8- "Ve Hased Edenin Hased Ettiği Zaman Şerrinden": 6

Büyünün mahiyeti, gerçeği, onun sebebiyle ortaya çıkan acılar, kötülük­ler ve büyücünün hükmü i!e ilgili açıklamalar, daha önceden el-Bakara Sû­resi'nde (2/102, âyet, 3- başlık ve devamında) geçtiğinden dolayı, bunları bu­rada tekrarlamanın bir anlamı yoktur. [12]

4- "Felak":

"Felak'ın mahiyeti hakkında görüş ayrılığı vardır. Cehennemde bir hapis olduğu söylenmiştir. Bu açıklama İbn Abbas'a aittir. Ubey b. Ka'b dedi ki: Bu cehennemdeki bir evdir. Kapısı açıldığı vakit onun sıcağından cehennemlik­ler feryad ederler.

el-Hubbuli Ebu Abdurrahman dedi ki: Bu, cehennemin İsimlerinden bir isimdir. el-Kelbi: Cehennemde bir vadidir, demiştir. Abdullah b. Ömer: Ateş­teki bir ağaçtır, Said b. Cübeyr: Ateşteki bir kuyudur, demiştir. en-Nehhas de­di ki: Yerin düz olan tarafına "Felak" denilir. Buna göre bu görüş de sahih olur.

Cabir b. Abdullah, el-Hasen ve yine Said b. Cübeyr ile Mücahid, Katade, el-Kurazi ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Felak, sabah demektir. İbn Abbas da böyle demiştir. Araplar; "sabahın Felakın-dan ve sabahın ferakından daha açık ve seçiktir" derler. Şair de şöyle demiş­tir:

"Ey felak aydın! anı ne ay a kadar

Dirseğime dayanarak yıldızları gözetleyip, uykusuz geçirdiğim gece!.."

Felakın sular ile yarılıp çatlayan kayalar ve dağlar olduğu da söylenmiş­tir. Dağlar ve kayalar arasındaki aralıklardır, diye de açîkTanmıştır. Çünkü bun­lar yüce Allah'ın korkusundan çatlayıp yarılırlar. Züheyr şöyle demiştir;

"Yük develerinin ön ayakları onlan Eakis'den Alıp indirinceye kadar onları gözetleyip durdum."

Rakis, vadinin iç tarafı demektir. en-Nabiğa'nın şu sözünde de böyledir:

"Önünde Rakia ve arkasından vadinin bükülen kısımları varken yanıma geldi."

Rakis, aynı zamanda sükun bulmuş demektir. Bu da ekinlerin dövüldü­ğü yerin ortasındaki ve ekin dövülürken diğer öküzlerin etrafında döndüğü öküze denilir.

(Felak); canlı varlık ile rahimin açılmasıdır, diye de açıklanmıştır. Bir di­ğer açıklamaya göre canlı sabah vakti, tane, çekirdek, bitki ve onun dışın­daki herbir şeyin üzerinden yarılıp çatlayan herşeye denilir. Bu açıklamayı el-Hasen ve başkası yapmıştır.                                                   

ed-Dahhak dedi ki: Felak bütün yaratılmışlardır. Şair şöyle demiştir:

"İhlas ile Felakın Rabbine sessizce dua etti

Gizlice doğumu yaklaşmış (yabani dişi eş«kler) yiyip içtiler doyasıya."

Derim ki: İştikak da bu görüşün doğruluğuna tanıklık etmektedir. Çünkü " Yarmak" demektir. " Bir şeyi yardım, yarmak" an­lamındadır. "Teflîk" de ona benzer. " Ben onu yardım, o da yarıldı" denilir.

Buna güre ister caniı, ister sabah, ister tane, çekirdek ve su gibi üzerin­den bir jeyin yarılıp ayrıldığı her şeye "Felak" denilir. Nitekim yüce Allah: "Sabahı yarıp çıkarandır." (el-En'am, 6/96) ile "Şüphesiz Allak taneyi ve çe­kirdeği çatlatıp yarandır" (el-En'am, 6/95) diye buyurmaktadır, Şair Zü'r-Rim-me, yaban öküzünü anlatırken şöyle demektedir:

"Nihayet onun yüzünden bir felak açılınca onun baştarafları Gecenin son vakitlerinde de dikilmiş idi."

Burada "Felak" ile bizzat sabahı kastetmektedir. "Felak" aynı zamanda iki tümseklik arasında yerin alçakça yerine denilir. Çuğulu:  diye gelir. "Eski püskü elbise" anlamındaki lafzın çoğulunun: diye gelme­si gibi.

Araplar bazan: "O kimse şu şu fâlikte idi" derler. Bu­nunla iki tümsek yer arasında bükülen yeri anlatmak isterler.

Felak aynı zamanda hapishane görevlilerinin kullandıkları ve mahkum­ların ayaklarına geçirilen tahta parçalarına da denilir. "Filk" ise büyük mu­sibet ve hayret verici iş demektir. "Adam çok dahi, şaşırtı­cıdır" denilir. "Dahi bir şair" demektir. " O bir musi­bet getirdi" demektir.  Aynı şekilde iki kişi arasında ortadan ayrılan ve kendisinden iki yay yapılan sopaya denilir. Bunlartn herbirisine "filk" adı

verilir. Arapların: ifadeleri -ki "bu musibet geldi" demektir- ise "'umer'' gibi kullanılmaz. Yine bu anlamda olmak üzere: " Ben büyük bir musibet ile geldim (başım-a büyük musibet geldi)" denilir. "Oldukla gücünden ötürü hayret verecek işler yapmaya ko­yuldu'7 demektir.

"Yarattığı şeylerin şerrinden" İblis'in ve onun soyundan gelenlerin şer­rinden diye açıklanmıştır. Maksadın cehennem olduğu söylendiği gibi, ifa­denin umumi olduğu da belirtilmiştir. Yani yüce Allah'ın yaratıp kötülük ver­me özelliği bulunan herbir şeyin şerrinden (O'na yığınının), demektir. [13]

5- Karanlık Gecenin Şerrinden;

"Karanlığı çöküp bastığı zaman gecenin şerrinden" buyruğunun anla mı hakkında Farklı görüşler vardır. Bunun gece olduğu söylenmiştir.

"Ğasak; Gece karanlığının ilk vakitleredir. Bu kabilden olmak üzere; "Gecenin karanlığı bastırdı, bastırır' denilir. Şair İbn Kays er-Rakkıyyat dedi ki:

"Şüphesiz ki bu gecenin karanlığı bastı

Ve ben. keder ve uykusuzluktan rahatsızım;

Bir başka şair de şöyle demiştir:

"Ey Hind'in hayali, sen bana. uyuyamamayı bırakıp da gittin Ansızın gece geldin çünkü gece karanlığı basmıştı."

Bu, İbn Abbas, ed-Dahhak, Katade, es-Süddi ve başkalarının görüşüdür.

" Çöküp bastı* lafzı bu açıklamaya göre yine karanlığını bastırdı, demektir. Bu açıklamayı İbn Abbas yapmıştır. ed-Dahhâk girdiği, Katade git­tiği (zaman), diye açıklamışlardır. Yemân b. Riâb ise: Sükuna erdiği zaman

diye açıklamıştır. İndiği zaman diye de açıklanmıştır.

Nitekim: " Kâfirlere uzab indi'' denilir. Şair de şöy­le demiştir:

"Azab üzerlerin.» indi onların, sanki onlara

Derinin altına işleyen bir ateş yetişti de kökten biçildiler."

ez-Zeccâc dedi ki: Gece için "ğâsık (çöküp basan)" denilmesi, gündüz­den daha soğuk oluşundan dolayıdır. Çünkü "ğâsık" soğuk olan ğasak" da soğuk demektir. Zira geceleyin yırtıcı hayvanlar aralarında bulundukları çalılıklardan, haşereler yerlerinden çıkarlar. Kötü kimseler de etrafta kötü­lük ve fesad yapmak için ortaya çıkarlar.

Gâsiktn süreyya (Ülker) yıldızı olduğu da söylenmiştir. Çünkü bu yıldız görünmeyecek olursa hastalıklar ve taunlar arlar. Doğduğu vakit ise bunlar kalkar. Bu açıklamayı Abdurrahman h. Zeyd yapmıştır.

Gâsik'ın güneşin batması vakti olduğu da söylenin iştir. Bu açıklamayı İbn Şihab yapmıştır. Ay olduğu da söylenmiştir. el-Kııtebî dedi ki: "Karanlığıçö­küp bastığı zaman" ay etrafını çeviren halenin içine girdiği zaman, demek­tir. Bu ay için bir kılıf gibidir, bu da ayın tutulduğu (ya da görülmediği) za­manlar ofur. Siyah olan herbir şeye "ğasak" denilir. Katade dedi ki: "Karan­lığı çöküp bastığı zaman" kaybolduğu zaman demektir. Daha sahih olan da budur. Çünkü Tirmizi'de Aişe'den şöyle dediği rivayet edilmektedir: Peygam­ber (sav) aya bakıp dedi ki: "Ey Aişe! Sen bunun şerrinden Allah'a sığın." Çün­kü "karanlığı çöküp bastığı zaman gecenin şerrinden" diye sözü edilen bu dur." Ebu İsa dedi ki: Bu hasen, sahih bir hadistir.[14]

Ahmed b. Yahya, Sa'Ieb, İbnu'l-A'râbî'den bu âyetin tevili hakkında şun­ları söylediğini nakletmektedir: Çünkü şüphe içinde olan kimseler, ayın et­rafı aydınlatmadığı zamanları kollarlar (demiş ve) şu beyitleri zikretmiştir:

"Hoşlanmadığım şeylerden yana Allah beni rahatlatmıştır

Bunlardan birisi koca karı, birisi köpek ve aydır.

Bu havlıyor, diğeriyle aydınlanılıyor,

Ötekine gelince, kaba ve yaşlı seher boyu hep ayakta duruyor."

"Ğâsik"in sokma halinde yılan elemek olduğu da söylenmiştir. Sanki "ğâsik" onun dişidir. Çünkü zehir oradan akar. "Yılanın dişinin sok­tuğu kimseye girmesi hali"ni anlatır.

"Ğâsik"in ne olursa olsun hücum edip zarar veren herbir şey demek ol­duğu da söylenmiştir ki, bu da Arapların irini akan yara hakkında kullandık­ları: " Yaranın irini aktı" tabirlerinden alınmıştır.[15]

6- Düğümlere Üfleyenler:

"Düğümlere üfüren kadınların şerrinden." Düğümlere okudukları va­kit ipin düğümlerine üfleyen sihirbaz kadınların şerrinden, demektir. Bura­da onların üflemeleri (Kur'ân ve benzeri dualar ukııyarak) tedavi eden kim­senin yaptığı işe benzetilmiştir. Şair şöyle demekledir:

"Sığınırım Rabbime üfürenlerden

Yalan ve iftira ile büyü yaparak düğümlere (üfleyenlerden)."

Mütemmim b. Nuveyre de şöyle demiştir:

"Sen rukyeye (okuyup üflemeye) benzer şekilde ipe üfledin Cennet ümidi ile kıskananın korkusundan."

Antere de şöyle demiştir:

"İyileşirse eğer ona üflemem

Ve eğer o kay be dil irse, kaybetmekten dolayı kedere boğulmak

onun için değerdir." [16]

7- Büyü ve Okuyarak Şifa Dilemek:

Nesâi'nin rivayetine göre Ebu Hureyre şöyle demiştir: Rasûlullah (sav) bu­yurdu ki: "Her kim bir düğüm yapar, sonra ona üfürürse büyü yapmış olur. Çim de büyü yaparsa şirk koşmuş olur. Her kim (câhili manasıyla) birtakım şeyler üstüne takarsa o, o şeylerle başbaşa bırakılır."[17]

Dua ve Kur'ân âyetlerini şifa maksadıyla okumak (rukye yapılması halin­de) üflemek hususunda görüş ayrılığı vardır. Kimisi bunu kabul etmezken, kimileri de caiz görmüştür.

îkrime dedi ki: Rukye yapan kimsenin liflememesi, elini sürmemesi ve dü­ğüm yaymaması gerekir, İbrahim dedi ki: Rukye yaparken üflemeyi hoş gör­mezlerdi.

Birisi de şöyle demiştir: Hasta olduğu sırada Dahhâk'in yanına girdim. Ona: Ey Muhammed'in babası sana okuyayım mı? dedim. O: Oku fakat üfleme, de­di. Ben de Felak ve Nas sûrelerini okuyarak ona şifa diledim.

İbn Cüreyc dedi ki: Ataya: Kur'ân okunduğu zaman üflenir ya da üfürü-lür mü dedim. O bunların hiçbirisi yapılmaz, fakat onu şöylece okursun, de­di. Daha sonra da: Arzu edersen üfleyebilirsin, dedi.

Muhammed b. Sîrîn'e rukye yapılıp üflenmesi hakkında sorulmuş o da: Bu­nun sakıncalı olduğunu bilmiyorum. Eğer bu hususta görüş ayrılığına düşen­ler olursa aralarında hakem sünnettir, dedi.

Âişe ('r.anha)nin rivayet ettiğine göre Peygamber (sav) rukye yaparken Cif­lerdi. Bunu hadis imamları rivayet etmiş ve biz bunu hem sûrenin baş taraf­larında, hem de Subhan (İsra) Sûresi'nde (17/82. âyet, 2. başlıkta) zikretmiş bulunuyoruz.

Muhammed b. Hâüb'dan rivayet edildiğine göre eli yanmış, annesi onu Peygamber (sav)'a getirmiş. Peygamber de ona üflemeye ve birtakım sözler söylemeye koyulmuş. (Muhamnıt-d b. Hâtıb) bu sözleri ezberleyemediğini söylemiş.

Muhammed b. el-Eş'as da dedi ki: Gözlerimden rahatsız olduğum bir sı­rada beni Âişe (r.anha)'ya götürdüler, O bana rukye yaptı ve üfledi.

İkrime'den rivayet edilen: Rukye yapan kimsenin liflememesi gerekir, sö­züne gelince, sanki o bu kanaatine yüce Allah düğümlere üflemeyi kendi­sinden sakınılması gereken şeylerden değerlendirmiş gibi bir kanaate sahih olmuş görünüyor. Dolayısıyla kendi kendisine bir çeşit sığınma izlenimi uyanmamalıdır. Ancak bu durum böyle değildir. Çünkü düğümlere üflemek yerilmiş bir şeyse de, düğümsüz üflemenin yerilen bir şey olmaması gerekir. Ayrıca düğümlere üflemek ile ruhlara zarar veren büyü yapılmak maksadı gü-dülmüştür. Rûkyede üflemek ise bedenleri ıslah eimck içindir. Fayda veren bir şey, zarar veren bir şey ile kıyas edilemez,

İkrime'nin el sürmeyi sünnete aykırı bulmasına gelince, Ali (r.a) dedi ki: Ben rahatsız idim. Peygamber (sav) yanıma girdi. Bu arada şöyle diyordum: Allah'ım eğer ecelim gelmiş ise beni rahatlat ve eğer ecelim gelmemişse ba­na şifa ve afiyet ver. Şayet bu bir belâ ise bana sabır ihsan el. Bunun üzeri­ne Peygamber (sav): "Nasıl dedin?" diye sordu. Ben de ona söyledim. Eliy­le beni sıvazladı, sonra da: "Allah'ım, ona şifa ver" diye buyurdu. Daha son­ra böyle bir ağrı duymadım.[18]

Abdullah b. Amr Abdurrahman b. Sabat, İsa b. Ömer ve Ruveys, Yakubdan "Üfüren kadınların şerrinden" anlamındaki lafızları  diye "fâ-ilâr vezninde okumuştur. Bu okuyuş Ebu Bekr es-Sıddîk (r.a)'ın mevlası Ab­dullah b. el-Kasımdan da rivayet edilmiştir.

Rivayet olunduğuna göre birtakım kadınlar. Peygamber (sav)'ı onbir dü­ğüm yaparak büyülemişlerdi. Bunun üzerine yüce Allah muavvizeteyn sûre­lerini onbir âyet ularak indirdi.

îtin Zeyd dedi ki: Bu sözü edilen kadınlar yaiıudi idi. Bu kadınların Le-bid b. el-A'sam'ın kızları olduğu da söylenmiştir. [19]

8- "Ve Hased Edenin Hased Ettiği Zaman Şerrinden":

"Ve Hased Edenin Hased Ettiği Zaman Şerrinden" buyruğunda gecen "hased: kıskanmak"in anlamına dair açıklamalar daha önceden en-Nisa Sû-resi'nde (4/54-55. âyetler, 1. başlıkta, ayrıca bk. el-Bakara, 2/109-110. âyet­ler, 2. başlık) geçmiş bulunmaktadır. Orada hasedin kıskanılan kimsenin sa­hih olduğu nimetin -hased eden kimseye benzeri verilmese bile- yok olma­sını temenni etmek olduğunu belirtmiştik. Miinafese ise o kimsenin sahib ol­duğu nimet yerinde kalmakla birlikte, benzerini temenni etmektir. O halde hased (kıskançlık) yerilmiş bir kötülüktür. Münafese ise mubahtır, gıbta da budur. Peygamber (sav)'dan rivayet edildiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Mü'ınin gıbta eder, münafık hased eder.[20]

Buhârî ile Müslim'in Sahih'lcnnde şöyle denilmiştir: "Hased ancak iki şey-de olur..."[21] Peygamber efendimiz bununla gıblayı kastetmiş bulunmaktadır. Daha önce bu hadis, en-Nisa Sûresi'nde (az önce belirtilen yerde) geçmiş bu­lunmaktadır. Yüce Allah'a hamdolsun.

Derim ki: İlim adamları dedi ki: Kıskanan kimsenin söz yahut davranış ile kıskanması ortaya çıkmadıkça, zarar vermesi .söz konusu değildir. Bu da kıs­kançlığının kendisini kıskandığı kimseye kötülük vermeye itmesi ve bunun sonucunda onun kötülüklerini izleyerek, arkasına düşerek yanıldığı yerleri tesbit etmeğe kalkışması ile olur, Peygamber (sav) söyle buyurmuştur: "Kıs­kandığın vakit... arama (veya: Zulmetme, aşırı gitme!)[22] Bu hadis daha ön­ceden geçmiş bulunmaktadır.

Semada kendisi ile Allah'a karşı gelinen ilk günah hased olduğu gibi, yer­yüzünde de kendisi ile Allah'a karşı gelinen ilk günahtır. İblis, Adem'i kıs­kandı, Kabil de Habil'i kıskandı. Kıskanan kimse Allah'ın gazabına uğramış, buğzedilmiş, kovulmuş ve lanetlenmiş bir kimsedir. Şu beyiti söyleyen ne gü­zel söylemiş:

"Kıskanç oları kimseye rahat ettiği vakit (ya da nefes aldığında)tenkit olmak üzere: Ey zalim kişi,., de. Halbuki o, mazlum gibi (görür kendisini). [23]

9- Yüce Allah'ın Herşeyin Yaratıcısı Olduğu ve Kıskanmanın Kötülüğü:

Bu süre, yüce Allah'ın her kötülüğün yaratıcısı olduğunun delilidir. Bu sû­re ile peygamberine bütün kötülüklerden kendisine sığınmasını emretmek­te ve: "Yarattığı şeylerin şerrinden" diye buyurmakladır. Son olarak da kıs­kançlığı sözkonusu ederek onun büyüklüğüne ve zararlarının çokluğuna dikel)

kat çekmek istemiştir. Hakimlerden birisi şöyle demiştir: Kıskanan bir kim­se beş bakımdan Rabbine karşı meydan okur: 1- O, başkasının üzerinde gö­rülen herbir nimete buğzeder. 2- O, Rabbinin paylaştırmasına kızar, gazab eder. Sanki: Niye böyle paylaştırdın? der, gibidir. 3-~O, Allah'ın fiiline karşı çıkar. Yani yüce Allah lütfunu dilediği kimseye verir. O ise, Allah'ın İütfuna karşı cimrilik gösterir. 4- O, Allah'ın dostlarını yardımsız bırakır yahut onia-rı yardımsız bırakıp, üzerlerindeki nimetin zeval bulmasını ister. 5- O, ken­di düşmanı olan İblise yardımcı olmuş okır.

Şöyle de denilmiştin Kıskanan kimse oturup kalktığı yerlerde pişman ol­maktan başka bir şey elde etmez. Meleklerin nezdinde lanet ve nefretten baş­kasına nail olmaz. Yalnız başına kaldığı vakit sabırsızlık ve kederden başka bir şey elde etmez. Ahirette ise keder ve ateşte yanmaktan başka bir şey eli­ne geçirmez, Allah'tan ise öfkeden ve uzaklaşmaktan başka bir şey bulmaz.

Rivayet olunduğuna göre Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: "Üç kişi­nin duası kabul olunmaz: Haram yiyen, çokça gıybet eden ve kalbinde müsiümanlara karşı bir kötülük yahutta bir kıskançlık bulunan bir kim­se."[24]Şanı yüce Allah en iyi bilendir. [25]

(Felâk Sûresi burada sona ermektedir. Allah'a hamd olsun).