saymakta olduğunuz" azaba yani cehennem ateşine "kalkıp gidin" denilecek. İşte siz bunu gözlerinizle görmektesiniz,

"Haydi üç kola ayrılmış bir gölgeye" yani dumanaBgidin." Kastedilen, yukarı doğru yükselen, sonra da üç kola ayrılan dumandır. Oldukça büyük dumanların hali böyledir, Yükseldi mi kollara ayrılır.

Daha sonra bu gölgeyi nitelendirerek şöyle buyurmaktadır:"O gölgelen­dirici de değildir." Güneşin sıcağına karşı koruyan gölgeye benzemez."Alev­lere karşı faydası da olmaz." Cehennem alevinden hiçbir şeyi önlemez,

Alev": Alevli olarak yandığı vakit, ateşin üst tarafında görünen kırmızı, san ve yeşilimsi renkler alandır.

Sözü edilen "üç kol"un Dan', Zakkum ve Gıslîn oldukları da söylenmiş­tir. Bu açıklamayı ed-Üahhak yapmıştır. Bir diğer açıklamaya göre de önce alev, sonra kıvjlcım, sonra da dumandır. Çünkü bunlar üç ayrı haldir. Bu ise iyice yanıp, kızgınlaşttğı zamanki ateşin en ileri nitelikleridir.

Bir diğer açıklamaya göre, cehennem ateşinden çıkıp, üç kola ayrılacak olan bir parçadır. Nur (aydınlık) müminlerin başı üzerinde duracak, duman münafıkların başı üzerinde, katıksız alev ise kâfirlerin başı üzerinde duracaktır.

Bunun "es-Sııradik (etrafı çeviren sur)" olduğu da söylenmiştir ki, bu da onların etraflarını çepeçevre kuşatacak olan ateşten bir dildir. Daha sonra, bundan üç kol çıkacaktır. Bu hesapları bitirilip, cehennem ateşine gidecek­leri vakte kadar onları gölgelendirecektir. Bunun Yahmum (kapkara gölge)den meydana gelecek gölge olduğu da söylenmiştir. Nitekim yüce Allah şöyle bu­yurmaktadır: "Beyinlerine kadar işleyen bir sıcakta ve son derece kaynamış suda, kapkara bir gölgede(dnler.) O serin de değildir, faydası da yoktur." (el-Yakıa, 56/42-44) Önceden de (belirtilen âyetlerin tefsirinde) geçtiği gibi.

Hadis-i şerifte de şöyle buyurulmuştur: "Güneş yaratılmışların başına ol­dukça yaklaşacaktır. O gün üzerlerinde elbise de olmayacaktır, kefenleri de bulunmayacaktır. Bundan dolayı güneş SLCağıyla onları kavuracak ve onla­rın nefes almalarını zorlaştıracaktır. Bugün alabildiğine uzatılacaktır. Sonra yüce Allah rahmeti yi e dilediği kimseleri kendi gölgesinden bir gölgeye ala­rak kurtaracaktır. İşte o vakit onlar: "Allah bize lütfetti de bizi Semûm aza­bından korudu" (et-Tur, 52/27) diyecekler. Yalanlayanlara da: "Haydi yalan saymakta olduğunuz şeye" Allah'ın azabına ve cezasına "kalkıp gidin. Haydi üç kola ayrılmış bir gölgeye gidin" denilecektir. Yüce Allah'ın dost­ları arşının gölgesinde yahutta onun dilediği bir gölgenin altında bulunacak­lar. Bu, hesab bitene kadar böyle olacak, sonra da herbir kesimin cennet ve cehennemdeki yerine bırakılması emredilecek."[16]

Daha .sonra yüce Allah, ateşin niteliklerini belirterek: "Çünkü o herbiri bir saray kadar kıvılcımlar atar." diye buyurmaktadır.

Kıvılcımların tekili: 'in tekili ise (Bu da: kıvılcım demektir). Kıvılcım ise, ateşin herbir tarafa uçuşan parça­larıdır. Bunun aslı (kökü): Kurusun diye kumaşı güneşe koymayı anlatan: Kumaşı, elbiseyi güneşte açtım (astım)"den gelmektedir. Saray", yüksekçe yapı demektir.

Saray kadar" buyruğu genel olarak 'sad7' harfi sakin okunmuş­tur. Büyüklükleri itibariyle kaleler ve şehirler kadar demektir. Bu da: Saraylar" lafzının tekilidir. Bu açıklamayı tbn Abbas ve İbn Mesud yapmıştır. Lafız cins isim olması itibariyle çoğul anlamındadır. Bunu "sad" har­fi sakin: 'jn çoğulu olduğu söylenmiştir. Kor ateş" lafzının ço­ğulunun  şeklinde, Bir hurma tanesi" lafzının çoğulunun da: şeklinde gelmesi gibidir. Bu lafız kalın odun demetinden bir tek odun anlamındadır

Buhari'de yine İbn Abbas'tan: "Herbîri saray kadar kıvücımlar atar." buy­ruğu hakkında şunları söylediği belirtilmektedir. Bizler üç zira ya da daha az boyda ahşabı (kış için) kaldırırdık. Buna da: O adını verirdik.[17]

Said b. Cübeyr ile ed-Dahhak şöyle demişlerdir: Bunlar, ağaçların ve bü­yük hurma ağaçlarının düştüğü ya da kesildikleri vakit geriye kalan kökle­ri idi. Bunların gövde kısımları oldukları da söylenmiştir.

İbn Abbas, Mücahid, Humeyd ve es-Sülemî de "sad" harfini üstün olarak: diye okumuşlardır ki bu da hurma ağaçlarının gövdeleri demektir. Çoğulu ile diye gelir.

Katade, ''develerin boyunları" diye açıklamıştır. Said b. Cübeyr "kaP' har­fini esreli, "sad" harfini de üstün okumuştur ki; bu da aynı şekilde; "Ağacın gövdesi'nin çoğuludur. Para kesesî"nîn çoğulunun: şeklinde, Tencere" lafzının çoğulunun: şeklinde, De­mir halka" lafzının çoğulunun: şeklinde gelmesi gibi.

Ebu Hatim dedi ki: Bu farklı bir söyleyiş de olabilir. Tıpkı "ihtiyaç" anla­mında: ile demeleri gibi.

dağ demek olduğu da söylenmiştir.

Bu buyrukta yüce Allah kıvılcımları miktarları itibariyle kasra (verilen an­lamlara göre) benzettikten sonra, rengi itibariyle onu "san develere" benzet­miştir. Bu sarı develerden kasıt ise siyah develerdir. Çünkü Araplar siyah de­velere "sarı develer" derler, Şair de şöyle demiştir:

"İşte benim atlanın ondandır ve işte develerim de Onlarsa sarıdır, yavruları da (siyah) kuru üzüm gibidir."

Develerinin siyah olduğunu anlatmak istemektedir.

Siyah develerin "sarı" diye nitelendirilmesi onların siyahlıklarının bir miktar san ile karışık olmasından dolayıdır. Tıpkı beyaz ceylanlara beyazlık­ları üzerinde bir çeşit bulanıklık olduğundan dolayı: Siyah ceylan­lar" denilmesi de buna benzemektedir.

Kıvılcım."; etrafa uçuşup yere düştüğü vakit onda ateşin bir mik­tar kalıntısı da vardır ki; bu haliyle siyah develere -onda bir miktar sarılık da bulunduğundan dolayı- çokça benzemektedir. İmran b. Hittan el-Haricî'nin bir beyiti şöyledir;

"En yüksek sesiyle çağırdı onları ve attı onlara

Sarı develer gibi (kıvılcımları) ve yüzlerinin derilerini yüzücüdür o."

Ancak Tirmizî bu açıklamayı zayıf bularak şöyle demiştir: Sözlükte her­hangi bir şeye az miktarda bir karışım bulunduğu için camamının bu az mik-.tardaki karışıma nisbet edilmesi imkânsız bir şeydir. Bu şekilde açıklama ya­panlara hayret edilir. Çünkü yüce Allah: Sarı halatlar" diye bu­yurmuştur. Bizler dilde bu türden bir şey bilmiyoruz.

Bize göre de açıklaması şöyledir: Nar (ateş) nurdan yaratılmıştır. O hal­de o ışık saçıcı bir ateştir. Allah, bir yer olan cehennemi yaratınca o yeri ateş­le doldurdu ve ona egemenliğini ve gazabını saldı. Egemenliğinden ötürü sim­siyah kesildi ve yakıcılığı daha da arttı. Normal ateşten ve hatta her şeyden daha simsiyah kesildi. Kıyamet gününde cehennem insanların durdukları ye­re (Mevkıfe) getirileceğinde kıvılcımlarını orada bulunaniann üzerine -Allah'ın gazabı dolayısıyla gazabtanarak- atacaktsr. Bu kıvılcımlar ise siyahtır, çünkü siyah bir ateşin kıvılcımlarıdır. Cehennem kıvılcımlarını düşmanlara atacak­tır. Onlar da ateşin siyahlığından ötürü simsiyah kesileceklerdir; fakat bu tev-hid ehline ulaşmayacaktır. Çünkü onlar, o Mevkıfte (hesab için durdukları yerde) etraflarını çepeçevre kuşatmış, rahmetten bir sur içerisinde olacaklar­dır. Bu da şanı yüce ve mübarek Rabbin, gelişinde görülecek olan buluttur; fakat mü'minler bu şekildeki kıvtlcım atılışını gözleriyle göreceklerdir. On­lar bu kıvılcımları görecekleri vakit yüce Allah, o kıvılcımlar üzerindeki egemenlik ve gazabını onların görüşlerinde- kaldıracak ve böylelikle onla­rı arı göreceklerdir. Bu yolla muvahhid kimseler Allah'ın egemenlik ve ga­zabı içerisinde değil de Allah'ın rahmetinde olduklarını bilmiş olacaklardır, îhn Abbas şöyle diyordu: "Sarı ha tatlar" adamların kuşakla­rı gibi oluncaya kadar birbiri üstüne katılıp, bir araya getirilecek olan gemi haladandır. Bunu da Buhari zikretmişti r.[18]

Ibn Abbas bu lafzı "cim" harfini ötreli oİarak: diye okurdu. M vi­cahi id ve Hu:neyd de "cim" harfini ötreli olarak böylece okumuşlardır ki; ka­lın halatlara verilen addır. Aynı zamanda bunlar "gemi halatları" demektir. Gemi haladanna: da denilir, tekili: diye gelir.

Yine Ibn Abbadan gekn rivayete göre, bunlar bakır parçalarıdır. Şu ka­dar var ki kalın halatın bilinen adı "mim" harfi şeddeli olarak 'dir. Daha önceden el-A'raf Sûresi'nde (7/40, âyetin tefsirinde) geçtiği gibi.

Develer" şeklinde "cim" harfi ötreli olarak kullanım, tekil ola­rak "cim" harfi kesreli olan; 'in çoğuludur. Bu da: Deve" laf­zının çoğulu gibidir. Taş" lafzının çoğulunun; şeklinde, Zeker" lafzının çoğulunun diye gelmesi gibi.

Yakub, İbn Ebi İshak, İsa ve el-Cahderî ise "cim" harfini ötreli ve tekil ola­rak; diye okumuşlardır ki bu da "bir araya getirilmiş pek büyük şey" demektir.

ftafs, Hamza ve el-Kisaî; diye okurken, yedi kıraat imamlarının ge­ri kalanları; diye okumuşlardır.

el-Ferrâ dedi ki: Bu okuyuşun: 'in çoğulu olması mümkündür.  Adam" lafzının çoğulunun; i!e diye gelmesi gibidir.

Onları "develerde benzetmesinin sebebi, hızlıca hareketi olduğu da söy­lenmiştir. Ardı arkasına geldiğinden dolayı, diye de açıklanmıştır. Saray" lafzı 'in tekilidir. Karanlığın karışması" anlamın­dadır. Ona kasr vakti -yani akşam üzeri- gittim" denilir. O halde bu lafız müşterek (birden çok mana hakkında ortak olarak kullanılan) bir la­fızdır. Şair de şöyle demiştir:

"Sanki onlar akşam vakti bir rahibin kandilleri gibidir Mevaen denilen yerdeki o rahib fitilini yağ ile beslemiştir."

Odun, Kömür vb. Şeyleri Saklamak:

Bu âyet-i kerimede -temel gıdalardan olmasa dahi- odun ve kömürün sak­lanmasının caiz olduğuna delil vardır. Bu da kişinin maslahatının gereklerin­den, ihtiyaç duyacağı vakit kendisini ihtiyaçtan kurtaracak hususlardandır. Bunlar da aklın, ihtiyaç duymadan önce kazanılmalarını gerekli gördüğü hu­suslar arasındadır. Böylelikle daha ucuz bir yoüa elde edilebilsin ve buluna­bilme imkanının daha yüksek olduğu zamanlarda temini sözkonusıı olsun. Peygamber (sav) da kendi kazancından ve malından olmak üzere, temel gı­dalarını, genel olarak bulunduklan zamanlarda alır ve saklardı. Herşey de bu­na göre açıklanır. İbn Abbas da bu hususu şu sözleriyle açıklamıştır: Biz, bir keresteyi alır ve bunu üç zira boyunda yahut daha kısa olarak keser, kış için bunu saklardık ve biz buna "el-kasar" adını verirdik[19] Bu hususla en sahih görüş budur. Doğrusunu en iyi bilen Allah'tır. [20]

35. Bıı, onların konuşamayacakları bir gündür.

36. Onlara izin de verilmeyecek ki özür dilesinler.

37. Yalanlayanların o gün vay haline!

"Bu, onların konuşamayacakları bir gündür. Onlara izin de verilmeye­cek ki özür dilesinler." Yani kıyamet gününün çeşitli durumları, çeşitli ko­numları vardır. İşte bu konuşmalarına imkan verilmeyecek, özür dileyip kendilerini kurtarmaları için izin verilmeyecek bir konumdur. İkrime'nin, onun İbn Abbas'tan rivayetine göre, şöyle demiştir: İbnu'l-Ezrak ona yüce Allah'ın: "Bu onların konuşamayacakları bir gündür" buyruğu ile: ".. kıpırdanan du­dakların fısıltısından başkasını duyamayacaksın."(Ta-Ha, 20/108) buyruk­ları hakkında soru sordu. Diğer taraftan yüce Allah'ın: "Onlardan bir kısmı diğer bir kısmına yönelip, biri diğerine soru sorarlar." (es-Saffat, 37/27) di­ye buyurduğunu söyledi. İbn Abbas ona şu cevabı verdi: Yüce Allah: "Ger­çek şu ki Rabbinin yanında bir gün sayacağınız bin yıl gibidir" (el-Hac, 22/47) diye buyurmaktadır. Bu miktardaki herbir günün farklı bir durumu ola­caktır.

Fayda verecek bir delil ileri sürerek konuşmayacaklardır, diye de açıklan­mıştır. Çünkü herhangi bir fayda sağlamayan sözler söyleyerek konuşan bir kimse, sanki hiç konuşmamış gibidir.

el-Hasen: Onlar konuşacak olsalar bile, bir delil ileri sürerek konuşmaya­caklardır. Şöyle de açıklanmıştır: Bu onların: "Yıkılın içerisine! Bana da söz söylemeyin." (a\-Mu'minun, 23/108) diye kendilerine cevab verileceği zaman­da olacaktır. Bu hususa dair açıklamalar daha önceden (belirtilen âyetin tef­sirinde) geçmiş bulunmaktadır.

E bu Osman dedi ki: Heybeti görmeleri ve günahlarından utanmaları, onları susturmuş olacaktır. Cüneyd dedi ki: Kendisine nimet verenden yüz çeviren, onu inkar eden, üzerindeki bunca nimete karşı nankörlük eden kim­senin ileri sürecek ne gibi bir mazereti olabilir ki!

Gün" lafzı genel olarak mübteda ve (verilen) haber olarak merfû' okunmuştur. Yani melekler; Bu, onların konuşamayacakları bir gündür, di­yeceklerdir. Yüce Allah'ın: "... kalkıp gidin" buyruğu, meleklerin söyleye­ceği sözlerden olması mümkündür. Daha sonra yüce Allah, dostlarına: İşte bu, kâfirlerin konuşamayacakları bir gündür, diyecektir. "Gün"ün anlamı sa­at ve zamandır.

Yahya b. Sultan, Ebu Bekr'den, o da Astm'dan: diye nasb ile oku­duğunu rivayet etmiştir. Aynı zamanda bu İbn Hürmüz ve başkalarından da rivayet edilmiştir. Bu durumda fiile izafe edilmesi dolayısıyla mebni olması caiz görülmüştür, ancak mahalli itibariyle refdir. Bu da Kufelilerin mezhe­bidir. Bununla birlikte "günMen başkasına işaret edilmek üzere nasb konu­munda olması da caizdir. Bu da Basralılann mezhebidir. Çünkü onlara gö­re, atncak bir mebniye izafe edilecek olursa "gün" tafzı bina edilir. Burada ise fiil (mebni değil) murebdir.

el-Ferra da yüce Allah'ın: Onlara izin de verilmeye­cek ki özür dilesinler" buyruğu hakkında şöyle demiştir. Buradaki "fe", "tein verilmeyecek" üzerine atıf edatıdır. Bunun caiz oluşu âyetlerin sonlarının "nun" ile bitmesidir. Eğer: denilmiş olsaydı o zaman âyetlerin so­nuna uygun düşmezdi. Bir başka yerde ise: Onlar hak­kında hüküm verilmez ki ölsünler." (Fatır, 35/36) diye nasb ile buyurmuş­tur. Hepsi de doğrudur. Yüce Allah'ın: Al­lah'a güzel bir ödünç verecek olan kimdir? Allah da o verdiğini ona pek çok  arttıran" (el-Bakara, 2/245) diye burada kaydedilen ayeti son lafzının sondan ikinci harfinin nasb ile de, ref ile de okunması buna benzemektedir.[21]

38.  Bu hüküm verip, ayırdetme günüdür. Sizi de, evvelkileri de foplamışızdır.

39. Eğer bir hileniz var ise, hemen Bana bu hileyi yapın.

40. Yalanlayanların o gün vay haline!

"Bu hüküm verip, ayifdetme günüdür." Yani onlara: İşte .bugün, insan­lar arasında hüküm verilecek ve böylelikle kimin haklı, kimin haksız oldu­ğu açıkga ortaya çıkarılacak bir gündür.

"Sizi de, evvelkileri de toplamışladır" buyruğu hakkında İbn Abbas de­di ki: Muhammed (sav)'ı yalanlayanlar ile ondan önceki peygamberleri ya­lanlayanları bir araya getirmiş olacaktır. Bunu, İbn Abbas'ıan ed-Dahhak ri­vayet etmiştir.

"Eğer bir hileniz var ise" helak edilmekten kurtuluş çareniz varsa "he­men Bana bu hileyi yapın." Kendi lehinize bu hileyi (çareyi) uygulayın ve Bana karşı güç sahibi olun. Fakat buna asla imkanı bulamayacaksınız.

Şöyle de açıklanmıştır: "Eğer bir hileniz var ise" savaşabilecek gücünüz varsa "hemen Bana bu hileyi yapın" Benimle savaşın. ed-Dahhak, îbn Ab-bas'ian böyle rivayet etmiştir. Dedi ki: Sizler dünyada iken Muhammedi (sav) karşı savaşarak Bana karşı da savaş veriyordunuz. Haydi bugün Bana karşı savaşınız.

Bir diğer açıklama da şöyledir: Sizler dünyada iken isyanlar ediyordunuz. Şimdi ise onları yapamayacak duruma düştünüz, kendinizi savunamayacak hale geldiniz.

Şöyle de açıklanmıştır: Bu, Peygamber (sav)'in söylediği bir sözdür. O tak­dirde bu Hud (a.s)'ın: "Artık kepiniz bana tuzak kurun. Bundan sonra ba­na bir mühlet de vermeyin" (Hud, U/55) şeklindeki sözlerine benzer. [22]

41. Şüphesiz ki takva sahipleri gölgelerde, pınar başlarındadır.

42. Arzu ettiklerinden meyveler arasındadırlar.

43. İşlediğiniz sebebi ile afiyetle yiyin, İçin.

44. Çünkü Biz, ihsan edicileri, böyle mükâfatlandırırız.

45. Yalanlayanların o gün vay haline!

"Şüphesiz ki takva sahipleri gölgelerde, pınar başlarındadır" buyruğu lie yjı:= Allah, yarın takva sahiplerinin ulaşacakları hali haber vermektedir. "Gölgeler"den kasıt, (kâfirlerin) üç kola ayrılmış "gölgeleri"nin yerine ağaç­ların ve sjravUnnın gölgeleridir. Yâsîn Sûresinde de: "Onlar ve eşleri gölge­lerde, tahtlar üstünde yaslanacaklar" (Yasin, 36/56) diye buyurulmakladır.

"Arzu ettiklerinden" temenni edeceklerinden "meyveler arasındadır­lar."

"Gölgelerde" anlamındaki lafız genet olarak: diye okunmuştur. Ancak el-A'rec, ez-Zühri ve Talha diye, 'in çoğulu olarak okumuş­lardır ki bu da cennette gölge yapacak şeyler altındadırlar, demek olur.

"İşlediğiniz sebebi ile afiyetle yiyin, İçin." Yani, kıyamet gününde müş­riklere: "Eğer bir hileniz var ise hemen bana bu hileyi yapın" (39- âyet) ye­rine bu sözler söylenecektir. Buna göre "yiyin, için" buyruğu "gölgelerde" diye ifade edilen zarfta (mahalde) bulunan "takva sahiblerrndeki zamirden hal konumundadır, Onlar "gölgelerde" karar kılmış olacaklar ve bu sözler onlara söylenecektir, demek olur.

"Çünkü Biz, ihsan edicileri böyle mükafatlandırırız." Muhammed (sav)'ı tasdik edişlerinde ve dünyadaki amelleri itibariyle ihsanda bulunan kimse­leri, bu şekilde mükafatlandırırız. [23]

46. Az bîr süre yiyin, faydalanın. Çünkü siz günahkârlarsınız.

47. Yalanlayanların o gün ray haline!

"Az bir süre yiyin, faydalanın." buyrukları "takva sahibleri"nden önce gecenler hakkındadır. Bu bir tehdit olup "yalanlayanlardan haldir. Yani "az bir süre yiyin, faydalanın" diye kendilerine söyleneceği halde, veyl onlar hakkında sabittir.

"Çünkü siz günahkarlarsınız." Kâfir kimselersiniz. Âhirette size zarar ve­recek türden olan şirk ve masiyet gibi bir takım fiiller kazanmış kimselersi­niz, diye de açıklanmıştır. [24]

48. Onlara: "Rükû edin" denildiği zaman rükû etmezler.

49. Yalanlayanların o gün vay haline!

50. Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?

"Onlara: 'Rükû edin' denildiği zaman rükû etmezler." Bu müşriklere: "Rükû edin" yani namaz kıhn denilecek olursa, onlar "rükû etmezler" namaz kılmazlar. Bu açıklamayı Mücahid yapmıştır.

Mukatil de şöyle demiştir: Bu buyruk Sakifliler hakkında inmiştir. Onlar namaz kılmak istemeyince bu buyruk da haklarında nazil oldu. Mukatil de­di ki: Peygamber (sav) onlara "İslâm'a girin" deyip onlara namaz kılmaları­nı emredince onlar: Bizler eğilmeyiz. Çünkü bu bizim aleyhimize bir tenkit sebebi olur, dediler. Peygamber (sav) da şöyle buyurdu: "Rükû ve sucudu bulunmayan bir dinde hayır yoktur."

Nakledildiğine göre Malik -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- ikindi nama­zından sonra mescide girdi. Onun görüşüne göre ikindiden sonra rükû (na­maz) kılınmaz. O bakımdan namaz kılmadan oturdu. Bir çocuk ona: Ey yaş­lı adam kalk ve namaz kıl, dedi. Malik kalkıp namaz kıldı ve kendisinin be­nimsediği görüşü ileri sürerek onunla tartışmadı. Bu husus ona sorulunca şöy­le dedi: Ben "Onlara: Rükû edin, denildiği zaman rükû etmezler" diye ken­dilerinden sözedilen kimselerden olurum diye korktum.

İbn Abbas dedi ki: Ahirette secde etmeye çağırılıp da secde edemeyecek­leri vakit, onlara bu söz söylenecektir.

Katade dedi ki: Bu husus dünyada olan bir şeydir.

İbnu'l-Arabî dedi ki; Bu âyet-i kerime, rükû'un vucubuna ve onun namaz­da bir rükün olduğuna dair bir delildir. Zaten bu hususta icma da gerçekleş­miştir, bazıları bu işin kıyamet gününde olacağını sanmıştır. Oysa kıyamet günü bir mükellefiyet yurdu değildir. Bu sebeple orada yerine getirilmedi­ği takdirde, veyl ve cezanın sözkonusu olacağı bir emir verilmesi de sözko-nusu olmaz. Onlar (kıyamette) sadece dünyada insanların halinin açığa çı­karılması için secde etmeye davet edilecekler. Dünyada Allah'a secde eden kimse, secde etmek imkanını bulacaktır. Riyakarhk yaparak ondan başkası­na secde eden kimsenin ise sırtı dümdüz, tek bir parça haline getirilecektir.

Şöyle de açıklanmıştır: Yani onlara, hakka boyun eğin, denildiğinde on­lar boyun eğmezlerdi. O vakit bu buyruk hem namaz hakkında, hem de başka hususlar hakkında umumi olur. Namazın sözkonusu edilmesi ise tevhidden >cnra bütün şer'î hükümlerinin esası oluşundan dolayıdır.

Bununla, imanın emredildiği de söylenmiştir. Çünkü namaz imansız sa­hih L\r:ıaz.

*"Artık bundan sonra hangi söze inanacaklar?" Yani mucize olan, Allah Rasülünun doğruluğunun kesin delili olan Kur'ân'ı tasdik etmezlerse neyi tas­dik edecek-ırr. neyi doğrulayacaklardır!1

Sûrede "yalanlayanların o gün vay haline!" buyruğunun tekrarlanması. korkutmanın ve tehdidin tekrarlanması içindir. Bunun tekrar olmadığı da söy­lenmiştir. Çünkü bu buyruğun zikredildiği her seferinde diğerlerinde kaste­dilen manadan başkası kastedilmiştir. Sanki bir hususu zikredip: "Bunu ya­lanlayanın vay haline!" demiş, sonra bir başka husus zikrederek: "Bunu ya­lanlayanın vay haline!" diye buyurmuş, sonra bir başka hususu sözkonusu ederek: "Bunu yalanlayanın vay haline!" diye buyurmuş ve bu böylece so­na kadar devam edip gitmiştir,

el-Mürselât Sûresi'(nin tefsiri)  yüce Allah'a hamd olsun ki (burada) sona ermektedir. [25]