3- Dosdoğru Din; Namaz Kılmayı ve Zekat Vermeyi Emreder: 5

Rahman ve Rahim Allah'ın. Adı İle

Yahya b. Sellâm'ın görüşüne göre Mekke'de inmiştir. İbrı Abbas ve cum­hurun görüşüne göre Medine'de inmiştir. Dokuz âyeti kerimedir.[1]

Bu sûrenin fazileti hakkında sahih olmayan bir hadis gelmiştir. Biz bu ha­disi Muhammed b. Abdullah el-Hadramî'den rivayet ettik. Dedi ki: Bana Ebu Abdurrahman b. Numeyr dedi ki; Ebu'l-Heysem el-Haşşab'a git de ondan (ha­dis) yaz. Çünkü o Cçok hadis) yazmıştır. O da ona gitti. Dedi ki: Bize Malik b. Enes anlattı. O Yahya b. Said'den, o Said b. el-Müseyyeb'den, o Ebu'd-Deı-dâ'dan rivayetle dedi ki: Rasûlullah (sav) buyurdu ki; Şayet insanlar "Kitab ehlinden ve müşriklerden olanlar... ayrılmayacaklardı" (1. âyet) Sûresi'n-de olanları bilmiş olsalardı; ailelerini, mailarını ihmal ederek onu öğrenirler­di. " Huzaalılardan bir adam: Peki, bu sûrede ne gibi bir ecir vardır, ey Allah'ın Rasûlü? diye sordu. Peygamber şöyle buyurdu: "Bu sûreyi bir münafık ebe-diyyen okumaz. Allah hakkında kalbinde en ufak bir şüphe bulunan bîr kul da okumaz. Allah'a yemin ederim, şüphesiz ki mukarreb melekler, Allah'ın gökleri ve yeri yarattığından beri durmaksızın onu okuyup dururlar. Bunu bir kul okudu mu mutlaka Allah ona dininde ve dünyasında kendisini koru­yacak, ona mağfiret ve rahmetle dua edecek birtakım melekler gönderir." el-Hadramî dedi ki: Ebu Abdurrahman b. Numeyr'in yanına döndüm. Ona bu hadisi naklettim. Dedi ki: Bu, artık bu hususta bizim için kendimizi sıkıntı­ya sokmaya gerek bırakmadı. Bir daha tekrar ona dönme.[2]

İbnu'l-Arabî dedi ki: Lshak b. Bişr el-Kâhilî, Malik b. Enes'den, o Yahya b. Said'den, o İbmı'l-Müseyyeb'den, onun da Ebud-Derdâ'dan rivayet etti­ğine göre Peygamber (sav) şöyle buyurmuş' "Şayet, insanlar "...kâfir olanlar... ayrılmayacaklardı" sûresinde neler olduğunu bilselerdi ailelerini, malları­nı ihmal eder, mutlaka bu sûreyi öğrenirlerdi." Bu batıl bir hadistir. Sahih olan hadis, Enes'ten gelen şu rivayettir: Peygamber (sav) Ubeyy b. Ka'b'a dedi ki: "Allah bana sana "...kâfir olanlar... ayrılmayacaklardı" Sûresi'ni okumamı emretti. Ubeyy adımı da verdi mi, diye sordu. Peygamber: "Evet" deyince, Ubeyy ağladı.[3]

Derim ki: Bu hadisi, Buharî ve Müslim de rivayet etmiştir. Bu hadisteki fık­hı inceliklerden birisi de alim olanın ilim öğrenmekte olana (ilmi) okuyaca­ğına dair delil bulunmasıdır. Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Peygamber (sav)'ın Ubeyy'e okuması insanlara alçak gönüllülüğü öğretmesi içindir. Böylelikle herhangi bir kimse ilim öğrenmekten ve mevki itibariyle kendi­sinden daha aşağı mertebede bulunanlara ilmi okumaktan çekinmesin.

Denildiğine göre, bunun sebebi şudur: Ubeyy, Rasûlullah (sav)'ın sözle­rini herkesten çabuk belleyen birisi idi. Peygamberin ona (bu sûreyi) oku­masının sebebi bu sözleri ondan bellemesini, kendisinden duyduğu gibi oku­yup başkasına öğretmesini istemesidir. Elbetteki bu hadisten Ubeyy'in büyük bir faziletinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Çünkü Allah, Rasûlüne Ubeyy'e (bu sûreyi) okumasını emretmiş bulunmaktadır.

Ebu Bekr el-Enbari dedi ki: ...Bir de bize Ahmed b. el-Heysem b. Halid anlattı, dedi ki: Bize Ali b. el-Ca'd anlattı dedi ki: Bize İkrime, Asım'dan an­lattı. O Zirr b. Hubeyş'den şöyle dediğini nakletti: Ubeyy b. Ka'b'ın kıraatin­de şu da vardır: Ademoğluna eğer bir vadi dolusu mal verilecek olursa ikincisini elde etmeye çalışır. Ona iki vadi dolu mal (allın) verilecek olsa üçün­cüsünü elde etmeye çalışacaktır. Bununla birlikte Ademoğlunun karnını topraklan başkası doldurmaz. Allah, tevbe edenin tevbesini kabul eder." İk­rime dedi ki: Asım bana "...ayrılmayacaklardı" sûresini otuz âyet olarak oku­du ve bu buyruk da onların arasında vardı. Ebu Bekr (el-Enbari) dedi ki: Bu ilim ehli nezdinde batıl olan bir rivayettir. Çünkü İbn Kesir ile Ebu Amr'ın kıraatleri Ubeyy b. Ka'b'a kadar ulaşan bir senetle gelmiştir. Onların ikisinin kıraatinde "...ayrılmayacaklardı"sûresinde bu anılan ifadeler, (Kurân'dan diye) okunmamaktadır. Bu ancak Rasûlullah (sav)'ın hadisleri arasında bili­nen bir rivayettir ve bu Rasûluliah (sav)'ın sözü olarak nakledilmiştir. O, Kur'ân-ı Kerim'de bunları; alemlerin Rabbinden, tüye nakletmiş değildir. İc-maın da kendilerini desteklediği iki kişinin yaptıkları rivayet, elbette bir tek kişinin cemaatin mezhebine muhalif olarak yaptığı nakilden daha sağlamdır.[4]

1. Kitab ehlinden ve müşriklerden kâfir olanlar, kendilerine apaçık delil gelinceye kadar, ayrılmayacaklardı.

2, 3- İçinde dosdoğru hükümlerin yazılı olduğu tertemiz sahifeleri okuyup duran, Allah tarafından gönderilmiş bir Rasûldür.

"...Kâfir olanlar— ayrılmayacaklardı" şekii hem gene­lin kıraatidir, hem de mushafın hatlı böyledir.

İbn Mesud ise; " Müşriklerle, kitab ehli... ayrılmayacaklardı" diye okumuştur. Bu tefsiri bir kıraattir. İbnu'l-Arabî de­di ki: Tilavet halinde değil de, açıklama sadedinde böyle bir okuyuş caizdir. Çünkü Peygamber (sav) da Sahih'in rivayetinde belirtildiği üzere (et-Talak, 65/1. âyetteki: "...o kadınları... iddetleri vaktinde boşayın" anlamındaki buyruğu): "Onları iddetlerine doğru boşayın" diye okumuş­tur ki bu bir tefsirdir. Çünkü asıl tilavet (okunması gereken şekil), mushafın hatlında bulunan şekle uygun olandır.

"Kîtab ehlinden" yahudi ve hristjyanlardan demektir "ve müşrikler­den" lafzı "kitab ehlinden" lafzına atf ile ter mahallîndedir.

İbn Abbas dedi ki: "Kitab ehli" Yesrib'de bulunan yahudilerdir. Bunlar Ku-rayza, Nadir ve Kaynuka oğullarıdır. "Müşrikler" ise Mekke ve civarında bu­lunanlar ile Metline ve civarında bulunanlardır. Maksat Kureyş müşrikleridir.

"Ayrılmayacaklardı" küfürlerinden vazgeçmeyecek, başka yola sapma-yacaklardı.

"Kendilerine apaçık delil gelinceye kadar." Yani apaçık delil onlara ge­linceye kadar. Bu da Muhammed (sav)'dır.

"Nihayete eriş; ayrılış": En son noktaya ulaşmak diye açıklanmıştır ki bu da şu demektir: Onlar kendilerine apaçık delil gelinceye kadar ömürlerinin sonlarına geüp, ölmeyeceklerdi. Bu anlama göre "ayrılmak" -sona ermek de­mektir. "Ayrılmayacaklardı* buyruğunun bırakıp, terk etmeyeceklerdi anlamında olduğu da söylenmiştir. Rasûl kendilerine gelinceye kadar müddetle­ri sona ermeyecekti, demek olur.

Araplar: Ben bu işi işlemeye devam edip durdum, anlamında: "Ben bu işi ayrılmadan işledim" derler. "Fi­lan kişi hala ayakta duruyor, ayakta durmayı bırakmadı" derler. 'in asıl anlamı "açmak"tır. " Mektubu açmak (mührünü çözmek)" ile “ Halhali çözmek, açmak': ve (sözlüklerden böyle bir tabirin anlamım tesbit edemedik) gibi tabirler de bu anlamda kullanılmıştır. Şair Tarafe de şöyle demiştir:

"İki tarafı keskin ve iyice bilenmiş (yahut Hind yapımı) bir kılıç için İçindeki sırrın açılmayacağına yemin ettim."

Şair Zu'r-Rimme de şöyle demiştir:

"(Onlar) uzun boylu ve (eğitilerek) zayıflatılmış develer olup Sürekli yemsiz [5] olarak çökmüş haldedir, yahut da biz onlarıkurak bir yere süreriz."

Görüldüğü gibi şair burada "Hep çökmüş haldedir" demek istemiştir, fazladan: yı getirmiştir.

" Ayrılma...lar" anlamındadır. Yani onlar apaçık delil kendilerine gelinceye kadar dünyada kalacaklar, ayrılmayacaklardı.

İbn Keysan dedi ki: Yani kitab ehli olanlar, Muhammed (sav)'ın kitapla­rındaki sıfatlarını o peygamber olarak gönderilinceye kadar terketmeye-cek (değiştirmeyecek)lerdi. Peygamber olarak gönderilince onu kıskandılar,

onu terkedip, inkar ettiler. O halde bu, yüce Allah'ın: "İşte o tanıdıkları (pey­gamber) kendilerine gelince onu inkar ettiler" (el-Bakara, 2/89) buyruğuna benzemektedir. Bundan dolayı (daha sonra): "Ama kendilerine kitab veri­lenler ancak ... sonra ayrılığa düştüler" (4. âyet) diye buyurmuştur. Buna gö­re yüce Allah'ın: "Müşriklerden" buyruğu şu demektir: Onlar, Muhammed (sav) peygamber olarak gönderilinceye kadar, onun hakkında kütü söz söy­lemediler. Ona el-Emin adını vermişlerdi. Onun dili üzere kendilerine apa­çık deliller gelip, onlara peygamber olarak gönderilince; işçe o vakit, ona düş­manlık ettiler.

Bazı dilciler de buradaki "ayrılmayacaklardı" lafzı "helak olmayacaklar­dı" anlamındadır demişlerdir, ki bu da Arapların: "Do­ğum esnasında kadının leğen kemiği çözüldü" tabirlerinden alınmıştır. Bu da bu kemiğin çatlaması ve bir daha kaynamayıp, sonunda ölmesi anlamını ifa­de eder. Buna göre mana şöyle olur: Onlar rasûllerin gönderilip, kitapların indirilmesi ile kendilerine karşı delil ortaya konulmadıkça azab edilmeyecek­ler, helak edilmeyeceklerdi.

Bazıları da; müşrikler hakkında şöyle demiştir; Onlar da kitab ehlinden-dir. Çünkü yahudilerden kimisi Uzeyr Allah'ın oğludur, hristiyanlardan kimi­si de İsa Allah'ın kendisidir, kimileri ele o Allah'ın oğludur, kimileri üçün üçün-cüsüdür demişlerdir (ve böylece bunlar da müşrik olmuşlardır.)

Bir başka açıklamaya göre; kitab ehli, önce mümin idiler, peygamberle­rinden sonra kâfir oldular. Müşrikler de fıtrat üzere doğdular, ergenlik yaşı­na ulaşınca kâfir oldular. İşte bundan dolayı yüce Allah; "Ve müşriklerden" diye buyurmuştur.

Bir başka açıklamaya göre "müşrikler" de aynı zamanda "kitab ehli"nin niteliğidir. Çünkü onlar kendilerine gönderilen kitaptan yararlanmadıkları gi­bi tevhidi de cerkettiler. Hristiyanlar tenisçidirler, yahudiler de genel olarak müşebbihecidirler. Hepsi de şirktir. Bu bir kimsenin: "Akıllılar ile zarif kim­seler bana geldi" deyip, muayyen birtakım kimseleri kastederek, onları her iki özellik ile nitelendirmesini andırmaktadır. O halde anlam şöyledir: Kitab ehlinden (ve) müşrik olanlar...

Bir diğer açıklamaya göre, burada sözü geçen "küfür", Peygamber (sav)'m inkar edilmesidir. Yani Muhammed (sav)'ın peygamberliğini inkar eden ve aynı zamanda kitab ehli olan yahudilerle hristıyanlar ile Araplardan olsun, başkalarından olsun -ki bunlar kitabı olmayanlardır- puta tapan müşrikler ay­rılmayacaklardı, demektir.

cl-Kuşeyrî dedi ki: Ancak böyle bir açıklamanın doğru olma ihtimali uzaktır. Çünkü yüce Allah'ın: "Kendilerine apaçık delil gelinceye kadar... Allah tarafından gönderilmiş bir Rasûldür" buyruğunun zahirinden anla­şılan bu raHÛlün, Muhammed (sav) olduğudur. Dolayısı ile Muhammed (sav)'ın peygamberliğini inkar eden kâfirler, Muhammed kendilerine gelin­ceye kadar... ayrılmayacaklardı, denilmiş olma. ihtimali uzaktır. Ancak: Şu an­da Muhammed'i inkâr edenler -her ne kadar önceden unu tazim eden kim­seler ise de- Allah, Muhammed'i kendilerine peygamber olarak gönderip, on­lara âyetleri apaçık bildirinceye kadar, bu küfürden vazgeçmeyeceklerdir. İş­le o vakit onlardım bir kısmı iman edecektir.

el-Ameş ve İbrahim, "müşriklerden" anlamındaki lafzı nıerfu olarak;  diye ve: "...olanlar" lafzına atf ile okumuştur. Ancak bi­rinci kıraat daha açık anlaşılır. Çünkü ref1 ile okunması halinde her iki sınıf kitab ehlinden başkaları imiş gibi, iki ayrı sınıf olur. Ubeyy'in kıraatinde: " Kitab ehlinden kâfir olanlar ile müş­rikler... ayrılmayacaklardı" şeklindedir, tbn Mesud'un mushafında ise: " Müşrikler ve kitab ehli... ayrılmayacaklardı" şeklindedir. Daha önce (sûrenin tefsirinin başında) geçmiş bulunmaktadır.

"Kendilerine apaçık delil gelinceye kadar" onlara apaçık delil gelince­ye kadar, diye açıklanmıştır. Apaçık delil de Muhammed (sav)'dır.

"Allah tarafından gönderilmiş bir rasûldür." Yani o, yüce Allah tarafın­dan peygamber olarak gönderilmiştir. ez-Zeccac dedi ki: "Bir Rasûldür" an­lamındaki lafız "apaçık delil" lafzından bedel olarak merfû'dur.

el-Ferrâ dedi ki: Bu " O (apaçık delil) Allah tarafından gönderilmiş bir rasûldür" yahutta: "(peygamber) Allah La-rafından gönderilmiş bir rasûldür" demektedir. Çünkü "Beyyuıe: Apaçık delil" bazan müzekker kabul edilebilir ve: "Benim beyyinem (acık delilim) filandır" denilebilir. Ubeyy ve İbn Mesud'un kıraatinde; diye kat" üzere (bedel yapmayarak) nasb ile okumuşlardır. "Okuyup duran, okuyan" demektir ki (bu fiil): "Okudu, okur, okumak" di­ye kullanılır.

"Sahifeler" lafzı "sahife"nin çoğulu olup, üzerinde yazı yazılan sev demek­tir.

"Tertemiz" lafzı hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: Yalandan, şüpheden, iki yüzlülükten ve sapıklıktan arınmış demektir. Katide batıldan yana (temiz) diye açıkladığı gibi, yalandan, şüphelerden, küfürden tertemiz edilmiş diye de açıklanmıştır. Hepsinin anlamı birdir.

Yani. sahifelerin vazıh olarak ihtiva ettiği şeyleri okur. Buna (bu açıklamaya) onun yazılı bir kitaptan değil de ezberinden okuduğu delil teşkil et­mektedir. Çünkü Peygamber ümmi idi, okuması yazması yoktu.

"Tertemiz" lafzı "sahifelefın sıfatıdır. Bu da yüce Allah'ın: "Çok şeref­li, son derece yüksek ve tertemiz sahifelerdedir" (Abese, 80/13-14) buyruğu­nu andırmaktadır. Buna göre "tertemiz" lafzı zahiren sahifelcrin şifalıdır. Ger­çekte ise sahifderde yazılı bulunan Kur'ân'ın sıfatıdır. "Tertemizin şu an­lama geldiği de söylenmiştir: Onlara tertemiz olanlardan başkası dokunma­ma!] dır. Daha önceden açıklandığı üzere el-Vakıa Süresî'nde (56/75-80. âyetler, 5. başlıkta) buyurduğu gibi.

Tertemiz sahifelefin, yüce Allah'ın nezdinde peygamberlere indirilmiş ki-tablann kendisinden istinsah edildiği Umımı'l-Kitabtaki salıifeler olduğu da söylenmiştir. Yüce Allah'ın: "Daha doğrusu o çok şerefli bir Kur'ândır, Levh-ı mahfuzdadır."(el-Buruc, 85/21-22) buyruğunda okluğu gibi. el-llasen de­di ki: Semadaki tertemiz .sahifeler kastedilmektedir.

"İçinde dosdoğru hükümlerin yazılı olduğu..." Dosdoğru, eğriliği büğ-rülüğü olmayan ve muhkem demektir. Arapların bir şey dosdoğru ve sahih olduğu vakit kullandıkları; ( pji ^M ) fiilinden gelmektedir.

Kimi ilim adamı şöyle demiştir: Sahifeler kitaplarla aynı şeydir, ü halde nasıl olur da; içinde kitapların bulunduğu .sahifderde, demiş olabilir (diye sorulursa) şu cevab verilir: Burada "kitaplar" lafzı hükümler anlamındadır Nitekim yüce Allah şöyle buyurmuştur: "Allah... galibgeleceğim diye yazmış-tır." (el-Mücadele, 58/21) buyruğunda "yazdı" hükmetti anlamındadır. Pey­gamber (sav) da şöyle buyurmuştur: "Allah'a yemin ederim ki ben aranızda Allah'ın Kitabı ile hükmedeceğim”[6] dîye buyurmuş, sonra da recm hükmü­nü vermişti. Oysa recm Allah'ın Kitabında yapılı değildir. O halde burada, ben aranızda yüce Allah'ın hükmü gereğince hüküm vereceğim, demektir. Şair de şöyle demişlir

"Velâ (bağlılık) belâ ile değildir, siz (haktan) meyledip saptınız Yazdığı (hükmettiği) zaman Allah böyle buyurmanııştı."