KUR’AN’DA İMTİHAN.. 3

ÖNSÖZ.. 3

1. ÇALIŞMANIN  KONUSU VE ÖNEMİ 3

2. Araştırmanın Metodu. 5

1-A. KUR'AN'DA İMTİHAN ANLAMINA GELEN KAVRAMLAR.. 6

1. İmtihan. 6

2. Belv – İbtilâ. 7

3. Fitne. 8

4. Meyz. 10

5. Temhîs. 11

6. İIm.. 11

7. Rü'yet 12

8. Nazar 13

9. Ceza. 14

B. KUR'AN'DA İMTİHANIN ÇERÇEVESİ 15

1. Allah. 16

2. Teklif / Emanet 17

2.1. Güç Yetirilemeyecek Şeyle Teklifin (Teklifi Mâ lâ Yutak) Olmaması 20

2.2. Teklife Muhatap Olunan Yer Olarak Kur'anın Dünyaya Bakışı 21

2.3. Teklife Muhatap Varlıklar 23

2.3.1. İnsan. 23

2.3.1.1. İnsan ve Hilâfet 25

2.3.1.2. Peygamberlerin Durumları 26

2.3.1.3. Ferdî Sorumluluk. 28

2.3.1.4. Toplumsal Sorumluluk. 29

2.3.2. Cinler 30

2.3.3. Meleklerin Teklife Mulıataplığı Meselesi 33

3. Allah'ın Murakabesi 35

4. Tevbe/ İstiğfar/Allah'ın Affı 36

4.1. Tevbe. 37

4.2. İstiğfar 38

4.3. Allah'ın Affı 39

5. Ceza ve Mükâfat 39

5.1. Dünyada Ceza ve Mükâfat 40

5.2. Ahirette Ceza ve Mükâfat 41

5.3. Ceza ve Mükâfat Allah'ın Adaleti Gereğidir 43

C. KUR'AN'A GÖRE İNSANI İMTİHANIN ŞARTLARI 44

1. Akıl 44

2. İrade. 46

3. İstitâat (Güç ve Kabiliyet) 47

4. Vahiy. 47

5. Peygamber 48

6. Kitap. 49

7. Nefis (Hevâ) 50

8. Melek. 51

9. Şeytan. 52

D. KUR'AN'DA İMTİHANIN MÜŞKİLLERİ 53

1. Allah'ın Bilgisi ve İmtihan. 53

2. Mîsâk ve İmtihan. 58

3. Hürriyet ve İmtihan. 60

4. Allah'ın Hidayeti - Saptırması ve İmtihan. 64

5. Allah'ın Yardımı Ve İmtihan. 68

E. KUR'AN'DA İMTİHANLA İLİŞKİLİ KONULAR.. 72

1. İmtihan -Teselli İlişkisi 72

2. İmtihan -Takva İlişkisi 76

3. İmtihan - Nifak İlişkisi 78

2 - KUR'AN'DA İMTİHAN KONULARI 81

A. ÎMANLA İMTİHAN.. 82

1. Allah'a İmanla İmtihan. 85

2. Meleklere İmanla İmtihan. 85

3. Peygamberlere İmanla İmtihan. 86

4. Mucizelere İmanla İmtihan. 87

5. Kitaplara Vahye İmanla İmtihan. 89

6. Kıssalara İmanla İmtihan. 91

7. Temsillerle İmtihan. 92

8. Ahirete İmanla İmtihan. 93

B. AMELLE İMTİHAN.. 94

C. HAYIR VE ŞERLE İMTİHAN.. 97

1. Şerle İmtihanın Amacı 98

2. Hayırla İmtihanda Şükür 100

3. Şerle İmtihanda Sabır 102

D. SAVAŞLA İMTİHAN.. 103

E. MALLA İMTİHAN.. 106

F. CANLA İMTİHAN.. 111

G. EVLÂTLA (ÇOLUK ÇOCUKLA) İMTİHAN.. 112

H. KORKUYLA İMTİHAN.. 114

I. AÇLIKLA İMTİHAN.. 115

İ. HASTALIKLA İMTİHAN.. 117

K. SIKINTININ GİDERİLMESİYLE İMTİHAN.. 118

L. FIRSATLARLA İMTİHAN.. 119

M. TOPLUMDAKİ SOSYAL KONUMLA İMTİHAN.. 120

N. FAKİRLERİN TEMSİL ETTİĞİ MİSYONLA İMTİHAN.. 122

O. FARKLI ŞERİATLARLA İMTİHAN.. 123

Ö. CEZANIN ERTELENMESİYLE İMTİHAN.. 125

P. AHİDLERLE İMTİHAN.. 126

R. SİHİRLE İMTİHAN.. 127

S. İNSANLARIN BİRBİRLERİNİ İMTİHANI 130

1. Samimiyet Konusunda İmtihan. 130

2. Ehliyet Konusunda İmtihan. 131

SONUÇ.. 132

KAYNAKÇA  KİTAPLAR.. 133

MAKALELER.. 138

KUR’AN’DA İMTİHAN

ÖNSÖZ

 

Elinizdeki bu kitap, "Kur'an'da İmtihan" adıyla yapılmış bir dokto­ra çalışmasıdır. Çalışmanın orijinalliğini bozmamak için kısmî şe­kil değişikliği dışında aynen yayınlanmasını istedik.

Her düşünce sistemi, hayatı kendi bakış açısıyla yorumlar ve an­lamlandırır. Vahye inanan insanlar olarak bizim hayata bakışımız ve onu yorumlayışımız Kur'ânîdir. Kur'an, hayatın "insanın imtihanı" için yaratıldığını bildirir. Dolayısıyla evrene imtihan olunan yer, insa­na da imtihan olan varlık misyonu Kur'anî bir misyondur. Biz, Kur'an'ın yüklediği bu misyonu çalışmamıza konu edindik.

Giriş ve iki bölümden oluşan çalışmamızın giriş bölümünde ko­nunun önemi, niçin bir çalışma konusu seçildiği ve işleniş biçimiyle il­gili bilgiler verdik. Birinci bölümde konuyla ilgili kavramları, imtiha­nın unsurlarını, şartlarını ve konuyla ilgili müşkilleri işleyip, Kur'an'da İmtihanın hangi çerçeveye oturtulduğunu tesbite çalıştık. Yani, birinci bölüm daha çok Kur'an'ın hayata biçtiği değere ve insa­nın imtihan edilecek bir varlık olarak öne çıkarılışına ve bunun şart­larının nasıl oluşturulduğuna; imtihan için gerekli olan teklife ve bu konuyla ilgili akla gelebilecek bir takım soruların nasıl çözümlenebi­leceğine, imtihanı tamamlayıcı unsur olan ceza mükâfat konularına hasredilmiştir. İmtihan takva, imtihan nifak ve İmtihan teselli ilişkisi de bu bölümde işlenen ve imtihanın insan için ayıklayıcı ve olgunlaştırıcı yönünü ortaya koyan önemli başlıklardır, ikinci bölümde ise, konunun biraz daha netleşmesini istediğimizden Kur'an açısından ba­kıldığında insanın nelerle imtihan edildiğini tesbite çalıştık. İman ve amelle imtihan gibi geniş çerçeveli iki başlık yanında, Kur'an'ın ver­diği imtihan örneklemelerinden hareketle diğer bazı imtihan şekille­rini ayrı ayrı başlıklar halinde ele alıp yorumlamaya gayret gösterdik.

Çalışmamız boyunca cesaret verici ve yönlendirici katkılarını esir­gemeyen danışman hocam Prof. Dr. Veli Ulutürk'e, konunun şekillen­mesinde katkıları olan Tez İzleme Komitesi'nde bulunan Doç. Dr. Ali Erbaş ve Yrd. Doç. Dr. Muhammed Aydın'a, konunun seçiminde gö­rüşlerinden faydalandığım hocam Prof. Dr. Suat Yıldırım'a ve bu çalışmada katkısı olan bütün arkadaşlarıma özellikle Yrd. Doç. Dr. İs­mail Albayrak'a şükranlarımı bir borç bilirim. Gayret bizden tevfik Allah'tandır.[1]

 

1. ÇALIŞMANIN  KONUSU VE ÖNEMİ

 

Kur'an, bitip tükenmez bir hazinedir. O, tahlil ve izah etmekle bitme­yen bir berekete sahiptir. Bu sebepledir ki, nesilden nesile canlılığı­nı muhafaza ederek gelmiştir. Ezberlenmesi ve hayatın çeşitli dönemle­rinde terennümü yanında günün ihtiyaçlarına göre yorumlanıp özüm senmeye çalışılması da müslümanlarm en öncelikli görevleri arasında yer almıştır. Akan hayat içinde yeniden yorumlama, ondan aktüel ola­rak istifade etme girişimidir. Çünkü Kur'an, insanın hayatına karıştığı; psikolojik, entellektüel, sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını karşıladığı ölçü­de aktüel olacaktır. Şüphesiz Kur'an, ilâhî kaynaklı oluşu hasebiyle bu zenginliğe sahiptir. Çünkü O, Allah'ın Kelâm sıfatının tezahürüdür.

Bu ilâhî mesajın yegane muhatabı insandır. İçerisinde var olan, Allah'a, evrene, insana, ahirete vb. her türlü bilgilendirme, insanın bu hayattaki konumunu kavratmaya yöneliktir. Çünkü Allah, bir zelle se­bebiyle Hz. Adem'in cennetten çıkarılmasının hikmetini, insanın yaşam serüveninden geçirilerek "imtihan edilmesi" şeklinde tecellî ettir­miştir.   Bu   serüvenin   Kur'ânî  bakış   tarzıyla  yorumlanması   hem Kur'an'ın hayata ve insana bakış tarzını ortaya koymak, hem de ina­nanların kendilerine biçilen görevi idrake katkı sağlamak açısından önemlidir. Bu sebeple biz, Kur'an'ın hayata bakış açısının temelini oluşturan "İmtihan"ı çalışmamızın konusu yaptık.

Araştırmalarımız sonucunda bu konuyla ilgili olarak Ukkâşe Abdü'l Mennân et Tibî'nin "el Belâ ve'I İbtilâ Fi Zilâli'l-Kur'an Li'ş Şeyh Seyyid Kutub"[2] isimli bir eserinin olduğunu tesbit ettik. Eseri te­min edip okuduğumuzda, isminden de anlaşılacağı gibi Seyyid Kutub'un Fi" Zilâli'l Kur'an isimli tefsirinde imtihan olarak değerlendirip tefsir ettiği metinlerin aynıyla bir araya getirilmesinden ibaret oldu­ğunu, dolayısıyla yazarın konuya herhangi bir katkısının olmadığını gördük. Ravza yayınlarının Seyyid Kutub'un adını öne çıkartarak bas­tığı[3], asıl adının "Hikmetü'l-İbtilâ" olduğu söylenen, Ahmet Pakalın tarafından tercümesi yapılan eserin, aslında İbn Kayyım el-Cevziyye'n'in "Şeytanın Tuzaklarından Pişmanları Kurtarmak"[4] isimli bir ki­tabıyla, Seyyid Kutub'un, Nur suresi 11-26. âyetleri çerçevesinde Fi Zılâli'l-Kur'an'da yaptığı açıklamaların tercümesinden ibaret olduğu­nu yine kitaptan öğreniyoruz[5]. Dolayısıyla içerik olarak da zaten ki­taba verilen isimle uyuşmayan bu yayının bizim çalışma konularımız­la ilgisi yoktur. Netice itibarıyla çalışmamızı konuyla ilgili olarak bu sahada yapılmış ilk özgün çalışma olarak değerlendiriyoruz.

Kur'an'a baktığımızda, Allah'ın kâinatı, nasıl bir davranış sergile­yeceği konusunda insanı "imtihan etmek için" yaratmış olduğunu gö­rürüz.[6] Varlık âlemi "insanın imtihanı" üzeri­ne kurgulanmıştır. Bu misyonuyla insanın diğer tüm varlıklardan farklı bir amacı sözkonusudur. Ayrıca Kur'an, sadece Muhammed ümmetinin imtihanından değil geçmiş ümmetlerin de çeşitli şekiller­de imtihan edildiğinden bahseder[7]. Dolayısıyla "imtihan", hayatın her anında herkes için sözkonusudur[8]. Ayrıca imtihanla ilgili ayetler­den anlıyoruz ki, "imtihan" kişinin hem bizzat iç dünyasının ortaya koyduğu olaylarla ve hem de evlat, mal vb. gibi dış dünyada faydalan­dığı ve alakalandığı şeylerle ilgilidir. Kısaca âyetler, yaşamın her bo­yutunu "imtihan" olarak değerlendirir. İnsan, yüklendiği bu misyon dolayısıyla önemlidir. Hayata gönderiliş amacı ise iyi ve kötü amelle­rinin ortaya çıkması, yani "imtihan olunması" olduğu anlaşılmakta­dır. Ancak, bu bakış çerçevesi içerisinde Kur'an'da farklı bir boyutta insanın nazarına sunulan cinlerin, meleklerin imtihanı ve insanın ken­di cinsinden olduğu halde farklı bir misyon yüklenen peygamberlerin imtihanı meseleleri ayrıca değerlendirilmeye muhtaç konulardı. Zi­hinlerde daha net ayrıştırılabilmesine katkı sağlamak açısından bu meselelerin değerlendirilmesine ihtiyaç vardı. Bu sebeple tezimiz içe­risinde bu konulara da değindik.

Yine Kur'an açısından bakıldığı zaman insanın, mükellef olduğu "imtihan"ı başarabilecek yeteneklerle donatılmış olduğu görülüyor. Çünkü, insanın denenmesi için ona müsbet ve menfi yönde tesir eden etkenlerin olduğu bir ortama, biyolojik ve psikolojik yapısı itibarıyla da iyilik ve kötülük işlemeye müsait bir donanıma ihtiyaç vardır. özellikle işin bu yönünün Kur'an açısından izahı önem ârzetmektedir. Çünkü çeşitli âyetler, Kur'an bütünlüğü gözardı edilerek lafzı an­lamlarından hareketle tek yönlü bir değerlendirmeye tabi tutulacak olursa Kur'an'ın vermek istediği mesajın dışında başka mecralara çekilebilmektedir. Bu durum, ya "insanın imtihanını" temellendirmede veya Allah'ın ilim, irade, kudret gibi sıfatlarını yorumlamada sıkıntı oluşturmaktadır. Meselenin bu yönüyle yerli yerine oturtulması ge­rekmektedir. Kur'ânî bir bakış açısıyla dünya hayatının "imtihan"a özgü bir donanımla şekillendirildiğini, dolayısıyla insan için müsbet ve menfî faktörlerin var olduğunu, insanın da aklı selimi ile bu süre­ci tamamlamasının "imtihan"ın asıl espirisini teşkil ettiğini ortaya koymak önemlidir.

Kur'an, hayat serüveninde geçireceği "imtihan"la insanı olgunlaş­maya ve arınmaya aday görmektedir. İnsan, bunu başarabildiği Ölçüde bir yandan tevdî edilen görevi ifa etmiş olurken, diğer yandan hayvânîlikten uzaklaşıp melekiyete yaklaşmanın hazzına erecektir. Kur'an, "insanın imtiham"ın, bu süreç zarfınca karşılaşacağı her ola­yı eğer başarabilirse aslında onu arındırma ve ebedî hayatta mutlulu­ğa eriştirme aracı olarak sunmaktadır. "İmtihan"da Allah bazı tabii araçlar kullanmaktadır. Bu araçlar, insanların içinde yaşadıkları şart­larla, hayatta katlanmak zorunda oldukları olayların toplamından ibarettir. Mevcut hayat şartlarına kendini ayarlama biçimi, ya da top­lumsal veya ekonomik değişimin sonucu olan şeyler, insanın kişiliği­nin en iyi niteliklerini, zihni ve manevî tavrını ortaya koyar, bundan dolayı hayat süreci seçici bir süreçtir[9]. Kur'ânî olan bu bakış açısının izahı da önemlidir.

"İmtihan olunuyor gözüyle bakmak" hayata farklı bir anlam ka­zandırmaktadır. Bu bakış açısıyla insan bir hiç olmaktan çıkıp daha özel bir konuma yükselmekte, ayrıca hayat mücadelesini güçlendir­mekte ve özellikle kendisine olumsuz gelen olaylar karşısında diren­cini artırmaktadır. Çünkü o, "imtihan edildiği" şuuruyla kendisini te­selli ve teskin etmektedir. Bu noktada "imtihan"ın insanın hayatına kazandırdığı farklı bir boyut da sözkonusudur. Kur'ânî olan bu bakış açısının örneklerini de bilmek gerekir.

Herkes için hayatın her anı "imtihan" olmasına rağmen, "imtihan konuları"nın genel çerçevesiyle ortaya konması ve Kur'an'da bahse­dilen önemli "imtihan konuları"nın neler olduğunun açıklanmaya ça­lışılması da işin başka bir yönüdür. Çünkü insan, "acaba nelerle imti­han ediliyoruz" sorusunu kendi kendine sorabilmektedir. Ayrıca kar­şılaştığı menfi" olaylarda, bunların Allah'ın bir "imtihan"ı olduğu yo­rumunu kolayca yapabilirken, nimetlerin de aslında kendisi için bir "imtihan" vesilesi olduğunu doğrusu hatırlamakta zorlanmaktadır. Hâlbuki "nimetle imtihan" daha zor ve daha çetin gözükmektedir. Ayrıca, hem sıkıntılarla ve hem de nimetle "imtihan"da insandan is­tenen sabır ve şükür unsurlarının da bu konu çerçevesinde işlenmiş olması önemlidir diye düşünüyoruz.

Tabii ki "imtihan"ın tamamlayıcı ve en önemli unsurlarından bi­ri de sonucunda görülecek olan mükâfat ve cezadır. Ceza ve mükâ­fatın dünyadaki kazanımlarımızm karşılığı olacağı Kur'an'da en çok vurgulanan hususlardan biridir. Ancak Allah, yaptığı hatalardan do­layı insanı hemen cezalandırmamaktadır. Ona eceline kadar mühlet vermekte ve tevbe şansı tanımaktadır. Allah'ın özellikle cezalandır­ma konusunda tanıdığı fırsatların görülmesi; neticede yapılacak de­ğerlendirmenin de tamamen insanın kazanımları doğrultusunda adaletle yapıldığının belirtilmesi, konunun bütünlüğü açısından Önemlidir. Biz, çalışmamız çerçevesinde bu noktaları da değerlendir­meye çalıştık.

Şüphesiz tüm varlıkların yaratılış amacının düğümlendiği nokta olan ve insanın hayatının her boyutunu kapsayan böylesine önemli bir konunun ilk defa çalışma konusu seçilmiş olması itiraf edelim ki içeri­sinden kolay çıkılabilecek bir mesele değildir. Çünkü konunun bazı yönleri, felsefî ve kelâmî açıdan da ihtilaflı ve tartışmalıdır. Kur'an, ne kadar bir obje olarak bilimin konusu kılınmaya çalışılırsa çalışılsın, ona biçilen beşerîlik veya ilâhîlik vasfı araştırmanın sonucu üzerinde etkili olacaktır[10]. Kur'an'ın vahiy kaynaklı olduğunu düşünen bir müslüman için, "müşriklerin yola gelmeleri uğruna kendisini heder etme­mesi ve elçilik görevinin sınırlarını zorlamaması" talimatını içeren âyetler[11], peygamberimizin, kavminin hidayeti konusundaki çabasını anlatırken; Rudi Paret'i, Hz. Peygamberin pes ettiği ve ümidini yitirdi­ği durumu ifade ettiği sonucuna götürmektedir[12]. Hâlbuki biz, Kur'an dilini iman diliyle ilişkilendirerek anlıyoruz. Dolayısıyla bu noktadaki çıkış noktamız vahye imanı temel alır. Hz. Ömer (ö. 23/644), Bakara: 2/266 âyet hakkında sahabeye "Bu âyetin ne hakkında nazil olduğu­nu biliyor musunuz?" diye sorar. Sahabenin, "Allah daha iyi bilir.." şeklinde cevap vermesi üzerine kızar ve "Biliyoruz ya da bilmiyoruz deyin!" der. İbn Abbas'ın, "Ey mü'minlerin emiri, bu âyet hakkında gönlümden bir düşünce geçiyor ya..." demesi üzerine, Hz. Ömer, hepimize örnek olacak şu cümleyi söyler: "Ey yeğenim söyle! Kendini hakir ve değersiz görme!"[13] Biz de ele aldığımız konuyu Kur'ânî an­layışa katkı olsun ve mesele daha iyi anlaşılsın diye inceleyip yorumlar yaptık. İdeal ölçülerde bunu becerebildiğimizi söyleyemeyiz. Kavrayış ve fikrî çabalarımız hangi düzeyde bulunursa bulunsun, elde edeceği­miz netice kesinlikle vahyin nihâî, kusursuz ve tam bir yorumu ola­maz. Çünkü o, Allah'ın kelâmıdır, Kelâm ise O'nun sıfatıdır. Bu bağ­lamda her yorum insanilik niteliği taşıyacaktır. Allah'ın kelâmım izah­ta insanî kelâm yetersizdir. Çünkü mutlak olanla nisbî olan arasında fark vardır. Burada belirtmemiz gereken samimiliğimizdir.[14]

 

2. Araştırmanın Metodu

 

Araştırmamızı konulu tefsir çalışmaları kapsamında yürüttük. Dolayısıyla konulu tefsir çalışmalarında takip edilmesi öngörülen bir metodla konuyu ele almaya gayret ettik[15].

İlk önce, özellikle "imtihan" kavramı geçen âyetlerin tesbitinin yeterli olacağı ve bunlardan hareketle insanların nasıl imtihan edile­ceklerini ortaya koyabileceğimizi düşünmüştük. Ama bir taraftan da hayatta her şeyin imtihan olabileceğini ve herkesin kendine özgü im­tihanının sözkonusu olması gerektiği aklımıza geliyor ve bir önceki düşüncemizle bunun çatıştığını hissediyor, dolayısıyla bu meselenin nasıl çözümleneceğini düşünüyorduk. Bu çerçevede tesbit ettiğimiz âyetlerin yorumlarını aynı anda farklı beş tefsirden okuyarak gözden geçirdiğimizde imtihan kavramı kullanılan âyetlerin teselli boyutları­nın daha ağır bastığını, bunların bir kısım imtihan örneklemeleri ol­duğunu ama tüm imtihan şekillerini sayıp dökmediğini, dolayısıyla imtihanın sadece bunlardan ibaret olmadığını; Kur'an'ın imtihan ko­nusunu, hayata bakış açısı, ön gürdüğü teklifleri ve ceza mükâfatıyla çok daha geniş boyutlarda sunduğunu gördük. Kur'an'ın, somut bazı imtihan şekilleri yanında insanın imtihanı için "hayırla ve şerle imti­han" gibi boyutları her insanın karşılaşabileceği her olayı kapsayan ifade şekilleriyle sunmuş olması yukarıda belirttiğimiz çelişkimizi de ortadan kaldırmış oldu. Dolayısıyla konuyu daha geniş boyutta ele al­mamız gerektiğini anladık. Bu düşünce ile uzaktan yakından konuyla ilgili olabilecek âyetleri daha geniş çerçevede tesbite çalışıp konunun çerçevesini belirledik.

Ehline malum olduğu üzere Kur'an eksenli konulu çalışmalar yapmak bir hayli zordur. Çünkü Kur'an, konulan sistematik olarak vermemekte, bir konu çok farklı âyetlerde farklı yönleriyle yer al­maktadır. Ayrıca o âyetler, bir yönüyle başka bir veya daha fazla ko­nuyla da ilgili olabilmektedir. Bunun yanında, Kur'an bütünlüğü göz ardı edildiğinde âyet lafızlarından hareketle yanlış yorumlara ve so­nuçlara ulaşma tehlikesi de vardır. Ayrıca sözkonusu âyetlerle ilgili bu güne kadar yapılmış yorumlar oldukça fazladır. Zaten konulu tef­sirin önemi de buradan kaynaklanmaktadır. Çünkü, bir bakış açısı sunabilmek için konuyla ilgili dağınık olan bilgiler bir araya getirilip neticeye varılmaya çalışılmaktadır. Biz de, çok boyutlu olan, belki de o yüzden bu güne kadar derli toplu bir şekilde hakkında çalışma bu­lunmayan bu konuyu özellikle seçtik. Konuya herkesin kendi zaviye­sinden farklı donanım kazandırması mümkündür. Biz de kendi zavi­yemizden geliştirdiğimiz bir plân çerçevesinde konuyu işlemeye gay­ret gösterdik.

Konuyla ilgili olduğunu düşündüğümüz kelime ve kavramları Ferrâ (ö. 207/822)'nın Meâni'l Kur'an'ı, Râğıb (ö. 425/1033)'m Müfredât'ı, İbn Manzûr (ö. 711/1311)'un Lisânü'l Arab'ı, Cevherî (ö. 400/1009)'nin Sıhah'ı, Zebîdî (ö. 893/1487)'nin Tâcü'l-Arûs'u başta olmak üzere önemli lügat ve tefsir kitaplarından yararlanarak iş­lemeye çalıştık. Konunun işlenmesinde ise Taberî (ö. 310/922), Cassâs (ö. 370/980), Zemahşerî (ö. 538/1143), Râzî (ö. 606/1209), Beydâvî (ö. 685/1286), Nesefî (ö. 701/1301), Hâzin (ö. 741/1341), İbn Kesfr (ö. 774/1372), Şevkânî (ö. 1250/1834), Âlûsî (ö. 1270/1854), Reşid Rıza (ö. 1335/1935), Elmalılı (ö. 1942), Seyyid Kutub (ö. 1966), İbn Aşûr (ö. 1973), Mevdûdî'nin tefsirleri esas olmak üzere mümkün olduğunca farklı tefsirlerden faydalandık. İşlediğimiz konu­larla ilgili varsa özellikle doktora çalışmalarını, ilim camiasınca önem atfedilen yeni bir çok eseri olabildiğince gözden geçirip faydalanma­ya çaba gösterdik. Draz'ın, Izutsu'nun, Watt'ın Kur'anla ilgili çalışma­larının ve Türkçe'mizde yapılmış doktora çalışmalarından bir kısmı­nın konunun şekillenmesinde ve işlenişinde çok katkı sağladığını iti­raf etmemiz gerekir. İşlenen konuyu ilgilendiren maddesi yayınlanmış ise DİA'nın ilgili maddesini mutlaka gözden geçirip bu maddelerden faydalanmaya özen gösterdik. Ayetlerin meallerinde, Ali Özek ve ar­kadaşları tarafından hazırlanan TDV yayınlarının Kur'an meali ile Su­at Yıldırım'ın Kur'anı mealini esas aldık. Konu, içerdiği başlıklar açı­sından Kelam'ı ve Felsefe'yi de ilgilendiriyordu. Dolayısıyla ilgili bö­lümlerde konuyla ilgili bazı Kelâm ve Felsefe kitaplarından da fayda­lanma yoluna gittik.

Bizde, uzun süre tarihe genel, normatif (değer yüklü) kavramlar­la ve çizgisel (lineer) zihniyetle bakıldığından[16] yazılan dönem için doğru, ancak değişen toplumlar için yetersiz, tarihî bir çok bilgi ayık­lanmadan taşınmıştır. Bu şekliyle tarihin yalancı şehir gibi kullanılma­sı yanlış ve acıdır[17]. Çağımızda anlama ve yorumlama bilimi ile ilgili önemli adımlar atılmıştır. Tarihî ve edebî tenkitler, linguistik tahliller, tarih ve bilgi sosyolojisinin verileri, insanın anlama ve yorumlama uf­kuna önemli bir gelişme getirmiştir. Ayrıca modern imkânlar yardı­mıyla zengin kültür ve fikir tarihimize ait bilgiler, daha kolay bir şe­kilde toplanıp tasnif edilerek kullanıma hazır hale getirilmektedir[18]. Kur'an orijinli düşüncelerle yeryüzü cennetini mikro plânda gerçekleştirebilmek, bu birikimden faydalanarak hem bireysel ve hem de da­ha derinlikli olarak toplumsal platformda Kur'an'ı günümüz şartları­na uygun olarak analiz etmeyi zorunlu kılmaktadır. Kur'an üzerinde ilkeli bir yöntemle yapılacak çalışmalar, onun evrenselliğini bir kez daha ortaya koymuş olacak ve modern çağın ihtiyaçları Kur'an zavi­yesinden karşılanacaktır. Hedefimiz budur.[19]

 

1-A. KUR'AN'DA İMTİHAN ANLAMINA GELEN KAVRAMLAR

 

Kur'an-ı Kerîm'de imtihan konusunu ele alırken, öncelikle Kur'an'ın bu konuyu anlatırken kullandığı kelimeleri tesbit edip, bu kelimelerin semantik anlamını tahlil etmemiz gerekmektedir. Kök anlamı itibarıyla da imtihan anlamı içeren "İmtihan", "belv ibtilâ", "Fitne" kelimelerinin yanında, kök anlamı itibarıyla olmasa da kulla­nıldığı biçim itibarıyla imtihan anlamı ifade eden "meyz", "temhîs" kelimelerini âyetlerdeki kullanım örneklerini göstererek bu çerçevede ele alacağız. Ayrıca, yine kullanıldığı yer itibarıyla mecazî olarak im­tihan anlamı ifade eden "İlm", "rü'yet", "nazar", "ceza" kelimelerine de konunun çerçevesini kavramada yararlı olur düşüncesiyle Kur'an'daki kullanım örnekleriyle burada değineceğiz. Bunlar dışında Kur'an'daki kullanımı itibarıyla bir çok kelimeyi imtihanla ilişkilendirmek mümkündür. Ancak bunlar, imtihan kavramından anladığımız genel anlamı ifade etmeyip, imtihanla ilgili bir yönü vurgulamaktadır­lar. Bu tür kavramların burada ele alınıp işlenmesini ise yersiz gördü­ğümüzden bunlara değinmeyeceğiz.[20]

 

1. İmtihan

 

"MHN", Arapça'da "denemek, imtihan etmek, vurmak, el­biseyi eskitinceye kadar giymek, deriyi yumuşatıp uzatmak, kuyunun toprağını ve çamurunu çıkarmak” gibi anlamlara gelir [21]. Araplar, gü­müş ve altının eritilerek saf hale getirilmesi işlemini anlatırken de "imtehantü'z zehebe ve'l-fiddate" şeklinde kulla­nırlar[22]. Peygamberimizden nakledilen şu hadiste de kelime­si geçer: "(Allah yolunda) ölüm üç şekilde olur. Birincisi, mü'min ma­lı ve canıyla Allah yolunda öylesine mücadele eder ki, sonuçta düş­manla savaşarak öldürülür. İşte bu, gümüşün ateşte eritilip arındırılışı gibi arındırılmış, temizlenmiş, denenmiş şehittir..."[23] "El-Mihne" isim olarak[24], "deneme, imtihan, Sultan'ın birini alıp imtihan etmesi, kişinin kalbinde gizlediğini öğrenmek için kullanılan söz” an­lamlarına gelmektedir[25].

Kelime Kur'an'da, başka hiçbir türevi kullanılmaksızın iftiâl babın­dan sadece iki yerde kullanılmıştır.[26] Bu bâbdan da yine "denemek, imtihan etmek, tecrübe etmek, bir şeyden dolayı sıkıntıya düşmek[27], arındırmak"[28] anlamlarına gelmektedir.     

Hucurât: 49/3. âyette geçen "imtehane", "arındırma, te­mizleme[29], bilme, anlama[30] tecrübe etme"[31] anlamlarına gelir. Ayette geçen "takva" kelimesinin başındaki "lam" ın müteallakının haz­fedilmiş olduğunu düşünecek olursak[32], "Allah, onların kalplerindeki takvayı biliyordu ancak, takvanın gerçek mahiyetini ortaya çıkarmak için, çeşitli sıkıntılarla ve meşakkatli tekliflerle denemek istedi" anla­mı ortaya çıkar[33].

Bilindiği gibi Kur'an'da "Mümtehine" veya "Mümtehane" adıyla bir sûre vardır[34]. Bu sûrede geçen "imtihane" kelimesi [35] insanları, hem davranışları ve hem de söylediklerindeki sami­miyetleri konusunda denemeden geçirme mânâsındadır. Çünkü bura­da, küfür memleketinden nıüslümanların bulunduğu yere gelen ka­dınların geliş sebeplerinin ve samimiyetlerinin araştırılması istenmek­tedir[36]. Peygamberimiz onların şöyle söylemelerini isteyerek imtihan ediyordu:

"Vallahi, Allah'tan başka ilâh yoktur. Vallahi kocamın zul­münden dolayı gelmiş değilim. Vallahi yaşadığım bölgeye göre burayı daha çok sevdiğim için gelmiş değilim. Vallahi, dünyalık bir amaç için değil, Allah ve Rasül'ü için geldim"[37].

Bu durumda "femtehmûhünne", İmanları konusunda tatmin olmanız için yemin ettirerek ve davranışlarını izleyerek onları imtihan edin[38] anlamına gelir.

Görüldüğü gibi kelimenin Kur'an'da geçen her iki şekli de "imti­han" anlamında kullanılmıştır.[39]

 

2. Belv – İbtilâ

 

"BLV", "tecrübe etmek, denemek[40], eskitmek"[41] anlamlarına gelmektedir. "Yol, yolcuyu eskitti" manasında "eblâhu seferun" kullanılır. Denemede de, deneye deneye eskitme anlamı vardır [42]. "Gam" da vücûdu eskittiği için "belâ" olarak ifade edilir [43]. Araplar, "belâ" kelimesini hem hayırla, hem de şerle imtihanı ifade ederken kullanırlar[44], "belvâ, belve, bilye, beliyye, belâ" kelimenin isim olarak kul­lanılan şekilleridir.

Kur'an'da, kelimenin hayır ve şerle deneme anlamı içeren kulla­nımı,

"...(kötülüklerinden) belki dönerler diye onları iyilik ve kötülük­lerle imtihan ettik." [45]

"Her canlı, ölümü tadacaktır. Bir deneme olarak sizi hayırla da, serle de imtihan ederiz. Ve siz ancak bi­ze döndürüleceksiniz" [46] âyetlerinde açıktır. "Belâ" nın, Enfal: 8/17 de "basene" sıfatıyla "yardımla, ganimet­le, sevapla nîmetlendirmek"[47] şeklindeki kullanımı da hayır içerikli bir kullanımdır. Aynı muhtevalı üç âyette[48], içlerinde geçen "zâliküm"den hareketle "belâ" kelimesi, hem nimetle, hem de sıkıntıyla "İmtihan" olarak tefsir edilmiştir[49]. Hatta, İbn Atiyye (ö. 541/1147)'ye göre çoğunluk, âyetin, Firavun'un zulmünden kurtulu­şu değil de, zulmünü anlattığını söyleyerek belâ kelimesini sıkıntıyla "deneme" şeklinde yorumlamışlardır[50]. Âlûsî (ö. 1270/1854) de, bi­rinci manâsıyla Allah'ın, nîmeti yüze vurma anlamı da hissettirebile­ceği için ikinci anlamın daha doğru olacağı kanaatıma varır[51]. Fira­vun'un zulmünden toplumun kurtarılışının kastedildiğini düşünerek âyetlere, nîmetle "deneme" anlamı verenler de vardır[52]. İbrahim: 14/6 da, Hz. Musa'nın dilinden İsrâilloğulları’na Allah'ın nimetleri hatırlatılırken bizzat "ni'met" kelimesinin kullanılması[53], diğer iki âyet öncesindeki âyetlerde de, İsrâiloğulları'na Allah'ın verdiği ni­metlerden sözedilişi, buralardaki "belâ" kelimesinin kullanımının "ni­metle imtihan" olarak yorumunu daha haklı kılmaktadır. Aynı durum Duhân: 44/33. âyeti için de sözkonusudur [54]. "Belâ" kelimesinin bu tarz kullanımında, insan açısından hayır olsun şer olsun her türlü tek­lifle insanı deneme sözkonusudur. Çünkü, tüm teklifler, insana bir so­rumluluk yüklediğinden dolayı bir çeşit "belâ" dır[55].

"Belâ", Kur'anda if'âl babından iki yerde kullanılır  [56] Enfâl: 8/17'de "yardımla, ganimetle, sevapla nîmetlendirerek deneme"[57] anlamındadır. [58] âyette, "ortaya dökme, koyma, çıkarma" anlamı ifade eder[59]. Ancak bu âyet, ahiretteki durumun ortaya konulmasını konu edindiği için [60] bahsettiğimiz an­lamda imtihan anlamı ifade etmese de, imtihan neticesinde ahirette her şeyin nasıl ortaya döküleceğini anlatması bakımından bir yönüy­le imtihanla ilişkilidir.

"Belâ", Kur'an’ı Kerim'de iftial babından da kullanılmıştır[61]. Bu bâbdan da "imtihan etmek, denemek" anlamlarına gelir [62]. Kelimede iki anlam gizlidir: Muhatab hakkında bilinmeyen bir şeye vakıf olma ve iyi ya da kötü yanını ortaya koyma[63]. Allah için bilgisizlik söz ko­nusu olmadığı için Kur'an'daki kullanımları kişilerin iyi ve kötü yön­lerini ortaya koyma, ayrıştırma olarak ele almak daha doğrudur. Ni­tekim, Uhud savaşından bahseden  Al-i İmrân: 3/152, 154 âyetlerde kelime bu şekilde açıklanmıştır [64]. Özellikle 154. âyette "ibtilâ" keli­mesinin kullanımından az önce "...Onlar, sana açıklayamadıklarını içlerinde gizliyorlar..." ifadesinin ve hemen sonra da "bir şeyi arındır­mak, saf hale getirmek, altını cürufundan ayırmak" anlamına gelen "temhîs" kelimesinin kullanımı, kelimenin bu çerçevedeki anlamını ortaya koymaktadır. Hendek savaşından bahseden âyetler içerisinde geçen Ahzâb: 33/11. âyette de bu anlam çok açıktır. Mü'minlerin saf­larında yer alanlar, yürekleri ağızlarına gelecek kadar dara düşmüşler, içlerinden bir kısım şeyler de geçirmeye başlamışlardı. [65] Bu ortamda, mü'min saflarında yer alanların durumu ortaya konur­ken yine "ibtilâ" kelimesi kullanılıyor. İşin daha da ilginci, hemen takib eden âyette[66], konuyla bağlantılı olarak münafıkla­rın tavrından sözediliyor.

"BLV”, türevleriyle birlikte Kur'an’ı Kerim'de otuzyedi yerde geçmektedir. Onaltısı Mekkî, yirmibiri Medenî âyetlerdedir[67]. Bun­lardan Yûnus: 10/30; Muhammed: 47/31; Târik: 86/9'daki kullanım biraz farklıdır Yûnus: 10/30; Muhammed: 47/31 mecazî olarak[68] "haber verme,gösterme,ortaya koyma"[69]anlamında kullanılmıştır. Bu âyetlerden Yûnus ve Târık suresinde geçenlerde ahiretteki konum­dan sözedilmektedir. Dolayısıyla imtihan bitmiştir. Ancak, orada fiil­lerin bir neticeye bağlanması sözkonusu olduğundan kullanımlar yine imtihanla ilgilidir [70]. Yûnus: 10/30 âyeti Hamza (ö. 156/773) ve Kisâi (ö. 189/804) "tetlû" şeklinde okuyup "tetbeu" mânâsı ver­mişlerdir [71]. Bu farklı kıraat âyetin anlam bakımından muhtevasını başka türlü anlamaya sebep olmaz[72].

Bu açıklamalardan anlaşılıyorki "blv-ibtilâ", Kur'an'da, değişik türevleriyle birlikte "imtihan etme, deneme, tecrübe etme, ortaya çı­karma, ayırma" anlamlarında kullanılmaktadır. Bu, Kur'an ifadesi ile "hayır-şer", "hasenat seyyiât" şeklinde olabilmektedir. Hayatın her alanını kuşatır.[73]

 

3. Fitne

 

"FTN", aslında, ''altın ve gümüş gibi değerli madenleri saflaştırmak ve saflığını anlamak için ateşte eritmek" mânasına gelir[74]. Kuyumcu için "fettan" kullanılır[75]. "FTN"nin, "tecrübe etme[76], deneme ve imtihan" mânâsı da vardır[77]. "Fitne" ise, hayır veya şer olarak kendisiyle insanın durumunun ortaya çıkarıldığı şeydir[78]. "Fitne"de, gerçek mü'mini münafıktan ayıran bir temyiz sözkonusudur[79]. İnsa­nın isyankârlığını olduğu kadar, sabır ve metanetini de ortaya koyup, sonuçta Allah'ın mükâfatına nail olmasına fırsat veren imtihandır[80].

Kur'an'da, Enfâl: 8/28; Saffât: 37/63; Yunus: 10/85; Tâhâ: 20/40, 85,90,131 âyetleri 'İmtihan, deneme, tecrübe etme" kullanımına örnek olarak verilebilir [81].

"Biliniz ki, mallarınız ve çocuklarınız birer imtihan sebebidir ve büyük mükâfat Allah'ın katındadır." [82]

Hayır ve şerle yapılan her iki deneme için de kullanılmıştır.[83] Sıkıntıyla imtihan için kullanımı daha fazladır[84].

"FTN" Kur'an'da, "insanı ateşe,atma",[85] "azab"[86], "işkence",[87] "ceza"[88], "belâ"[89] "ni­met ve şehvetlere kapılarak[90] nifaka düşme"[91]; "hak yoldan saptırma"[92] "azaba sebep olan şey" için de kullanı­lır[93]. İbn Abbas (ö. 68/687)'tan gelen rivayate göre Pey­gamberimiz, Cedd b. Kays'a Tebük savaşına çıkmak isteyip istemedi­ğini sordu. Cedd, kadınlara düşkün olduğunu, Benî Esfar (Sarı Oğul­ları) kadınlarını gördüğünde yoldan çıkabileceğini söyleyerek izin is­tedi. Bunun üzerine;

"Onlardan öylesi de var ki: Bana izin ver, beni fit­neye düşürme der. Bilesiniz ki onlar zaten fitneye düşmüşlerdir. Cehen­nem kâfirleri mutlaka kusatacaktır" [94] âyet nazil olur[95].

[96]. Bu ayetteki "meftun" kelimesine "hak yoldan ayrılıp sapıklığa düşme" anlamı da vermişlerdir[97]. Ankebût 29/10.

âyette îman ettiğini söyleyenlerin Allah yolunda bir sıkıntıyla karşılaştıklarında gösterdikleri tavır anlatılıyor. Bu kişi­lerin maruz kaldıkları sıkıntı anlatılırken"Fitne" kelimesi kulla­nılır. Ayetin mânası, takibeden âyetlerle ele alındığında bu sıkıntının bir imtihan vesilesi kılındığı anlaşılmaktadır. Meselâ, Enfâl: 8/68'de ve benzeri anlamı içeren Teğâbûn: 64/15'de "Fitne" kelimesini imtihan olarak değerlendiriyoruz. Bu, insa­nın malları ve çocuklarıyla imtihan edilmesine itibar edilerek yapıl­mış dolaylı bir değerlendirmedir[98]. Yukarıdaki âyeti, zikredilen sebebi nuzûlüyle ele aldığımızda bu dolaylı değerlendirmenin burada­ki "Fitne" kelimesi için de yapılabileceği ortaya çıkıyor. İbn Abbas'tan rivayet olunduğuna göre şöyle demiştir: "Mekke halkından bazı kimseler müslüman olmuşlardı, ancak müslüman olduklarını gizliyorlardı. Müşrikler onları Bedir günü beraberlerinde getirmişlerdi. İçlerinden bir kısmı yaralandı, bir kısmı ise öldürüldü. Müslümanlar: "Bu arkadaşlarımız müslüman idiler. Buraya zorla getirildiler. Bu yüz­den onlar için istiğfarda bulunalım" dediler. Nisa: 4/97. âyeti bu yüz­den nazil oldu. Peygamberimiz, Mekke'de kalan müslümanlara bu âyeti yazarak bir mektup gönderdi ve orada kalanların mazeretlerinin kabul edilmeyeceğini bildirdi. Bunun üzerine, Mekke'de kalan müslümanlar şehri terkettiler. Müşrikler arkalarından yetişip onları fitneye mâruz bıraktılar.[99] âyet onlar hakkında nazil oldu. Müslümanlar, onlara kendileri hakkında inen bu ayeti yazıp gönderince, çok üzüldüler ve her türlü hayırdan ümitlerini kestiler. Bunun üzerine de Nahl: 16/110. âyet onlar hakkında nazil oldu. Tekrar bu âyeti yazarak Allah'ın onlar hakkında bir çıkış yolu tanıdığını, dola­yısıyla Mekke'den çıkmaları gerektiğini bildirdiler. Bunun üzerine on­lar Mekke'den çıktılar. Ancak müşrikler yine onlara yetiştiler. O zaman savaşmak zorunda kaldılar. Neticede kurtulan kurtuldu, öldürü­len öldürüldü[100].

"FTN”, türevleriyle birlikte Kur'an’ı Kerîm'de altmış yerde geçmektedir[101]. Kullanım, Mekkî ve Medenî ayetlere dağılmıştır. Ancak, bu kelimenin, imtihan anlamına gelen şekliyle Mekkî ayet­lerde kullanımı Medenî ayetlerdekine göre yaklaşık iki kat daha fazladır. Yine kelimenin kullanımında dikkat çeken bir yönü, sonra­ki dönemlerde ağırlıklı olarak kullanılan,[102] dilimizde de kullanım şekli olan "karışıklık, ara bozma, fikir ihtilâfı, kavga, anarşi, insanın akıl ve kalbini doğrudan doğruya bak ve hakikatten saptıracak şey"[103] anlamlarına gelen şekliyle Medenî ayetlerdeki kullanımının fazlalığıdır[104].

"FTN", hem Allah'a nisbet edilerek, hem de kullara nisbet edilerek kullanılır. Allah'a nisbet edilirse imtihan, hikmet, kullara nibet edilirse kınanan bir iş olmuş olur. Allah, çeşitli ayetlerde "toplum­da fitne çıkarma, saptırma" anlamlarında "Fitne" kelimesini, kınanan bir tavır olarak kullanır[105].

Sonuç olarak fitne kelimesinin Kur'an'da şu anlamlar için kul­lanıldığını söyleyebiliriz: "imtihan"[106], şirk, küfür, müşriklerin müslümanlara şirke döndürmek üzere uyguladıkları baskı[107], sapıklık, sapma, saptırma[108], azap, işkence, ateşe atma[109], düşman saldırısı [110], günah [111], şeytanın hile ve tuzağı[112], Şeytanın verdiği kuruntu[113], nifak[114], delilik[115].

 

 4. Meyz

 

"MYZ" benzer şeyleri bir araya getirip muhaliflerinden ayırmak"[116] anlamına gelir.

"MYZ" kelimesinin, dünyevî anlamda bir ayrıştırmayı ifade et­mek için kullanımı en açık şekilde ÂI-i İmrân: 3/179 âyette geçer:

"Allah, mü'minleri (şu) bulunduğunuz durumda bırakacak değildir; sonunda murdarı temizden ayıracaktır. Bununla beraber Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat Allah, elçilerinden dilediğini ayırdeder...".

Âsim (ö. 127/744), İbn Amr (ö. 118/736), Ebû Amr (ö. 154/770), Nâfî (ö. 169/785) kelimeyi sülâsîden, Hamza (ö. 188/803) ve Kisâî tef ‘il babından okumuşlarsa da[117], Yakub b. Sikkit'e göre her ikisi de aynı mânaya gelir[118]. Yani burada geçen "MYZ", "ayırmak" anlamındadır[119]. Bu âyet, Uhud harbi hezimeti­nin dünya ve ahiret faydasından bahseder. Allah, münafıkları bir kı­sım peygamberlerine bildirse bile, sünnetullah gereği mü'minlere münafıkları isim isim bildirmeyecek, onları bir takım fiilî olaylarla ayıracaktır[120]. Bu temyiz, mü'minlerin îmanının iyice yerleştiği, Be­dir harbiyle istikbâllerinin gözüktüğü bir dönemde yapılmıştır[121]. Bu âyette, herbirine lâyık olan sıfatı yükleyerek samimi mü'min "tayyib", küfrünü gizleyen münafık "habis" diye nitelendirilmiştir[122]. Dolayısıyla buradaki ayırımın kişiler bazında ve dünyada yapılmış olduğu anlaşılmaktadır.

Enfâl: 8/36. âyetin sebebi nuzûlü olarak, Uhud harbi için Ebû Süfyan'ın Araplar'ın dışında civarda oturan kabilelerden (ehâbiş) ikibin kişiyi kira ile savaşçı tutması veya Bedir harbi öncesinde Mekke zengînlerinin harp için yaptıklar) yardımlar anlatılır[123]. Ayet şöyledir:

"Şüphesiz ki inkâr edenler mallarını, (insanları) Allah yolundan alıkoy­mak için harcıyorlar. Daha da harcayacaklar. Ama sonunda bu, onlara yürek acısı olacak ve en sonunda mağlup olacaklardır. Kâfirlikte ısrar edenler ise cehenneme toplanacaklardır."

Ayette de belirtildiği gibi bu çaba, amacına ulaşmamış, ancak acı, hüsran ve ahirette şiddetli azapla sonuçlanmıştır. 37. âyette ayırma anlamına gelen[124] “MYZ” kelimesi kullanılarak, dünyada gerçekleşen bu fiilî durumun mü'minle kâfiri birbirinden ayırma amacına yönelik olduğu açıklanmıştır. Allah sonuç­ta, mü'minlerden Ebû Bekir ve Osman gibilerin Allah yolundaki infaklarıyla müşriklerin Allah'a düşmanlıktaki maddi destekleri arasını ayır­mış, murdarların hepsini üstüste koyarak cehenneme atmıştır[125]. Allah, müslümanlara yardım edenle kâfirlere yardım edeni birbirinden ayıra­caktır [126]. Âyette geçen "habîs" kelimesi, İbn Abbas (ö. 68/687) tarafın­dan  "ehl i şekavet",  Süddi tarafından "kâfir"  olarak anlaşılmıştır. "Tayyib"   kelimesi   de,   aynı   kişiler   tarafından   "ehl-i  saadet"   ve "mü'min" olarak açıklanır [127]. Onlara göre bu ayırım, insan bazında ya­pılmış olur. Zemahşerî (Ö. 538/1144), burada, "kâfirlerin mallarıyla, müslümanlann Allah yolunda sarfettikleri mallar birbirinden ayrılmış­tır"[128] demiş, dolayısıyla ayırmayı mal bazında değerlendirmiştir.

Bu fiil Kur'an'da, iftiâl babından "imtâzû" [129] şek­linde, ahirette mahşer yerindeki mü'min ve kâfirin birbirinden ayrılma­sı[130] ve tefe'ûl babından "temeyyüz" şekliye[131] cehennem­le ilgili olarak "öfkesinden çatlamak" anlamında [132] iki yerde daha geçer. Öyle anlaşılıyor ki kelime, aynı cins şeylerin özelliklerine göre birbirinden ayrılmasını ifade etmekte, Kur'an'da ise, hem dünyevî olarak inanç ve amel açısından insanların denenmesi, ayrılması ve hem de ahiretteki ayrıştırma için kullanılmaktadır.[133]

 

5. Temhîs

 

"MHS", "bir şeyi arındırmak, saf hale getir­mek, altını cürufundan ayırmak" [134] anlamlarında kullanılır. "Temhîs", "deneme, imtihan etme, arındırma"[135] anlamlarına gelir.

Kur'an'ı Kerîm'de sadece Al-i İmrân: 3/141, 154 ' de iki defa ge­çen "temhîs", "deneme, imtihan etme, ortaya çıkarma[136], seçme, te­mizleme, arındırma[137], vesvese ve şüphelerden temizleme"[138] şeklinde açıklanmıştır. Mecazî bir kullanım sözkonusudur[139]. İbn Abbas (ö. 68/687), Mücâhid (ö. 104/722) ve İbn İshâk (ö. 151/768)'tan gelen rivayetlerde bu kelimenin "İmtihan" olarak açıklandığı görülmekte­dir [140]. "Veliyumahhisa" nın başındaki "vav", "veliya'leme" 'ye atıftır[141]. Burada, imanda sebat eden mü'minlerle di­ğerleri arasını ayırmaya tekrar bir işaret ve hatırlatma vardır. Lafzatullah'ın gizli getirilebilecekken (154'de gizli) tekrar açıktan getirilişi bu ayırma işinin önemini göstermek içindir[142]. Bu âyette Allah "temhîs"le birlikte "mahk" kelimesini de getirmiştir. "Mahk" lugatta, "bir şeyi azar azar noksanlastırmak, izi kalmamasıya temizle­mek"[143] demektir. Allah, bu mücadelede kâfirleri galip getirirse mü'minler günahlarından temizlenmiş olacaklardır. Eğer mü'minler galip gelirlerse kâfirler helak olup izleri bile kalmayacaktır [144].

"MHS" kökünün kullanıldığı iki yerde de, Uhud savaşından sözedilir. Uhud savaşında, Peygamberimizin amcası Hz. Hamza, bayrakta­rı Hz. Mus'ab b. Umeyr, Abdullah b. Cahş, Osman b. Şemmas gibi önemli isimlerin bulunduğu yetmişbeş kadar şehid verilmişti[145]. Uhud savaşının, müslümanlar için çok zorlu bir mücadele olduğu hatırlan­dığında, kelimenin ifade ettiği "arındırma", "saf hale getirme" ve "İmtihan" içeriğinin Kur'an'da nasıl kullanıldığı daha iyi anlaşılmış olur.[146]

 

6. İIm

 

"İlim", "bîr şeyi tam olarak bilme[147], öğrenme, hissetme[148], vakıaya uygun kesin inanç[149], âlimin bilinmesi gereken şeyi kendisiy­le bildiği şey"[150] olarak tarif edilmektedir. Bu kelimenin, Kur'an'da bazı âyetlerde "belirlemek, açığa çıkarmak, ortaya koymak, ayırt et­mek" anlamında, Allah'ın bilgisi veya bilgilenmesiyle direk ilgili ol­maksızın mecazî bir kullanımla[151] insanların davranış biçimlerini ser­gileme ve onlara imtihan muamelesi yapma[152] amacına yönelik kullanıldığını görürüz.

 "Yoksa Allah, içinizden cihad edenleri belli etme­den, sabredenleri ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandı­nız?" [153] âyeti bunun güzel örneklerinden biridir. Ba­kara: 2/143; Al-i İmran: 3/142, 186; Hud: 11/7; Ankebût: 29/3; Mu­hammed: 47/31 vb. ayetlerde geçen "İlm" kelimesi de aynı çer­çevede değerlendirilmiş, yani "Allah'ın kullarına imtihan muamelesi yapması"[154] şeklinde özetlenmiş, bu ifadelerden maksadın, davranış­larının ortaya çıkmasını sağlamak olduğu düşünülmüştür.

Hicretin ikinci yılı Recep ayında[155] kıblenin tahviliyle ilgili olarak nazil olan Bakara: 2/143. âyette geçen "lina'leme" ifadesi, ayrış­tırma, müslümanların ve peygamberimizin durumlarını bilmesi için ortaya çıkarma[156], dolayısıyla imtihan etme olarak yorumlanmıştır[157]. Bununla insanlardan hangisinin peygambere tabi olacağı, hangisinin de îmanda tereddüt ve zaaf içinde olduğu ortaya çıkmış olacaktır[158].

Al-i İmran: 3/140. âyette "liya'leme" temyiz anlamında me­cazen kullanılmıştır. Bu, "hattâ yemîze'l-habîse" deki kullanıma benzer[159]. Uhud savaşıyla ilgili olan bu âyet, îmanında sebat gösteren ile göstermeyenin ayırt edileceği bir imtihan sürecini dile ge­tirir[160]. Yine Uhud savaşını konu edinen [161]âyetler­de aynı kelime, temyiz ve ortaya çıkarma anlamında kullanılmıştır[162].

Tebük seferinden de sonra indiği anlaşılan Tevbe: 9/16. âyette[163] geçen "İlm" kelimesi de, müslümanların durumunu ortaya koyma, mü'mini münafıktan ayırma[164], dolayısıyla imtihan olarak yorum­lanmıştır. Ayette, özellikle henüz İslâm'a yeni girmiş olan müslü­manların zor bir imtihandan geçeceği bildiriliyor. Çünkü, İslâm'ın Arabistan'ın hemen hemen büyük bir bölümüne hakim olmasına rağmen bu dönemde müşriklere hac yasağının[165] konulma­sı, ahidlerde yeni düzenlemelerden sözedilerek daha önce ahidlerinde durmayanlara karşı mücadelenin önerilmesi[166] kısaca câhiliye dönemine ait bir çok geleneğe yeni düzenlemeler getirilmiş olması[167] müslümanların da bir kısım menfaatlerine zarar vermesi­nin yanında müşrik ve münafıkları daha da kışkırtacağı, dolayısıyla onların bu hırsla yapacakları girişim neticesinde dengelerin tekrar değişebileceği endişesi hakimdi. Bu durumda âyette cihad edenle et­meyenin ortaya konulacağının belirtilmesi imtihandan başka bir şey­le açıklanamaz.

Ankebut: 29/3. âyette iki defa geçen "İlm" kelimesi de görme[168], ortaya çıkarma[169], temyiz etme gibi anlamlarla açıklanmıştır[170] ki, bunların hepsi imtihan içindir. Bu âyet de, müslümanların sadece inandık demelerinin yeterli olmadığı, ilaveten imanlarının samimiye­ti konusunda da imtihana tabi tutulacakları anlatılır[171]. Aynı şeyi;

"Al­lah, elbette (O'na gönülden) iman edenleri de bilir, iki yüzlüleri de bi­lir (ortaya çıkaracaktır)." [172]âyeti hakkında da söyle­mek mümkündür[173].

Verilen örneklerde de görüldüğü gibi "İlm" kelimesi, mecazen de olsa bir kısım âyetlerde imtihan anlamı ifade etmektedir. Konunun Allah'ın ilim sıfatıyla ilgili kısmı ileride "Allah'ın Bilgisi ve İmtihan''' başlığı altında kitabımız içerisinde ayrıca ele alınacaktır.[174]

 

7. Rü'yet

 

"Rü'yet", kelime olarak "görülenin kavranması" anlamına gelir ve duyu organları veya onların yerini tutan bir şeyle yapılır[175]. "Rü'yet", iki mef'ûf aldığında "bilmek" anlamına gelmekte­dir[176]. Ancak, Allah için organlarla görme sözkonusu olmadığın­dan[177], görmenin Allah'a nisbeti, onları değerlendiriyor anlamında­dır[178]. Kelimenin Kur'an'da bazı âyetlerde konumuza uygun şekilde Allah'a nisbet edilerek kullanıldığım, dolayısıyla bu kullanımlarında imtihan anlamı ifade ettiğini düşünüyoruz.

Münafıklardan bir kısmı çeşitli bahaneler uydurarak Tebük sava­şma hiç katılmamışlar[179], katılanlar da savaş boyu nifak hareketlerinden geri durmamışlardı[180]. Savaş dönüşünde de peygam­berimizden özür diliyorlardı. (Seferden) onlara döndüğünüz zaman size özür beyan edecekler.

De ki: (Boşuna) özür dilemeyin! Size asla inanmayız; çünkü Allah, haberlerinizi bize bildirmiştir. (Bundan son­raki) amelinizi Allah da görecektir, Resulü de. Sonra görüleni ve görül­meyeni bilene döndürüleceksiniz de yapmakta olduklarınızı size haber verecektir."[181]

Allah, boşuna mazeret göstererek özür dile­memeleri gerektiğini, çünkü bununla inandırıcı olamayacaklarını bil­direrek aynı âyette "rü'yet" kelimesiyle bundan sonraki davranışları­nın izleneceğini ve ahirette de ona göre muamele göreceklerini bildir­mektedir. Dolayısıyla ikinci mef'ûlü hazfedilmiş olsa da buradaki "rü'yet" "bilme" anlamına gelmektedir[182]. Yine aynı konu çerçevesin­de geçen 105. âyette de Allah, ne yaparlarsa yapsınlar bunun izlene­ceğini ve ahirette ona göre hesaba çekileceklerini haber vermektedir. Buradaki "rü'yet" kelimesi de Allah'a nisbet edilerek "bilmek" anlamında kullanılmıştır[183]. Ayrıca, her iki âyette de "rü'yet" kelimesinin muzârînin başına geldiğinde istikbâl anlamı veren "sin" harfiyle kullanılması, bu izlemenin ileriye doğru devam edeceğini göstermek­tedir. Görüldüğü gibi âyetlerde tam bir imtihan çerçevesi çizilmekte; Allah, durumu görüp değerlendirdiğini ve ona göre amel hayır ise ha­yırla, şer ise şerle karşılık vereceğini bildirmektedir [184]. Allah, sözlü ifadenin önemli olmadığını, tevbe edip etmediklerinin yaptıkları amellere göre değerlendirileceğini açıklamaktadır[185].

[186]. Bu tavrı sergileyen şah­sın, nasıl olsa kimse işin iç yüzünü bilmiyor tavrına kapılmasının bir aldanma olduğu, çünkü Allah'ın o durumu bildiği ve buna göre de­ğerlendirmeye alacağı [187] "rü'yet" kelimesi kullanılarak anlatılmıştır.

[188]. Âyetler, bu tavrı göstereni tehdit ederek[189] Al­lah'ın durumu gördüğünü[190], yani bildiğini[191] ona göre ceza vereceğini bildirir[192].

Aslında, peygamberimizin yatakta veya herhangi bir meclisde[193], ya da namaz, teheccüd, i'lâyı kelimetillah vb. meselelerdeki gayreti­nin[194] Allah tarafından bilindiği vurgulanarak O'na teselli verme[195] amacını gütmüş olsa bile, Şuarâ: 26/218 âyetinin mânası, hâl ve istik­bâli içine alan bir anlam içerdiği[196] ve takibeden âyetlerde;

 "Şüphesiz O, işitendir, bilendir" ifadeleriyle tamamlandığı için sonuçta bir de­ğerlendirmenin yapılıp ecir verileceğine işaret vardır.[197] Peygamberi­mize özgü olan bu âyetler çerçevesinde bile bir imtihan süreci dile ge­tirilmektedir. Bu anlatımda da "rü'yet" kelimesi Allah'a nisbet edile­rek kullanılmıştır.

Netice olarak "rü'yet" kelimesi, Kur'an'daki diğer kullanımlarına göre az da olsa, örnek olarak değerlendirdiğimiz âyetlerde görüldüğü gibi Allah'a nisbet edilerek mecazen imtihan anlamında kullanılmıştır.[198]

 

8. Nazar

 

"NZR", "bir şeyi görmek ve anlamak için bakışı ona doğru yöneltme" anlamına gelmektedir[199]. Bu kelimenin de Kur'an'da bir kaç yerde mecazî olarak imtihan anlamı ifade edecek şekilde kullanıl­dığını görüyoruz.

Süleyman (a.s), emrine verilen kuşları gözden geçirip Hüdhüd ku­şunu göremeyince[200], nerede olduğunu belgeleyecek meş­ru bir delil getirmedikçe boğazlama dahil çeşitli cezalarla cezalandıra­cağını söyler[201]. Bir müddet sonra Hüdhüd, Sebe' melike­sinden getirdiği haberler olduğu mazeretiyle Süleyman (a.s)'ın karşısı­na çıkar[202]. Fakat Süleyma (a.s), "Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız"[203] diyerek onu doğ­ru söyleyip söylemediği konusunda imtihan edeceğini söyler[204]. Âyet­te, bu durumun anlatımı için "NZR" kelimesi kullanılmıştır.

Hz. Mûsâ ve Firavun arasındaki mücadele[205] Hz.Mûsâ lehine sonuçlanınca toplumun ileri gelenleri (Mele') Hz. Mûsâ ve ; taraftarlarının, toplum içinde rahat bırakılmamalarını Firavun'dan iste­diler. Firavun, erkekleri öldürme ve kadınları sağ bırakma zulmüne devam edeceğini bildirdi[206]. Bu arada;

“Allah, yeryüzünde istediğini mirasçı kılacağını bildirerek [207]

 Hz. Musa'nın dilinden onları düşmanlarının yerine yeryüzünün hakimleri kılacağını, ama bunu da nasıl davranacaklarını gözlemek için yapacağını açıklamış oldu. "Onlar da, sen bize (peygamber olarak) gelmeden önce de geldikten sonra da bize işkence edildi, dediler. (Mûsâ);

"Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı helâk eder ve onların yerine sizi yeryüzüne hakim kılar da nasıl hareket edeceğinize bakar" dedi" [208].

Buradaki istihlâf, Allah'ın yeryü­zü için öngördüğü sünnetullahı gereği imtihan içindir[209]. Burada Allah, yeryüzü hilâfetini sadece ikram olarak değil, aynı zamanda nasıl davra­nacaklarını kontrol edeceği bir imtihan vesilesi olarak verdiğini bildiri­yor[210]. Allah, amel bakımından iyi veya kötü yönlerini, nimete şükür veya nankörlüklerini görüp onun karşılığını vereceğini bildiriyor[211]. Firavun, Hz. Mûsâ peygamber olmadan önce toplumun erkeklerini öldü­rerek zaten zulüm yapıyordu. Hz. Mûsâ peygamberliğine delil olarak mucize gösterdikten sonra da bu zulmünü devam ettirdi. Bir kısım insanlar âyette belirtildiği gibi bunu dile getirdiler. Yine âyette bahsedildi­ği gibi, Hz. Mûsâ, biraz sabır isteyerek, Allah'ın kendilerini onlar yeri­ne geçireceğini ve nasıl davranacaklarına bakacağını bildirdi. Yûnus: 10/14'de geçen "NZK" kelimesi mecazî anlamda kullanıl­mış olup ''bilme, görme, ortaya çıkarma" anlamına gelir[212]. Burada istiâryi temsiliyye sanatı vardır. Maksat, "hanginizin daha güzel davra­nacağını sınamak için"[213] anlamındaki âyetlerde olduğu gibi, amellere göre cezalandırmak iste­yen birinin amelleri öğrenmek için yaptığı muamele gibi bir muame­lenin yapılacağını anlatmaktır[214]. Önceki âyetlerde[215] peygamberimizden önceki ümmetlerin, peygamberlerine ve getirdik­lerine inanmadıkları için helak edildiklerinden bahsedilir. Bu âyette ise, onların akabinde, benzeri şeylerle bu ümmetin muhatab kılındığı vurgulanarak, onlar gibi küfür ve günaha saplanarak cezayı mı hakedeceklerinin, yoksa Allah ve peygamberine iman edip gereğini yerine getirerek sevaba mı nail olacaklarının Allah tarafından gözlemlenece­ği belirtilmektedir [216]. Yani, hayat bir devri âlem olarak devam etmek­te ve sünnetullah'ın bir gereği olarak öncekilerin yerine geçenler bu­lundukları şartlarda imtihan edilmektedirler[217].

Görüldüğü gibi "Nazar" kelimesi, Kur'an'daki çeşitli kullanımla­rı yanında bazan imtihan anlamını ifade edecek şekilde de mecazî ola­rak kullanılmıştır.[218]

 

9. Ceza

 

"Ceza", "bir şeyin karşılılığmı mükâfat veya ceza olarak verme, ödeme, yerini tutma, ihtiyaç bırakmama" anlamlarına gelmektedir[219]. Bu kelimenin Kur'anda kullanım alanı şüphesiz genelde insa­nın imtihanı sonucu verilecek karşılığı ifade içindir. Ancak, bir kısım âyetlerde, insanın dünyadaki imtihan süreci bu kelimeyle vurgulana­rak ifade edildiği için bu kelimeyi de ilgili âyetler çerçevesinde kav­ramlar içinde ele aldık ve bir ayrıcalığının olduğu görülsün istedik.Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır;

"Göklerde ve yerde bulunanlar hep Allah'ındır. Bu, Allah'ın, kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandır­ması, güzel davrananları da daha güzeliyle mükâfatlandırması içindir" [220].

[221].

Câsiye: 45/22 âyette de göklerin ve yerlerin belli bir düzende yaratı­lışının sebebi, "herkesin kazancına göre âdil bir şekilde karşılık gör­mesi" olarak açıklanır. Bu âyette de "litüczâ"daki "lam"ın sebebiyye olduğunu düşünürsek[222] her bireyin yaratılış hikmetinin imtihan sü­recinden geçerek neticede karşılığını görecek olması olduğunu anlarız. Benzeri bir anlatımı;

"Allah'ın gerçek bir va'di olarak hepinizin dönüşü ancak O'nadır. Çünkü O, mahlûkatı önce (yoktan) yaratır, sonra da iman edip iyi işler yapanlara adaletle mükâfat vermek için onları geri çevirir. Kâfir olanlara gelince, inkâr etmekte oldukları şey­lerden ötürü onlar için kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azap vardır."[223] âyetinde de görürüz. Bu âyette, hem yaratılışın ve hem de Allah'a dönüşün espirisi vurgulanarak[224] insanın mükelle­fiyeti, neticesi itibarıyla hissettirilmek istenmiştir. Kur'an'da, "ceza" kelimesinin özellikle "liyecziye" şeklindeki kullanımlarının hepsinde bunu hissetmek mümkündür. Sebe' suresinde kıyameti, dolayısıyla di­rilişi inkâr edenlere karşı verilen cevapta Allah'ın her şeyi bildiği vur­gulanarak kâfirlerin yaptıklarının bedelinden inkârları sebebiyle kur­tuluşlarının mümkün olmadığına dikkat çekilmiş, sonuçta herkesin yaptığına göre karşılığını göreceği böyle bir sürecin işletildiği yine ay­nı tarz bir kullanımla anlatılmıştır[225]. İlgili kelimenin Kur'an'daki kullanım alanını tümüyle düşündüğümüzde sanki şunu anlıyoruz;

Ey insanoğlu! içinde yaşadığın âlem ve sen yoktun, var edildin. Sen burada bir imtihan sürecinden geçmektesin. Yaptığın her şey değerlendirilmeye alınmakta olup sonucunda da yaptıklarına gö­re karşılık göreceksin. Bu, tümüyle insana imtihanda olduğunu hisset­tiren ve onu intibaha davet eden bir yaklaşımdır.

"Ceza" kelimesi Kur'an'da kullanım alanı itibarıyla her ne kadar imtihanın sonucunda gerçekleşecek olan ceza ve mükâfatı anlatıyorsa da, ceza ve mükâfatın imtihana anlam kazandıran en önemli unsur oluşu, bunların olmadığı yerde mükellefiyetin anlamsızlaşacağı ve do­layısıyla imtihandan sözedilemeyeceği düşünüldüğünde yukarıda ge- liştirmeye çalıştığımız yaklaşımla Özellikle bazı kullanımlarının sanki imtihan ifade eden bir kullanıma sahip olduğunu söyleyebiliriz. Zaten maksadımız, bu kelimenin tümüyle imtihan anlamı ifade ettiğini an­latmak değil, imtihan ortamının anlatımında önemli bir yeri olduğu­nu vurgulamaktır.[226]

 

B. KUR'AN'DA İMTİHANIN ÇERÇEVESİ

 

İmtihan dendiğinde, imtihanı yapacak ve sonuca bağlayacak olan hâkim bir varlık ve imtihan araçlarının olması gerekmektedir. Kur'an'dan, imtihan etme yetkisinde olan bu hâkim varlığın Allah ol­duğunu, zaten böyle bir hayatı yaratmasının temel espirisinin insanla­rı imtihan etme amacı taşıdığını[227] rahatlıkla anlayabiliyoruz. Hûd: 11/7. ayette "liyeblüveküm" deki "lam" harficerrinin "halaka" üzerine atfedilişi semâvât ve arzın yaradı­lış hikmetinin imtihan olduğunu gösterir[228]. Yani Allah, hayatı imti­han için yaratan, imtihan sürecini yöneten ve sonuca bağlayan yega­ne hâkim varlıktır. Dolayısıyla bu unsurlardan birincisi ve en önemli­sine imtihanı yapan varlık olarak "Allah Teâla" diyoruz. İmtihan ise, ancak teklifle olur[229].

"Biz emaneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (sorumlu­luğundan) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o çok zâlim, çok câhildir." [230]

Çoğu müfessir buradaki emaneti teklif veya farzlar diye açıklamıştır[231]. Nasil yorumlanırsa yorumlansın bunun "teklif olduğu açıktır [232]. Bakara: 2/124. âyette İbrahim (a.s)'ın im­tihanından bahsederken "kelimât" geçmektedir. Müfessirler bunu yorumlarken İbrahim (a.s)'a yüklenen teklifler, emirler ve ya­saklar olarak yorumlamışlardır[233]. Allah'ın imtihan ettiği şeylerin tümü "teklif, yükümlülük" olarak adlandırıldığından, biz burada imtiha­nın ikinci unsuru olarak "teklifi ele almayı uygun gördük.

Teklif ise, başta emir ve nehiyler olmak üzere bir takım tavsiyeleri de kapsayan geniş bir yelpazeye sahiptir. İşin içinde emir ve nehiy ol­du mu da mutlaka bunların sonucunun görüleceği bir hesap kitap me­kanı olmalıdır[234]. "Etimolojik olarak, sorumlu olmak, bir şeye cevap vermek, bu konuda birine hesap vermek zorunda olmak demektir."[235]. Çünkü, ceza ve ödül verilmeyecekse bu imtihanın yapılması anlamsız ve gereksiz olacaktır[236]. Allah, iyi veya kötü olarak neticeye ulaştırmak için imtihan eder[237]. Ancak Allah Teâlâ iman'dan ve iyilikten razı iken, küfür ve kötülüğe rızası yoktur. Kur'an'ın özelliklerinden birisi de ölü­mü ve ölüm sonrasıyla ilgili mükâfat ve cezayı hatırlatmasıdır[238]. Neti­cede dünya ve ahirette mükâfat veya cezanın varolduğunu, dolayısıyla bunların yapılan imtihanın birer sonucu olarak ortaya çıktığını görü­yor, önemli bir unsur olarak da "ceza ve mükâfata" değiniyoruz.[239]

 

1. Allah

 

Kur'an'ın sunduğu imtihan ortamını kavrayabilmemiz için somut insan varlığına ve onun eylemlerine temel oluşturacak bir arka plânın, aşkın bir iradenin tesbitine ihtiyaç vardır[240]. Çünkü, imtihanın gereği olan kulluk vazifesi, kendine kulluğu hak eden tek ve yüce bir varlık olmasıyla anlam kazanır. Ayrıca Kur'an'da, âlemin mahiyeti, varlık alanına çıkığı, insanın evrendeki yeri, eylemlerinin anlamı ve onun akıbeti vb. hep bu anlayış üzerine temellendirilir[241]. Kur'an'da Allah, kendisini çeşitli isim ve sıfatlarla anlatır[242]. Al­lah, zâtı ve sıfatlarıyla ilgili anlatımlarda da tasvirî bir anlatım şekli su­narak, soyut mefhumların müşahhas hale gelip anlaşılmasını kolaylaş­tırır[243]. Bu âyetlerde bilhassa tevhîd üzerinde ehemmiyetle durularak Allah'ın şeriki ve benzeri olmadığı ifade edilir[244]. Allah birdir demek, gerek zâtı, gerek sıfatları, gerek esmâı hangi noktai nazarla mülâhaza edilirse edilsin hep birdir, hiç şerîki olmayan bir tek hakikattir demek­tir[245]. Kur'an, Allah yerine konularak tapılan varlıkların özelliklerini de anlatarak[246] vb., dolaylı bir yolla Allah'ın nasıl tasavvur edilmesi gerektiği fikrine ulaştırmak ister. Allah, cisim ve araz olarak telâkki edilemediğinden[247], O'nun gerçekliği ancak sı­fatlarıyla anlaşılabilir [248]. Aklın idrak edemediği ve kavrayamadığı şeylerin görünen ve kavranan bazı şeylerle anlatılması caizdir[249]. Al­lah ismi ise, bütün esma ve sıfatların muhtevasını kendinde toplayan tek isimdir[250]. Allah, varlığı zorunlu olan ve bütün övgülere layık bu­lunan zâtın adıdır. Allah kelimesi İslâmî naslarda bu tarifin özetlediği bir kavram haline gelmiş, gerçek mabudun ve tek yaratıcının gerçek ismi olmuştur[251]. Bu sebeple O'ndan başka herhangi bir varlığa ad olarak verilmemiş[252], gerek Arap dilinde gerekse bu lafzı kullanan diğer müslüman milletlerin dillerinde herhangi bir ço­ğul şekli de oluşmamıştır[253].

Kur'an, insana imtihan oluyor şuurunu iliklerine kadar hissettir­mek için, her şeyi yaratan ve yine her şeyin kendisine kesin olarak bağlı olduğu Kadiri Mutlak, Rahîm bir yaratıcı fikrini işler[254]. O'nun hakimiyeti yaratma üzerine kurulmuştur[255]. Allah'ın bu yaratma sıfa­tını ortaya koyan diğer ifadeler bir yana[256], tümel bir ifade olarak sa­dece "her şeyin yaratıcısı" dört yerde geçer[257].

"Allah her şeyin yaratıcısıdır. O, her şeye vekildir. Göklerin ve yerin anahtar­ları (mutlak hükümranlık) O'nundur. Allah'ın âyetlerini inkar edenler var ya, işte onlar hüsrana uğrayanlardır."[258]

Yerde ve gökte, bütün kâinatta, ahirette her türlü tasarruf O'nun elindedir[259].

O, "biyedihil-mülk" dür[260].

Her şeye kadir­dir [261].

"...Bütün işler yalnızca Allah'a döndürülecektir." [262]

".. Sonuçta da her şey O'nda son bulur "[263].

"Her şeyin yokluğa gömüldüğü bir anda varlığı devam edecek olan tek ebedî varlıktır O" [264].

Kur'an'a göre Allah, yalnız üstün varlık değil, aynı zamanda var denmeye lâyık tek gerçek varlıktır, kâinatta kendisine karşı (denk) ola­bilecek hiçbir şey yoktur. Varlık dünyasının merkezinde Allah vardır. İnsan olsun, diğer varlıklar olsun hepsi O'nun yaratıklarıdır ve varlık hiyerarşisinde O'ndan aşağıdadır. Görüyoruz ki, Kur'an dilinde Allah, en yüksek odak kelimedir, bütün sisteme hâkimdir[265]. Kur'an'ın an­lattığı bu ilâhî hakimiyete ait manzara zaman zaman öylesine nihai şe­kilde verilir ki, sanki insan sorumluluğu tamamen ortadan kalkar[266]. Allah, düşünülebilecek olan sıfat ve fiillerin en yücesi ve en mü­kemmeli ile nitelenmiş olan, bununla birlikte yine bütün ifade ve ta­riflerin sınırlamasından aşkın olan (et-tecrîdü'l mutlak ve et-tenzîhü't-tâm) tek varlıktır.

Kur'an'ın öngördüğü ve Allah tarafından inanılması istenilen en önemli temel ilke "Allah'ın birliği" dir[267]. Bu, bir çok âyette ifade edil­diği gibi Kelime’i Tevhid'le sembolleştirilmiştir[268]. Kur'an'ın görevi bu mücerred, hâlis inancı tesis etmektir. Tevhid, peygamber gönderildi­ğinden bu yana insanlık için temel inançtır[269]. Kur'an, Al­lah'ın varlığına, birliğine, tekliğine, eşsizliğine çok önem verir[270] ve Allah'tan başka ilah olmadığını ilan eder[271]. Allah'a nisbet edilen bir'lik, herhangi bir sayı dizisinin ilk basamağı anlamına gelmez. Buradaki bir, cüzlerden oluş­muş bir varlık değildir, bilâkis benzeri ve dengi bulunmayan, yegane tapınılacak varlık demektir[272]. Şüphesiz O, sadece O Allah’tır ve kul­luk O'na yapılır[273]. Onun için otuza yakın yerde "mindûnillah"', bazen "mindûnirrahmân" ve bazen de "min dânihî" ibaresiyle kendi dışında­kilere kulluğu, onlardan yardım istemeyi ve onları dost edinmeyi kı­namıştır. O, ne cisimdir, ne arazdır[274]. Hiç bir şey O'na benzemez[275]. Kur'an'da teslis akidesi gibi gölgeli şeyler yoktur[276].

Görülüyor ki, Kur'an'ın temel inanç ilkesi "Tevhid"[277]. Çünkü, hayatın imtihan sahası olarak değerlendirilebilmesi ve onun gereği olan diğer unsurlar bu esas üzerine temelleridir ilebilir. Kur'an'ın bu temel akidesi ihlâs suresinde özetle açıklanır[278]. Zaten "safî", "arınmış" anlamına gelen ihlâs[279], surenin muhtevasında birliğin Allah'a tahsis edilmesinden hareketle bu sureye isim olarak verilmiştir[280]. Bu­rada dile getirilen tevhid öyle bir tevhid ki, O'nun haricindeki her şe­yin varlığı ve gerçekliği O'na bağlıdır, sanki O'nun varlığından başka varlık yoktur[281]. Bu anlayış, bir iç inanç, varlığın yorumu, hayatın ku­ralı[282] olarak insana takdim edilir, insanla bütün diğer varlıkları sev­giyle birbirine bağlayan asıl bağ budur[283]. O, yalnız bütün insanların değil, her varlığın Allah'ıdır[284].

Kur'an'ın bütün hedefi, insana böyle bir Allah'ı tanıtmak, kabul ettirmek ve O'na kul olunması gerektiğini anlatmaktır. Kur'an'ın çiz­diği âlemi ve dolayısıyla insanı kuşatan bu Allah tasvirinden sonra ku­la, bu güce teslimiyetten başka çare kalmaz. O, böyle bir hayatı yüce yaratıcının gözetiminde yaşamaya mahkum ve mecbur olduğunu bil­meli ve içerisinde bulunduğu imtihan sürecini teslimiyetle ve başarıy­la tamamlamaya çalışmalıdır.[285]

 

2. Teklif / Emanet

 

Teklif, imtihanın önemli unsurlarından birisidir.

"...İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman için ve düşünüp anlasınlar diye sana da bu Kur'an'ı indirdik" [286] âyetinden Kur'an'ın, insanlara bir kısım sorumluluklar yükleyen hükümlerle, emir ve yasakları, helâl ve haramları bildirmek için gönderilmiş olduğunu anlıyoruz[287]. İnsanın imtihan için yaratıldığını dile getiren[288] âyetinde geçen "nebtelihi" ifadesinin ise iman, küfür, emir, nehiy[289], hayır, şer[290] Kur'an'ın içerdiği her türlü teklifi ifade ettiği belirtilmiştir[291]. "Teklif, "içerisinde külfet ve meşakkat olan şeyle sorumlu tutmak" demektir[292]. "Telklif’, kelime olarak bu şekliyle Kur'an'da geçmemek­tedir. Ancak, klf kökünden türeyen, tef'îl babından muzârîsi yedi yerde, tefa'ûl babından ismi fail şekliyle bir yerde geçmekte­dir[293]. Mü'minleri konu edinen Bakara: 2/186; A'râf: 7/42; Mü'minûn: 23/62. âyetlerde genel anlamda mü'minlerin, İman ve amel konuların­da güçlerinin üzerinde bir teklifle sorumlu tutulmayacaklarından bah­sedilmektedir. Bu anlatım, kişilerin güçleri nisbetinde sorumlu tutula­caklarını da başka bir açıdan belirtmiş olmaktadır. Diğer kullanımla­rında ise, mü'minlerin yapması veya özen göstermesi gereken konular­dan birine değinilmektedir. Meselâ, Bakara: 2/233. âyet, anne ve baba­ya çocuklarının nafakasını temin etme mükellefiyetinden, Nisa: 4/84. âyet, Allah yolunda savaşmada kişisel sorumluluktan, Talâk: 65/7. âyet, bireyin mal infakı konusunda güç yetirebileceği kadarıyla sorumlu tu­tulacağından, En'am: 6/152. âyet, yetimin malını kullanmada özen gös­terilmesi gerektiğinden sözeder. Tefa'ûl babından kullanılan Sâd: 38/86. âyette geçen "mütekellifîn", Allah'ın emretmediği şeyleri peygamberinin, çeşitli amaçlar gözeterek kendiliğinden uydur­mak suretiyle insanlara teklif edemeyeceğini bildirir[294]. Ayetlerden an­laşılacağı üzere teklif, Kur'an'da, özellikle Allah'ın kullarını sorumlu tuttuğu şeylerin tümü veya bir kısmı anlatılırken kullanılmıştır. Öyley­se teklifte Allah'tan kula doğru yönelen görev tevdfi sözkonusudur.

Kur'an'da "teklif ifade eden kelimelerden biri de "emanet" dir. Kur'an'da altı yerde geçen "emanet" kelimelerinden[295] her biri emanetin değişik boyutlarına değinmelerine rağmen bizzat teklif kelimesinin geçtiği âyetlerde olduğu gibi "sorumluluk/teklif anlamı içermesi yönünde birleşirler[296]. Kur'an'da tüm boyutlarıyla teklifin varlığına delil olarak getirilen en önemli âyet;

"Biz emaneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekin­diler, (sorumluluğundan) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o çok zâlim, çok câhildir[297]."âyetidir. Burada "emâne" mef'ûl mânâsında masdar isim olup; "Allah veya kullar tarafından herhangi bir şekilde bırakılmış olan şey"[298] anlamına gelir. Buradaki "Emâne" Râğıb el-Isfahânî (ö. 425/1033)'nin dediğine göre "tevhid", "adalet", "akıl" diye yorumlanmış, kendisi ise, Allah'ın bir­liğini anlama aracı olduğu için "ahi" yorumunu tercih etmiştir[299]. Zemahşerî (ö. 538/1144), "tâat" olarak değerlendirmiş[300], Beydâvî {ö. 685/1286) de "akıl" veya "tekliftir" demiştir[301]. Taberî (ö. 310/922)'deki rivayetlere baktığımızda ise, Saîd b. Cübeyr (ö. 95/713) ile İbn Abbas (ö. 68/687)'ın "farzlar", İbn Abbas'tan gelen başka bir rivayette "taat" [302] ve yine Taberî'nin diğerleri diye sözettiği bir kısım yorumcuların da "insanlar arası emanetleşme" olarak açıkladıklarını görmekteyiz[303]. Bu açıklamalardan sonra Taberî, bura­daki emanetin emanet çeşitlerinden bir kısmını değil, insanların bir­birleri arasındaki ve dindeki tüm emanet çeşitlerini içerdiğini kendi görüşü olarak belirtmektedir[304]. Emanet, itaat ve İbâdettir[305]. İbn Abbas'ın bu kelimeyi "itaat" ve "farzlar" olarak açıkladığı Hâzin (ö. 741/1340)'de de geçmektedir[306]. Bu yorumların ortaya koyduğu ge­niş çerçeveden hareketle olacak ki, Mevdûdî, buradaki emanetin in­sana verilen "hilâfet" görevi yerine kullanıldığını söylemiştir[307]. Öyle anlaşılıyor ki, bu âyet kapsamına, Kur'an'ın değişik yerlerinde itikat­tan muamelâta, ibâdetten ahlâka görev, sakındırma veya tavsiye ola­rak bildirilen her tür bilgi girmektedir. Bunun, bizim literatürümüzde çok kullanılan en kapsamlı ifadesi ise "tekliftir". Bundan dolayı İbn Kesfr (ö. 774/1372), bu kelimenin yorumu nasıl olursa olsun bundan kastedilenin "teklif" olduğunu açıklamıştır[308].

"Emn", "ernân", "emâne" hepsi mastar­ken[309] "el-emâne" 'nin kullanılmasında, amânetin, mükellef­lere Allah'ın tevdf ettiği bir görev olduğunu, Allah'ın bu konuda on­lara güvendiğini, bu anlayışla itaati onlara gerekli gördüğünü, mü­kellef olmanın gerektirdiği şeylerden hiç birini ihlâl etmeksizin tü­münü yerine getirmelerinin gerektiğini vurgulama sözkonusudur[310]. Tevdî edilen bu görevlerin tümü yerine getirilmesi gerektiğinden do­layı emanet adını almıştır[311]. Ayrıca, insana yüklenen ve çok mühim olan bu emanetin önemini vurgulayan asıl mesaj ise, emanetin önce arz ve semavata yüklenmek istenişi ve onların bunu yüklenmekten kaçındıklarının bildirilmesidir. Çünkü, buradaki emanetin arz ve se­mavata arzedilişini ve ondan kaçınmayı, hakikatına hamlederek yo­rumlayanlar olmuş, ancak emanetin önemini gösteren mecazî bir an­latım olarak değerlendirilişi daha tutarlı bulunmuştur[312]. İnsanın, kâinatta ne kadar hassas bir konumda olduğu ancak böyle bir man­zarayla vurgulanabilir[313]. O, bu emaneti yüklenmeye maruz ve mec­bur bırakılmıştır[314].

Kur'an'ın diğer yerlerinde, emaneti yüklenen insanın "halife " olarak tavsifi[315] ve bununla, temsil ettiği otoritenin isteklerini yerine getirme özelliğine vurgu yapılışı[316], hilâfetle emanetin birbiriyle içiçeligini gösterir. Ayrıca hilâfetin imtihanla ilişkilendirilerek kullanılmış olması En'âm: 6/165. da insanoğluna yapılan teklifi ifade eder.

Kur'an'da "emâne" kullanılarak teklifin bir yönüne deği­nen diğer âyetler şunlardır:

"Yolculukta olur da, yazacak kimse bula­mazsanız (borca karşılık) alınmış bir rehin de yeterlidir. Birbirinize bir emanet bırakırsanız, emanet bırakılan kimse emaneti sahibine versin ve (bu hususta) Rabbi olan Allah'tan korksun. Şahitliği, bildiklerinizi gizlemeyin. Kim onu gizlerse, bilsin ki onun kalbi günahkârdır. Allah yapmakta olduklarınızı bilir[317]."

Bu âyette, insanlar ara­sı bir emanetleşmeden sozedildiği açıktır.

"Allah size, mutlaka emanetleri ehli olanlara vermenizi ve insan­lar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Al­lah size ne kadar güzel öğütler veriyor! Şüphesiz Allah her şeyi işitici, her şeyi görücüdür[318].

âyetinde de, görüldüğü gibi sorumlu­luk gerektiren dînî ve siyasî bir görevden sözedilmektedir ki, toplum için son derece önemlidir[319]. Buradaki emanet, Allah ve kul hakkıyla ilgili sözlü veya fiilî, maddî veya manevî her türlü hukuku kapsar. Ayette geçen "size emreder" ibaresi de bunun tüm mükellefle­ri kapsadığını gösterir[320]. Âyette, Ahzâb: 33/72'de olduğu gibi, Al­lah'tan insana yüklenen genel bir sorumluluktan ziyade, yine Allah ta­rafından yüklenen ama kullar cihetinden, kulların birbirleri arasında veya kulla Allah arasında meydana gelecek olan bir sorumluluktan so­zedildiği dikkatten kaçmamalıdır.

"Ey iman edenler! Allah'a ve Peygamber'e hainlik etmeyin; (son­ra) bile bile kendi emanetlerinize hainlik etmiş olursunuz[321]."âyetinde, Allah ve Resulüne hıyanet veya itaatsizliğin müslümanların kendi emanetini de ortadan kaldıracağına değinilir[322].

"Yi­ne onlar (o müminler) ki, emanetlerine ve ahidlerine riayet ederler.[323]" âyetlerde sözü edilen emanet ise, Allah ile kullan arasındaki her türlü şer'î teklifleri ve kulların birbir­leri arasındaki her türlü ilişkiyi kapsayacak şekilde geniş içeriklidir[324].

"Emanet"'in bu kullanımından da anlaşılıyor ki, insana tevdi edi­len korumakla görevli tüm emanetlerle şer'î tekliflerin tümünü içine alır[325]

Kur'an'da kullanılan bu iki kavramın çizdiği geniş çerçeveden ha­reketle şunu anlıyoruz: Kur'an'da gerek emir gerekse tavsiye niteli­ğinde sözedilen her emir veya nehiy teklifin varlığına birer delil teşkil ederler. Kur'an, en küçük ayrıntıya kadar insan hayatıyla ilgili huku­kî ve ahlâkî tüm emirleri içerir[326]. Zaten Kur'an muhtevası açısından bu çerçevede değerlendirildiğinde, Kur'an'ın yapılmasını emrettiği şeyler, Kur'an'ın yapılmasını yasakladığı şeyler, Kur'an'ın yapılmasını tavsiye ettiği şeyler, Kur'an'ın sakınılmasını tavsiye ettiği şeyler ve Kur'an'ın hakkında herhangi bir değer yargısı belirtmediği şeyler ola­rak kategorize edilmektedir. Sonuncusu hariç bu sınıflandırmanın tü­münün insana yüklenen teklifi içerdiğini söylemek yanlış olmaz. Ay­rıca mükâfat veya mücâzât olarak ortaya konulan her bilgi teklifin varlığının da delilidir. Çünkü hem mükâfat hem de ceza, öncesinde bir teklifin var olduğunu gösterir.

Aslında bizim, Kur'an'ın hiç bir tefrikte bulunmaksızın, akıl sahi­bi bütün yaratıklara teşmil ettiği sorumluluk prensibinin evrensel özelliğine işaret etmemiz yeterlidir.

''Göklerde ve yerde herkes, Rahman'ın huzuruna kul olarak geleceklerdir[327]."

"Rabbine and olsun ki, hepsine yaptıklarının hesabını soracağız[328]."

"Andolsun ki biz, kendilerine (peygamber) gönderilenlere soracağız, onlara gönderilen elçilere de her halde soracağız[329]." âyetleri bu durumu ifade bir çok Kur'an ifadesinden sadece bir kaçı­dır. Kur'an'ın insana yüklediği teklifleri burada tek tek saymak mak­sadımızı aşar. Ayrıca teklifin bireysel bazda değişken olmasının getir­diği zorluk da bu teferruata girmemize engeldir. Zaten biz burada, Kur'an'da var olan teklifleri ayrı ayrı saymayı değil, imtihanın ta­mamlayıcı unsurlarından biri olan teklifin her boyutuyla Kur'an'da mevcut olduğunu göstermek istedik. Burada şu noktayı hatırlatmayı da gerekli görüyoruz. Teklifle il­gili kullanımların çoğunun insana yönelik olması, insan dışı varlıkla­rın sorumlu olmayacağı anlamını taşımaz. Kur'an ifadeleri, genelde insan mihverli olduğu için, bu konudaki ifadeler de daha çok insan muhtevalıdır.[330]

 

2.1. Güç Yetirilemeyecek Şeyle Teklifin (Teklifi Mâ lâ Yutak) Olmaması

 

Az Önce imtihanın önemli unsurlarından biri olan "teklif" konu­suna değindik. Ancak teklif genel anlamda kullanıldığında kapsam alanını sınırlamak zordur. Hâlbuki Kur'an'da söz konusu edilen tek­lifin gücü sınırlı bir varlığa yapıldığını düşündüğümüzde ister istemez teklife de bir sınırlamanın getirilmiş olması gerektiği akla gelmekte­dir. Kur'an bu duruma da açıklık getirmiştir.

Kur'an'da, kimsenin gücü üstünde bir işe mecbur tutulmayacağı pek çok âyette vurgulanmıştır[331]. İnsana gücü üstünde bir sorumlulu­ğun yüklenmeyeceğini gösteren en güzel anlatımlardan biri

"Gökler­de ve yerdekilerin hepsi Allah'ındır. İçinizdekileri açığa vursanız da gizleseniz de Allah ondan dolayı sizi hesaba çekecektir, sonra dilediğini affeder, dilediğine de azap eder. Allah her şeye kadirdir[332]." âyeti çerçevesinde anlatılanlardır. Âyet nazil olduğunda, Ebû Bekir, Ömer, Abdurrahman b. Avf, Muaz b. Cebel ve Ensardan bir gu­rup peygamberimizin önüne gelip oturdular ve "Ya Rasûlellah! Valla­hi bu âyetten daha sıkıntı veren bir âyet inmedi. Bizden biri dünyevî bir takım şeyleri, kalbinde yeretmesini istemediği halde zihninden ge­çiriyor. Ve biz zihnimizden geçen bu düşüncelerle muaheze olunuyo­ruz. Mahvolduk vallahi" dediler. Peygamberimizin, âyetin bu şekilde indiğini söylemesi üzerine, "mahvolduk, güç yetiremediğimiz şeyle so­rumlu tutulduk" dediler. Peygamberimizin, İsrâiloğullan'nm Musa'ya dediği gibi "İşittik ve isyan ettik mi diyorsunuz?" tenkidli yaklaşımı­na karşı da "İşittik ve İtaat ettik" dediler. Ama bu durum onlara ağır geldi. Bir müddet öylece beklerlerken

"Allah her şahsı, ancak gücünün yettiği ile sorumlu tutar[333]..." âyeti indi[334]. Verilen bu örnekten de açıkça anlaşıldığı gibi Allah, insanı yeryüzünde imti­han için yaratıp, yaptıklarına karşılık ceza ve mükâfat tahakkuk etti­receğinden onu gücünü aşan tekliflerle sorumlu tutarak sıkıntıya sok­mak istememektedir[335]. Aksi durum abesle iştigal ve cahillik olurdu ki, Allah bunlardan münezzehtir[336]. Gerek ibadetlerde ve gerekse dünyevî diğer işlerde kişinin gücünün yetmediği yerde sorumluluk da yoktur[337]. Allah'ın kullarına verdiği güç yaptığı tekliflerden daha ge­niştir[338]. Çünkü insan, bu sayede gücünün kalan kısmıyla dinlenecek veya kendi isteğiyle de hayır yapma imkânı bulmuş olacaktır[339]. Müzzemmil: 73/2-3 âyetler çerçevesinde anlatılan rivayetler de bu konuda güzel örnek oluşturur. Peygamberimizin gece ibadetine önem verme­si üzerine arkadaşları da aynı şekilde ibadet etmeye tevessül etmişler, ancak durumun onlar açısından hafifletildiği bildirilmiştir[340]. Çünkü gece namazı (teheccüd) özellikle peygamberimizin ümmetine göre da­ha fazla önem vermesi gereken bir namazdır[341]. Kişinin yetkisinin alınıp zorlandığı yerlerde onun mes'ûliyeti kalkar. Kulda meydana gelmesi mümkün olmayan şeyle onu sorumlu tutmak caiz değildir. Körü görmekle, kötürümü yürümekle sorumlu tutmak gibi güçsüzü sorumlu tutmak hikmete  aykırıdır[342].  Kur'an'da,  bireyin içinde bulunduğu şartlara göre kısmî veya küllf değişkenlik arzeden fiilî bir takım durumlarda insanın gücünün yetmediği konulardaki muafiyetini gösteren net ifadeler de vardır. Meselâ, özür sahibi kişile­rin muafiyeti[343], sefer/yolculuk anında namazın hafifletil­mesi[344] ve bazen zorluk kalkana kadar bir ibadeti erteleme[345] gibi. En uç noktada kâfirlerin işkencesine maruz kalan birine kalben olmamak kaydıyla Allah'ı inkâr etme fırsatı verilme­si daha ilginç bir örnektir:

"Kim iman ettikten sonra Allah'ı inkâr ederse kalbi iman ile dolu olduğu halde (inkâra) zorlanan başka fa­kat kim kalbini kâfirliğe açarsa, işte Allah'ın gazabı bunlaradır, onlar için büyük bir azap vardır[346]."

Aklî, ilmî ve cismânî farklılıklar da sahip olunan bu özelliklere uygun olarak insana farklı mükellefiyetler yükler[347]. "Ey peygamber hanımları sizden kim açık bir hayasızlık yaparsa, onun azabı iki ka­tına çıkarılır. Bu, Allah'a göre kolaydır. Sizden kim, Allah'a ve Resulü­ne itaat eder ve yararlı iş yaparsa ona mükâfatını iki kat veririz. Ve ona (cennette) bol rızık hazırlamısızdır[348]." âyetleri bunun en güzel örneklerinden biridir. Malı olmayan zekâtla mükellef olma­dığı gibi, çeşitli zengin gurupların da zekât oranları zenginlik ölçüle­rine göre değişmektedir. Kimse yeme ve içmeden mahrum bırakıldığı halde niçin acıkıyorsun, neden susuyorsun diye sorumlu tutula­maz[349]. İlaveten burada, Kur'an'm ilk nazil oluşunda izlediği sorum­luluk ve yasaklamalardaki tedrîciliği de hatırlamakta fayda vardır.

Yine, Allah'ın aslında insana zorluk değil, kolaylık dilediğini[350] ve yükünü hafiflettiğini bildiren Nisa: 4/28 ve hatta gönderdiği elçiyi insanlığa rahmet olarak gönderdiğini bildiren Enbiyâ: 21/107 âyet­ler de insana bu konuda sunulan rahatlığı ortaya koyar. Bu konuda kural şudur: Teklif, mükellefin gücü ve takatıyla mütenasiptir[351]. Mu'tezile'nin, Allah'ın insana taşıyamayacağı yükü yüklemeyeceğini savunurken, Eş'arîler'in, isterse Allah'ın böyle bir sorumluluğu insana yükleyebileceğini savunmaları, pratikten ziyade teoriyi ilgilendiren ve Allah'ın gücüne sınır getirmeme gayretiyle insanın hürriyetîne yer bulma çabasından kaynaklanmaktadır.[352]

 

2.2. Teklife Muhatap Olunan Yer Olarak Kur'anın Dünyaya Bakışı

 

Ana hatlarıyla tasnife tâbi tutarsak Kur'an, insanın, "dünya"' adı­nı verdiğimiz bu âleme gelmeden önceki sürecinden, dünyada ya­şam sürecinden ve dünya hayatından sonra başlayan ahiret sürecinden bahseder. Bu üç aşamadan sadece dünya hayatı veya bireysel an­lamda ömür dediğimiz süreç imtihan içindir[353]. Bu bakımdan, insanın imtihan süreci olarak yaşadığı dünya hayatına Kur'an'm bakışıp de­ğerlendirme durumundayız.

Dünya kelimesi, "yakın olmak" mânâsına gelen "dünüv" kökün­den türemiş, "en yakın" veya "en alçak"[354] anlamındaki "adnâ" keli­mesinin müennesidir[355]. Kur'an'da ahiret ve ahiret hayatının mukabi­li olmak[356] üzere çok defa "yakın hayat" anlamındaki "el-hayatü'd-dünyâ" tamlamasında hayat kelimesinin sıfatı olarak, bazen de marife şekliyle isim olarak kullanılmıştır[357]. Bu kelime Kur'an'da, şan, şöh­ret gibi hissî, yeme içme gibi maddî yönleriyle faydalandığımız[358], oluş ve varlık âlemininin tümünü ifade eder[359]. Kur'an'da yer ve yer­yüzü için ise "arz" kelimesi kullanılmıştır[360]. Dolayısıyla “arz” kelimesinin coğrâfi, "dünya" kelimesinin ise dînî ve ahlâkî bir terim ola­rak kullanıldığını söyleyebiliriz[361]. Bu sebeple biz, dünyayı varlık ya­pısı açısından değil, dînî ve ahlâkî anlamda ona Kur'an'ın yaklaşımı açısından değerlendireceğiz.

Bu anlamda Kur'an'da dünya hayatının öne çıkan özelliklerinden biri ve en önemlisi geçiciliğinin bilhassa vurgulanmış olmasıdır[362]. Kur'ân'a göre dünya hayatı geçici ve önemsiz iken, kalıcı olan ahiret hayatıdır. "Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacak. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zâtı baki kalacak[363]."

"Her canlı ölümü tadacaktır. Ve ancak kıyamet günü yaptıklarınızın karşılığı size tastamam verilecektir. Kim cehennemden uzaklaştırılıp cennete konursa o, gerçekten kurtuluşa ermiştir. Bu dünya hayatı ise aldanma metâından başka bir şey değil­din[364]".

Bu geçicilik, daha da dikkat çekici olma­sı açısında bazen de tasvirî bir anlatımla dile getirilir[365]. Dünya haya­tı, kendisiyle yeryüzünün yeşererek hayat bulduğu suya benzetilir. Onunla yeryüzü iyice yeşerdiği, sahiplerinin de kendilerini güçlü san­dıkları bir sırada ansızın Allah'ın afeti gelip çatıverir de kökünden koparılıp, rüzgârın savurduğu önemsiz bir çerçöp gibi oluverir[366]. "Satılık kumaş", "az veya çok faydalı âlet edevat"[367] anlamına gelen "meta " kelimesi de, bir çok âyette, hem dünyanın geçiciliğine, hem de dönüşün ve ebedî ikâmetgâhın ahiret olduğuna işaret etmek için kullanılır[368]. Bu âyetlerin bir kıs­mında "aldanma" (ğurûr)[369] kelimesinin, "müşteriyi kandırmak için süslenip püslenen, aldıktan sonra görünen değerde olmadığı anlaşılan mal"[370] anlamına gelen "metâu'l-ğurûr" şeklinde birlikte kullanılması, Kur'an'ın dünyaya bakış açısını ortaya koyması açısın­dan önemlidir.

Kur'an'da, dünya hayatı, bu geçiciliğinin yanında, varolduğu ka­darıyla da, "aklı öldürüp vakti yokeden çocuksu, herhangi bir amacı olmayan basit, kıymetsiz söz veya fiil"[371] anlamına gelen "laib" ve "insanın nefsinin hoşuna giden şey"[372] anlamına gelen "lehv" kelimeleriyle anlatılmıştır[373]. Kur'an'ın dünya konusundaki benzeri yaklaşımları varlık olarak dünyanın anlamsız olduğunu anlatmak için değildir. Meseleye lafzî ve tek taraflı olarak sadece bu yönüyle bak­mak, Allah'a gereksiz bir şeyi yaratmayı atfetmek olur ki bu, Allah'ın abesle iştigâl ettiğini iddia etmek gibi insanı yanlış bir sonuca sürük­ler. Çünkü Kur'an dünyaya, bir taraftan insanın ondan faydalanması ve onda yönelmesi gereken yaşamı açısından bakarken, diğer taraftan onun gerçekliği, daha sonrasıyla ilgisi, yaratılışı ve top yekûn bir var­lık oluşu itibarıyla da bakar[374]. Öyle ise dünya varlık olarak Allah in­dinde değer taşır. Bir başka bakış açısıyla Kur'an, bir taraftan dünya hayatı karşısında olumlu bir tavrın takınılmasının zeminini hazır­lar[375]. İnsan, Allah'ın verdiği ömrü, kendisine yine Allah tarafından musahhar kılman bu dünyadan faydalanarak[376] onun şartları çerçeve­sinde yaşamak zorundadır. Ondan istenen, hayatın bu yapısını gözardı etmesi değil, bu süreci ilâhî ilkelere dikkat ederek geçirmesidir. Do­layısıyla, dünya hayatının basitliği ve geçiciliği ahiret hayatıyla yapı­lan karşılaştırmadan ortaya çıkar[377]. Dünya hayatı Kur'an'da genel­likle ahiret hayatıyla birlikte ele alınır. Bu iki hayat arasında bir ter­cih yapma mecburiyeti ortaya çıktığı zaman hiç tereddüt etmeden ahiret hayatının tercih edilmesi istenir, aksi davranışta bulunanlar şid­detle kınanır[378]. Çünkü ahiret dünya­dan tercih noktasında hayırlıdır[379].Çünkü o, kaçınılmaz so­nuçtur. Ahiretlerini kazanmak için dünyalarını satanlar bu anlamda övülmüştür[380]. Bu yaklaşımda bile dünyanın anlamsızlığını ortaya koyma değil, dünyanın mahiyetini ve amacını kavratma sözkonusudur. Zira, Kur'an'da dünya hayatının öne çıkan özelliklerinden biri de dünyanın çekiciliğinin vurgulanmış olmasıdır[381]. Bu âyetler bir bütünlük içinde değerlendirildiğinde görülecektir ki, bir yandan dün­ya hayatının İnsan için cazibesinden bahsedilirken, diğer yandan da bu nimetlerin geçici olduğu telkin edilerek insanın hayata gerektiği kadar önem vermesi, onlara bakî kalacakmışcasma bağlanmaması uyarısı yapılmaktadır.

Bireysel varlığımızla bir realite olarak yaşadığımız ve bizi doğru­dan etkileyen ve ilgilendiren bu geçiciliğe anlam kazandıran şey, yaşanan bu sürecin Kur'an tarafından ahirete müteallik bir imtihan yeri şeklinde değerlendirilmesidir[382]. Ayette geçen "liyeblüveküm" deki "lâtif  müteallakı "yarattı'' kelimesidir. Yani, "Allah, hayatı ve ölümü sizi imtihan etmek için yarattı" demek­tir[383]. Aynı şekilde dünya hayatının imtihan yeri oluşu, öncesinde al­tı tane dünya ile ilgili nimetten bahsettikten sonra gelen[384] Enbiyâ: 21/35 âyetinde, hem de "imtihan" anlamı taşıyan "neblüveküm", kendinden farklı yine imtihan anlamına gelen "fitne" ke­limesiyle te'kid ettirilerek[385] ortaya konmuştur. Kur'an'ın ilk nazil olan âyetinin insanın anne karnındaki ilk nüvesini ele alışı[386], son nazil olan âyetinin de Allah'a dönüşü konu edinişi[387] hayata bakış açısını verme noktasında önemli bir ipucu ve­rir[388]. Âdem ve Havva validemizle şeytan arasında dünyaya gönderil­meden önceki süreci anlatan Bakara. 2/30-35; A'raf: 7/ 10-25 âyetler­de mücadele süreci anlatıldıktan sonra yeryüzüne kısa bir müddet için gönderilişin vurgulanışı da anlamlıdır.

"Allah: Birbirinize düşman ola­rak inin! Sizin için yeryüzünde bir süreye kadar yerleşme ve faydalanma vardır, buyurdu[389]."

Öyle ise, yukarıda belirttiğimiz gi­bi Kur'an'ın ortaya koyduğu dünya hayatı varlık olarak anlamsız de­fnidir. Hatta aksine, Kur'an açısından insanların deneme ve sınama­dan geçirildiği[390], insan açısından da ebediyette saadet yurdunun ka­zanıldığı anlamlı ve önemli bir mekândır.

Netice olarak, Kur'an açısından dünya, imtihan etme amacına yö­nelik, bu amacı gerçekleştirici özelliklere haiz olarak yaratılmıştır[391]. Dünya kötülenir veya hafife alınırken kozmik varlığı değil, burada sürdürülen ve ahiret kaygısını geri plânda bırakan hayat tarzı kaste­dilmiştir[392]. Onun kıymetinin azlığı ahirete göre değerlendirilmeye tabi tutulduğundadır. Bu âleme alçak ve önemsiz olarak bakma ancak Öteki âlemin değerli ve önemli olduğu düşüncesinin yerleşmesiyle mümkündür[393]. Yaşanan hayatla, ölümden sonraki hayat için besle­nen ümit arasında ciddî bir bağ vardır. Çünkü dünyanın iyilikleri ba­sit, az, ahiretin nimetleri ise sonsuz ve daha kıymetlidir[394].

"Her kim bu çabuk geçen dünya hayatını dilerse ona, yani dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarım dünyada hemen verir, sonra da onu, kınanmış ve kovulmuş olarak gireceği cehenneme sokarız. Kim de ahireti diler ve bir mümin olarak ona yaraşır bir çaba ile çalışırsa, işte bunların çalış­maları makbuldür. Hepsine, onlara da bunlara da (dünyayı isteyenle­re de ahireti isteyenlere de) Rabbinin İhsanından (istediklerini) veririz. Rabbinin ihsanı kısıtlanmış değildir.".[395]

 

2.3. Teklife Muhatap Varlıklar

 

Teklife muhatap varlık deyince, insan şüphesiz ilk akla gelen var­lıktır. Öyle ise bu varlığa "Kur'an'ın bakışı nedir, hangi özelliklerin­den dolayı sorumlu tutulmuştur?" gibi sorulara, Kur'an'ın insana ba­kış açısını kısaca dile getirerek bir çerçeve çizmeye çalışacağız. Fakat, insana kıyasla evrenin engin yapısı, insan dışında başka sorumlu varlıkların da olup olmadığı konusunu ister istemez akla getirmektedir Ancak, bu konuda felsefî plânda üretilen tartışmalar konumuz dışın­da kalmaktadır. Biz, İlâhî mesaj Kur'an'a göre insan gibi başka sorum­lu varlıkların olup olmadığını, varsa Kur'an'ın bunları sözkonusu et­mesinin hangi amaca yönelik olabileceğini ortaya koymaya çalışaca­ğız. Kur'an, insan dışında cinleri de sorumlu varlıklar olarak bizlere sunar. Ayrıca Kur'an'ı okurken özellikle Hz. Adem'e secde meselesi­nin dile getirildiği pasajlardan "acaba melekler de sorumlu varlıklar kategorisine girer mi?" sorusu akla gelebilmektedir. Bu açıdan biz, Kur'an'm açıkça sorumluluklarını dile getirdiği insan ve cinler yanın­da meleklerin sorumluluğu konusunda söylenenleri de ayrı bir başlık altında değerlendirmeye çalışacağız.[396]

 

2.3.1. İnsan

 

Teklîfe muhatab varlıklar arasında öne çıkan en önemli varlık in­sandır. Kur'an penceresinden bakıldığında Allah'ın insanı, varlık âle­minin var olmasının yegane sebebi kıldığı görülür. Varlık âlemi onun üzerinde kurgulanmıştır. Bu yüzden, Kur'an'da bütün yaratıklar ara­sında en büyük önem insana verilmiştir[397]. Kozmik varlık sıralama­sında en üst makam insana aittir. Yaratılış, fikir ve inanç bakımından en şerefli yer onundur[398]. Kur'an, insan ile ilgilendiği kadar hiç bir şey ile ilgilenmemiştir[399]. Allah, ulûhiyetine gölge getirmemek kay­dıyla bizzat insanı karşısına alır ve onunla konuşur. Ancak Kur'an, Al­lah ile insan ve diğer tüm varlıklar arasında gayet açık bir ayırım yap­mıştır[400]. Allah ile insan arasında, yaratıcı ve yaratılmış münasebeti vardır. Allah, insana oluş ve varlığını veren zât rolünü üstlenmiştir. Allah insanın yaratıcısı, insan da O'nun yaratığıdır. Allah, sadece insanın değil, herşeyin yaratıcısı ve hâkimidir[401]. Bu her şeye hâkim varlık karşısında insan sadece bir kuldur[402]. Ancak, yüklendiği konum gereği de diğer varlıklardan farklı olarak insan, Allah'a doğru bir yük­selme gayreti içinde olmalıdır[403].

Kur'an'a göre insan, basit bir varlık olmayıp, Allah tarafından ka­deme kademe tekemmül ettirilip, bir çok maddenin karışımından (emşâc) süzülerek meydana getirilmiş kıymetli bir varlıktır[404]. Kur'an'da Allah, bu şerefi vurgulamak için insanı "eliyle yarattığını" belirtir[405]. Bütün insanoğlunu kastederek

“Biz hakikaten insanoğlunu sân ve şeref sahibi kıldık[406]..." buyurur. Meleklerin Adem'e secdeleri, Allah'ın Adem'e bütün isimle­ri öğretişi, meleklerin bu isimleri bilememeleri üzerine Adem'in isim­leri meleklere arzı[407] insanın şeref ve meziyetini göste­rir[408]. Bu müstesna özelliklerinden dolayı insan, yeryüzünde, Allah'ın halifesi olmaya meleklerden daha çok layıktır[409].

"Biz, hakikaten in­sanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık. Onları, (çeşitli nakil vasıtaları ile) karada ve denizde taşıdık; kendilerine güzel güzel rızıklar verdik; yine onları, yarattıklarımızın birçoğundan cidden üstün kıldık[410]."

Aynı şekilde bu seçkinliğin fıtrî olarak tüm insanoğlunda mevcut olduğunu, kasemle başlayan şu âyetlerle vurgular:

"İncire, zeytine, Sina dağına ve şu emin beldeye yemin ederim ki, biz insanı en güzel biçimde yarattık."[411].

Âyette ifade edilen beşerî mükemmeliyet, gerek biçim, gerekse mânâ bakımından olabilecek en güzel kıvamı kapsar[412]. İnsan, haddizatında doğal varlıklar gibidir, topraktan yaratılmıştır. Fakat cismî yapısı tamamlandığında Allah ona kendi ruhunu üflediği için[413] diğer varlıklardan farklıdır. Denilebilir ki, bir yönüyle ilâhîdir[414]. Geçekten insan, ilâhî yaratıştan en çok pay almış veya ilâhî tekvin sıfatının kendisinde en fazla tecellî ve tezahür ettiği varlıktır[415].

Kur'an, insanın dünyevî varlığı üzerine geniş yorumlar yapar[416]. İnsanı dünyada imtihan sürecinden geçen varlık olarak ele alır ve imtihanı başarıyla tamamlayıp kurtuluşa nasıl erişebileceği meselesiyle ilgilenir. Şayet bu mesele olmasaydı Kur'an gönderilmezdi. İşte taşıdı­ğı bu özel önemden dolayı insan, Allah kavramı karşısında ikinci bir kutup teşkil etmektedir. En büyük önemi taşıyan kutup Allah ise, di­ğeri de insandır[417]. Kur'an anlayışında insan bir robot varlık veya bir malzeme varlık olarak değerlendirilmez. Yani Kur'an'a göre insan, Al­lah tarafından bir meta olarak kullanılan varlık değildir.

Demek istiyoruz ki, Kur'an'm hiç bir konusu, pasajı, mesaj ve maksat bakımından "insan" dan soyutlanamaz. Kur'an tamamen insa­nı muhatap alan bir kitaptır. Nitekim kendisini de insanlara yol gös­terici[418] olarak tanımlar[419]. Yaratma, Allah için bir eğ­lence olmadığına göre, yaratmaya anlam kazandıran yegane varlık insandır. Kur'an'dan şu anlaşılmaktadır ki insan, kendinden bekle­nen ve istenen bir takım fiiller için yaratılmıştır. Ayrıca bu fiillerin ona mahsus olması da gerekmektedir. Zaten bütün mevcudat tek tek ele alındığında görürüz ki, bu özelliğe sahip tek varlık insandır. Bu sebeple, kendine has fiiller dolayısıyla insanın gayesi diğer canlılar­dan farklı olmalıdır[420]. Yani insan bu mükemmelliği veya değeri boşıboş bırakılmak için değil, bir takım emanet ve tekliflerle sorumlu tutularak[421] daha ileriki bir âlemde yüksek bir hayata kavuş­turacak imtihan aşamasından geçmek için yaratılmıştır[422]. Âyette geçen "İmtihan etmek üzere" ifadesi, Kur'an'da geçen tüm mükellefiyetleri kapsayan bir ifadedir[423]. Sanki her şeyin var ediliş sebebi, sadece, "insanı dünyevî hayatta deneme" felsefesi üze­rine kurulmuştur.

Demek ki Kur'an, insanı ontolojik yönden tanımlayıp evrende­ki yerini belirlemekle kalmaz, onun var oluş amacını da ortaya ko­yar. Kur'an, bir yandan insanın yaratılışındaki basitliğe ve onun var­lık olarak acizliğine dikkat çekerken, diğer taraftan varlıklar içinde Rabbi'nin kendine yüklediği sorumluluğu dile getirerek yaratılmış­lar içindeki yerinin yüceliğine dikkat çeker. İnsanın yeryüzündeki varlığının temel anlamı bu sorumluluğa muhatap olmasıdır[424]. Yani zâtı itibarıyla Allah indinde çok basit, ama yüklendiği konum itiba­rıyla en yücedir. İnsandaki bu üstünlük Allah'a kıyasla değil, mahlûkata kıyasladır. Ancak insan, varlıklar arasındaki bu üstünlüğünü kendini odak yaparak değerlendirdiğinde bazen bu özelliklerinin sarhoşluğuna kapılarak şaşırmakta ve kendinde Allah'ı bile tanıma gereği duymayan bir güç hissetmektedir. Hâlbuki insan, fıtrî, kesbî ve vehbî özelliklerini iyi kavramahdır. Kendine yönelik bu emanet, hem Allah'a, hem nefsine, hem de diğer insanlara karşı haklarını kendi iradesiyle yerine getirme gibi bir sonuca onu taşımalıdır[425]. Yani, hem Allah'ın halifesi ve hem de emanetçisi olduğunun şuurun­da olmalıdır.[426]

 

2.3.1.1. İnsan ve Hilâfet

 

Sahip olduğu bu liyâkat ve mümtâziyeti dolayısıyla Kur'an insana "halifelik" vasfı yükler[427]. "Halife", faîl  vezninde fail manasında, başkasının yerine geçen, yaptığı işte onun yerini tutan, sultan, vekil anlamlarına gelir[428]. Tabiiki bu ifade, temsil ettiği otoritenin isteklerini yerine getirir[429] anlamında mecazen kullanılmış­tır. Yoksa, Allah'ın her konuda insanı kendine vekil kıldığı anlamı ta­şımaz[430]. Bu, insanın şerefini[431] ve diğer varlıklardan daha fazla tasar­ruf imkanına sahib kılındığını gösterir[432].

Kur'an'da hem insanın taç varlık[433] olduğunu göstermesi ve hem de varlıklar üzerindeki tasarruf ayrıcalığının görülmesi için, yine in­sanla bağlantılı olarak "teskîr"  kelimesinin kullanılmış olma­sı önemlidir[434]. Bu kelime, bir kimseyi kahren ve mecburen bir işe yö­neltmek[435], itaat ve inkıyat ettirmek, birinin emrine vermek[436] anlamlarına gelmektedir. Bu çerçevede sadece elinin altında bulunan varlıklar ve canlılar[437] değil, ay, güneş ve di­ğer kozmik unsurların tamamı insanın istifadesine sunulmuştur[438].

"Biz, hakîkaten insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık. Onları, (çeşitli nakil vasıtaları ile) karada ve denizde taşıdık; kendilerine güzel güzel rızıklar verdik; yine onları, yarattıklarımızın bir çoğundan cidden üs­tün kıldık[439]."

Gece- gündüz, güneş ay ve yıldızlar[440]; denizler ve' denizlerde akıp giden gemiler[441]; nehirler[442]; taşlar, ağaçlar, bitkiler, böcekler, hayvanlar, topraklar, ateş, vb.; kısaca yerde ve gökte bulunan her şey[443] insanın hizmetine sunulmuştur[444]. Bu âyetler, insana Allah tarafından verilmiş olan hilâfeti, üstün değeri ve güç potansiyelini inkârı mümkün olmayacak şekilde or­taya koymaktadır.

İnsana bu ayrıcalığı vermenin temel dayanağı, Allah'ın insana ver­diği halifelik görevi ve bunun gereği olan akıl ve muhakeme gücü, an­lamaya ve anladığının da bilincinde olmaya dayanan "ilim" yetisidir[445]. Çünkü mükellefiyetin temeli akıl ve idrâk kabiliyetinin bulun­masına dayanır[446]. Bakara suresinde insanın yaratılmasiyla ilgili ola­rak Allah ile insan arasında geçen diyalogda[447] verilmek istenen mesaj da budur.

İnsana bu yetkiyi ve beraberinde sorumluluğu veren Allah'tır[448]. Şüphesiz "sorumlu varlık" Kur'an'ın in­san için zikrettiği özelliklerin tümünün özetidir[449]. Kur'an'ın insana yüklediği sorumluluk, genel anlamda insanlar arası ontolojik bir ayı­rımın olmadığı sorumluluktur. Cins bazında olduğu gibi, fert bazında da öngörülmüş bir sorumluluktur.

"Ben cinleri ve insanları, ancak ba­na kulluk etsinler diye yarattım[450]." âyeti bunu genel olarak ifade eder.

Şu halde, insanın tüm mahlûkat içerisinde "halife" unvanını almış olmasının temel dayanağı, onun, dînî emirlere muhatap tutulması ve ahlâkî bir varlık olmasının da ön koşulu olan, akıl ve ilim istidadı ile donanmış olmasıdır[451]. Meleklerden farklı olarak, çift kutuplu içsel bir donanıma sahip olan insan, özgür ve seçenekler karşısında insiyatif kullanma durumunda olan bir akılla mücehhezdir. Buna bağlı ola­rak da, insanın benlik bütünlüğü, negatif eğilimlerle pozitif eğilimler arasında, kesintisiz bir salınım durumundadır[452]. İnsandaki bu özgür­lük ve seçme hakkı, insanın sorumlu olma zorunluluğunu da berabe­rinde getirir[453]. İnsanın zayıf yaratıldığından[454], sabırsız davranıp[455] aceleci oluşundan[456], cahilliğin­den ve zulme meyilliliğinden[457] bahseden ayetlerle, insa­nın mükemmel yaratıldığını bildiren ayetler birbirleriyle çelişir gibi gözükmektedir. Hâlbuki insanın son derece övülmesi ve yerilmesi onun fıtraten kemâl ehli olmaya da zeval ehli olmaya da elverişli ol­duğunu gösterir[458]. İmtihan için zıt kabiliyetlerin bir arada fırsat ola­rak sunulması gerekir. Diğer varlıklardan hiç biri "iyi" veya "kötü" vasıflarıyla vasıflandinlmazken sadece insan bu vasıflarla vasıflandırı­lır[459]. Kur'an İnsanı iki gıda ile beslemektedir. Birisi, insanın temelde acizliği ve Allah'ın kulu olduğu duygusu, ikincisi de, içinde bulundu­ğu kâinattaki önemi ile insandaki şeref ve haysiyet duygusudur[460]. Kur'an'a göre insan, genel anlamda tüm yaratıkların taşıdıkları sıfat ve özelliklerin en tehlikelilerini ve en seçkinlerini taşır[461].

"Nefse ve ona bir takım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir[462]."

İşte bu ikilemli ve kompleks yapısıyla insan imtihana konu teşkil etmektedir. Bu yö­nüyle imtihanın en önemli muhatabı ve sorumlusudur.[463]

 

2.3.1.2. Peygamberlerin Durumları

 

Kur'an'ın insana yüklediği sorumluluğun, insanlar arası ontolojik bir ayırımın olmadığı cins bazında bir sorumluluk olduğu[464] ifade edilince, ister istemez bir taraftan yine Kur'an'da melek olmadıkları[465] açıkça dile getirilen, yeme iç­me özellikleri olan ve ebedî olmadıkları vurgulanıp[466] in­san oldukları açıklanan[467], ama bir taraftan da Allah'ın, kulları arasından elçiliğe seçerek doğru yola ulaştırdığı[468], melekten vahiy almaya elverişli hale getirdiği, her türlü manevî kir­den arındırdığı, ilim ve hikmet verdiği[469], tebşir ve inzarla görevli[470], Allah'ın âyetlerini ve melekûtu gören[471]; "nebî" "rasûl", "nezîr", "beşîr", "müzekkir" vasıfları[472] ile özel nitelikli kullar[473] olarak ortaya konan pey­gamberlerin sorumluluk konusundaki durumlarını ortaya koymamız gerekmektedir.

Peygamberlerin diğer insanlardan sorumluluk konusundaki farklılıkları

"De ki: Allah'a itaat edin; Peygamber'e de itaat edin. Eğer yüz çevirirseniz şunu bilin ki, Peygamberin sorumluluğu kendisine yüklenen (tebliğ görevini yapmak), sizin sorumluluğunuz da si­ze yüklenen (görevleri yerine getirmeniz)dir. Eğer ona itaat ederseniz, doğru yolu bulmuş olursunuz. Peygamber'e düşen, sadece açık-seçik duyurmaktır[474]." âyetiyle açıkça ortaya konmuş olmakta­dır. Bu durumda peygamberlere yüklenen görev "tebliğ" dir[475]. Böy­lesi özel bir görevle muttasıf olan kişilerin insanlara ulaştırdıkları tebliğin muhtevası dışına çıkarak "görev kusuru" işlemeleri müm­kün değildir. Bu yüzden İslâm âlimleri, peygamberlerin sahip olduk­ları bir kısım sıfatları sıralarken, bunlardan biri olarak da "İsmet" sı­fatını saymışlardır[476]. "İsmet'i gücü yettiği halde günahtan kaçınma melekesi[477] olarak tarif etmişlerdir. Onların bu vasfı, Allah'ın bir lutfu olarak değerlendirilmiş; onları hayır yapmaya sevk eden, an­cak itaate zorlamadığı gibi günah işlemekten de aciz bırakmayan, ilâhî imtihanın gerçekleşeceği iradenin mevcudiyeti[478] onlar için de kabul edilmiştir. Peygamberlerin, vahiy almaları, aldıkları vahyi teb­liğ etmeleri, kulluğa ters düşecek ahirete müteallik herhangi bir ko­nuda günah işlememeleri noktasında[479] ismet sahibi oldukları söy­lenmiştir[480]. Aksi hâlde hataları, ümmetlerinin yanılmasına sebep olur ve onların peygamber gönderilmelerindeki gayeye ters düşerdi.Allah'ın onlara itaati emretmesi[481] abes olurdu. Dolayısıyla peygamberler, dini meselelerde hata etmek­ten korunmuşlardır.

"Battığı zaman yıldıza andolsun ki; Arkadaşınız (Muhammed) sapmadı ve bâtıla inanmadı. O, arzusuna göre de ko­nuşmaz. O (bildirdikleri) vahyedilenden başkası değildir[482]." âyetleri buna delildir. Hz. Adem'in cennette işlediği günah[483],

 "Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağıtlamaz ve bize acımazsan mulaka ziyan edenlerden olu­ruz[484]" şeklindeki eşiyle yaptıkları tövbeleri, Musa a.s'ın, bir adamı öldürmesi[485], Dâvud (a.s)'ın yanma gelen iki kişiyle imtihan edilmesi[486], Hz. Süleyman'ın tövbe­si[487], peygamberimiz hakkında geçen "dâllen"[488] kelimesi bu "İsmet" sıfatının zamanı ve kapsamı hakkında ihtilâf edilmesine sebep olmuştur[489]. Müslümanların büyük çoğunluğuna göre peygamberlerin "küfürden ma'sum oluşu" vahiyden önce de sonra da sabittir[490]. Peygamberlerin günahtan ma'sum oluşu Ehl-i Sünnet'e göre vahiyden sonra sabittir[491]. Mu'tezilenin bütün guruplarıyla Hariciler'in tamamına göre onlar vahiyden önce de ma'sumdur[492]. Peygamberler sorumlu oldukları vahiyle ilgili bir sahada küçük hatalar işleyecek olurlarsa derhal ilâhî îkâza muhatap olarak uyarılmaktadırlar[493]. Hz. Aişe'den gelen rivayete göre Ümmü Mektûm, peygamberimizin yanında müşriklerin ileri gelenlerinden bazı­ları varken gelip kendisine irşadda bulunmasını ister. Peygamberimiz ondan yüzünü çevirip muhataplarıyla ilgilenmeye devam edince

"(Peygamber), yüzünü ekşitti ve geri döndü. (Rasûlüm! Onun halini) sana kim bildirdi! Belki o temizlenecek, yahut öğüt alacak da o öğüt ona fayda verecek. Kendini (sana) muhtaç görmeyene gelince, sen ona yöneliyorsun, oysa ki onun temizlenip arınmasından sen sorum­lu değilsin. Fakat koşarak sana gelen, Ve (Allah'tan) korkarak gelen­le, Sen onunla ilgilenmiyorsun. Hayır! Şüphesiz bunlar bir öğüttür[494]". âyeti nazil oldu[495]. Peygamberimizin yanında İsla­ma girmelerini arzu ettiği ve kendilerine tebliğde bulunduğu Utbe b. Rebîa, Ebû Cehil, Abbas b. Abdulmuttalib, Ümeyye b. Halefin bu­lunduğu bir sırada Ümmü Mektûm'un geldiği; peygamberimizin meşguliyetini düşünmeden söze girdiği ve kendisini irşad etmesini istediği; peygamberimizin, sözünün kesilmesinden dolayı yüzünü ekşiterek kendi kendine  bu önemli şahıslar tabi olanların cahil, se­fil ve âmâ kimseler olduğunu düşünürler" diyerek içinden geçirdiği ve başka tarafa döndüğü ve bunun üzerine ayetin indiği anlatılır[496]. Enfâl süresinde bahsedilen esir alma meselesini[497], Tebük seferine katılmamak için yalan uyduranlara peygamberimizin izin vermesini[498], hanımların rızası için Allah'ın kendisi­ne helal kıldığını haram kılmaya yönelmesi karşısında gelen ikazı[499] bu çerçevede değerlendirebiliriz.

Fakat peygamberler, insan olmaları bakımından[500], özellikle vahyin kapsamı dışında kalan, ancak tecrübe ile bilinebilecek dünya ile ilgili bazı işlerde, kendi reyleriyle içtihat edip fetva verdiklerinde nadiren hata edebilirler[501]. Peygamberimizin, kapı­sı önünde birbiriyle hasımlaşarak hüküm konusunda kendilerine baş vuran iki kişiye, işin mahiyetine vakıf olamayacağını, haklarında vere­ceği hükmün onların getireceği delile bağlı olduğunu açıklaması[502], hurmaların aşılanması konusundaki tutumu[503], harp stratejisi ve ben­zeri hadiselerdeki tedbirleri işin bu yönüne tipik örnek teşkil ederler.

"Elbette kendilerine peygamber gönderilen kimseleri de, gönde­rilen peygamberleri de mutlaka sorguya çekeceğiz[504]." âyeti ise, kendilerine peygamber gönderilenlerin hesaba çekileceklerini bildirirken, peygamberlerin tebliğ konusunda görevlerini yerine getirip getirmedikleri konusunda sorgulanacaklarını da vurgulu­yor[505]. Ancak burada bu sorgulamaları dile getirmenin asıl amacı, peygamberlerin de sorgulanacaklarının açıklanmasının ötesinde kâ­firleri vahye gösterdikleri tepki kargısında kınama, azarlama ve tehditdir[506]. Nitekim bir kısım müfessir bu âyeti, kendilerine peygam­ber gönderilenler, peygamberlere karşı nasıl tavır takındıkları konu­sunda sorgulanırlarken, peygamberlere de o ümmetin kendilerini hangi tavırla karşıladıkları sorulacaktır şeklinde peygamberleriyle yüzleşme olarak açıklayarak[507] meselenin bu yönüne vurgu yapmak istemişlerdir. Bu durum,

"Allah'ın peygamberleri toplayıp da "size ne cevap verildi" dediği gün[508].." şeklinde Kur'an'da açıkça dile getirilmektedir. Çünkü, sorgulama esnasında kendileri­ne "Size Allah'ın âyetlerini okuyan ve bu güne kavuşacağınızı ihtar eden peygamberler gelmedi mi?[509]" sorusu sorulduğun­da bir çoğu kendilerine bir uyarıcının gelmediğini iddia etmeye kal­kışacaktır.  Böylelikle küfre  düşenlerin ileri sürebilecekleri "bize müjdeleyici ve korkutucu bir elçi gelmedi" iddiaları ortadan kaldı­rılmış olacaktır[510].

Netice olarak, peygamberlerin de imtihanın önemli bir unsurunu teşkil eden tebliğ görevlerini yerine getirip getirmeme konusunda so­rumlu olduklarını[511], insanlığın imtihanı noktasında onla­rın sorumluluk sahalarının bu çerçeveye oturtulduğunu, tebliğ ettik­leri prensipler çerçevesinde yaşamalarının ilâhî bir zorunluluk olma­sa da görev zorunluluğu olduğunu, özellikle tebliğ konusunda ismet sıfatına haiz olduklarından bu konuda görev kusuru işlemelerinin sözkonusu olmadığını, onların ahirette sorgulanacaklarıyla ilgili âyetle­rin daha çok inkarcıları kınama, azarlama amacına yönelik olduğunu anlamış oluyoruz.[512]

 

2.3.1.3. Ferdî Sorumluluk

 

Yukarıda, Kur'an'ın insana yüklediği sorumluluğun, genel anlam­da insanlar arası ontolojik bir ayırımın olmadığı cins bazında ve fert bazında bir sorumluluk olduğunu belirtmiştik. İşin biraz daha ayrın­tısına indiğimizde birbiriyle tümüyle örtüşmeyen ama tümüyle de ayrıştıramayacağımiz ferdî ve toplumsal sorumluluktan[513] bahsedildiğini görüyoruz. Aslında Kur’an’ın bu yaklaşımı, insanın bir toplum varlığı oluşuyla[514] tamamen örtüşür. Çünkü insan, bir taraftan toplumun bir parçası iken, diğer taraftan da benzerlerinden farklı bireysel özelliklere sahip müstakil bir varlıktır[515]. Grup içindeki tarzı,muayyen bir dereceye kadar insanın orijinal şahsiyeti tarafından tayin edilir[516].Birey olarak insan, kendine has bir faliyet ve şahsiyet sahibi oluşunun bilincindedir[517]. İşte Kur2an, bir yanda birey olarak, diğer yanda toplumun bir uzvu olarak insana 1bireysel sorumlu” ve “toplumsal sorumlu varlık” olarak hitap eder[518].

Kur'an'ın öngördüğü sorumluluk temelde ferdi sorumluluk­tur[519]. "Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez" ifadesi Kur'an'da beş ayrı yerde tekrar edilir[520]. Yine hiç kimse başkasının suçunu hafifletemez[521]. Bu ifadelerde, her insana "aslî günah"tan pay çıkaran ve insanların bağışlanmasını belli aracılara bağlayan hristiyan doktrinine[522] de reddiye vardır[523]. Ayrıca suçun bireyselliği­ni ifade eden ayetlerden de[524] ferdî sorum­luluğa ulaşmamız mümkündür. Herkesin önceden yaptıklarını önün­de bulacağı[525], herkesin kendi kazandığının yalnız ken­dine ait olacağı[526], herkesin yaptığının cezasını yine kendisinin çekeceği[527] Kur'an'da çok sık dile getirilir. Bir suç veya iyilik çok sayıda insanın ortaklığı ile meydana gelmiş olsa bile, kıya­metteki hesap ayrışımında herkese katkıda bulunduğu ölçüde so­rumluluk yükleneceğinden netice itibarıyla burada da ferdî bir so­rumluluktan bahsedilir[528].

Kur'ânî sorumluluk ilkesi, ırsî mes'ûliyeti de ortadan kaldıran, ferdiyetçi[529] sorumluluk anlayışına sahiptir.

"Onlar bir ümmetti, ge­lip geçti. Onların kazandıkları kendilerinin, sizin kazandıklarınız si­zindir. Siz onların yaptıklarından sorguya çekilmezsiniz[530]." buyrulur.

Ayette, peygamberlere olan nesep bağlılıklarının bir fayda sağlamayacağı konusunda Ehl-i Kitap uyarılmakta, ancak kendi yapacakları iyi şeylerin kendilerine fayda vereceği bildirilmektedir[531]. Onların torunları olmalarının, onların yollarında olmadıkça bir an­lam ifade etmeyeceği, buna haklarının da olmadığı bildirilmekte, on­lara atalarının ne yaptığı değil, kendilerinin ne yaptığının sorulacağı vurgulanmaktadır[532]. Hz. İbrahim'in nesli hakkında yaptığı duaya karşılık Allah'ın cevabı işin nesebe uymaya değil, Hakka uymaya bağ­lı olduğu şeklindedir.[533]

 

2.3.1.4. Toplumsal Sorumluluk

 

Kur'an'ın temel anlayışında ferdî sorumluluk esas olmakla beraber, sosyal bir varlık olan insanın[534], içinde yaşadığı toplumdan top­lumsal sorumluluk açısından dışlanması mümkün değildir. Çünkü in­san birbiriyle iletişim ve etkileşimin söz konusu olduğu gurup içinde yaşar[535]. Toplum, bireylerin tek tek rol, kimlik, yöneliş ve tutumları­nın örgütlenmiş modeli olarak ortaya çıkan, aynı zamanda insanların psikolojik ve ruhî temeli üzerinde yükselen üst yapının adıdır.

Topluma, kendine özgü bir varoluşu, bir zekâsı ve muhakemesi olan varhk gözüyle bakabiliriz[536]. Onun bu hayat içinde bir kaderi ve eceli dahi sözkonusudur[537]. Kur'an, hem inananlardan ve hem de inanmayanlardan bahsederken umumiyetle çoğul sıygalar kullanır. Bununla emredilen ve övülenin, buna karşılık nehyedilen ve yerilenin ne derece içtimaî olduğu vurgulanmış olur[538]. Ayrıca, Kur'an'da "kavm", "ümmet", "millef", "insan", "nâs", "ünâs" gibi kelimeler kullanılarak insan gruplarının konu edilmiş ol­masında da toplumsal sorumluluğa îmâ vardır. Tâlût'un ordusunun bir nehirle imtihan edilişi[539] topluluğa yüklenen sorum­luluğu açıkça ifade etmesi açısından güzel bir örnektir. Kur'an'da ilâ­hî imtihan örneklemeleri olarak karşımıza çıkan olayların insanların geneline teşmil edilerek anlatılmış olması sorumluluğun ne derece toplumsallaştığını gösterir. Kişinin ahlaken kendi kendine yeterli bir hayat sürdürmesi doğru değildir. Toplumsal bir varlık olarak insan, başkalarının da ahlaken erdemli bir hayat sürdürmeleri, toplumun ruhsal ve sosyal mutluluğuna kargı zararlı eylemlere girişmemelerini sağlamakla yükümlüdür.

"Sizden önceki asırlarda yeryüzünde (insan­ları) bozgunculuktan alıkoyacak faziletli kimseler bulunsaydı ya! Fa­kat onlardan, kurtuluşa erdirdiğimiz az bir kısmı müstesnadır (bunlar görevlerini yaptılar). Zulmedenler ise, kendilerine verilen refahın peşi­ne düştüler. Zaten günahkâr idiler[540]."

Bu ayetteki "zalemu", dinin önemli bir rüknü olan Emr-i Bi'1-Ma'ruf Nehy-i Ani'l- Münker'i yerine getirmeyen kimseler olarak açıklanmıştır[541]. Bu gö­rev Kur'an'da, ferdi olmadan öteye toplumun organize etmesi gere­ken bir ödev olarak sunulmaktadır[542].

Yalnız kendi insiyatifimizden değil, aynı zamanda bir ölçüde başkalarmınkinden de sorguya çekileceğiz[543]. "Kıyamet gününde kendi günahlarını tam olarak taşımaları ve bilgisizce saptırmakta oldukları kimselerin günahlarından da bir kısmını yüklenmeleri için (şöyle der­ler). Bak ki yüklenecekleri şey ne kötüdür[544]."

"(Fakat ger­çek şu ki) elbette kendi yüklerini (veballerini), kendi yükleriyle birlik­te nice yüklen taşıyacaklar ve uydurup durdukları şeylerden kıyamet günü mutlaka sorguya çekileceklerdir[545]."

Bu ve benze­ri âyetlerden hareketle diyebiliriz ki, sevap ve ikâb yalnızca şahsî gay­retin fonksiyonu olmayacak fakat aynı şekilde başkasının fiilinin so­nucu da olabilecektir[546]. Peygamberimiz de "Hidayete davet eden kimseye kendisine tabi olanın ecri gibi ecir vardır. Bu, tabi olanın ec­rinden bir eksiltme yapmaz. Kötü yola çağıran kimseye de kendisine tabi olanın günahı gibi günah vardır. Bu da tabi olanın günahından bir eksiltme yapmaz"[547] buyurarak bu sorumluluğu dile getirmiştir. Semûd kavminde, Salih peygambere Allah tarafından verilen mucize de­veyi boğazlayan[548] bir kişi idi, ama cezaya topyekün çarp­tırıldılar. Çünkü o bir kişide toplumun genel kanaati tezahür ediyor, o davranış toplumu temsil ediyordu[549]. Görülüyor ki, kendilerini baş­kasının tesiriyle suçlu pozisyona düşürenler hatalarından muaf tutul­mayacakları gibi, bu duruma sebep olanlar da yaptıklarının bedelini ödeyeceklerdir. Burada, bireyler veya toplumlar arası meydana gelen karşılıklı menfî etkileşimin sorumluluğu her iki taraf için de ortaya konulmaktadır. Menfî tutumun öncüleri, sürülerinin hatasına belli bir ölçüde iştirak etmişlerdir. Bu durumda onlar, kendilerininkinden baş­ka suçlara dayalı bu sebeplilik münasebetinden dolayı ilave bir mesuluyeti yüklenmiş bulunmaktadırlar[550]. Bu etkileşimin gerçekleşme pa­yı, ferdin ruhunda hazır bulduğu veya elde ettiği ya da her iki yolla sa­hip olduğu ruh boyutunun gücüne bağlı[551] olsa da, onlara engel ol­mak için gücünin yettiği bütün meşru araçlar vasıtasıyla müdahale et­meksizin, yaptıklarına seyirci kaldığında, hemcinslerinin kötü davra­nışlarından sorumlu duruma düşerler[552].

"Bir de Öyle bir fitneden sa­kının ki o, içinizden sadece zulmedenlere erişmekle kalmaz (umuma si­rayet ve hepsini perişan eder). Biliniz ki, Allah'ın azabı şiddetlidir[553]."

"İsrailoğullanndan kâfir olanlar, Davud ve Meryem oğlu İsa diliyle lanetlenmişlerdir. Bunun sebebi, söz dinlememeleri ve sınırı aşmalarıdır. Onlar, işledikleri kötülükten, birbirini vazgeçirmeye çalış­mazlardı. Andolsun yaptıkları ne kötüdür![554]"

Teşmilin bu derecesinde, ferdi sorumluluk kollektif sorumlulukla sınırdaş ol­makta ve onunla adeta karışacak duruma gelmektedir[555]. Ancak, ister suçluya ödevini hatırlatmak için, isterse onunla ilişkiyi kesmek için ol­sun, bir gayret gösterenler kurtuluşa ereceklerdir.

"Onlar kendilerine yapılan uyarıları unutunca, biz de kötülükten men edenleri kurtardık, zulmedenleri de yapmakta oldukları kötülüklerden ötürü şiddetli bir azap ile yakaladık[556]."

"Kim iyi bir işe aracılık ederse onun da o işten bir nasibi olur. Kim kötü bir işe aracılık ederse onun da on­dan bir payı olur. Allah her şeyin karşılığını vericidir[557]."

Kur'an'da çoğu kere tekil olarak geçen şeytan kelimesinin bazen çoğul olarak kullanıldığını[558] düşünüp bu taife içerisine insanın da girebileceği görüşünden hareket ettiğimiz zaman toplum­da şeytanlaşmış insanların diğerlerini nasıl yönlendirdiklerini ve top­lumun bu yönüyle de insan üzerindeki olumsuz etkisini Kur'an açısın­dan görebiliriz[559].

"Bir milletin kendilerinde bulunanı (güzel ahlâk ve meziyetleri) değiştirinceye kadar Allah'ın onlara verdiği nimeti değiştirmeyeceğini[560]" vurgulayan âyet, hayat içerisinde toplumların bağımsız bir varlık olarak sorumluluklarını dile getirir[561]. Ayrıca, "ilâhî imtihan"dan bahseden âyetlerin, sosyal olaylar içerisinde insanların de­nenmesinden bahsettiğini gözönüne alırsak[562] İşin toplumsal sorumlu­luk boyutunun ne derece önem taşıdığı ortaya çıkar. Nitekim Hz. Pey­gamber (a.s) da mü'min topluluğu bir vücuda benzetmiş, bir organda­ki rahatsızlığın diğer organları da rahatsız edeceğini ifade etmiştir[563].

Netice olarak insanın, toplumdan ayrı düşünülmesi mümkün ol­mayan bir varlık oluşu, içinde bulunduğu toplumla sosyal ilişkileri ge­reği toplumsal bir ağ oluşturmakta ve bu karşılıklı ilişki ferdî sorum­luluğa ilaveten toplumsal sorumluluğu da beraberinde getirmektedir. Somut bir varlık şeklinde tek vücut halinde göremeyişimiz bu sorum­luluğu düşürmemekte, çünkü karşılıklı ilişkilerden doğan sorumlulu­ğun gereği olan müsbet veya menfi yüklenim payı o ilişki nisbetinde gerçekleşmektedir.[564]

 

2.3.2. Cinler

 

Cinlerin, Kur'an-ı Kerîm'de bir varlık türü olarak karşımıza çık­maları[565] ve kendilerinin imtihana tabi tutulduklarını bildiren açık Kur'an ifadesi[566] imtihan açısından onları değerlendirme zorunluluğu getirmiştir.

"Cnn", kelime olarak "örttü, gizledi"; "cünne", "kalkan, siper"; "cenin", "ana rahmindeki çocuk"[567] anlamlarına gelmektedir. "Cin", cins ismi olup, müfredi "cinnî", cemisi ise "cinne" dir[568]. "Cnn" keli­mesinin türevlerine baktığımızda, görülenle değil de, his, zihin, hayâl dünyasıyla irtibatlı bulunan ve ruhaniyetle irtibatı olan varlıklar dünyasını çağrıştırdığını görürüz"[569]. İnsanlar onları göremez ama onların, insanları gördükleri kabul edilmiştir[570].

Kur'an'da geçen bu tür latîf varlıkları, sadece hayra hizmet eden melekler[571], sadece şerre hizmet eden şeytan[572], hayır ve şerlilerinin bulunmasından dolayı her iki özelliği taşıyan ve Allah'a kulluk için yaratıldıkları açıkça dile getirilen[573] irade sahibi cinler olarak sınıflandırabiliriz[574].

Kur'an'da "cinne", "cân" ve "cin" kelimeleri geçmektedir[575]. An­cak bu kelimeler geçtikleri âyetlerde hep varlık türü olarak cinleri ifa­de etmemektedir. "Delilik"[576], "yılan"[577], "cin topluluğu"[578] anlamın­da kullanımları bulunan bu kelime, daha çok melek ve insan dışında­ki üçüncü varlık türü karşılığı olarak kullanılmıştır ki, bizi ilgilendiren söz konusu varlıklar bunlardır. Tarifinde İttifak edilememiş[579] olması­na rağmen müslümanların ortak telakkisine göre cinler, bedenleri, ateş, hava, râyiha gibi maddelerden teşekkül etmiş[580], akıl ve irade sahibi, latif görünmez varlıklardır[581].

Kur'an, cinleri, insanlar gibi muhatap almış, onlara da hitap et­miştir[582]. Ne zaman, nerede ve kaç kişilik bir gurupla peygamberimize geldikleri, peygamberimizden kaç defa Kur'an dinledikleri konularında ihtilâf edilmiş[583] olmasına rağ­men, cinlerin de, peygamberimizin davetine muhatap olduklarını âyetlerden anlıyoruz.

"Hani cinlerden bir gurubu, Kur'an'ı dinlemele­ri için sana yöneltmiştik. Kur'an'ı dinlemeye hazır olunca (birbirleri­ne) "susun" demişler, Kur'an okunması bitince uyarıcılar olarak ka­vimlerine dönmüşlerdi. Ey kavmimiz! dediler, doğrusu biz Musa'dan sonra indirilen, kendilerinden öncekini doğrulayan, hakka ve doğru yola Helen bir kitap dinledik. Ey kavmimiz! Allah'ın davetcisine uyun. Ona îman edin ki Allah da sizin günahlarınızı kısmen bağışlasın ve si­zi acı bir azaptan korusun. Allah'ın davetcisine uymayan kimse yeryü­zünde Allah'ı aciz bırakacak değildir. Kendisi İçin Allah'tan başka dostlar da bulunmaz İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler[584]."

"De ki: Bana vahyolundu ki bir cin cemaati Kur'an dinledikten sonra şöyle dediler: "Biz gerçekten, doğru yolu gösteren, harikulade bir Kur'an dinledik. Bundan böyle Rabbimize asla şerik ta­nımayacağız[585]."

İbn Mes'ûd ve İbn Abbas'tan gelen riva­yete göre cinler, Hz. Peygambere, bir gurup arkadaşıyla Ukaz panayı­rına giderken yolda, Batn-ı Nahle denilen yerde sabah namazı kıldı­rırken geldiler ve dinlediler[586]

Cinlerle peygamberimiz arasındaki bu diyalogun keyfiyeti (göre­rek mi görmeden mi) ve yeri[587] konusundaki ayrıntılardan çok bizi, onların tebliğe muhatap olmuş olmaları ilgilendirmektedir ki, bu da. hem âyetlerden hem de gelen rivayetlerden açıkça anlaşılmaktadır. Hatta sadece peygamberimizin davetine değil, daha önceki peygam­berlerin davetlerine de muhatap olduklarını yine âyetlerden anlaya­bilmekteyiz:

"Ey cin ve insan topluluğu! içinizden size âyetlerimi an­latan ve bu günle karşılaşacağınıza dair size uyaran peygamberler gel­medi mi! Derler ki; "Kendi aleyhimize şahidlik ederiz." Dünya hayatı onları aldattı ve kâfir olduklarına dair kendi aleyhlerine şahitlik etti­ler[588]"

Bundan da öteye, cinlerden de peygamber gön­derilip gönderilmediği konusunda ihtilâf edilmiş olması[589], âlimlerin yorumlarında, onların da Allah'ın emirlerine muhatap varlıklar ol­dukları konusundaki kanaatlarmm hangi noktaya vardığını gösterir. Ancak biz, onlardan da peygamber gönderilip gönderilmediği tartış­masını yersiz buluyor, Yûsuf: 12/109; Furkân: 25/20; Ankebût: 29/27. âyetlerinden hareketle peygamberlerin sadece insanlardan gönderil­miş olduğunu düşünüyoruz.

Ayetlerden anlıyoruz ki cinlerden bir kısmı, Kur'an'ı dinledikten sonra îman etmişlerdir[590]. Bu durumu, Ahkâf: 46/29-32. âyetlerin muhtevası ve âyette geçen "Kur'an okunması bitince uyarı­cılar olarak kavimlerine dönmüşlerdi[591]" ibaresi açıkça desteklemektedir[592]. Yine âyetlerden açıkça anlıyoruz ki, içlerinden bir kısmı da îman etmemişlerdir[593]. Çünkü cinler, hi­dayete ve dalâlete kabiliyetlidirler[594]

Kur'an'da, imanlarından söz edilen bu varlıkların, pratikte ne gi­bi emirlere muhatap kılındıklarının ayrıntıları yoktur. Ancak, âyetler­den emir ve nehiylere riayet ve bunun sonucu olarak ceza ve mükâfa­ta nail olmaları konusunda cinlerin de insanlar hükmünde oldukları­nı anlıyoruz[595]. Peygamberlerin davetleri açısından mü'min ve kâfir diye ikiye ayrılan cinlerin iman edenleri kurtuluşa ve ebedî saadete ererek cennete gireceklerdir[596]. Küfürde kalanları da azaba uğrayıp cehenneme atılacaklardır[597]. Cinlerin muha­tap olacakları bu mükâfat ve ceza, onların irade sahibi, mükellef var­lıklar olduklarını gösterir[598]. Suyûtî (ö. 911/1505) de, cinlerin mükâ­fat ve mücâzat göreceklerini dile getiren bir kısım rivayetleri nakleder[599]. İslâm âlimlerinden çoğu da kâfir olan cinlerin cehenneme, mü'min olanların da cennete gidecekleri kanaatma varmışlardır[600].

Buna göre, cinlerin kulluklarından[601] ve imtihan olunan varlıklar olduklarından[602] Kur'an'ın bahsediş sebebi, kulluk şekillerinin ayrıntılarına girerek insanlara, onların dün­yasından ayrıntılar vermek ve o ayrı dünyayı tanıtmak değildir. Müş­rikler, bu varlıkları, inanç bakımından ulûhiyet noktasına taşımış[603] ve gaybî bilgiler konu­sunda bazı özellikler yükleyerek, pratik hayatlarını yönlendirmede et­kilendikleri bilgi sahibi varlıklar olarak değerlendirmişlerdir[604]. Ten­ha yerlere vardıklarında oranın cinlerine sığınmak[605] on­lar için bir âdet olmuştu. Dolayısıyla asıl sebep, olağanüstü varlıklar olarak algıladıkları bu gizemli varlıkların da Allah'ın yarattığı şeyler olduklarım vurgulayarak inanç tashihi yapmak, Kur'an'ın en başta ge­len hedefidir[606]. Kur'an, muhatap aldığı toplumu ikna için, onlar tarafından metafizik sahanın önemli varlıkları olan cinlerin bile iman ettiklerini vurgulayarak o toplumun imana yönelmesini amaçlamış­tır[607]. Cinlerin îmanlarından sözeden âyetlerin Batn-ı Nahle'de nazil olmuş olmasının, Mekke müşriklerinin dışarıda bir vadide cinlere sı­ğınma âdetleriyle örtüşmüş olması, Kur'an'ın asıl amacının muhatap­larında inanç inkılâbı meydana getirmek olduğunu destekler. Ahkâf süresindeki, cinlerin Kur'an dinlediklerini belirten âyetin, Ad kavmi­ni de vurgulayarak Hûd kavminin inançsızlığı dolayısıyla mâruz kal­dığı ceza tasvirlerinin[608] hemen akabinde gelmiş olma­sı, işin bu yönünü hatırlatmaktadır[609]. Bu, o toplum için şu anlama gelir: Bakınız sizin, beşer oluşunu bahane edip, söylediklerini tılsımlı sözler olarak nitelediğiniz o şahsa, yücelttiğiniz ve sizin için olağan üstü değer taşıyan o varlıklar bile inanıyor. Bu durumda sizin inanma­manız çok ilginç ve yersizdir.

Kur'an, bu gizemli inanç arkasına sığınıp peygamberliği de sihir/sibirbazhk olarak değerlendirip, yüz çevirenlerin dayanaklarını, onları bir varlık olarak inkâr etmeden, bilgi ve hareket sahalarının sı­nırlılığını da göstererek[610] bu konudaki kanaatlarmı sona erdirmiştir. Kısaca onlar, Allah'ın kudretine ortak edilecek, ulûhiyet nitelikleri taşıyan varlıklar değil, aksine yaratılan her varlık gibi Al­lah'ın yarattığı aciz ve sorumlu varlıklardır.

Kur'an'da, cinlerin imtihanından bahsederken;

"Eğer insanlar ve cinler, Allah yolunda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol yağmur verir, rızıklarını bollaştırırdık. Bu nimetimiz onları imtihan etmek içindir[611]..." âyetinde bol rızkın ve nimetin imtihan vesilesi oluşundan bah­sedişi konumuz açısından ilginçtir[612]. Bol rızkın ve hayırlı bir çok şeyin sebepler dünyasında yağmurla varedildiğini düşünürsek[613] bu ifadede nefse hoş gelecek her şeyin imtihan kapsamında değerlendirildiği açıktır.[614]

 

2.3.3. Meleklerin Teklife Mulıataplığı Meselesi

 

Melâike, melek kelimesinin çoğuludur. Sonunda­ki "ta" cem'iyyeti te'kid içindir[615]. Melek kelimesinin iştikakı ko­nusunda ihtilâflar vardır[616]. Melek, ism-i mekân olarak mevzii risâlet veya mef'ul manasıyla , rasül, mürsel, âmili risâlet, vasıtai rabbaniye demektir[617]. Bu risâlet sadece emirleri tebliğ olarak kalmıyor, bilfiil kudret ve tekvini ilâhînin de mübelliği oluyorlar[618]. Melekler, kişilikleri olmayan soyut güçlerden ibaret değildir. Onlar, kişilikleri olan varlıklardır ve Allah'ın mülkünü yönetmek üzere görevlendirdiği el­çilerdir. Müslüman âlimlere göre melekler ne mütehayyız, ne ecsamdırlar, ruhi insanî gibi cevahiri mücerrededirler[619].

Kur'a'da sözkonusu edilen, insanın yaratılışı konusunda Allah'ın meleklerle ilgili diyalogu[620], yedi yerde tekrarlanan Al­lah'ın meleklere, Âdem (a.s)'a secde etmelerini emredişi[621] ve Hârût ve Mârût'un[622] kimlikleri konusundaki ihtilâf, melekle­rin de imtihana mâruz kalıp kalmadıkları konusunu ele almamıza se­bep olmuştur. Çünkü, meleklerle Allah arasında geçen insanın halife olarak yaratılmasıyla ilgili diyalog, âyetlerdekî secde emri, bu emir­den sonra İblisin secde etmeyip emre karşı gelmesi ve Hârût ve Mâ­rût'un melek mi, yoksa başka bir varlık mı olduğu meselesi; melekse insanlara Allah'ın yasakladığı bir şeyi öğretmeleri konusunun nasıl anlaşılacağı, meleklerin imtihan süreci geçirip geçirmediklerini dü­şündürmektedir.

"Hatırla ki Rabbin meleklere: Ben yeryüzünde bir halife yarataca­ğım, dedi. Onlar: Bizler hamdinle seni tesbih ve seni takdis edip durur­ken, yeryüzünde fesat çıkaracak, orada kan dökecek insanı mı halife kılıyorsun? Dediler. Allah da onlara: Sizin bilemeyeceğinizi herhalde ben bilirim, dedi[623]."

ile başlayıp devam eden 30-35. âyet­lerde sanki Allah ile melekler arasında meydana gelen bir diyalog gö­ze çarpar. Hâlbuki böyle bir diyalogun Allah'a hamli mümkün değil­dir, dolayısıyla bu âyetleri müteşabih olarak değerlendirmek gerekir. Allah, bu olayla bize insanın yaratılışını anlatmak istemiştir. Melekle­rin Allah'a karşı itirazı ve münakaşası sözkonusu olamaz[624] denmişse de, meleklerin bu tavrı, yapılan işe bir itiraz olmayıp, işin hakikatini öğrenme amacına yönelik bir bilgilenme talebidir[625]. Dolayısıyla buradaki istifham inkârı değildir[626]. Onlar, halife denilince, bu varlığa bazı güçler verileceğini anladılar. Fakat, böyle muhtar bir Varlığın ev­renin zorunlu kurallarına nasıl boyun eğeceğini, bu varlığı taşıyan ev­renin düzeninin nasıl olacağını kavrayamadılar[627]. Ayrıca bu diyalogu, insanlara da örnek olacak şekilde, meleklere müşavere yollu bir öğre­tim olarak değerlendirmek ve bununla Allah, meleklere Âdem (a.s)'m kadrinin bilinmesini vurgulamak istemiştir[628] diye düşünmek de mümkündür. Dolayısıyla işin bu yönünün imtihanla bir ilgisi yoktur.

Secde meselesine gelince, Adem (a.s)'a secde etme sürecinden son­ra meleklerin imtihana tabi olmayan tek yönlü varlıklar oldukları açık ve tartışmasızdır. Âyetlerde açıkça dile getirildiği gibi Allah'tan korkar­lar, O'na hiç bir şekilde itiraz etmeyip, ne emrederse onu yaparlar[629] ve Allah'ın kulları olmaktan zevk alırlar[630]. Netice olarak şu­nu anlıyoruz ki, Kur'an'ın meleklerle ilgili anlattığı her tasvir, her gö­rev onların tek yönlü varlıklar olduğunu anlatır[631]. Onun için âlimle­rin çoğu meleklerin masum olduğunu söyler[632]. Ancak o sürece gelene kadarki safhada cinlerin, meleklerin ve hatta şeytanın tek bir varlık mı, yoksa ayrı ayrı varlık türleri mi olduğu konusundaki görüş ayrılığı ve muhatap oldukları secde emri bu konuyu tartışmalı kılmaktadır.

"Allah! Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni meneden nedir? Böbürlendin mi, yoksa yücelerden misin? dedi[633]";

"Allah buyurdu: Ben sana emretmişken seni secde etmekten alıkoyan nedir? (İblis): Ben ondan daha üstünüm. Çünkü beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın, dedi. Allah: Öyle ise, "İn oradan!" Orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık! çünkü sen aşa­ğılıklardansın! buyurdu[634]."

Âyetlerde anlatılan bu sec­de emrinin melekler için imtihan olduğunu söyleyenler olmuştur[635]. Bu yorum, yine aynı âyetlerde İblis'in emre itaat etmeyen varlık ola­rak vurgulanmış olmasından kaynaklanmaktadır. Allah'ın emrine karşı gelen bu varlığın hür iradesini kullanabilen bir varlık olması gerek­tiği düşünülmekte, böyle bir varlığa emir ve onun karşı tavrı da imti­han olarak değerlendirilmektedir.

Bu çerçevede, cinlerin meleklerle ne derece aynı veya farklı var­lıklar olduğu ile, İblis'in bunlar içerisindeki konumunun belirlenmesi gerekiyor. Cinlerle meleklerin aynı varlık olup olmadığı, bunların içinde İblis'in yerinin ne olduğu meselesinde birbirinden farklı görüş ve deliller İleri sürülüyor[636]. Melek ve cinler birbirlerinden sadece sınıf farkıyla ayrılabilen varlıklardır. Melekler nurdan, cinler dumansız ateşten yaratılmıştır[637]. Bu varlıklara bizim zaviyemizden bakıldığın­da aşkınlıklarını kastederek tümüyle melekî varlıklar dememizde bir sakınca yoktur. Ama bu varlıklar, kendi dünyalarında nevi' olarak bir­birlerinden farklıdırlar. Bu farklılıkları, irade sahibi olanlarına cin­ler[638], olmayanlarına da melekler diyerek ortaya koyabiliriz. Allah meleklere Hz. Adem'e secdeyi emrettiğinde, cinler de bu emre dahil­di[639] diye farklılığı ortaya koyan bir ifade kullanabiliriz.

İblis'e gelince; Kur'an'da İblisten, genelde Hz. Adem yaratıldık­tan sonra meleklerin ona secde ettiği haide İblis'in kibirlenerek secde­den kaçındığından bahseden âyetlerde, veya Cennette Hz. Adem ve Havva'yı kandırarak yasak meyveden yemelerine sebep olduğu anla­tılan âyetlerde sözedilîr[640]. Özellikle Hz. Adem'e secde etmesi istenen âyetlerle ilgili yapılan yorumlar görüş farklılığına sebep olmaktadır. Bir tarafta, bu cümlelerdeki istisna istisnâ-i muttasıl kabul edilerek, "emlerle melekler arasında sınıf farkı sözkonusudur. İblis de melekler­dendir. Bunları birbirinden ayıracak delilimiz yoktur."[641] denilmekte­dir. İblis, özellikle İbn Abbas'a dayandırılan ve çoğunluğu da pek sahih bulunmayan rivayetlere göre[642], meleklerin arasında bulunan; kibrinden dolayı insana secde etmeyen cinnilerden biri[643] olarak ka­bul edilmiştir. Cumhur bu görüştedir[644]. Buna cevap olarak, sayısız melek içerisinde bir tek İblis'in bulunması istisnâ-ı muttasıldan hare­ketle İblisin de meleklerden olduğu kanaatına varmamızı gerektir­mez, çünkü bu, çoğunluk göz önüne alınarak yapılan bir kullanım seklidir[645] denmektedir. Diğer taraftan buradaki istisna istisnâ-i munkatı olarak ele alınıp, "kâne minel cinni"[646] ifadesinden de hareketle İblis'in, melek cinsinden olmadığı[647] belirtiliyor. Bakara: 2/34'deki "yüz çevirdi, büyüklük tasladı" ifadelerinden, İblis'in tavrı­nın meleklerin tavrından farklı olduğu anlaşılıyor. Nitekim başka bir ayette

"Ben ondan daha üstünüm. Çünkü beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın[648]"

itirazında bulunuyor[649]. Meleklerin tavrı ise daha farklı olarak anlatılıyor.

"...Bizler hamdinle seni teşbih ve seni takdis edip duruken yeryüzünde fesad çıkaracak, orada kan dö­kecek İnsanı mı halife kılıyorsun..."[650].

Netice olarak, İblis de cinler taifesi içinden bir varlık olarak (ba­zılarına göre şeytanların atası) karşımıza çıkar[651]. Onun için İblis, nevf olarak meleklerden, fiilî olarak cinlerdendir[652] gibi bir yoruma gidilmiştir. İblis'in meleklerden olup olmadığında ihtilâf olsa bile âyet­lerden, secde emrinden önce ve sonra İblis'in yüklendiği konumda değişikliğin olduğu, hatta daha önceleri onun da itaatkâr bir varlık ol­duğu anlaşılmaktadır. Konuyla ilgili Bakara: 2/34 ve Sâd: 38/74. âyet­lerin sonu

"O yüz çevirdi ve büyüklük tasladı, böylece kâfirlerden ol­du." şeklinde bitmektedir kî bu, İblisteki secde öncesi ve sonrası ko­num farkını açıkça ortaya koymaktadır. Hicr süresindeki konuyla il­gili âyetten sonra,

"... öyle ise oradan çık! Artık kovuldun[653]" ibarelerini içeren âyetin takibi de bu durumu destekleyen açık ifadelerdir. İblisin bu isyanı tamamen sembolik bir anlatım şekli ola­rak düşünülüp, aslında Allah tarafından kendisine verilen özel bîr fonksiyonun icrası[654] olarak da değerlendirilse, burada nevi' olarak cinlerden ve İblis'ten farklı olan melekler için bir imtihandan sözetmek mümkün değildir. Burada melekler adına bir imtihandan sözedenlerin bu ayrımı gözetmedikleri ve bazı asılsız rivayetlerden[655] etkilendikleri düşünülmelidir. Hâlbuki, Enbiyâ: 21/27 âyet meleklerin tüm günahlardan beri olup, emrolundukları işleri yaptıklarına, dola­yısıyla ismet sıfatlarına; A'raf: 7/12-13 ve Sad: 38/75 âyetler ise İblis'in günah işlediği için meleklerden olmadığına delâlet eder[656]

Buradaki secde emrinin de bir ibadet secdesi olmayıp, Adem'i tazim secdesi[657] olduğu, Adem'in ilk insan olarak değil, beşer nev'inin mahiyetini temsil eden bir umûmî misâl olarak mülâhaza edildiği ve buradan hareketle O'na secdenin bütün beşer nev'ine secde olarak değerlendirildiği de düşünülecek olursa[658] bu âyetlerden, tarihî bir olayın anlatımından çok, insanın önemine vurgu yapılmak istendiği ortaya çıkar[659]. Dolayısıyla bu süreci melek veya cinlerin imtihan edi­lip edilmediğinden çok bu yönüyle anlamaya çalışmak Kur'an'ın ruhuna daha uygun düşer. Nitekim âyet Meleklere, "Adem'e secde edin" emriyle peygamberimiz döneminde yaşayan yahudilere sanki şu mesajı veriyordu:

"Allah size nice nimetler ihsan etmiştir ve yeryüzünüde halife kılmıştır. Melekler bile atanız Adem'e verdiği bilgi, lütuf ve ikramından dolayı secde ettiler. Onların içinden sadece iblis secde et­medi. Onun için de meleklerin eriştiği nimete erişemedi"[660].

Hârût ve Mârût'la ilgili meseleye gelince; bir kere bunların melek olarak değerlendirilmiş olmaları daha uygundur[661]. Hârût ve Mârût'la yapılan imtihan şekli meleklerin ismetine halel getiren bir olay olarak görülmemiş[662], İslâm âlimlerinin çoğu, meleklerin ismet sahi­bi varlıklar olduklarını kabul etmişlerdir[663]. Bu imtihanın değerlendi­rilmesi ileride sihirle imtihan başlığı altında ele alınacaktır. Hârût ve Mârût'la ilgili farklı rivayetler yahûdî kaynaktı olup uydurma bilgiler­dir[664]. Yukarıda sözünü ettiğimiz

"...Bizler hamdinle seni tesbih ve se­ni takdis edip dururken, yeryüzünde fesad çıkaracak, orada kan döke­cek inşam mı halife kılıyorsun?[665]..." ifadeleri bilmedikle­ri bir hususu öğrenme amacına yönelik bir sorudur.

Netice olarak melekler masum varlıklardır[666]. Bu masumiyetleri Adem'e secde emrinden önce de son­ra da devam etmiştir. Meleklerin Allah'la olan diyaloglarından Al­lah'ın emirlerine itiraz ettikleri gibi bir bilgiye ulaşılamaz. Hârût ve Mârût melektirler fakat, onların öğrettikleri sihir bilgisi kötülüğe teş­vik için değil, bilâkis imtihan içindir. Çünkü Allah kötülüğü emret­mez[667]. Öyle ise Kur'an ışığı altında melekler, yalnız itaat ve bağlılığın kullarıdır. Onlar için var oluşun tek yönü olup, zıddı söz konusu değildir. O da Allah'a sadece kulluk yapmaktır[668]. Onların imtihanı sözkonusu değildir. Kur'an'da çeşitli şekillerde meleklerden sözedilişinin bir amacı da, onları saygıya ve hatta tapilmaya layık bir varlık olarak gören arap toplumunda inanç ıslahı yapmak[669] ve onların da Allah'ın kulları olduğunu[670] vurgulamaktır.[671]

 

3. Allah'ın Murakabesi

 

Yukarıda ifade ettiğimiz gibi Allah, bir tarafta tek hâkim güç ola­rak her şeyi kuşattığını çeşitli şekillerde takdim ederken[672], diğer taraftan da insanın hayatta sıkı bir murakabe al­tında olduğunu, dolayısıyla sorumluluğunun idrakine vardırıcı ifade­ler de kullanır. Habir, semi’, basir, şehîd, garîb, hafiz, rakib, muhit, müheymin, vekîl, latîf, hafi, bâtın gibi sıfatlar Allah'ın ilim sıfatıyla ilişkilendirilerek[673] Allah'ın insan üzerindeki murakabesinin ne denli ciddî boyutlu olduğu vurgulanır. Ayrıca, basîr sıfatı,

"Bilin ki Allah yapmakta olduklarınızı görür[674] ve "Allah onların yapmakta olduklarını eksiksiz görür"'[675] kalıplarında; habîr sıfatı, "Allah yapmakta olduklarınızı bilir"[676] şeklinde; şehid sı­fatı, "Allah yapmakta olduklarınızı görür[677]" tarzında, muhît sıfatı, "Allah onların yaptığını çepeçev­re kuşatmıştır" [678] şeklinde olaylar anla­tıldıktan sonra âyet sonlarında insanın fiilleriyle ilişkilendirilerek kul­lanılmış, böylece durum iyice pekiştirilmiştir. "Allah yapmakta olduk­larınızdan asla gafil değildir"[679] kalıbının da yi­ne olaylar anlatıldıktan sonra âyet sonlarında epeyce kullanıldığını da burada belirtmemiz gerekir.

Allah insanı yarattıktan sonra başıboş bırakmayıp, hesaba çekece­ğini ve en ayrıntılı şekilde her yaptığından haberdar olduğunu bildir­mek için insana şah damarından daha yakın olduğunu belirtmiştir[680].

"... O, eşyayı pek iyi bilen, her şeyden haberdar olan­dır[681]".

"...Allah her şeye şahittir[682].

" Al­lah gaybi bilginin tek hakimidir. Yerde ve gökte olup biten ve olmuş olacak olan her şeyi O bilir. "

 Tüm bunlar Levh-i Mahfûz'da kayıtlı­dır[683].

"Gaybın anahtarları Allah'ın yanındadır; onları O'ndan başka­sı bilmez. O, karada ve denizde ne varsa bilir; O'nun ilmi dışında bir yaprak bile düşmez. O yerin karanlıkları içindeki tek bir taneyi dahi bilir. Yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bîr kitaptadır[684]."

"Sözünüzü ister gizleyin, ister açığa vurun; bilin ki O, kalplerin içindekini bilmektedir[685]."

"Allah, gözlerin hain bakışım ve kalplerin gizlediğini bilir. Allah, adaletle hükmeder. O’nu bırakıp tap­tıkları ise, hiçbir şeye hükmedemezler. Şüphesiz Allah, hakkıyla işiten ve görendir[686]."

"O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arşın üzerine istiva edendir. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bi­lir. Nerede olsanız, O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı görür[687]."

Allah İnsanların düşündüklerini ve yaptıklarını doğrudan bil­diği halde, diğer yandan da her insanın fikir ve hareketlerini kayda ge­çirmek için iki meleği görevlendirmiştir[688].

"Yoksa onlar, bizim kendile­rinin sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, öyle değil; yanlarındaki elçilerimiz (hafaza melekleri de) yazmaktadır­lar[689]."

"Şunu iyi bilin ki üzerinizde bekçiler var, değerli yazıcılar var[690]."

Buradaki "değerli, şerefli katipler"den maksat, meleklerdir[691] ki, bunların işlevleri âyette "bilme" anlamına ge­len "ya'lemûn" ifadesiyle dile getirilir. Diğer âyetlerde de "yakalamak, tesbit etmek, yazmak, kaydetmek" anlamına gelen "telekkâ" ve "nestensihu" kelimeleri kullanılmıştır[692]. "Yaptıkları her şey kitaplarda (amel defterlerinde) mevcuttur. Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır[693]."

"Kitabını oku! Bugün sana hesap sorucu olarak ken­di nefsin yeter[694]."

"Kitap ortaya konmuştur: Suçluların, on­da yazılı olanlardan korkmuş olduklarını görürsün. "Vay halimize', der­ler, bu nasıl kitapmış! Küçük büyük hiçbir şey bırakmaksızın (yaptıkla­rımızın) hepsini sayıp dökmüş!" Böylece yaptıklarım karşılarında bul­muşlardır. Senin Rabbin hiç kimseye zulmetmez[695]."

Tüm bu anlatımlar, bir taraftan insana ne denli bir gözlem altın­da olduğunu anlatırken, diğer taraftan davranışlarında son derece dikkatli olması gerektiği mesajını vermektedir.[696]

 

4. Tevbe/ İstiğfar/Allah'ın Affı

 

Mükellefiyetin en önemli şartının hürriyet[697], temelinin de insan­da akıl ve idrâk kabiliyetinin bulunması olduğunu[698]; yani, insanın iyi ve kötüyü yapabilecek şekilde iki kutuplu[699], bu iki kutuptan hangisi­nin ön plâna çıkacağını belirleyen tek faktörün ise kendi hür irade­si[700] olduğunu bildiğimize göre, yaşamı süresince insanın, hayatın çe­şitli yönlerinin etkisiyle Allah'ın istemediği davranışı yapma ihtimali her zaman mümkün görünmektedir. Peygamberimiz bu gerçeği şöyle dile getirir: "Eğer günah işlemeşeydiniz, Allah sizleri ortadan kaldırır, günah İşleyip de kendisinden mağfiret dileyenleri yaratırdı."[701].

Kur'an, İnsanın bu zaaf noktalarını dile getirdiği gibi, hedefini de, onu bu zaaf noktasından kurtarmak olarak belirlemiştir. Bunun için Kur'an'da, insanın imtihanı, olgunlaştırma, eğirme süreci olarak kar­şımıza çıkmakta, hayatın çeşitli etkenleri nedeniyle insanın işlemesi muhtemel hataları hemen cezalandırılmamakta; insana hata vukuun­da bağışlanmayı isteme rehberliğinde bulunulmakta, peygamberlere ve meleklere ümmetleri adına bağış isteme tavsiyesi yapılmakta, Al­lah'ın çok bağışlayıcı olduğu sık sık vurgulanarak sürekli ümitvar ol­ması sağlanmakta, bilerek veya bilmeyerek işlediği hatalardan dolayı insana onlardan vazgeçip yenilenme şansı tanınmakta ve bu konuda ciddî şekilde teşvik edilmektedir. Bu sebeple, ceza ve mükâfat aşama­sına taşınmadan Kur'an'in insana öngördüğü "tevbe" şansını, "istiğ­far" tavsiyesini ve "Allah'ın affı" konusunu konumuz çerçevesinde iş­lemeyi'uygun buluyoruz.[702]

 

4.1. Tevbe

 

Tevbe, günahı itiraf ederek ondan pişman olma ve bir daha işle­memek üzere kesin vazgeçmedir[703]. Küfür, nifak ve her türlü günah­tan Allah'a dönmeyi kapsar[704]. Kur'an'da "ilâ" edatıyla insana, "alâ" edatıyla da Allah'a nisbet edilerek kullanılmıştır. Tevbe, insana nisbet edildiğinde, işlediği günahın farkına varıp bundan pişmanlık duyma ve iyi ameller işleyerek tekrar günaha dönmeme gayreti gösterme; Allah'a nisbet edildiğinde tevbeyi kabul edip günahı affederek cezalandırmakdan vazgeçme[705], tevbenin yollarını kolaylaştırarak kulu ona muvaffak kılma anlamlarına gelir[706].

Cenâb-ı Allah, Kur'an'da kullarını sık sık tevbeye teşvik eder.

"Ayetlerimize İnananlar sana geldiğinde onlara de ki: Selâm size! Rabbîniz merhamet etmeyi kendisine yazdı. Gerçek şu ki: Sizden kimi, bil­meyerek bir kötülük yapar, sonra ardından tevbe edip kendini ıslah ederse, bilsin ki Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir"[707].

Tevbe edenleri över, onları sevdiğini bildirir[708]. Hatta peygamberimizin dile getirdiğine göre "Uçsuz bucaksız çölde kaybetmiş olduğu devesini bulan kimsenin duyduğu sevinçten daha faz­la kulunun tevbesine sevinir."[709] Ama bu tevbenin, bir daha günaha dönmemek üzere samîmi olarak (tevbei nasûh) yapılmasını da diler[710]. Hz. Aliye tevbenin nasıl olması gerektiği soruldu­ğunda şöyle cevap verdiği söylenir: "Tevbe, altı şeyin bir arada olma­sıyla olur. Geçmiş günahlardan pişmanlık, farzları yerine getirme, hak­sızlığı reddetme, hasımlarla helâllaşma, bir daha günah işlememede ka­rarlı olma, nefsi günaha alıştırdığın gibi itaate alıştırma."[711] Bir çok âyette, gerek inanç ve gerekse davranış bakımından hatalarından vazgeçerek tevbe edenlerin geçmişe ait kusurlarının da silineceği vurgula­nır[712]. Mâide: 5/33-34'den, Allah ve Rasûlüyle harbedenlerin dünyevî cezalarından bahse­dip cezalarının bundan ibaret kalmayarak ahirette'de verileceği belir­tildikten hemen sonra, tevbe edenler bu durumdan istisna edilmiş ve âyetin sonu da "Allak çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir[713]" şeklinde tamamlanmıştır. Bu durum, Allah'ın amacının kullarını her yaptıkları suçtan dolayı hemen cezalandırmak olmadığını, gerek dün­yevî ceza ve gerekse uhrevî cezadan önce Allah'ın kullarına tanıdığı şansı açıkça gösterir. Çeşitli sıkıntılarla imtihan ederek onların tevbe etmesini ister[714]. Araf: 7/168. âyette Allah, yahûdîleri arzın çeşitli bölgelerine dağıtarak iyilik ve kötülüklerle imtihan edildiklerin­den bahseder. Âyet "Umulur ki dönerler" şeklinde bitiyor. Buradaki "yerciun" "dönerler" kelimesi tevbe ederler şeklinde tefsir edilmektedir[715]. Hatta biraz daha genişleterek Kur'an'da âyet sonların­da "leallehüm ve lealleküm" le birlikte gelerek biten çoğu ifadenin Al­lah'ın kullan için tevbe beklentisini ifade ettiğini söyleyebiliriz. Bunun da ötesinde Allah, tevbe edenleri kötülüklerini iyiliğe çevireceğini ha­ber verir[716]. İblis gibi ısrar etmedikçe tekrar tekrar tevbe edilmesini ister. Allah,

"Günah işledikten sonra kendisine yönelerek tevbe edip itaata yönelenin tevbesini çok çok kabul eden ve cezasını çok çok affeden"[717] anlamına gelen "tevvâb"dır. Allah'ın bu vasfı Kur'an'da onbir yerde tekrarlanır. Bunlardan sadece bir yerde tevvâb şeklinde gelirken[718], dokuzunda Rahîm sıfatıyla beraber[719], bir yerde de Hakîm sıfatıyla birlikte kullanılmıştır[720]

Kur'an'da, Hz. Âdem ve eşinin işlediği günahın akabinde hemen tevbeye yöneldiklerinin ve tevbelerinin kabul edildiğinin bildirilme­si[721]önemli bir mesajdır. Onların tevbe şekilleri de hem günahın iti­rafı ve hem de Allah'a yalvarış biçimi olarak güzel örnektir. Onlar şu şekilde tevbe etmişlerdi:

"Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan mutlaka ziyan edenlerden oluruz[722]."

Aynı şekilde Kur'an'da tevbeye yöneliş bakımından Hz. Pâvud ve Hz. Süleyman da örnek gösterilir [723]. Ad kav­minin üç yıl susuz kaldığı ve o esnada ciddî sıkıntı yaşadıkları söyle­nir[724]. Hûd (a.s) onları Allah'a davet ederken, tevbe istiğfar ettikleri takdirde Allah'ın kendilerine bol miktarda su göndereceğini söyler[725]. Bu, tevbe ve istiğfarın hayatımızda bir çok yönden rah­mete sebep olacağına işaret eder[726].

Yunus peygamberin kavmi inançsızlıkta önce diretmişler, ancak Allah'ın azabının geleceğini anlayınca tevbe etmişler, Allah da onların tövbesini kabul ederek ceza vermemişti[727].

Netice olarak, Tevbenin, insan tarafında "pişman olup özür dile­me", Allah tarafında da "bağışlama" anlamına geldiğini ilgiyle görü­yoruz. İnsan Allah'a karşı pişmanlıkla, Allah da insana doğru lûtufla dönmektedir[728]. Allah'ın suçların cezasını hemen vermeyerek tevbe etme şansı tanıması, bir çok âyette tevbeden bahsedip örneklemelerle ona teşviki, Rahman ve Rahim gibi "tevvâb"[729] ve "ğafûr, ğaffâr"[730] sıfatlarının 106 kadar ayette tekrar edilişi, Allah'ın, şirk dışında:[731] tüm günahları bağışlayacağını beyan etmesi[732], amacın insanı cezalandırmak olmayıp, sık sık tevbe şansı ta­nıyarak terbiye ve ıslah etmek olduğunu[733] gösterir.[734]

 

4.2. İstiğfar

 

"ĞFR", "leke veya kirden korumak için bir şeyi örtmek"[735] anla­mına gelir. Bu kökten türeyen "İstiğfar" Kur'an'da, kişinin sözlü veya fiilî olarak Allah'tan korunmasını[736], günâhını örtmesi­ni ve affetmesini istemesi anlamına gelmektedir[737].

Kur'an'ı Kerîm'de, genelde herkese istiğfar etmesi önerilirken[738], günah işleyip de bağışlanma isteyenler övülür[739] Ayrıca Kur'an'da, insanların birbirleri için yaptıkları istiğ­fardan[740], peygamberlerin ümmetleri için yaptıkları is­tiğfardan[741] ve meleklerin insanlar için olan is­tiğfarından sözedilir[742]. İstiğfarın Kur'an'daki kullanımlarını gözden geçirdiğimizde, daha çok hata ve günah işle­meden, korunma amacıyla yapılması tavsiye olunan dua nitelikli[743], ama tevbeyle de ilişkili[744], fakat ona göre daha kapsam­lı olan Allah'a yöneliş biçimi olduğunu görürüz. Tevbe, işlenmiş gü­nahlardan vazgeçmeyi ifade ettiği halde istiğfar, işlenmiş günahlardan af dileme arzusunu dile getirmeyle beraber, işlenmemiş günahlardan sakınma talebini de kapsar[745]. "Israrla beraber küçük günah, istiğfar­la beraber büyük günah yoktur" sözü, istiğfarın tevbe içeriğini de an­latan güzel bir örnektir. Onun için istiğfar, başlı başına bir ibadet ola­rak görülebilir[746]. İsmet sıfatına haiz olduğu halde peygamberimizin, "Ben gece ve gündüz yüz kere istiğfar ederim" buyurması[747] ibadet yönünü gösterir, itaatle beraber günahtan korunarak yaşamak dînin kıvamıdır[748]. Seher vakti teheccüd namazından sonra[749], hac ibâdetinin akabinde[750] istiğfar tavsiye edilmiş olması herhalde bundandır[751].

Kur'an'da insan odaklı bu korunma ve bağışlanma dileği, Al­lah'tan karşılığını, "kulların hatalarını örten, suçlarını ve hatalarım bağışlayan" anlamlarına gelen "ğâfir", "ğafûr" ve "gaffar" şeklinde Allah'ın vasfı olarak bir çok âyette[752] karşılığını bulur. Demek ki, ceza aşamasına gelmeden insana hatalarından dönebileceği fırsat tanın­makta, bu bağışlanma talebine hem peygamberler ve hem melekler adeta koro halinde iştirak etmekte, bu talepler "çok çok bağışlayıcı" olan Rabbimiz tarafından karşılanmaktadır.[753]

 

4.3. Allah'ın Affı

 

Yukarıda anlatılanların yanında Kur'an'da, Cenab-ı Allah'ın ce­zalandırmadan önce kullarını bağışlayacağı "afv" kökünden türe­yen, "suçtan vazgeçmek, onu izale etmek"[754] anlamında "afv", "su­cu bağışlayıp çok affedici"[755] anlamında Allah'ın bir sıfatı olarak ge­len "afuvv" ifadeleriyle anlatılır. Aynı kökten türeyip insanların bir­birleri arasındaki affı konu edinen ve buna özendiren türevleri bizi burada ilgilendirmemektedir. Allah'ın tevbeyi kabul edip günahı ba­ğışladığını[756], geçmişte işlenmiş bir suçu affettiğini[757], yapılan bir yanlışı meccanen affettiğini bu kelimeyi kullanarak anlattığını görüyoruz[758]. Mübalağa sıygası "afuvv", dört yerde "ğafûr" vasfı ile[759], bir yerde de "kadir" vasfı ile yanyana kul­lanılmıştır[760]. Bu kullanımlar, Allah'ın kullarını ne çok af­fettiğini gösterir.

Buraya kadar konu edindiğimiz "İstiğfar", "tevbe" ve "Allah'ın affı" konuları aslında birbiriyle çok yakın ilişkili ve hatta iç içe iseler de Kur'an'da çok küçük nüanslarla kullanıldıklarını görüyoruz. Bu kelimelerin Kur'an'daki kullanımlarına topluca gözattığımızda "istiğfar"ın, dua ağırlıklı, korunma amaçlı ve insan odaklı bağışlanma is­teğini, "tevbe"nin, insan odaklı bir pişmanlığı, "Allah'ın affı"nın ise bir bakıma meccanen affı ifade ettiğini farkederiz. Şüphesiz hepsi Cenâbı Allah yönünden bağışlama ve affetmeyi ifade eder. Öyle olmasına rağmen Allah'ın bağışlamasını çeşitli kelimeler kullanarak vur­gulaması, bu işin boyutlarının genişliğini insanlara hissettirmesi açı­sından önemlidir. Tabii ki, insan odaklı bakıldığında ortaya çıkan nü­ans da önemlidir. Biz, bir tarafta bu nüansı vurgularken, asıl, ceza ve, mükâfat aşamasına gelmeden önce bağışlamanın Kur'an'da işgal ettiği geniş sahayı ortaya koymak istedik.[761]

 

5. Ceza ve Mükâfat

 

İnsanın dünyada imtihan ediliyor olması ve dolayısıyla sorumlu bir varlık konumunda oluşu, bu sorumluluğun hesabını vermesi ge­rektiğini zorunlu kılar[762]. Çünkü, imtihan sürecinden geçip, bu süreç­te sorumluluk yüklenmiş olmak, neticesinde birine hesap vermek zo­runda olunacağını göstermektedir[763].

Bu bakış açısıyla yaklaştığımızda, Kur'an'ın özelliklerinden biri­sinin de imtihan sürecinin bir neticesi olarak ölümü ve ölüm sonrasıyla ilgili mükâfat ve cezayı hatırlatması olduğu hemen dikkatimizi çeker[764]. Çünkü, Kur'an'a göre, yaratılışın ve Allah'a geri döndürülüşün, yani imtihan sürecinden geçişin gayesi mükelleflere iyi ve kö­tü amellerinin karşılığını vermektir[765].

"Şüphesiz ki Rabbiniz, gökle­ri ve yeri altı günde yaratan, sonra da işleri yerli yerince idare ederek arşa istiva eden Allah'dır. Onun izni olmadan hiç kimse şefaatçi ola­maz. İşte O Rabbiniz Allah'tır. O halde O'na kulluk edin. Hâla düşünmüyor musunuz? Allah'ın gerçek bir vadi olarak hepinizin dö­nüşü ancak O'nadır. Çünkü O, mahlûkatı önce (yoktan) yaratır, son­ra da iman edip iyi işler yapanlara adaletle mükâfat vermek için (on­ları huzuruna) geri çevirir. Kâfirlere gelince, inkâr etmekte oldukları şeylerden ötürü onlar için kaynar sudan bir içki ve elem verici bir azap vardır."[766]

Bu âyetlerde, önce Allah'ın âlemi yaratışından, sonra zerreden kürreye kadar onları idare ettiğinden[767], sonuçta dönüp dolaşıp varılacak olanın O olması dolayısıyla O'na kulluktan ve netice olarak da inanana mükâfat, inanmayana mücâzâttan sözedilmektedir. Yani, ölüm ve sonrası imtihan safhasını atlat­tıktan sonra yapılanın karşılığını almak için yaratılmıştır[768]. Nite­kim, insanın sorumlu bir varlık olduğunu net bir şekilde anlatan Ahzâb 33/72. âyetinden hemen sonra gelen âyetin, inanç bakımından tüm insan çeşitlerini kapsayıcı oluşu ve âyetteki "lam" harficerrinin müteallakının 72. âyetteki hamelehel insan" olması[769] ve hatta müşrik ve münafıklar için azaptan bahsederken, mü'minler için mağfiretten sözedişi teklif ve sonuç sürecini tümüyle ifadeye yeterli­dir.

“Ve de ki: Hak, Rabbinizdendir. öyle ise dileyen iman etsin, di­leyen inkâr etsin..." [770] şeklinde insanın yapacağı tercihin hür iradesine bağlı olduğunu da vurgulayan bir ifadeden sonra iman etmeyenlere cehennemin, iman edenlere de cennetin hazırlandığı bildirilerek[771] insanın, imtihan olunmasının bir neti­cesi olarak ceza veya mükâfatla yüzyüze geleceği vurgulanmaktadır. Elbette ki, imtihan edilmiş olmanın güzel tarafı şükrün ve küfrün karşılığını görecek olmadadır. Aksi takdirde Allah'ı inkâr etmek ve­ya O'na ortak koşmak, emirlerine karşı gelmek ve yaratıklarına zul­metmek gibi suçların cezasız kalması, bunun yanında yaratana ve ya­ratılmışlara karşı görevlerini yerine getirenlerin mükâfatlandırılmaması, aklî ve vicdanî bakımdan haksızlık telakki edilirdi[772].

"Körle gören, inanıp iyi amellerde bulunanla kötülük yapan bir olmaz. Ne kadar az düşünüyorsunuz!" [773]

Hiç teslimiyet göste­renle suçlu günahkâr olanlar bir tutulur mu?[774].

"Size va'dedilen, kesinlikle doğrudur. Ceza mutlaka vuku bulacaktır." [775]

Burada sözü edilen va'd, yeniden yaratılış ve ebedî ha­yattır. "Din" ise, hesab sonucu amellerin mükâfat veya ceza ile karşılık görmesidir[776].Kur'an, bir yanda hayatın hayır ve şer[777] her türlü dünyevî imtihan şekliyle[778] insanı imtihan etmek için yaratıldığını vurgulayıp, bununla ilgili yükümlülükleri ortaya koyarken, bir taraf­tan da her vesilede bu imtihanın sonucuyla ilgili süreci ve manzarala­rı dikkate sunar. Ancak, Kur'an'ın iyilikler için zikrettiği mükâfatları, günahlar için öngördüğü cezaları nevi bakımından saymak istersek sa­yamayız[779]. Çünkü, Kur'an'da, gerek ahiretteki nimetlerden mahrum bırakılmayla ilgili, gerekse fizikî yönden cezalandırılma ile ilgili bir çok âyet vardır[780]. Ayrıca Allah'ın sıfatlarından biri de hesaba çeken muhasib anlamına gelen "hasîb" dir[781]. Bu bakım­dan, Kur'an'ın öngördüğü ceza ve mükâfatları tek tek sayma yerine, imtihanın vazgeçilmez bir unsuru olarak karşımıza çıkan ceza ve mü­kâfatı genel bir tasnife tabi tutup, Kur'an anlayışındaki yerini ortaya koymaya çalışacağız.

Kur'an'a baktığımızda, imtihan sürecinden geçecek olması dola­yısıyla teklife muhatab varlığın insanın karşı karşıya kalacağı cezala­rın, yüzü aşkın yerde "cezae" bu kelime aynı zamanda mükâ­fat yerine de kullanılmaktadır.-, dörtyüz doksan yerde "azab" , iki yerde "ricz" , yirmi yerde "el-ikâb"  veya "ikâb" , beş yerde "nekâl" , bir yerde "mihâl" , onu aşkın yerde "be's" , yedi- sekiz yerde "dîn” , bir yerde "suab" , "cehennem" , "nâr" , "cahim" , "hamîm" , "sa­ir" , "ğassâk" , "fitne" , "sakar" , "semûm" , "nekîr" , "ğıslîn" , "siccîn" , "hâviye" , "hüsran" , "dâru'l-bevâr" vb. kelimeler kulla­nılarak anlatıldığını görürüz. Mükâfatlar da, "ceza" , "ecr" , "sevâb" , "cennet" , "rahmet" , "ni'met" , "rızk" , "fevz" , "mülk" , "zılâl" , "uyun" vb. ke­limeler kullanılarak anlatılır.

Kur'an'dakî bu çerçevede değerlendirilebilecek âyetlere topluca baktığımızda ise ceza ve mükâfatı;

1- Dünyada ceza ve mükâfat;

2- Ahirette ceza ve mükâfat[782] olmak üzere iki ana kategoride sınıflamak mümkündür. Şimdi bu ceza ve mükâfat va'dinin çerçevesini ana hatlarıyla ortaya koymaya çalışalım:[783]

 

5.1. Dünyada Ceza ve Mükâfat

 

Kur'an'da öngörülen dünya ile ilgili ceza ve mükâfatları ödül, teşvik, uyarı ve helak olmak üzere sınıflandırmak mümkündür.

Allah, kendisine itaat eden için güçlükleri ortadan kaldıracağını[784], bir çıkış yolu ve rızık nasibedeceğini[785], düş­manlarına karşı yardımcı olacağını bildirmektedir[786]. Manevî tatminkârlık, mal ve çoluk çocuk huzuru ve mü'min olarak gösterilecek her çabanın ahirette karşılığının alına­cağı bilinci mü'minlerin dünya mükâfatları olarak değerlendirilebi­lir'[787]. Tezimizde "Allah'ın yardımı ve imtihan" başlığı altında yapılan değerlendirme kısmı da işin bu yönüne ışık tutacaktır. Ancak, somut değerlendirmeler olarak baktığımızda Kur'an'da dünyevî mükâfatlara göre cezaların daha net ifadelerle ve daha kapsamlı yer işgal ettiğini görürüz. Bu, mükâfatın azlığından değil, dünyada verilen cezalardan çokça bahsedişin sakındırma amacına yünelik oluşundan kaynaklan­maktadır. Kur'an'da "hedef dünya" olarak sunulan ahirete hazırlığa, bu yaklaşım daha fazla hizmet etmektedir. Ayrıca, Kur'an gözüyle ge­nel olarak bir değerlendirme yapıldığında, varlık âleminin hepsi zaten insan için bir nimet, dolayısıyla bir mükâfatttır.

Kur'an açısından cezaya gelince, Kur'an'da geçmiş ümmetlerin dünyada maruz kaldıkları bir çok ceza şekillerinden bahsedilir[788]. Bunları uyarı ve helak olmak üzere iki şekilde mütâlâ etmek müm­kündür. Uyarı azabına Yunus peygamberin kavmini örnek verebiliriz[789]. Ayrıca kişilere isabet eden bazı âfetleri de bu kategoriye alabiliriz[790]. Helâk azabı ise Nûh, Hûd, Salih ve Lût vb. peygamberlerin kavimlerinin gördüğü azaplardır[791]. Bahsedilen bu cezaları o kavmin hakettiği bir suçun Allah katındaki cezası olarak düşünebileceğimiz gibi;

"Biz bu­nu (maymunlasmış insanları), hadiseyi bizzat görenlere ve sonradan gelenlere bir ibret dersi, müttakiler için de bir öğüt vesilesi kıldık." [792]

"Onları, sonradan gelenlerin geçmişi ve bir ibret örneği kıl­dık." [793]âyetlerinde anlatıldığı gibi sonradan gelenlere ibret vesilesi olarak düşünmek de mümkündür. Bunlar, nihayet külli adaletin, numuneleri ve öne alınmış örnekleridir.[794] Belki de bir çok suç Allah tarafından cezaya dönüşmeden affedilmektedir.

"Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir. (Bununla beraber) Allah çoğunu affeder." [795]

Çünkü bu dünya asıl olarak imtihan yeridir, ahiret ise, amellere karşılık verilen ceza yurdudur.

Ayrıca Kur'an'da, belâ ve musîbet kabilinden mü'minlere isabet edeceği ifade edilen bir takım sıkıntıları illa da bir suçun karşılığı ola­rak düşünmemek gerekir, imtihanla ilgili kavramları açıklarken gör­düğümüz ve tezimizin ileriki bölümlerinde "şerle imtihan" başlığı al­tında işleyeceğimiz gibi, bu kabil sıkıntılar imtihanın bir gereğidir ve insanı terbiye ederek istenen yüceliğe kavuşturmayı hedefler. Bir çok delil içerisinden şu âyet bu durumu ifade etmek için yeterli olacaktır sanırım:

"Medine halkına ve onların çevresinde bulunan bedevi Arap­lara Allah'tır Resulünden geri kalmaları ve onun canından önce ken­di canlarını düşünmeleri yakışmaz. İşte onların Allah yolunda bir su­suzluğa, bir yorgunluğa ve bir açlığa duçar olmaları, kâfirleri öfkelen­direcek bir yere (ayak) basmaları ve düşmana karşı bir başarı kazanmaları, ancak bunların karşılığında kendilerine salih bir amel yazılmaşı içindir. Çünkü Allah iyilik yapanların mükâfatını zayi etmez." [796]

Bu genel sınıflama yanında Kur'an'da, îman etmiş oldukları hal­de bazı davranışları günah kapsamına giren mü'minlere tatbik edilmesi önerilen cezalardan bahsedildiğini de görürüz. Bunlar hukuk düzeni tarafından suçluya uygulanacak maddî ve manevî müeyyidelerdir. Mü'minlere dünyevî müeyyide olarak tatbik edilmesi Önerilen cezala­ra şunları örnek olarak verebiliriz:

"Allah ve Resulüne karşı savaşan­ların ve yeryüzünde (hak) düzeni bozmaya çalışanların cezası ancak ya (acımadan) öldürülmeleri, ya asılmaları, yahut el ve ayaklarının çaprazlama kesilmesi, yahut da bulundukları yerden sürülmeleridir. Bu onların dünyadaki rüsvaylığıdır. Onlar için ahirette de büyük azap vardır." [797]"Hırsızlık eden erkek ve kadının, yaptıklarına karşılık bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere ellerini kesin. Allah izzet ve hikmet sahibidir." [798]"İçinizden fuhuş yapan her iki tarafa ceza verin; eğer tevbe eder, uslanırlarsa artık onlara ceza ve­rip eziyet etmekten vazgeçin; çünkü Allah tövbeleri çok kabul eden ve çok esirgeyendir."[799]

 

5.2. Ahirette Ceza ve Mükâfat

 

Ceza ve mükâfat tam anlamıyla dünyada verilemez[800]. Her ne ka­dar haddi aşan bazı kavimler helak edilmişse de onların saçtığı fesat tohumları sürmektedir. Dolayısıyla bunların cezalarını çekmeleri ve ilâhî adaletin tecellisi için ahirette de cezalandırmak gerekir[801]. Hat­tâ, gerçek ceza ve mükâfat oradadır[802]. Allah, çeşitli vesilelerle bu sü­reç ile ilgili açıklamalar yaparak zihinleri taze tutmakta ve bir manza­ra halinde önündeki yolu insana takdim etmektedir.

Kur'ânî düşünce sisteminin en büyük özelliği ve hattâ yegane amacı, insan için ölüm sonrası bir hayatın var olduğunu işlemesi ve geçici olarak nitelediği dünya hayatının varlık olarak değil, sadece Allah'a kulluk yapılan bir imtihan mekânı olarak önem taşıdığını vurgulaması, dolayısıyla kişiyi ebedî hayata yönlendirmesidir. "Yevmü'l-ba's", "yevmü'l-hurûc", "yevmü'l-kıyâme", "yevmü'd-dîn", "yevmü'l-fasl", "yevmü'l-haşr”, "yevmü'l-cem", "yevmü'l-hisâb", "yevmü'l-vaîd”, "yevmü'l-hulûd", "dar", "dâru'l-karâr", "dâru'l-huld"  vb.   ifadelerle  anlatılan  ölüm  ötesi  bu  hayatın  genel  adı Kur'an dilinde "ahiret"tir. İlk inen sûrelerde Allah ve ahiret fikriy­le sorumluluk fikrinin bir arada işlenmiş olması[803] bu yönüyle il­ginçtir. Ahiret, Kur'an'da bir süreç olarak anlatılır[804], insanlar çe­şitli şekillerde haşrolunacaklardır[805]. Kur'an'da sûr'a birinci üfle­menin ardından, Allah'ın diledikleri müstesna (Cerâil, Mîkâil, Azâil)[806] bütün canlıların yok olacağı, Cebrail veya israfil tarafından gerçekleştirilecek[807] ikinci üfleme üzerine de ba's hadisesinin ger­çekleşeceği ve ölmüş bütün yaratıkların yeniden canlanarak[808] belli bir hedefe doğru koşuyormuş gibi[809], karşı koymadan hesap vermek üzere[810], rablerinin huzuruna çıkacakları[811] ve dirilişin, gerçeği görme ve amellerin kargılığını görme hikmetine bağlı olduğu [812]vurgulanır. O güne "Yevmü'l- ba's"[813] ve "Yevmü'l-hurüc"[814] ismi verilir. Artık orada herkesi yeterince meşgul edip, başkasına ayıra­cak vakit bırakmayacak meşgalesi vardır[815]. Bu safhada da kâfirler ve günahkar insanlar azap çekecek, yaklaşan kö­tü akıbetlerini endişe ile bekleyeceklerdir[816]. Suyutî, insanın ahirette yaşayacağı bu sorgulama sürecini çeşitli yönleriyle ele alır[817]. İnsanın buradaki hesabı belli kayıtlara dayandırılacaktır. Bu kaydı Kirâmen Kâtibin[818] melekleri tutmuştur ve tuttukları şeye, mahiyeti hakkında bir şey söylemek mümkün olmayan[819] "ki­tap"[820] ismi verilmekte bu da "amel def­teri"[821] olarak açıklanmaktadır.

Allah'ın sınırsız ilmine rağmen, hesap günündeki icraatını bu şe­kilde yürüteceğini vurgulaması, bütün sırların ortaya konulacağını, bir başka deyişle, her şeyin hesabının sorulacağını hissettirme sözkonusu olsa gerektir[822]. Bu hesabın sonucu terazinin ağır veya hafif gel­mesi şeklinde tasvir edilmiştir[823]. Mahiyeti bilinmeyen bu terazide[824] salih amelleri, ağır gelenler ebedî mutlu bir hayat (cennet), kötü amel­leri ağır gelenler ise kötü bir hayat (cehennem) yaşayacaklardır[825]. Kur'an'ın küllf anlamda mükâfat için ortaya koyduğu karşılığın genel adı "cennet", yine küllî anlamda ceza için ortaya koyduğu şeyin adı ise "cehennem"dir.

"Allah, mümin erkeklere ve mümin kadınlara, içinde ebedi kalmak üzere altından ırmaklar akan cennetler ve Adn cennetlerinde güzel meskenler vadetti. Allah'ın rızası ise hepsinden büyüktür. İşte büyük kurtuluş da budur.[826] Cennet ve Ce­hennemle ilgili Kur'an'da yer alan geniş tasvir ve anlatımlara girmeyi burada gerekli görmüyoruz[827].

Kur'an'ın değişik yerlerinde ve genelde âyetlerin sonunda küçük nüanslarla tekrar edilen "dönüşün Allah'a olacağı" şeklindeki ifade­ler, insana işlerin sonucunu çok düşünmesi gerektiği içeriğiyle anlatan çarpıcı Kur'an vurgulandır. Benzeri bir ifade olan "ve ilâllâhi tür-ceu'l-umûr"[828] 'da "umur" kelimesinin lâm-ı tarifli gel­mesi hiç bir bölümü dışarıda kalmadan bütün işleri içine aldığını gös­terir[829]. Dönüşün bu şekilde vurgulanışında ceza ve mükâfatın varlı­ğına bir vurgu ve hatırlatma vardır[830].

Netice olarak, ceza ve mükâfatın olmadığı yerde imtihandan sözetmek anlamsız ve gereksiz olacaktır[831]. Allah, hayatta çeşitli şeyler­le insanı imtihan ettiğine göre yaptığı amellere göre cezalandıracak veya mükafatlandıracaktır[832]. İnsan, hayatta yaşadığı müddetçe kira­lanmış bir işçi gibidir. İşçinin ücreti işi bittiğinde verildiği gibi, dünya hayatının karşılığı da ahirette alınacaktır[833]. Eğer hayata imtihan gö­züyle değil de, ölümle sona eren bir yaşam şekli olarak bakacak olur­sak, bu dünyada çeşitli sıkıntılara göğüs gererek iyi ve güzel şeyler ya­panla yapmayan arasında, çalışanla çalışmayan arasında, zulmedenle zulme uğrayan arasında bir fark kalmayacak, ayrıca ölüm, her türlü sıkıntıyla dolu acı veren bir olay haline gelecektir[834]. Allah'ın yarattı­ğı kulu üzerinde sonucu ceza ve mükâfat olan böyle bir tasarrufa gi­dişi hikmetinin gereğidir[835].

 

5.3. Ceza ve Mükâfat Allah'ın Adaleti Gereğidir

 

Allah, bu dünyayı günah işleyenle sevap işleyeni aynı kefede tut­mak için değil, imtihan sürecinden sonra herkese yaptığının "karşılığı­nı vererek adaleti yerine getirmek için yaratmıştır[836].

Yukarıda imtihan sürecini sebep ve sonuç aşamalarıyla ele aldığı­nı söylediğimiz Yûnus: 10/3-4. âyetlerden 4. âyette ceza ve mükâfat­tan sözeden kısmın ölçek[837], nasib, pay[838], adalet ve insaf anlamına gelen "kist" kelimesiyle vurgulanmış olması[839], bu ceza ve mükâfatın ne denli adalet ölçüleri içinde gerçekleşecek olduğunu gös­terir[840]. "Kist" kelimesinin diğer âyetlerdeki kullanımı da, bu keli­meyle burada ne denli hassas bir adalete vurgu yapılmak istendiğini anlamamıza yardımcı olmaktadır. Ölçü ve tartı gibi insanlar arasında hakça paylaşıma yardımcı olan aletlerde hassas olmanın gereği vurgulanırken[841], insanlar arasında verilecek hük­mün adaletli olması gereği anlatılırken[842] "kist" kelimesi kullanılmış; yapılan işin adaletle olduğu yine "kist" kelimesiyle anlatıldıktan sonra '''onlara zulmedilmez ifadesiyle" de bu­nun ne denli bir hakkaniyetle yapıldığı adaletin zıddı bir ifade kulla­nılarak ayrıca vurgulanmıştır[843]. Kur'an'da hakların tesliminin vasıta ve âletleri olarak "vezn", "mizân"[844] kelimelerinin kullanılmış olması da, bu işin ne derece ince bir ölçümle ve adaletle yapılacağını gösterir[845].

Cezada esas olan işlenen fiil ve verilecek karşılık arasında mâkul bir dengenin bulunmasıdır[846]. Ceza ve ölçüde misli ve dengini verme anlamına gelen "adl" kökünden türeyen adalet[847] de, hüküm verme­de adaletli olma ve hak  ile hükmetme anlamına gelir[848]. Kur'an'da "adl" kökünden türeyen kelimeler Allah'ın ahirette verece­ği ceza ve mükâfatı anlatmada kullanılmamış, dünyevî şeylerde adale­tin teminini anlatmada kullanılmıştır.

Kur'an'da suçların ancak misliyle cezalandırılacakları belirtilir[849]. Allah kulunu işlediği günahtan dolayı cezalandırır ve­ya affeder. Allah kulunu işlemediği günahtan ötürü cezalandırmaz, kulun işlediği farzları hesap eder, günahlarını da yazar[850]. Kul azap ve mutsuzluk şeklindeki cezayı mutlaka kendi fiiliyle hakeder[851]. Allah zulmetmeyeceği konusunda kullarına te­minat vermiştir[852]. Yani Allah, kendisini âdil olmakla tavsif etmiş, kendisinden zulmü nefy ve reddetmiştir[853]. Bazı âyetlerde görülen gü­nahlara kat kat cezanın verileceği meselesi ise[854] ilgili ayetler incelendiğinde görülecektir ki bu durum, günahlara ön ayak olan, bu konu­da liderlik yapan, veya konumları gereği insanlara örnek olmaları ge­rekirken kötü örnek olan kimseleri kapsar. Dolayısıyla bu kat kat ceza yine kendi fiillerinin gereğidir. Cezadaki adalet ve hakkaniyet ise günahsız azap olmayacağını, azabın mâsiyeti aşmayacağını, taatlerin de karşılıksız bırakılmayacağını ifade eder[855]. Allah'ın azabı adalet, mağfireti ise ihsanıdır[856]. Âdil-i mutlak ise O'dur.

Ancak, Kur'an'da mükâfatta denklik yoktur. Allah, dilediğini hak ettiğinden fazla mükâfatlandırabilir[857]. Bir kötülüğe kar­şı bir ceza verirken, iyiliğe karşı on misliyle karşılık vereceğini vadederek[858] mükâfatın, fazlından kullarına bir nimet olduğunu vurgula­mış olmaktadır[859].

Netice olarak, ileride bahsedileceği gibi Allah'ın vahiyle insana rehberliği, melekleriyle koruyup gözetlemesi ve istiğfar tavsiyesi ve yaşam devam ettiği müddetçe verdiği tevbe şansı; tüm bunlara ilâve­ten affı ve engin rahmetinden kullarını faydalandırmağının akabinde verilecek mükâfatın kat kat olması, ama cezanın sadece yapılanın karşılığı olarak takdiri, cezada adaletinin, mükâfatta da rahmetinin tecellisidir.[860]

 

C. KUR'AN'A GÖRE İNSANI İMTİHANIN ŞARTLARI

 

Kur'an'da, imtihanın olabilmesi için şu unsurlara gerek duyulur şeklinde bir açıklama göremeyiz. Ancak, imtihan olan varlıkta aranan veya ona yüklenen özelliklere ve o varlığın imtihan çerçevesinde ma­ruz kaldığı etkileşimlere baktığımızda bu unsurları genel olarak orta­ya çıkarabiliriz. Hatta diyebiliriz ki, bu unsurlardan bîrinin eksik ol­ması imtihanın istenen anlamda gerçekleşmesine engel olur, ya da imtihana muhatap varlıktan bu imtihan düşer. Bunları, akıl, irade, istitâat, vahiy, peygamber, kitap, nefis melek ve şeytan olarak ayrı ayrı ele alıp bu çerçevede değerlendirmeye çalışacağız.[861]

 

1. Akıl

 

Kur'an'a göre insanı insan yapan ve onun ilâhî sorumluluk altına girmesine sebep olan şey "aklı"dır[862]. İnsanın varlık içinde en ayrıcalık­lı yere oturuşu[863], emanetin ona yüklenilmesi[864] ve bu çer­çevede dînî emirlere muhatap oluşu sahip olduğu bu "akıl" sayesindedir.

Akıl, çeşitli yönleriyle ele alınarak tarif edilmiştir'[865]. Kur'an'da akıl isim olarak geçmez. İsim olarak kalb, fuâd, lübb vb. akıl yerine kullanılır. Kur'an'da aklın mahiyetinden değil, iman açısından gerek­liliğinden ve fonksiyonundan sözedilir[866].

Kur'an'da, teklîfî olan saha ile tevkîfî olan saha bizzat vahiy ta­rafından ayrılmış olup, teklifi" sahada en önemli "muhatap varlık’ ın insan olduğu vurgulanmıştır. "İşitici, görücü ve düşünücü akledici"[867]özelliklerinin kullanılması insanın bu farklılığını ortaya koymak içindir[868]. İnsan dışında sözkonusu edilen tüm varlıklar insanın bu konumunu ortaya koymada yardımcı unsur­lar olarak görülebilir. Kelâma ve Fıkıhcılar da teklifin ancak akıl sa­hiplerine yapılacağını söylemişlerdir[869]. Çünkü mükellefiyetin temeli akıl ve idrâk kabiliyetinin bulunmasına dayanır[870]. Kur'an'ın teklifte esas aldığı ve teklife illet kıldığı akıl, insanın "dünyasını idare etmesi­ni temin eden "akıl" dır[871]. Kulluk da, Kur'an buyruklarını anlayarak yapılabilecek bir görevdir. Akıl kullanılmadan bu görevi yapmak mümkün olamaz. Onun için peygamberimiz de, "üç kişiden kalem (sorumluluk) kaldırılmıştır; uyanıncaya kadar uyuyandan, buluğa erinceye kadar çocuktan ve aklî dengesine kavuşuncaya kadar deliden"[872] buyurmuştur. Bu sebeple insanın sorumluluğu dünyaya geli­şiyle değil, aklî gelişimini tamamlayıp buluğa erişiyle başlar[873].

Kur'an terminolojisinde akıl, bilgi edinmeye yarayan güç ve bu güç ile elde edilen bilgi şeklinde tarif edilmiştir[874]. Meselâ, Kur'an'a göre gökten yağmurun indirilmesi, onunla öldükten sonra arzın tek­rar hayata kavuşturulması, "aklını kullanan bir kavim için alınacak derslerin var olduğu'''[875] önemli bir olaydır. Kur'an'da ak­lın, bizzat zâtı itibarıyla zikredilmeyip, "akletme (taakkul)", "düşün­me (tefekkür tedebbür)", ''hatırlama (tezekkür)"[876] şeklinde insandaki tezahürleri yönüyle zikredilişi işin hep bu yönüne vurgu yapmak için­dir. Bu anlamda sadece "akl" kökünden türeyen şekliyle, biri geçmiş, diğerleri geniş zaman kipinde olmak üzere kırk sekiz yerde fiil olarak kullanılır[877]. Ayetlerdeki kullanım şekline bakıldığında aklın fonksi­yonunun görünenle görünmeyen, yaratılanla yaratıcı arasındaki ilişki­yi keşfetme, anlama gibi insanî yükümlülüğü ifadeye yönelik olduğu görülür. Bu durumda akıl, sadece duyuların algıladıklarını işleyen ve bu yolla bilgiye ulaşan bir yeti değildir[878]. Meselâ, Kur'an'da ahiret hayatının daha iyi olduğu ifade edilir, sonra "efelâ ta'hlûn" ibaresine yer verilir[879]. Allah'ın doğunun ve batının Rabbi olduğu ifade edildikten sonra yine bu mealde bir ifade yer alır[880]. Böylece aklı kullanarak doğru düşünmenin önemi üze­rine vurgu yapılır. Çünkü Kur'an'a göre akıl, inanca görüren vasıtadır.[881] Akıl hayır ve şerri, hidayet ve dalâleti birbirinden ayırır[882]. Vahiy, akla hitap eder ve vahyin bildirdiğinin anlaşılmasında asıl görev akla düşer[883]. Kur'an "... Ey inanan akıl sahipleri..."[884] ifadesiyle akıl ile îman arasındaki bu ilişkiyi ortaya koyar. Akıl, bütün meseleleri kavramada müstakil olmadığı gibi, bütün meseleleri de hal­ledecek durumda değildir[885]. Vahiy, aklın kullanım gücünü, işgal ala­nını artırır[886]. Akıl delâlette bulunur. Kendi idrak edemediğinin nü­büvvetle idrak edileceğini kabul edererek, körün rehberlerine, hasta­nın doktora teslimiyeti gibi insanı nübüvvete teslim eder[887]. Akılın, "gâibleri, ya'ni tasavvurî ve tasdiki meçhulleri vasıtalarla, mahsûsâtı müşahede ile idrak eden bir cevher"[888] olarak tarif edilişi bu sebeple­dir. Dolayısıyla, eşyadaki nizamı anlama gücüne sahip olan akla, aynı zamanda ilâhî hakikatları sezme, anlama ve onların üzerinde düşünüp yorum yapma görev ve yetkisi de verilmiştir[889]. Kur'an'ın bahsettiği akıl sezgiyi de kapsayıcı özellik taşır[890].

Kur'an'ın, olumsuz olarak "akletmeme, düşünmeme, hatırlama­ma"[891] şeklinde tasvir ettiği tavır, insanda var olduğu halde amaca uy­gun olarak fonksiyon icra etmeyen aklın ortaya koyduğu yönelim şek­lidir. Kur'an'da çoğu kez müşrikler akıllarını çalıştırmayıp, düşünme­yen tipler olarak vasıflandırılmışlardır[892]. Pek çok âyet, sapıtanların akıllarını kullanmayanlar olduğunu[893] ve aklını kullanmayanların Al­lah katında canlıların en kötüsü olduğunu haber verir[894].

"Sadece Kur'an'ın mesajını reddetmekle yetinmeyen, o mesajı getirene yok edici düşmanlığını ilan eden Ebû Cehil, aslında çok akıllı bir in­sandı. Ancak onun aklı Kur'an'ın istediği anlamda bağlantıları kuran, nefiste, âfakta, ve tarihte olup bitenleri gören, anlayan ve değerlendi­ren bir akıl değil, ufku, nefsin maddî ihtiyaçlarını ve kısır ve peşin arzularını tatmin etmekle sınırlanan ve o sınır içinde hesap kitap yapan ve dünyada hakimiyet kurmayı neredeyse yegane amaç sayan bir akıl­dı. Öyle bir akıl ki, enfüs, âfak ve tarihten yola çıkıp aşkın bağlantılar kuramıyor. Bilgide ulaştığı basamağı son basamak sayıyor. Doğruya ulaşamadığı için de her an farklı görüşler içine düşüp bir tarafa çekili­yor; düşünüyor, ölçüp biçiyor, ama yanlış sonuçlar çıkarıyor. Kendisi­ni âlem plânında öyle bir yere oturtuyor ki, o yer kendi yeri değil. Bu yolla sadece epistemik bir hata işlemekle kalmıyor, hem kendisine, hem de ilgili varlıklara zulüm ederek ahlâkı bir hata işliyor.''[895]. Yine gerçekte sağır ve dilsiz olmayan bir insana Kur'an'da sağır ve dilsiz denir. Şehâdete bakan yönüyle çok iyi duyabilen, görebilen insanların duymadıklarından, görmediklerinden bahsedilir[896]. Şu halde Kur'an, duyuların, aklın ve kalbin gayba müteveccih, ahlâkî alanla ilgili ikin­ci fonksiyonlarının olduğunu göstermektedir ki, Allah'ın, insanı sorumlu kılışının temelinde de onların bu özelliği yatar. Kur'an'a göre kalplerinde hastalık olanların, mühürlü olanların, gözleri perdeli olanların, ayrıca kulakları mühürlü olanların[897] anlayış kabiliyetleri, seziş yetenekleri, doğruyu, hakikati kav­rama istidatları kaybolmuştur. Dikkat edilirse bu çerçevede duyula­rın, aklın ve kalbin bir bütün olarak ulaşacağı bilgi, deneyle gözlemle elde edilen şehâdet alanında söz konusu olan bilgi değildir[898].

Sonuç olarak, Kur'an'da akıl kelimesinin daima olumlu sayılan bir faaliyet sahasının ifadesi için kullanıldığını, olumsuz, istenmeyen veya sakınılması gereken şey anlamına gelebilecek tarzda hiç kullanıl­madığını, bunun ötesinde aklını kullanmayanların kınandığını görü­yoruz. İnsanın sorumluluğunun sahip olduğu bu akıl ayrıcalığından dolayı olduğunu anlıyoruz. Ayrıca aklın Kur'an'da isim olarak hiçbir âyette yer almaması ve hep fiil olarak kullanılması onun dinamik bir kullanım alanının olduğunu gösteriyor.

"Allah'ın izni olmadan hiç kimse inanamaz. O, akıllarını kullanmayanları murdar (inkarcı) kı­lar[899]. âyetinde iman etmeyle akletme arasındaki dina­mik ilişkiyi görebiliyoruz. Zaten insandan istenen, bu özelliğini ilâhi kudretle ilişki için kullanma gayreti içinde olmasıdır. Bu noktada gös­tereceği gayret imtihan olan bir varlık olarak yüklendiği sorumluluk açısından çok önemlidir ve hatta imtihanı için nirengi noktasıdır. Do­layısıyla, sorumluluğu yüklenmenin temel esası olan akıl, sorumlulu­ğu gereği gibi yerine getirmenin de esas öğesi olmaktadır.[900]

 

2. İrade

 

İnsanın imtihana tâbi olabilmesinin temel şartlarından bir tanesi de "irade" yeteneğinin bulunmasıdır. Çünkü teklif ve sorumluluk bu vasfa haiz varlık için sökonusu olabilir[901]. İnsanın bu vasfı tesbit edil­meden hak-hukuktan, vazifeden, sorumluluktan; yaptıklarının netice­si olarak ceza ve mükâfattan sözetmek mümkün değildir[902].

"İrade", "seçmek, istemek, kastedmek[903], bir şeyi yapıp yapmama konusunda karar vererek onu gerçekleştirmeyi arzulamak" anlamları­na gelmektedir[904]. "irade"yi, bir davranışı tercih edip gerçekleştirme gücü veya bir fayda elde etme inancının ardından doğan eğilim ola­rak tarif edebiliriz[905]. Çünkü "irade", muhtelif aksiyonlar arasında bir seçim imkânı olduğu zaman belirir[906]. İki şeyden birini seçme konu­sunda bir yönelişi ifade eder. Bu durum aynı zamanda seçmeden ön­ce sahip olunan bir hürriyetin varlığını da gösterir[907].

Kur'an'da, "irade" kelimesinin fiili olan "emde" kelimesinin tü­revlerinin bir çok âyette insana izafe edilerek kullanıldığını görü­rüz[908]. Bu kullanımların fiil şeklinde geçmiş olması özellikle önemli­dir. Kur'an'da farklı kelimelerle söz konusu edilmiş olan insanın İra­de hürriyetine delil olabilecek bir çok fiil ve söylem bir tarafa, sade­ce bu fiilden türeyen ifadelerin insana izafesi insan iradesinin varolu­şuna delil olarak yeterlidir. Bunlardan sadece bir kaçını örnek olarak verelim:

"...Her kim, dünya nimetini isterse, kendisine ondan veririz; kim de ahiret sevabını isterse, ona da bundan veririz. Biz sükredenleri mükâfatlandıracağız[909]"

"Ve de ki: Hak Rabbinizdendir. Öyle ise dileyen îman etsin...[910]"

"...Dilediğinizi yapın! Kuşkusuz O yaptıklarınızı görmektedir[911].''

İn­sanın melek veya şeytandan farklılığı, bu çift kutupluluğu ve seçenek­ler kargısında insiyatif kullanabilme yeteneğinden dolayıdır[912]. Durum böyle olmasaydı insanın sorumlu bir varlık olarak nitelendirile­rek ondan bazı görevler istenmesi ve bunun akabinde yaptıklarına göre değerlendirmeye alınıp ceza veya mükâfat va'di hiç bir anlam ifade etmezdi.

Kur'an'ın insandan ısrarla istediklerinin en başında gelen iman bi­le, bilgi değil ama bilgi temellidir; yani, insanın görme ve işitme yete­neklerinin de yardımıyla anlama, akletme/düşünme kabiliyetini nefsî, âfâkî ve vahyî veriler ışığında[913] doğru şekilde kullanımına dayanan ve tercih sonucu oluşan gönülden, içten boyun eğerek, razı olarak tasdik etmek, onaylamaktır[914].

"Dinde zorlama yoktur. Artık doğrulukla eğri­lik birbirinden ayrılmıştır. O halde kim tâğutu reddedip Allah'a inanır­sa, kopmayan sağlam kulpa yapışmıştır. Allah işitir ve bilir[915]" âyeti insana verilen bu irade hürriyetinin açık ifadesidir[916]. Bu âyetin cihad âyetiyle neshedildiğini savunan görüşler itibara alınsa da[917]cizyeyi kabul edenin inancında hür bırakılacağı gerçeği, yine olması ge­reken irade hürriyetini gösterir. İmanın gereği olarak yapılması istenen ibâdet ve diğer tüm davranışlar ise ancak irade gücünün kullanılmasıy­la gerçekleştirilebilir. İmtihan da zaten ancak bu şekilde tahakkuk eder[918].

Kur'an'da her şeyi Allah'ın irade ettiğini bildiren âyetler[919] şayet Kur'an bütünlüğü göz önüne alınmadan tek yönlü olarak değerlendi­rilse insanın iradesinin varlığı konusunu izahta sıkıntı çekilmektedir. Hâlbuki bu tür âyetleri diğer bir çok âyetlerde olduğu gibi Allah'ın yüceliğini vurgulayan ve O'nu tanıtan ve pratiğe indirgenmeksizin îman edilmesi gereken âyetler olarak düşünmeli[920]; bu tür âyetlerde O'nun mükemmelliği karşısında insanın hiçliğini hissetttiren bir vur­gunun da var olduğu gözardı edilmemelidir[921]. Elmalılı'nın dediği gi­bi, insanlara bahşedilen bu irade vasfı Allah'ın "Rahim" ismi gereği­dir. O, Rahman oluşu sebebiyle çalışanla çalışmayanı ayırmak, ona göre ceza ve mükâfat vermek için onlara kendi iradesinden bir hisse vermiştir[922].

Yapılan tecrübî araştırmalar da iradeyi, diğer faaliyet şekillerinin bir neticesi gibi değil de, orijinal, hakiki gibi mülahaza edenlere hak veriyor[923]. Dolayısıyla irade, sadece psikolojik bir fonksiyon yahut meleke olmayıp, bilinçli bir seçme gücü olduğu için kişiyi davranış­larının sonucundan sorumlu hale getirir[924]. Eğer insanda irade ol­masaydı, bildiğini yapamaz, istediğine yönelemezdi. Bu durumda taştan topraktan farkı kalmaz, ot gibi biter ve yok olup giderdi. Mesleğini icra edemez, tarlasına ekin ekemez, ekmeğini pişiremez ve diğer ihtiyaçlarını gideremezdi. Kısaca hayvan gibi gelir, hayvan gi­bi giderdik.

     Netice olarak insan ne mecburi mutlak, ne faili mutlaktır[925]. Bi­lâkis bu iki unsur onda içiçedir. İradesi dışında bir takım şeylere mah­kumiyeti Allah'ın kudretini, bir kısım isteklerini yerine getirebilme özelliği de onun irade yetisini ortaya koyar[926]. Bu mesele ileride ele alacağımız "Hürriyet ve İmtihan" ve "Allah'ın Hidayeti, Saptırması ve İmtihan" konularıyla da ilişkili olduğu için daha detaylı açıklamayı o bölümlere bırakıyoruz.[927]

 

3. İstitâat (Güç ve Kabiliyet)

 

Mükellefiyetin şartlarından biri de istitâattır[928]. İstitâat, insanın bir şeyi yapma veya terketme gücüne denir[929]. İnsan, fiil sahibi bir varlık olduğuna göre, bu fiili yapma gücüne de sahip olması gerek­mektedir. Kur'an'da fiil kalıbında kırk iki yerde geçen istitâat kavra­mının kullanım alanına baktığımızda insanın nisbi bir istiraata sahip olduğunu görürüz[930]. Bunlardan bazılarında, insanın ilâhi emirleri ye­rine getirebilecek güçte olduğuna ve bunun için gayret göstermesi ge­rektiğine vurgu yapılmış, bazılarında da onun her işi yapma gücünün bulunmadığına dikkat çekilmiştir.

"Güç Yetirilemeyecek Şeyle Teklif Yoktur" başlığı altında verdiği­miz örnekler bir yönüyle de teklifi yüklenecek gücün İnsanda olması gerektiğini gösteren örneklerdir. Ayrıca mükellefde din ve hukukun muhatabı olması için ehliyet şartının aranması da sahip olunması ge­reken gücün yeterliliği ile ilgilidir[931].

Cebriyye dışında kalan tüm İslâm âlimleri fiili gerçekleştirecek istitâatin insanda varolduğunda ittifak etmişlerdir. Tartışılan mesele, bu istitâatın fiilden önce mi yoksa fiille beraber mi var olduğudur[932]. Bi­zi bu meselenin ayrıntılı tartışmaları ilgilendirmemektedir. Önemli olan bir şekilde istitaatın varlığının kabul edilmiş olmasıdır. Çünkü insanın imtihanı ancak sahibi olduğu bu güç sayesinde anlam kazana­cak, var olan bu gücü iyi ya da kötü yönde kullanımından dolayı mü­kâfat veya ceza görecektir[933].

 

4. Vahiy

 

İmtihanın olabilmesi için gerekli olan unsurlardan birini de vahiy olarak ele aldık. Aslında işin bu yönüne peygamber veya kitap da dene­bilirdi. Çünkü bunlardan hepsi insanın sorumluluk yüklenmesi için ge­rekli görülen şeyin en önemli tarafını ilgilendirmektedir veya bu anlam­da tümünü ifade etmektedir. Daha müşahhas hale getirmek için kitap ve peygamber konularını müteakip başlıklarda ayrıca ele alacağız. İnsanlık tarihinin Cenâb-ı Allah ile iletişimini ifadede[934] daha kapsamlı muhte­vaya sahip oluşu, peygamber ve kitabın ancak onunla anlam kazanması dolayısıyla daha genel anlamda vahiy ile konuya başlangıç yaptık.

Vahiy, insanın yeryüzüne inmesiyle kendisine eşlik eden ilâhî reh­berin adıdır. İnsanlık tarihinin vazgeçilmez rehberi olarak her dönem­de ona eşlik etmiştir[935]. Vahiy, ilâhî bilginin insana en emin ve en sadık aktarım tarzıdır[936]. Vahiy, bilgi ve hidayet şekillerinden Allah'ın kullarına bildirmek istediği şeyleri beşerin alışık olmadığı gizemli bir yolla seçtiği kullarına iletmesidir[937]. Kur'an'da, insanın cennetten kovularak yeryüzünde yaşama serüveninin başlamasını anlatan ayetler içinde yeryüzüne inişle birlikte; kendisine Allah'tan gelecek bir hidayetten sözedilmesi[938], Allah tarafından kendisine doğruyu bulma konusunda bir kısım araçlarla yardımcı olunacağını da gösterir. Nitekim Bakara: 2/38'de geçen "hüden" kelimesi nebiler, rasüller ve onların ge­rdikleri vahiy olarak açıklanmıştır[939]. Zaten hemen sonra gelen ayen, küfreden ve yalanlayanların cehennem ashabı olduklarını bildiri­de[940] bu anlamı kuvvetlendirmektedir[941].

"Ona iki yolu (doğru ve eğriyi) göstemedik mi?[942]" ifadesi de insana İlah tarafından sunulan tercihlerin varlığını gösterir. Ayette geçen necd", etrafından yüksek olan tepe, tümsek[943] veya tepeyi aşan yol[944] anlamına gelir. Demek ki biri şerre, diğeri hayra giden iki yol insana gösterilmiştir[945]. Burada ilginç olan hayrı da şerri de ifade eden bu tepeye yönlendirme ifadesi olarak anlam farklılığını gözetmeden müsbet anlamda yol gösterme için kullanılan "hidayet" fümesinin kullanılmış olmasıdır. Bu kullanım hayra yönelmek ge­çtiğine dair bir mesajı içermektedir[946]. Ayrıca Allah'ın sıfatlarından biri de "kurtuluş yolunu gösteren" anlamına gelen "hadi"dir[947].Kur'an, insanın adı bile anılmazken basit bir karışımdan (emşâc) safha safha arındırılarak hayata hazırlanışını ve semi' ve basîr özellikle­riyle hür bir varlık olduğunu, bu konumuyla imtihana tabi tutulacağı[948] dile getirdikten sonra "Şüphesiz biz ona (doğru) yolu gösterdik..." ifadesini kullanır. Bu, insanın hidayete yönlendirildiğini gösterir.

Kur'an'a göre vahiy insanları uyan aracıdır.

"De ki: Ben, sadece, vahiy ile sizi ikaz ediyorum. Fakat, sağır olanlar, ikaz edildikleri zaman bu çağrıyı duymazlar[949]."

Onun rehberliğine vahyedilen peygamber dahil herkesin uyması gerekir[950].

Netice olarak vahiy, Allah Teâlâ ile kullan arasında tek iletişim aracı olduğundan tevhidi, ahireti ve dünyevî görevlerimizi öğrenece­ğimiz tek kaynaktır. Bu bakımdan imtihan şartlarının en Önemli un­surlarından biridir.[951]

 

5. Peygamber

 

Allah Teâlâ'dan gelen vahyi insanlara aktaran tek kaynak, O'nunla iletişim kurabilen özel seçilmiş kullar olan peygamberlerdir. Kur'an'da başka varlıklara da vahyedildiğinden sözedilmiştir[952]. An­cak burada sözkonusu ettiğimiz, insanlara imtihanları süresince reh­ber olacak ilâhî emirleri muhtevi vahiydir. Bu vahyin taşıyıcısı ancak peygamberlerdir.

Kur'an-ı Kerim'de baştan sona peygamberlerin sunuluş şekli, me­saj taşıyıcılık görevi, insanlara örnek olarak sunuluşları ve tarihî ger­çeklik olarak insanları yönlendirmedeki etkileri onların veya sahip ol­dukları vahiy alma misyonunun insanın imtihanında oynadığı müsbet etkiyi net bir şekilde gösterir. Zaten onların Kur'an'da geçen "resul" ve "nebî" isimleri yanında diğer vasıfları "beşîr", "nezir" ve "müzekkir"dir[953]. Bu vasıflar, onların müjdeleyici, korkutucu ve öğüt verici özelliklerini dile getirerek insanlara yaptıkları rehberliği ortaya koyar. Peygamberlerin insanlar arasından seçilmiş olmalarının espirisi de bu rehberliğin sözden öteye fiilî olarak da yapılması içindir. Çünkü on­lar bir tarafta Allah'ı, insanın vazife ve mesuliyetlerini, yaratılış gaye ve neticelerini tanıtırken, diğer taraftan insanlara bu görevlerin nasıl ifa edileceği konusunda örnek olmuşlardır[954]. Onun için, Hz. Adem'den Hz. Muhammed'e uzanan va­hiy tarihi, aslında bir ikna tarihidir. Gönderilen her resul ve nebî, inınları hak ve hakikate ulaştırmak için çok kere bir yalvarış ve yakarış psikolojisi sergileyen birer ikna muallimidir[955].

Risâlet, insan ile müteâl âlem arasında bir köprü olup, insanlık için ortak ve evrensel bir tecrübe olagelmiştir. Allah, İnsanlara doğrudan doğruya verilmiş olan fıtrî düzen ve akıl yeteneği ile yetinmemiş; beşerî sorumluluğu, bu zatî avantajların dışında oluşan haricî, yani ebevî şartlara da raptetmiştir.

"Muhakkak ki seti doğru bir yola rehberlik ediyorsun[956]" âyetinde peygamberin hidayete vesile olması ve ona daveti sebebiyle hidayet peygambere nisbet edilmiştir[957]. Nübüvvet, aklın ve duyuların algılayamadığı sahaya kapı açan bir göz mesabasindedir[958]. Kur'anda yirmi küsur peygamberin adı geçtiği halde, Allah, bir çok peygamber gönderdiğini haber veriyor[959]. Kur'an'a göre her kavmin bir rehberi vardır[960].

"Biz seni müjdeleyîci ve uyarıcı olarak hak ile gönderdik. Her illet için mutlaka bir uyarıcı (peygamber) bulunmuştur[961]."

"Andolsun ki biz, "Allah'a kulluk edin ve Tâğut'tan sakının" ye (emretmeleri için) her ümmete bir peygamber gönderdik. Allah, dardan bir kısmını doğru yola iletti. Onlardan bir kısmı da sapıklığı hak ettiler. Yeryüzünde gezin de görün, inkâr edenlerin sonu nasıl ol­uştur[962]"

âyetleri de her ümmete peygamberlerle rehberlik yapıldığını açıkça ifade ediyor. Peygamberlerin yaptığı bu rehberlikle Allah, insanın mazeret bulma ihtimalini de ortadan kaldırmış oluyor[963]. Âyet-i kerîmede bu açıkça dile getiriliyor:

"(Yerine göre) müjdeleyici ve sakındıncı olarak peygamber gönderdik ki insanların peygamberlerden sonra Allah'a karşı bir bahaneleri olmasın! Allah izzet ve hikmet sahibidir[964]"

Kur'an'da sorumluluğun bedeli ceza ve mükâfat da peygamberin gönderilmesine bağlanmıştır.

"... Biz, bir peygamber göndermedikçe kimseye azap edecek değiliz[965]."

"Size, içinizden Rabbinizin âyetlerini okuyan ve bugüne kavuşacağınızı ihtar eden peygamberler gelmedi mi?[966]" şeklinde soru soracaklarının haber ve­rilişi, bu rehberliğin dünyada mutlaka yapılmış olma şartını dile getirir. Yani, peygamberin gönderilmesiyle birlikte hidayet ve dalâlet yolu teb­liğ edilmiş olur[967]. Çünkü ceza ve mükâfat elçinin getirdiği mesaja gö­re belirlenecek, bu mesaj ilgili kişilerin lehinde veya aleyhinde bir delil olarak kullanılacaktır[968]. Onun için, her ne kadar Mâturîdî ve Mu'tezile vahyî bilginin ulaşmadığı şahsı Allah'a iman noktasında sorumlu görmüşlerse de, Eş'arîler bu konuda da sorumlu görmemişlerdir[969].

Al-i İmrân: 3/164. âyete göre peygamberlerin yüklendiği bu mis­yon, imtihan sürecini müsbet yönde etkileyen Allah'ın bir lutfudur. Çünkü, peygamber tarafından yapılan davet, davete icabet eden için hidayet sayılır[970]. Bütün bunlardan anlaşılıyor ki Allah, imtihan saha­sına bıraktığı kullarını rehbersiz bırakmamış, rehbersiz azap etmeye­ceğini bizzat beyan etmiştir. Böylece peygamberlerin, imtihanın önemli şartlarından biri olduğu anlaşılmış olmaktadır.[971]

 

6. Kitap

 

Kitap derken burada, peygamberler aracılığı ile insanlara intikal eden vahyin somutlaşmış şeklini kasdediyoruz[972]. Çünkü, vahyin ke­sildiği ve peygamberin insanlar arasında yaşamadığı ve özellikle pey­gamberliğin sona erdiği peygamberimizden sonraki dönemlerde in­sanlara rehber olacak tek ilâhî kaynak kitaptır.

Kur'an-ı Kerîm'de hem geçmiş peygamberlere vahyedilen metinler için, hem de Kur'an'ın bir kısmı ve tamamı için kitap ifadesi kullanılniştir.

"(Rasûlüm!) O, sana Kitab'ı hak ve önceki kitapları tasdik edici alarak tedricen indirmiş; daha önce de, İnsanlara doğru yolu göstermek izere Tevrat ile İncil'i ve Furkan'ı indirmiştir[973]."

"Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur'an'ın indirildiği aydır[974]..." âyetlerinde görüldüğü gibi, Kur'an'da Tevrat, İncil ve Kur'an ismi zikredildikten hemen sonra bunların insanlar için hidayet rehberi olduğu açıkça beyan edilmiştir[975]. Ayrıca, zaman zaman bunların ismi yerine sadece "kitap" kelimesi zikredilerek yine insanları hidayete erdirici özelliği dile getirilmiş[976], bununla insanın imtihanında ilâhî vahyi içeren kitapların rehberliğine vurgu yapılmıştır.

Aslında imtihan şartı olarak vahiy konusunda söylediğimiz her şey burada da geçerlidir. Burada kitaptan kasıt zaten içeriği vahiy olan sey­ir. Yukarıda belirttiğimiz gibi, bunları ayrı ayrı ele alışımızın sebebi, hem daha müşahhas hale getirmek, hem de Kur'an'da da farklı farklı adelerle dile getirilmiş olmasındandır. Neticede bunlar, fıtri kabiliyetler yanında imtihan şartlarını tamamlayan önemli unsurlardır.[977]

 

7. Nefis (Hevâ)

 

Kur'an'da nefs kavramının çok farklı anlamlar için kullanıldığını[978] biliyoruz. Biz burada, nefsin ahlâkî sıfatlarından biri olan[979] ve şer'i örfte kullanılan şekli olan, şehvet ve gazabın temeli nefsânî kuvvetten[980] bahsediyoruz. Bu anlamda nefs Kur'an'da, günaha temayülün ve dünyaya ait isteklerin odak noktası olarak değerlendirilir[981].

Nefis, bu özelliğinden dolayıdır ki insanı meleklerden ayırır ve ona sorumluluk yüklenecek varlık donanımını sağlamış olur. İnsan bunu doğuştan getirir.

Kur'an, insanın yapısında mevcut olan bu nefsi, ''aşırı şekilde kö­tülüğü emreden[982]" kişiyi günaha yöneltmek için fısıltı­lar halinde sürekli telkinde bulunan[983] özel­likleriyle tanımlar. Nefsin, dînen uygun olmayan şeye arzularını tat­min için meyletmesi olayına "hevâ"[984] diyoruz. "Hevâ" ve türevleri Kur'an'da otuzdokuz defa geçer[985]. Bizzat hevâ kelimesinin kendi­sinde ve onun türevlerinde, ölüm, yıkım, yokluk ve boşluk, uçurum vb. negatif içeriği yoğun olan anlamlar vardır[986]. Bazı âyetlerde he­vâ, ilmin zıddı olarak sunulurken[987], Kasas: 28/50. âyette hidayetsizlik, Şûra: 42/15. âyette istikametsizlik, Muhammed: 47/14. âyette ;

"Rabbinden bir delil üzere olan kimse..." ifadesinin delaletiyle huccetsizlik anlamlarını göstermekte, böylece Allah'a kesin baş kaldıranın adım adım oluşan aşamaları belirlenmektedir. Kur'an'da, insanın bu yönü hevânın biraz daha hafif dozunu ifade eden "arzu", "iştiha" anlamına gelen "şehvet"[988] kelimesiyle de vurgulanır[989]. Görüldüğü gibi hevâ, insan ruhunun şehvetlerinden ve hayvanı iştahadan doğan insanın doğal eğilimi olmaktadır[990]. Bu eğilim, kontrol altına alınmadığında kişinin ilâhı noktasına taşınabi­leceği Kur'an tarafından "Kötü duygularını kendisine tanrı edinen kimseyi gördün mü?[991].." şeklinde ifade edilerek tehli­kenin boyutu ortaya konuyor. Dolayısıyla Kur'an, İnsanda potansiyel olarak mevcut olan bu yapıya menfî yönde yönlendirici bir etken ola­rak bakar[992]. Benliğimizdeki bu kötü potansiyelin insana telkinine Kur'an'dan somut örnekler de verebiliriz. Hz. Adem'in oğlunun kardeşini öldür­mesi ;

"Nihayet nefsi onu, kardeşini öldürmeye itti ve onu öldürdü[993]...''

bu anlamda tam da yerine oturan bir örnektir. Nefisde gizli bu kötü potansiyelin bir başka tezahürünü mîkata çıkışında Mûsa (a.s)'ın yanında bulunan yetmiş kişide gözleyebiliriz. Meydana gelen olayın Mûsâ (a.s)'ın dilinden imtihan olarak vurgulanışı[994] ise bize, benliğimizdeki bu yapı ile imtihan oluşumuz arasında ne denli ilgi olduğunu net bir şekilde ortaya koyar. A'raf: 7/155. âyette anlat­ılan bu çıkışın Samirî'nin altından yaptığı buzağıya tapma olayından sonra tövbe için çıkılan ikinci mîkat olduğu anlaşılıyor[995]. Beraberindekiler Mûsâ (a.s)'ın Allah ile olan konuşmalarını duyup, nefislerine hakim olamıyarak kendilerini onunla kıyaslayıp,

"Biz de senin gibi Allah'ı açıkça görmek istiyoruz, aksi halde inanmayız[996]" diyorlar.

Hâlbuki Allah onlara sesini duyurarak onları imtihan ediyor [997]. Nefislerine uyup Allah'ı açıktan görmek istemeleri dolayısıyla da onları cezalandırıyor[998]. Yine müslümanlar Uhud harbinde hezimete uğradıklarında şaşırarak "bu nasıl oluyor"[999] demişlerdi. Allah buna cevap olarak aynı âyette bunun, kendi nefislerinden kaynaklandığını  bildiriyor.

Kur'an, insanda potansiyel halinde varolan bu nefsin eğitilebileceğini de ortaya koyar. Onun için bu anlamdaki nefsin ikisi sakıncalı ve diğerleri tasvip görücü nitelikte altı aşamasını Kur'an'da görmemiz mümkündür[1000]. Kur'an, emir ve yasaklara aldırmayan, bedenî hazlara meyyal, lezzet ve şehvet emreden, kalbi süfli yöne çeken kuvvete "Nefsi Emmâre"[1001] der ki, bu nefis, eğitilmemiş ham bir nefistir[1002]. İnsanı tümüyle tahakkümü altına alarak kötülüğe yönlendirir. Kur'ânî bakış açısından yine kötülüğe meylettirici, ancak hiç değilse yanlış bir fiilden sonra kendini kınama noktasına gelmiş nefis "Nefsi Levvâme"dır[1003]. "Nefsi Levvâme", nefsi bedenin arzu ve istek­lerine meylettirip, kalbi kötü ahlâkın kaynağı olan süflî şeylere yönlerdirir[1004]. Bu iki aşama, insanı ebedî dünyası adına tehlikeye sürükler[1005]. Kendi yapısı üzerine terkedilirse sahibini zulüm ve azgınlık yollarına götürebilir[1006].

Kur'an, insanın karşısına çıkan dış etkileri de kabul etmekle bir­likte vurguyu içten kaynaklanan bu potansiyele yapmaktadır. Çünkü şeytanı üreten veya ona fırsat veren insanın bu yönü yani hevâsıdır. Buna rağmen Kur'an bu noktada ilke olarak insana güvenir. Çünkü o, insanın doğru ile yanlışı ayırabilme yeteneğini tanır.

"... Nefse ve ona bir takım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene ye­min ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir[1007]."

İnsanın imti­han ediliş anlayışını bu ince yapı üzerine inşa eder. Birtakım şeylere meylin insanın yapısında var olduğunu inkâr etmez[1008]. Önemli olanın bunların dengede tutulması ve meşru zeminde kulla­nılması olduğu kanaatına vardırır. Dünyadaki yaşamın sürdürülebil­mesi nefsin meşru zeminde işletilmesiyle de ilgilidir. Onu tümüyle körletmek insanı yaşam için gerekli olan çabadan yoksun bırakır ve hatta yaşamı tümüyle durdurur. Onun İçin, Kur'an açısından baktığı­mızda nefsin bu özelliklerinin tümüyle öldürülmesinden değil, "'tezki­yesinden'''' sözedebiliriz.

"Kendini kötülüklerden arındıran felaha erer[1009]"

"...Kim günahlardan temizlenip arınırsa kendi lehine olarak arınır. Hepinizin dönüşü Allah'adır[1010]."

"O halde gücünüz yettiğince Allah'a isyandan kaçının. Dinleyin, itaat edin, ken­di iyiliğinize olarak harcayın. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa iş­te onlar kurtuluşa erenlerdir[1011]." itikadı ve ona bağlı olarak ibâdet, ameli satıh ve ahlâkî hükümlerin tümü nefsi arındırma araçlarıdır[1012]. Kendini arındırıp, yukarıdaki iki sakıncalı merhaleyi aştıktan sonra elde edilen nefse, iyi ve kötüyü birbirinden tam olarak ayırt etmeye başlayan, ahlâkî ilkelere uygun bir davranış sistemi geliştiren nefis anlamında "Nefsi Mülkime" denilir[1013]. Bununda ötesinde doyuma erişmiş[1014], kötülüklerden bütünüyle arınmış ve ahlâkî olgunluğunu tamamlayıp oturaklaşmış nefse ise "Nefsi Mutmainne" denilmektedir[1015]. Bundan sonraki basamaklar nefsin "râdıye" ve "mardıye"[1016] aşamalardır ki, ulaşılacak en mükemmel noktalardır.

Kur'an açısından yukarıda ortaya koyduğumuz bu çift kutupluluk, insanın imtihana ne denli elverişli yaratıldığını gösterirken, olumsuz yönde ona telkinde bulunan sahip olduğu nefis de imtihana etki eden anlam kazandıran çok önemli bir unsur olarak ortaya çıkmış olmaktadır. Hatta bu, imtihan sürecinde öylesine önemli bir yöndür ki, yok farzedilse imtihan ortadan kalkar. Netice olarak insan nefsi, bulanık arzu ve heveslerinden temizlendiği oranda görevini ifâ etmiş olur. Aksi halde, kural tanımaz yapısı üzerine bırakıldığı sürece hem dünyasını ve hem de ebedî hayatını karartır.[1017]

 

8. Melek

 

Kur'an ve hadislerde meleklerle ilgili verilen bilgilerin tümünü bir anda düşündüğümüzde meleklerin insanı hayır/iyilik yönünde tetikleme özelliklerinin var olduğunu anlarız. Onların kendilerine özgü yapı ve görevleriyle varlık âleminde bulunmaları bile insana örneklik teşkil etmesi açısından imtihan sürecine etki eden varlıklar olarak düşünmemize yeter.

Kur'an, insan için koruyucu ve denetleyici meleklerin olduğunu bildirir[1018]. Bu melekler, gece gündüz değişerek insanı kötülüklerden alıkoyarlar. Bu arada kulun yapmış olduğu her davranışı da kayda alırlar[1019]. Peygamberimizin ifadesine göre insanın etrafında dolaşan bu meleklerin insana iyiliği telkini de sözkonusudur. "Şeytanın insana vesvesesi ve meleğin de insana ilhamı sözkonusudur. Şeytan kötülüğe ve hakkı yalanlamaya çağırır. Melek ise iyiliğe ve hakkı tasdike davet eder. Kendisinde hakka çağıran bir his duyan kimse onun melekten olduğunu bilsin ve Allah'a hamdetsin. Şeytanın vesvesesini hisseden kimse ise ondan Allah'a sığınsın"[1020].

Kur'an'da meleklerin sözleri olarak dile getirilen

"Biz dünya ha­yatında da, ahirette de sizin dostlarınızız[1021]" ifâdesin­den, başta ibâdetler olmak üzere insanın aklına düşen her iyiliğin me­leklerden kaynaklandığını düşünebiliriz[1022]. Bu durumda insanı ilâhî kurallar çerçevesinde hareket etmeye teşvik eden bir veya daha fazla meleğin olduğunu düşünmemizde bir beis yoktur[1023]. İleride daha de­taylı durulacağı gibi bir kısım âyetlerde meleklerin insanları korudu­ğundan ve yardım ettiğinden de sözedilmektedir[1024]. Bu, şartları yine insan tarafından uygun hale getirildiği takdirde insanın şeytanın tesi­rinden uzaklaşarak meleklerin koruma ve gözetimi altına girmesi de­mektir. Bu durum, dolaylı da olsa meleğin insana iyiliğe giden yolda katkısı anlamına gelir.

Netice olarak hayır ve şerre yönelebilme potansiyel yapısıyla çift kutuplu olan insanın bu yapısına uygun gelecek şekilde melek tarafın­dan hayra, az sonra göreceğimiz gibi şeytan tarafından da şerre yön­lendirilmeye çalışıldığını anlıyoruz.[1025]

 

9. Şeytan

 

İnsan için imtihan ortamının oluşmasında önemli rol oynayan et­kenlerden birisi de şeytandır.

Kur'an'a baktığımızda, şeytanın, lâtif varlıklar içinde sadece şer­re hizmet etme özelliği ile kendine özgü yeri olan bir varlık olduğunu görürüz[1026]. Zaten konumuzu ilgilendiren yönü, onun bu statüsünün insanın imtihanı açısından son derece önem arzetmesidir. Çünkü o, bu yapısıyla kendi dünyasında yaşayan bir varlık olarak kalmamakta, nânevi varlıklar içerisindeki konumundan Hz. Adem'e insana secde edilişiyle ayrılışı ve sonuçta insana etki etmek üzere görev isteme veya görevlendirilme süreci bir arada düşünüldüğünde bu yapıya, özel­ikle insana etki etme gibi bir görevi üstlenmek üzere Allah tarafından kavuşturulduğu veya hazırlandığı izlenimi doğmaktadır. Başka bir ifade ile şeytan, Allah'ın Hz. Adem'e insana secde emri ile bu şerrî yapı­ma kavuşmuş[1027] onun insanın dünyaya inişiyle birlikte bu misyonunu insanı etkileme amacına yönelik kullanma konusunda kendi isteğiyle Allah'tan izin istemiş ve almış[1028], öylece de insanın imtihanı şartlarını tamamlamada önemli bir konum elde etmiştir[1029]. "Halbuki şeytanın onlar üzerinde hiçbir nüfuzu yoktu. Ancak ahirete inananı, şüphe içinde kalandan ayırdedip bilelim diye (ona bu fırsatı verdik). Rabbin gerçekten her şeyi koruyandır[1030]."

" (Allah, şeytanın böyle yapmasına müsaade eder ki) kalplerinde hastalık olanlar ve kalpleri katılaşanlar için, şeytanın kattğı şeyi bir deneme (vesilesi) yapsın. Zalimler, gerçekten (haktan) ol­ukça uzak bir ayrılık içindedirler," Hac: 22/53 âyetleri, insanın imtihanında şeytan unsurunun önemli, fakat menfî bir yönü olduğunu ifade eder[1031].

Mecazi bir kullanım şekliyle de olsa[1032], Kur'an âyetlerinde şeytanın birtek olmadığından, başka varlıkların da şeytanlaşmış olabileceklerin­in sözediliş[1033] ve âlimlerimizin bu çerçevedeki yorumları[1034] şeytanın imtihandaki konumuna zarar vermediği gibi, imtihan sürecinde teker teker saymakla bitiremeyeceğimiz insanın maruz kaldığı etkileşim sahasını genişleterek bu formun tamamlanmasına sadece katkıda bulunur.

İnsana kötülüğü, hayasızlığı ve Allah hakkında insana bilmediği şeyleri söylemeyi emretme çabası[1035] , insan­ları fakir düşmekle korkutarak yapacakları iyiliğe mantıksal engeller koyma gayreti[1036], içki, kumar gibi kötü şeylere teşviki ve süslü göstermesi[1037], uzun yaşayacakları telkinini vere­rek ulaşılamayacak emellerle gönülleri süslemesi[1038], ibadete mâni olarak, Allah'ı hatırlamaktan alıkoyması[1039], insanlar arasına kin sokarak [1040]kavga döğüş ve cinayetlere sebebiyet verme arzusu[1041], imansız kalplere musallat oluşu[1042]; kısaca, insana boş kuruntu telkini ve Allah'ın yarattıklarında yapısal bozukluğa sebep oluşu[1043], şeytanın etkileyici yönü konusunda Kur'an'ın dile getir­diği bir kısım örneklerdir.

Şeytanın tek yönlü etkileyici bir güç olduğu imajını da ortadan kaldırmak için Allah Kur'an'da, şeytan konusunda insanları sık sık uyarır. Hz. Âdem ve eşinin cennette şeytan tarafından kandırılma ola­yı[1044], insanın dünyaya gönderiliş serüvenini anlattığı kadar, insana şeytanın tehlikeli yönü konusunda uyarı özelliğini de içinde saklar[1045]. Hatta, Kur'an'da şeytanın konu edildiği bir çok kıssanın varlık sebeplerinden biri zaten şeytana karşı uyarma amacını taşır[1046]. Şeytanın inanç' ve davranışlar konusunda[1047] insanın düşmanı olduğu­nu açıkça beyan[1048], izini takip etmeme konu­sundaki tehdit içerikli uyarılar[1049], vesvese ve telkinlerine karşı uyanık olma tavsiyesi [1050]vb. , inan­cında samimi olanlara zarar veremeyeceği teminatı[1051] ve en güvenilir sığmak olarak Allah'ı göstermesi[1052] Kur'an'ın insana sunduğu uyarı örneklerinden bazılarıdır. Bütün bun­ların temelinde ise, şeytanın Adem'i, yani insan soyunun yeryüzüne halife olmasını kıskanması yatar.

Mutlak irade sahibinin sadece Allah olduğunu bilişimiz, şeytanın Allah tarafmdan insanın imtihanı çerçevesinde konuşlandırıldığını an­lamamız ve ondan korunma konusunda yapılan uyarılar "... şeytanın onlar üzerinde mutlak nüfuzu yoktu[1053]..." şeklindeki açık Kur'an ifadesi, şeytanın insanı etkileme noktasındaki gücünün mutlak olmadığını zaten ortaya koyar[1054]. Onun etkisinin insanda nötr olarak sulunan ve gelecek kötü telkinlere karşı koruma altına alınmayan kö­tü yönleri ortaya çıkarmaya yönelik olduğu, bu yönde insana teşvikte, telkinde, tezyinde ve hatırlatmada bulunduğu anlaşılmaktadır. O, bu yönleriyle imtihanın nefis tarafında yer alan önemli bir unsurunu teşkil ve temsil eder.[1055]

 

D. KUR'AN'DA İMTİHANIN MÜŞKİLLERİ

 

Kur'an, hayata bakış felsefesi gözönünde bulundurularak bir bütünlük içerisinde ele alınmaz, ayrı ayrı pasajlar halinde lafızlardan hareketle ele alınıp değerlendirilecek olursa, kendi düşünce yapısıyla çelişir gibi görünen sonuçlara varılabilir. Hâlbuki Kur'an'ın düşünce sistemi içerisinde kalarak bunları çözmek mümkündür. Bilindiği gibi zaten, tefsir usûlünde "Müşkilü'l- Kur'an" başlığı altında Kur'an'da bir biriyle çelişir gibi gözüken âyetlerin nasıl değerlendirileceği ile ilgili bir yöntem belirlenmeye çalışılmış, bu tür âyetler çerçevesinde örnek açıklamalar sunulmuştur[1056]. Kur'an'ın ortaya koyduğu imtihan çerçevesinde burada ele alacağımız konular, tefsir usulünün bu başlığı altında izah edilmeye çalışılan meseleleriyle çok yakın benzerlik arzettiği için biz de "imtihanın müşkilleri" başlığını koyduk. Ortaya konulduğunda görüleceği gibi meseleler gerçekten girifttir. Akıl sınırları içinde net çözüme ulaşmak hiç de kolay değildir ve hatta bazı durumlarda mümkün olamamaktadır. Bu sebeple biz meselelere, aklın öte­sinde vahiy boyutunu da göz önüne alarak yaklaşacak; daha doğrusu, insanla Allah'ı yanyana getirip değerlendirmeye çalışmadan, insanı kendi konum ve kapasitesinde değerlendirip, Allah'ın yüceliğine teslim edeceğiz.[1057]

 

1. Allah'ın Bilgisi ve İmtihan

 

Kur'an'da, Allah kendisini, her türlü bilginin sahibi olmakla va­sıflandırmaktadır.

"De ki; İçinizdekini gizleseniz de, açıklasanız da mutlaka Allah onu bilir. Bütün göklerde ve yerde olanları da bilir. Al­lah her şeye kadirdir[1058]."

"Gaybın anahtarları Allah'ın yanındadır; onları O'ndan başkası bilmez. O, karada ve denizde ne varsa bilir; O'nun ilmi dışında bir yaprak bile düşmez. O yerin karan­lıkları içindeki tek bir taneyi dahi bilir. Yaş ve kuru ne varsa hepsi apa­çık bir kitaptadır[1059]."

"O gökleri ve yeri altı günde yara­tandır, sonra Arş'ın üzerine istiva edendir. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olursanız, O sizinle bera­berdir. Allah yaptıklarınızı görür[1060]."

Sadece bu âyetler bi­le, Kur'an'da Allah'ın bilgisiyle ilgili çizilen çerçeve hakkında bir ufuk kazandırmaktadır. Bu, insanın kavrayamadığım kavradığı müthiş bir tahyîlî tablodur[1061]. Allah'ın hudutsuz ilminin bir tasviridir. İnsan, böyle şeylerden bahsederken bu derece engin ufuklara ulaşma imkâ­nı bulamaz[1062]. Çünkü O, "müteâl"[1063] yani, yaratılanların sa­hip oldukları özelliklerden öteye her şeyi aşan ve kapsayan bir yapı­ya sahiptir[1064], insana olan bu hitap sanki şöyle der:

"Zaten var olan her şey benim eserimdir. Senin içini dışını her yönüyle bildiğim gibi, senin dışında her ne var ise onları da her yönüyle bilirim. Çünkü her şeyi yaratan benim. "Yaratan bilmez olur mu?[1065]"

Kur'an'da, Allah'ın kendisi için, bilen anlamında "âlim"[1066], mü­balağa ile bilen anlamında "alîm"[1067], daha iyi bilen anlamında "a’lem"[1068], mutlak bilici manasına "allâm"[1069] ifadelerini kullandığını görürüz. İlaveten Allah, Arapça'da ilmin özel şekillerine delâlet eden ma'rifet, şuur, fıtnat, idrâk, ihsas, akl, va'y gibi kelimeleri diğer varlıklar için kullanırken, kendi bilgisini anlatmada "İlim" kelimesini kullanmıştır[1070]. Çünkü ilim, daha kapsamlı bir kavramdır. Daha da öteye Allah'ın ilim sıfatının, latif, habîr, semf, basîr, gehfd, garîb, ha­rız, rakîb, muhît, müheymin, vekîl, haff, bâtın gibi sıfatlarla ilişkilendirilerek kullanıldığını[1071] ve bu sıfatlarla beraber daha engin bir bo­yut kazandığını[1072] düşünürsek, Allah'ın ilmi  bilgisi konusunun Kur'an'da insan için algılanamaz bir boyuta taşındığını görürüz.

Kur'an'ın tasvir ettiği bu bilgi dolayısıyla konuyu sistematik ola­rak incelemeye alan Kelâmcılar da benzeri âyetlerden hareketle Al­lah'ın ilmini izaha çalışmışlar, dolayısıyla "ilim" sıfatını Allah'ın üze­rinde icmâ edilen sıfatlarından biri kabul etmişlerdir[1073]

"İlim ", bir şeyi tam olarak bilmek[1074], vakıaya uygun kesin inanç[1075], âlimin bilinmesi gereken şeyi kendisiyle bildiği şey[1076] olarak tarif edilmektedir. Ayetlerden hareketle de Allah'ın bilgisinin cüz'iyyâtı da kapsayacak şekilde külli tümel bir bilgi olduğu söylenmiştir[1077]. O'nun ilminin kemâli, zahiri ile bâtını ile, küçüğü ile büyüğü ile, baş­langıcı ile sonu ile her şeyi ihata eder[1078]. Allah'ın rubûbiyet sıfatı an­cak böyle bir ilim sıfatıyla birlikte gerçekleşir[1079]. "Allah, yok olanı yokluğu halinde yok olarak bilir, onu yarattığı zaman nasıl olacağını bilir. Var olanı, varlığı halinde var olarak bilir, onun yokluğunun nasıl olacağını bilir. Allah ayakta duranın ayakta duruş halini, oturduğu za­man da oturuş halini bilir"[1080]. "Allah, küfre sapanı küfrü esnasında kâfir olarak bilir. O kimse daha sonra îman ederse, îmanı halinde mü'min olarak bilir, ilmi ve sıfatı değişmeksizin onu sever[1081]. "Allah mevcud ve mâdûm bütün malûmata âlimdir. Mevcudat kadîm ve ha­dis olarak ikiye ayrılır. Zât ve sıfatı kadîm olan varlığın başkasını bil­diği sabit olunca kendi zât ve sıfatını bilmesi bizzarûre vâcİbtir. Bilin­diği üzere Allah başkasına âlimdir. Çünkü "başkası" isminin altında toplanan tüm varlıklar, O'nun sağlam yapısı, muhkem ve mürettep eseridir.,.Eğer malûmatının sonu var mı diye sorulacak olursa buna bayır diye cevap veririz"[1082]. "Alimdir ve ilim O'nun zâtı ile kâimdir, sözümüzün mefhumu, mürîddir ve irade O'nun zâtı ile kâimdir sözü­müzün mefhumu gibidir[1083]. Hiç bir şey Allah'ın ilmi ve iradesi dışın­da olmaz[1084].

Allah'ın ilim sıfatıyla ilgili yapılan bu şekildeki izahlarla beraber, Allah'ın bu sıfatının da diğer sıfatlar gibi kadîm olduğunu[1085], bu sıfa­tın mecaz değil, hakikat ifade ettiğini[1086], her şey ve her türlü halin Al­lah tarafından bilinmesi anlamına geldiğini[1087] göz önüne aldığımız za­man, Allah'ın bu tümel bilgisiyle[1088] insanı imtihan edişinin nasıl izah edileceği konusu bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Gerçek­ten de bu mesele, konuyla direkt ilgilenen Kelâm ilminin ve gerçekte de tüm düşünce tarihinin en çetin konularından biri olarak hep tartışıla gelmiştir[1089].

Herşeyden önce, Allah'ın sıfatlarının yaratıkların bu şekildeki sıfatlanmalarıyla farklılık arzettiğini bilip, birbirine benzemeyen şeyle­rin sıfatlarını birbirine benzetmeye çalışmamalıyız[1090]. Aşkın olan var­lıkla olmayan varlık arasındaki farkı göz önüne almalıyız. Allah'ın bilgisinin enginliği kargısında sınırlarımızı, göreli güçsüzlüğümüzü ve önemsizliğimizi kavramalıyız. Allah'ın ilim sıfatını, insanın kavrama­sı gereken veya kavrayabileceği bir sıfat olarak görmekten ziyade, di­ğer sıfatlarda olduğu gibi, insanda bulunan ve insanın tanıdığı bir özellikle Allah'ın kendisini anlatması olarak değerlendirmeliyiz. İn­san, kendinin farkında olduğu özellikleriyle ilişkilendirerek Allah'ı ta­nımaya çalışır. Veya Kur'an, insanda var olan bazı özelliklerden hare­ketle insana Allah'ı anlatır. "İlim denildiği zaman biz, kendimizde bul­duğumuz ilim mefhumunu bütün derecâtıyla teemmül ederek bildiği­miz hâlis ve nisbî ilimden, mutlak ilim mefhumuna ve ondan her şeyi olduğu ve olacağı gibi hiç eksiksiz muhit ve binaenaleyh gâib ve sâhid bütün kemâlâtı cami' kadim İlmi ekmel kendisine mahsus olan zatı Hakka fikir ve irademizi her cihetten tevcih etmemiz lazım gelir, öyle ti, biz o ilmin içinde olduğumuz halde o, bizim ilmimizin maverasın­la muhiti küldür ve ancak O'dur."[1091]. Allah'ın ilmi , nev'i, sıfatı ve ediniş biçimi bakımından hiç bir varlığın kendisine ortaklık edemedi­ği bir ilimdir[1092].

"O ilktir, sondur, zahirdir, bâtındır. O, her şeyi bilendir[1093]."

Zaten Allah, Kur'an'da kendisini sıfatlarıyla tanıtmaktadır. Bu bakış açısı, insanı bir yönüyle rahatlatmakta, ancak zihindeki problemi tümüyle çözmemektedir. Çünkü bir ileri safhada, Allah'ın bilgisinin insanın fiillerine tealluku meselesi karşımıza çıkmaktadır. Bu ilişki iki yönlü değerlendirmeye ihtiyaç duymaktadır. Biri, tam da insanın imtihanıyla ilişkili olarak düşünülen, Allah'ın bu kapsamlı bilgisinin insana hürriyet sahası bırakıp bırakmadığı mesele­dir. Diğeri ise, değişken hayatla birlikte Allah'ın bu değişmez bilgi­nin nasıl izah edileceği meselesidir.

Allah'ın insan ufkuna sığmayan bilgisi, Allah'ın iradesi ve takdiri ile birlikte düşünülüp bir çözüme ulaşılmak istenmiştir. Bu aşamada kabaca sınıflandıracak olursak birbirinden farklı üç sistem geliştirilmiş[1094], ama bunların hiç birisi, konunun insan aklını aşan yönü dolayısıyla insan mantığını tatmin eden net bir neticeye ulaşamamıştır. Bu sistemlerden biri "cebrî" görüşü savunur. Onlara göre Allah'ın bilgisi, iradesi ve takdiri bir arada düşünüldüğünde insanın ihtiyarî fiili diye bir şey ortada kalmaz[1095]. Onlara göre kulların fiili Allah'ın ezelî ilmi dışına çıkamaz. Aksi halde Allah'ın ilmi bilgisizliğe dönüşür[1096]. Diğe­ri ise bu görüşün tam tersini savunan "hürriyetçi" görüştür. Bü görüş ise Allah'ın sıfatlarını, O'nun tekliğine zarar verir endişesinden hare­ketle sınırlandırmış ve farklı bir yoruma giderek[1097] insanı, Allah'ın ilim, irade ve takdirinden etkilenmeden müstakil hareket edebilen bir varlık olarak değerlendirmiştir[1098]. Buna göre, "kullar, yaptıkları ihti­yarî fiilleri Allah tarafından kendilerine verilen hür ve müstakil irade ile yaparlar, bu fiillerin meydana gelişinde ilâhî bir müdahale sözkonusu değildir. Zira kulun fiili ilâhi irade ile vuku bulsaydı kul, o fiili cebir altında yapmış olurdu."[1099]. Onun için bu görüş, filozoflar gibi, Allah'ın bilgisinin küllî olarak eşya ve hadiseye teallukunu kabul etti­ği hâlde, cüz'î hâdiselere teallukunu kabul etmez[1100]. Üçüncü görüş, Ehl-i Sünnet dediğimiz Eş'arî ve Maturîdî kelamcılarının görüşüdür. Bu görüş, birbirine zıt iki görüş arasını bulmaya ve naslarla da çelişmemeye dikkat eder[1101]. Bir taraftan insanın hürriyetini ortadan kaldırmayan yorumlara giderken, diğer taraftan da Allah'ın sıfatlarını sınırlandırmamaya özen gösterir. Çünkü bu görüşe göre, Mu'tezile'nin temsil ettiği "hürriyetçi" izah tarzı, Allah'ın tekliğine zarar verir. Onun için Mu'tezile'nin insana verdiği hürriyet biçimini Eş'arîler Al­lah'a ortaklık olarak nitelemişlerdir[1102].

Bizden sâdır olacak fiilleri Allah'ın ezelde bilmesi cebri gerektir­mez, zira ezelî ilmin bizden sadır olacak fiillere taalluku o fiillerin biz­den ihtiyarî olarak sadır olması itibarıyla olup, fiillerin meydana gel­mesi ezelî ilmin o şekilde taallukuna dayanmamaktadır[1103]. Bu, ayna­ya akseden suretlerin değişmesiyle aynanın değişmeyişi gibi bir şey­dir[1104]. Hâlbuki burada yenilenen vaya değişen Allah'ın bilgisi değil, o bilgiye muhatab olan şeydir[1105]. Bir aynanın karşısındaki şeylerin değişmesiyle aynadaki görüntüde meydana gelen değişiklik aynanın ken­disinde de bir değişikliği gerektirmez. Değişen ayna değil, aynada gö­rüntüsü yansıyan şeydir[1106]. Öyleyse, alîm sıfatı etkileyici değil, sadece nesne ve olayların üzerinden bilinmezliği kaldırıcı bir özellik taşır.

" Şimdi Allah sizden (yükü) hafifletti. Bildi ki sizde muhakkak bir zaaf vardır." Enfâl: 8/66 âyeti de ilmi ilâhînin vaki' olana tabi bulunduğunu gösterir. "İlmin lehte ve aleyhte hiçbir tesiri olmaz. Çünkü İlim, âli­min mücerred bir açıklamasından ibarettir. Ma'lûm, ilimle bağlanmağı gibi, ilme tabi olması da gerekmez. Bilakis bunun tersi yanı, gerçe­ğe uygun bir açıklama olabilmesi için ilmin maluma tabi olması gerekir. İnsan yapacağı şeyi, Allah önceden bildiği için yapmaz. Aksine, onun yapacağı bir hakikat olduğu için Allah onu o şekilde bilir. Bu hakikate göre insan, yapacağını ihtiyarıyla yapar. Allah da onun ihtiyarî olarak hiçbir zorlama olmaksızın yapacağım bilir"[1107]. Ma'lûmun, ezelî ilimde kararlaştırılması meydana gelmesinden önce olsa bile ezelî ilimde kararlaştırıldığı için meydana gelişinin zarurî olması mahmul şartıyla zaruret kabilindendir. Yani, ma'lûmun meydana gelmesi, vaki'olması şartıyla zaruridir. Meydana gelmesi mümkün olan her şeyin, meydana gelici olması şartıyla vukuu vacip olur. Allah'ın ezelî ilmi, bir şeye meydana gelmesinden önce meydana geleceği şekle uygun olarak yönelince, sanki, belirlenen vakitlerinde meydana gelen kulların fiille­ri, ezelde kulların ihtiyarıyla olmuş gibidir. Hâlbuki bu fiiller meyda­na geleceği şekle uygun olarak Allah'ın ilmiyle ortaya çıkmış olup, meydana gelmeleri de zarurî ve vaciptir. Meydana gelmeden önce ol­ması ve olmaması mümkün olayı bir şeyin olduktan sonra gayrı vaki' duruma dönmesi nasıl imkânsız ise, o fiillerin meydana gelmemesi de o derece imkânsızdır. İşte o şeyin meydana gelmesinin zaruri olmasıy­la oluşan zarrûrete mahmul şartıyla zaruret denilir. Bu zaruret o şeyin, zatında mümkün oluşunu; failin de muhtar oluşunu yok etmez"'[1108].

İlm-i ilâhînin ma’luma bağlanması[1109] ilk bakışta sorunun çözümü gibi gözüküyorsa da, ezelî olan ilmin yine zaman içinde hadis olan fiile nasıl tealluk edeceği, diğer bir ifade ile kulun fiilinin ilâhî ilmin il­leti, ilmi ezelîyi de ma'lûl yapmanın nasıl izah edileceği problem ola­rak ortada kalmaktadır[1110].

Allah'ın ilmi, ezelî ve ebedî olarak her şeyi kapsadığına göre[1111], tecrübe ettiğimiz ve bildiğimiz hayattaki değişimin nasıl izah edileceleği, Allah'ın ilminin değişken olan hayata göre değişip değişmeyece­ği meselesi de bu konunun net izahı yapılamayan yönlerinden biri­dir[1112]. Yukarıda ayna örneği verilerek açıklandığı gibi, Allah'ın ilmin­de bir değişme ve yenilenme kabul edilmemektedir[1113]. Allah'ın bilgi­sinin onlarla ilgisi, Allah'ın bilgisi onlara tealluk etmeksizin o şeylerin olacak olmasıdır. Burada sanki Allah'ın bilgisi yenileniyor gibidir. Hâlbuki espiri ilmin amelle ortaya konmasıdır. Çünkü ilim ve îman ancak onları doğrulayan fiille bilinebilir[1114]. Birşeyi henüz yokken bilmekle olduğu anda bilmek arasında fark vardır. Allah'ın bu bilmesi­nin var olacak şey üzerinde cebrî bir etkisi yoktur. Dolayısıyla Al­lah'ın bilgisi o şeye olmadan önce de tealluk eder. Bu durum Allah'ın bilgisinde bir teğayyur meydana getirmez. Aksine bununla ilmi ilâhi­nin tahakkuk ve sebatı ortaya çıkmış olur[1115]. Ancak bu açıklamalar her yönüyle tatmin edici gözükmemektedir.

Bu genel çerçeveden sonra konu etrafında söylenebilecekler şun­lardır:

1- Burada asıl problem, aşkın olan varlıkla olmayan varlık arasındaki münasebetin tam anlamıyla idrak edilememesinden doğmaktadır[1116]. Allah'ın bilgisi, meselenin teorik kısmını oluşturur ki, kişinin îman alanına girmektedir. Buna göre insan, Allah'ın ilim sıfatı­na hiç bir sınırlandırma koymadan inanmak mecburiyetindedir. Konunun sorumlulukla ilgili kısmına gelince, kişi bu noktada pratik ha­yatını sürdürürken takip ettiği metodu benimsemelidir. Bu da insanın hür olduğuna inanması realitesinden ibarettir. Kur'an'ın bir çok ayetinde kişinin kendi işlediği fiilden dolayı hesaba çekileceği ifade edilirken pratik hayatın bu realitesi vurgulanmaktadır[1117]. Şu halde kişi, iman hayatı açısından Allah'ın ilim sıfatını kabul etmeli, kendi­min bütün yetenek ve davranışlarıyla O'nun ilim, kudret ve irade sınırlarının içinde olduğunu bilerek O'na teslim olmalıdır. Pratik hayat açısından ise insan olarak nasıl ki hemcinslerine karşı sorumlu olduğunu, bundan kurtulmak için hiç bir mazerete sahip bulunmadığını benimsiyorsa aynı şuurla Allah'a karşı da sorumlu olduğunu benimsemelidir[1118]. Nitekim konu çerçevesinde ele alınabilecek imtihan ve Allah'ın bilgisiyle ilgili şu âyetler hem Allah'ın tümel bilgisine zarar vermeyecek, hem de insanın imtihan edildiğini ortaya koyacak şekilde yorumlanmıştır.

"Ey îman edenler! Allah sizi ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir avlanma ile dener ki, giz­lide kendisinden kimin korktuğu ortaya çıksın. Kim bundan sonra sınırı aşarsa onun için acı bir azap vardır[1119].''

"Andolsun ki, içinizden ci­hat edenlerle sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi açıklatıncaya kadar sizi imtihan edeceğiz[1120]"

"Andolsun ki, biz onlardan önce­kileri de imtihandan geçirmişizdir. Elbette Allah, doğruları ortaya çı­karacak, yalancıları da mutlaka ortaya koyacaktır[1121]" âyetlerinde "İlm" köklü kelimeler, imtihan anlamı içeren "blv" ve "ftn" kelimeleriyle birlikte kullanılmıştır.

"Blv" kelimesinin, "bilmediği bir şey konusunda durumu bilmek ve öğrenmek", "İyi veya kötü yönü ortaya çıkmak" gibi iki anlam içer­diğini, Allah için kullanıldığında ikinci anlamın geçerli olduğunu[1122]; "ftn" nin de, "altın ve gümüş gibi değerli madenlerin saflığını anlamak için ateşte eritmek" mânasına geldiğini[1123] düşündüğümüzde âyetlerde geçen "İlm" kelimelerinin meallerinde de görüldüğü gibi "belirle­mek", "açığa çıkarmak", "ortaya koymak" anlamında, Allah'ın bilgisi veya bilgilenmesiyle direk ilgili olmaksızın insanların davranış biçim­lerini sergileme ve onlara imtihan muamelesi yapma[1124] amacına yöne­lik kullanıldığını görürüz. Bakara: 2/143; Al-i İmran: 3/140,142, 186; Tevbe: 9/16; Hud: 11/7; Ankebut: 29/3; Muhammed: 47/31 vb. ayetler­de geçen "İlm" kelimesi de aynı çerçevede değerlendirilmiş, ya­ni "Allah'ın kullarına imtihan muamelesi yapması"[1125] şeklinde özet­lenmiş, bu ifadelerden maksadın, davranışlarının ortaya çıkmasını sağlamak olduğu düşünülmüştür. Al-i İmran: 3/154 ve Sebe: 34/21. âyetlerde imtihanın kalplerdekini ortaya koymak, veya ahirete ina­nanla şüphe içinde olanı ayırmak için yapıldığından bahsedip, hemen akabinde aynı ayetlerin sonunun;

"Allah içinizde ne varsa hepsini bilir Rabbin her şeyi koruyandır" şeklinde sona ermesi, Allah'ın, aslında bildiği şeyi, insanlar arasında da gerçekliği ortaya çıksın diye onların alışık olduğu bir tarzla ortaya koyması demektir. Cenabı Allah her şeye kemâliyle âlim olduğundan O'nun yaptığı imtihan başkalarınca meçhul bir şeyi meydana çıkarmak, o şeyin mahiyetini halka anlatmak maksadına yöneliktir[1126], Hud: 11/7'de imtihan mecazı mürsel olarak

da değerlendirilebiîmektedir. O zaman Allah, imtihanla, ezelî ilminde varolanı ortaya çıkarmış olur[1127]. Benzeri bir kullanım şeklini "Nzr" kelimesinin kullanıldığı A'râf: 7/129. âyette geçen "feyenzuru keyfe ta'melûn  ifadesinde görmekteyiz. Buradaki ifade de Allah'ın bilgilenmesi veya bekleyip kuldan hangi fiilin sadır olacağını sanki bilmiyormuşcasına öğrenmesi anlamına yorumlanmamaktadır. Burada maksat, Zeccâc (ö. 311/923)'ın dediği gibi, kişiye verilen ce­zanın Allah'ın ilmi gereği değil, kişinin ortaya koyduğu davranışlar ge­reği olduğunu vurgulamaktır[1128]. Bazı hadiseler hakkında ilmi ilâhinin husulü o hadiselerin zuhuru zamanına aidiyetini beyan için değildir. O'nun ilmi ezelisi bu hadiseye vukuundan evvele de şamildir[1129].

2- Kur'an'da Allah'ın ilmi çerçevesinde değerlendirilebilecek âyetlere dikkatlice göz attığımızda Allah, kendisiyle ilgili engin bir bîlgi atmosferini insanın önüne sererken, birden dikkati insanın kendi üzerine çekeceği bir ortamı da sezdirerek aslında ona sorumluluğunu hatırlattığının farkına varırız[1130]. Allah, bir tarafta insanın hayâl dün­yasının bile tıkandığı kendi zâtına lâyık, insan tarafından kuşatılamaz bilgi vasfını

"Gaybın anahtarları Allah'ın yanındadır; onları O'ndan başkası bilmez. O, karada ve denizde ne varsa bilir; O'nun ilmî dışın­da bir yaprak bile düşmez. O yerin karanlıkları içindeki tek bir taneyi dahi bilir. Yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır[1131]"

"Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gizliliklerini bilir. Allah yap­tıklarınızı görendir[1132]." gibi âyetlerle anlatırken; bir ta­rafta da bu bilgi içerisinde insanın her yaptığının da kontrol altında tutulduğunu hatırlatarak insana sorumluluk şuurunu iyice idrak ettir­mek ister:

"Andolsun, insanı biz yarattık ve nefsinin kendisine fısıldadıklarını biliriz ve biz ona şah damarından daha yakınız[1133]."

"O, gökleri ve yeri altı günde yaratan, sonra Arş'ın üzerine istiva eden­dir. Yere gireni ve ondan çıkanı, gökten ineni ve oraya yükseleni bilir. Nerede olsanız, O sizinle beraberdir. Allah yaptıklarınızı görür."[1134].

Tüm bu ifadeler, Allah'ın insanlara, yaptıklarının gizli kalmadığının farkına varmaları konusunda bir uyarıdır[1135].

3- İnsanın yaratılışta aldığı role itiraz şansı olmadığı gibi, Allah'ın tümel bilgisi içerisinde niçin imtihan muamelesi gördüğüne de itiraz şansı yoktur. En iyisi, bize verilmiş görevi alçak gönüllülükle kabul et­mektir[1136]. İnsan hem mecbur hem de mes'uldür[1137]. O, yapabildikleri­nin farkına vararak bu rolü oynamak mecburiyetindedir. Buna rağ­men Allah, kulların yaptıklarına bir "beyyine" ile hükmederek netice­ye bağlamak istiyor. Kur'an'da "beyyine" kelimesinin tam da böylesi­ne bir amaç için kullanılışı ilginçtir. Bedir savaşının konu edildiği âyette;

"...Allah helak olanın açık bir delille helak olması, yaşayanın da açık bir delille yaşaması için böyle yaptı..[1138]" ifadesi bu amacı çok açık dile getirmektedir, imtihan süreci, kullar için beyyine toplama sürecinin tümünü kapsamaktadır.

4- Bu âyetlerin ilk muhataplarının hayatın ve ölümün sebebi ola­rak zamanı gördüklerini[1139], dolayısıyla, o zaman da tipik bir kader anlayışına sahip olduklarını unutmayalım[1140]. Bu, bü­tün olaylarla insan fiil ve hareketlerini, tabiat üstü bir kuvvetin körü körüne tesirine bağlayan fatalizmden başka bir şey değildir[1141]. Görül­düğü gibi bu, îtikâdî bir karekter arzetmektedir[1142]. Kur'an, hadisele­re olduğu gibi kendini teslim eden fatalizm davranışına karşı çıkmış, bunlara olduğundan fazla kıymet veren her türlü davranışı hakir gör­müştür[1143]. Bir yanda peygamberimiz öncesi dönemde yaygın bir kabul olan bu fatalist anlayış, Kur'an'la, hürriyetin içinde bulunduğu ye­ni bir anlayışa dönüştürülürken[1144], diğer yandan Allah, çizdiği bu çer­çeveyle, araplardaki zamana bağlanan fatalist anlayışı inanç yönün­den tashih ederek Allah'a yönlendirmiş olmaktadır. Nitekim, Câsiye: 45/24 âyetin ifade tarzına bakıldığında kayıtsız şartsız zamana yükle­nen predeterminist anlayışın kınandığı farkedilir.

Kısaca, karşılıklı olarak birbirine zıt hükümler ifade eder gibi görünen ilimle ilgili naslar arasında her yönü cami' ifrat ve tefrite düşmeyen bir münasebet kurarak neticeye varmak herkes için mümkün olamamış ve netice itibarıyla tefekkür sisteminin karekterinden doğan bir ihtilâf, bir fikrî hareket hasıl olmuştur. Bu da İs­lâm'ın kendi bünyesinde mevcut olan bir âmil sayılmalıdır[1145]. Ebediyyen çözülmesi müşkül olan bu ilâhî muammayı en doğru bir şe­kilde halledenler, kesin olarak beşerin kudreti dışında olduğunu tes­lim ve itiraf ederek bu konuda susmayı lüzumlu görenlerdir. Müs­lüman bireyin, bu meseleyi kendi dışında ilâhî bir iş olarak değer­lendirip, pratik yaşamında bir mesele haline getirmeden üzerine dü­şen görevi icra etmeden başka çaresi yoktur. Allah Teâlâ insanları hamdan olgunluğa doğru gelişen bir süreçte yaratmıştır. Bu süreçte insan, Allah'ın her an her şeyini bildiğini düşünerek, O'nun mura­kabesi altında olduğunun şuuruyla kötülüklerden kaçınmalıdır. Ya­pacağı ameli salihlerle tekâmülünü sağlamalıdır. Allah'ın kendisi hakkındaki bilgisini fiilleriyle ortaya koyarak müsbet yönde imtiha­nı kazanmalıdır.[1146]

 

2. Mîsâk ve İmtihan

 

A'râf sûresinin 172. âyetinde, geçmişte Allah'ın Âdem oğulların­dan, yani onların sırtlarından (veya sulplerinden) zürriyetlerini çıkar­dığı, kendilerini nefislerine şahit tuttuğu ve onlara, "ben sizin rabbiniz değil miyim" diye hitap ettiği, onların da "evet" dedikleri belirtil­miştir. Ayette anlatılan olayın hem zamanı ve hem de keyfiyeti üzerinde ihtilâf edilmiş olması[1147] meseleyi imtihan açısından müşkil ola­rak değerlendirmemize sebep olmuştur.

Ayrıntılardaki farklılıklar bir kenara bırakıldığında âyetin anlaşıl­ması konusunda iki temel yol izlenmiştir[1148]. Birincisi, bir kısım riva­yetlerden hareketle[1149] âyetin lafızlarının ilk anda zihinde oluşturduğu anlama uygun olarak Allah'ın, insan türünü, fiilen dünyaya gelişinden önce mânâ âleminde veya geldiği anda fizik dünyada Adem'in sırtın­dan çıkarttığı, onlara ruh ve akıl vererek ilâhî hitapta bulunduğu, inanç konusunda onlardan söz istediği, onların da buna sözlü olarak olumlu cevap verdiği görüşüdür[1150]. İkincisi ise, âyeti tasvirî bir anla­tım çerçevesinde mecazî olarak değerlendiren ve buradan hareketle insanın inanca müsait potansiyelle donanımlı olarak yaratılmış oldu  gunu savunan görüştür [1151]    .

Birinci görüş ele alındığında, insan türünün müşahede ettiğimiz bu varlık âlemine henüz adım atmadan başka bir varlık âleminin ya­ratılmış olduğu veya, Adem (a.s)'m yaratılışının akabinden sulbünden gelecek tüm nesillerin fizikî âleme çıkarıldığı intibaı oluşacaktır ki, bunun nasıl ve niçinine Kur'an açısından cevap vermemiz mümkün olmaz. Mevdûdî'nin yaklaşımıyla mutlak gücü elinde bulunduran Al­lah'ın her şeyi yapabileceğinden hareketle[1152] kolaycı bir yorum şek­liyle bunu halletmemiz ise doğru olmaz, ilmî hiç olmaz. Mesele detaylandırılırken yapılan anlatımlar, şu an yaşadığımız âlemin imtihan ala­nı olarak değerlendirilmesine zarar verecek niteliktedir. Ömer b. Hattab'tan gelen rivayet şöyledir: "Peygamberimize A'râf: 172. âyetin ne anlam ifade ettiği sorulduğunda şöyle dediğini işittim: "Allah Adem'i yarattı, sonra sağ eliyle sırtını sıvazladı ve bir gurup zürriyyet çıkarta­rak dedi ki: 'Bunlar cennetliklerdir ve cennet amelleri işleyecekler.' Sonra yine sırtını sıvazladı ve bîr gurup zürriyyet çıkardı. 'Bunları ce­hennem için yarattım ve cehennemlik ameller yapacaklar. "

Peygambe­rimize adamın biri bu amelin ne olduğunu sordu. Peygamberimiz, "Al­lah, kulu cennetlik olarak yarattığında, ölünceye kadar cennet ehlinin ameliyle amel edecek şekilde hazırlar da o da cennete girer. Cehennem­lik olarak yarattığında da, ölünceye kadar cehennem ehlinin ameliyle amel edecek şekilde hazırlar da o da cehenneme girer, 'diye cevap ver­di."[1153]"

Farklı râvîlerin rivayet ettiği benzeri bir kısım rivayetler gene­li itibarıyla aynı içeriklidir[1154]. Müşahede ettiğimiz âlemin imtihan için hazırlanmış olması, aynı fertlerden oluşan insan türünün fiilen, üste­lik cebrî bir yönlendirmeye prim verecek şekilde önceden yaratıldığı­nı veya mânâ âleminde böyle bir muameleye tabi tutulduğunu söyle­mek anlamsız olmaktadır.

İkinci görüşe göre âyet, zahirî lafzından anlaşıldığı gibi bir soru cevap şekliyle değerlendirilmemelidir. Burada gaybi bir durumun temsili anlatımı sözkonusudur[1155]. Yani Allah, insan için iç ve dış âlemde bir çok deliller yaratmış, insanları kendi ulûhiyyetini kavra­malarına yetecek ölçüde bilgi kapasitesiyle donatmış, böylelikle san­ki onlara, "'ben sizin rabbiniz değil miyim" diye sormuş, onlar da evet diyerek bunu tasdik etmişlerdir[1156]. Bu, belagatta önemli bir anlatım tarzıdır[1157]. Bununla anlatılmak istenen, inanma meylinin insanın fıt­ratında güçlü bir potansiyel olarak bulunduğudur[1158]. Bu görüşü, ba­şındaki "iz" i veya "iz" ile başlayan cümleyi mukadder bir fiilin mefûlü kabul ederek âyeti "vav" ile öncesine atfedip anlam bakımından önceki âyetlerle ilişkili düşünmek de desteklemektedir[1159]. Önceki âyetlerde yahûdilere verilen çeşitli nimetlerden, onların bu nimetle­re isyanından ve buna mukabil verilen çeşitli cezalardan bahsedilir. Yahudilere sanki şöyle denmektedir: Aslında insan oluşunuz gere­ği Allah'ın emirlerine inkıyat etmelisiniz. Çünkü bu potansiyel sizin yapınızda saklıdır. Kaldıki siz, bunun Ötesinde verilmiş bir çok nime­te nankörlük ediyorsunuz. Ayette, bu olayı anlatmaya gerekçe olarak gösterilen "kıyamet gününde, biz bundan habersizdik demeyesiniz" ifadesi; bir sonraki âyette sözkonusu edilen "daha önce babalarımız Allah'a ortak koştu, biz de onlardan sonra gelen bir nesildik dememe­leri gerektiği[1160]" açıklaması, âyetin bu çerçevede anlaşıl­ması gerektiği konusunda ipucu verir. Bu anlatım tarzının benzeri Kur'an'da Fussilet: 41/11. âyette geçer.

"Sonra duman halinde olan göğe yöneldi, ona ve yerküreye: İsteyerek veya istemeyerek, gelini de­di. İkisi de İsteyerek geldik" dediler." Ayrıca insan olarak hiç kimse­nin böyle bir sözleşmeyi hatırlamıyor olması ve imtihan için insanın hür bir varlık olmasının gerekliliği de âyetin bu yönde açıklanmasını gerektirir.

Ayrıca Rûm: 30/30. âyette de Hak dînin Allah tarafından insan fıt­ratına tevdî edildiği ve onun bu temel özelliğinin değişmeyeceği ifade edilmiştir[1161]. Yaratılıştan sahip olduğumuz, henüz dış tesirlerle etki­lenmemiş ve başkalaşıma uğramamış olan varoluşun bu ilk saf haline "Fıtrat" diyoruz[1162]. Fıtrat, insanın dini kabule hazır[1163]özgün yaratı­lışıdır[1164]. İlk yaratılış sırasında Allah'ın insan tabiatına bahşettiği ya­ratanını tanıma eğilimi, ruh temizliği vb. olumlu yetenek ve yatkınlık­ları ifade eder[1165]. Her çocuğun bu fıtrat üzere doğduğunu, sonradan anne-babası tarafından yahudileştirildiğini, hıristiyanlaştırıldığını ve mecusileştirildiğini bildiren peygamberimizden nakledilen rivayet[1166] de işin bu yönünü vurgular[1167], öyleyse İslâm inancına göre her fert, hak yolu bulabilecek istidat ve kabiliyette yaratılmıştır[1168]. Pratikte bu­nun en güzel örneği, insandan, çok zorda kaldığı zamanlarda Allah'a yönelme ve sığınma isteğinin sadır olmasıdır[1169]. Bu durum Kur'an'da bir çok ayette zikredilir[1170]. Kur'an, insanın olağanüstü durumlardaki acziyet, teslimiyet, yakarış ve dua haliyle tezahür eden fıtratı, ondaki rububiyyet ve tevhid şuurunun en güçlü delillerinden biri kabul et­miştir[1171]. Bu durumda fıtrat, îmanın oluşumunda pasif de olsa belli bir etkiye sahiptir ki bu da, insanın yapı olarak dine uygun oluşundan ibarettir. Fıtrat bu özelliği ile inanç ve değerler için genel bir yapısal hazırlık ifade eder. Hatta onu pasif bir içgüdü olmanın ötesinde insa­na iç itilim sağlayan, hakkı araştırmaya sevkeden, kendiliğinden tev­hide meyilli dinamik bir unsur olarak görebiliriz[1172]. Eğer bu fıtratın gereği her zaman insanda gerçekleşmiyor ise bu, insanın bu yeteneği­nin dış tesirlerle deformasyona uğramış olmasındandır. Bu noktada insan yeteneklerini olumlu ya da olumsuz etkileyecek olan afaki (a posteriori) dünyayla karşı karşıya kalmıştır[1173].

İnsanın bu konuma ne zaman geldiği önemli değildir. Böyle bir olayın, mahiyeti hakkında bir şey söyleyemediğimiz elest bezminde[1174] manen olduğu söylemi dahî[1175] bu işin insanın yaratılışında varolan potansiyel güç olarak yorumlanmasına engel olmaz. Önemli olan, in­sanın, yaratılıştan ihtiyarî bir inanç özelliği taşımasa bile potansiyel bir İslâm inancını taşımış olduğu veya en azından nötr vaziyette sade­ce inanç potansiyeliyle yaratılmış olduğudur[1176]. Allah'ın, insana hita­bı bu yüzden emir ve nehiy içeriklidir[1177].

O halde âyeti mecazî olarak yorumlayan ikinci görüş imtihan açı­sından da tutarlılık arzetmektedir. İnsanda bulunan bu fıtrî inanç po­tansiyeli, ihtiyarına zarar verici değil, imtihanın müsbet yönlerinden birini oluşturucu nitelik taşır[1178]. Çünkü fıtrat, insanın irade, seçme, gerçekleştirebilme özellikleriyle çatışmaması için donmuş bir olgu olarak değil de, yaratılışın başlangıcında herkese verilmiş olan, ger­çekleştirilmesi veya küllenmesi değişik şartların bulunmasıyla bağlan­tılı olan şeffaf bir keyfiyet[1179] olarak kabul edilir. Âyetin sözkonusu et­tiği durum bu olsa gerektir.[1180]

 

3. Hürriyet ve İmtihan

 

"... Allah dileseydi, elbette onları hidayet üzere birleştirirdi O hal­de sakın cahillerden olma"

"... Allah dilemedikçe yine de inanacak değillerdi; fakat çokları bunu bilmez." 

" Allah kimi doğru yola ilet­mek isterse onun kalbini İslâm'a açar; kimi de saptırmak isterse göğe çıkıyormuş gibi kalbini iyice daraltır. Allah inanmayanların üstüne iş­te böyle murdarlık verir[1181]" 

"EğerRabbin dileseydi yeryüzündekilerin hepsi elbette iman ederlerdi. O halde sen, inan­maları için insanları zorlayacak mısın?[1182]"

"Biz dilesek, elbette herkese hidayetini verirdik..[1183]." vb. âyetler tüm olayların Allah'ın iradesiyle vuku bulduğuna, O'nun istemediği bir şe­yin varlığının düşünülemeyeceğine[1184];

"İşte Rabbiniz Allah O'dur. O'ndan başka tanrı yoktur. O, her şeyin yaratıcısıdır. Öyle ise O'na kulluk edin. O her şeye vekildir[1185]."

" ...Yoksa O'nun ya­rattığı gibi yaratan ortaklar buldular da bu yaratma onlarca birbirine benzer mi görüldü? De ki: Allah her şeyi yaratandır. Ve O birdir, karşı durulmaz güç sahibidir[1186]."

"... Oysa ki sizi ve yapmakta olduklarınızı Allah yarattı, dedi[1187]" vb. âyetlerden hare­ketle de madde (ayn) veya vasıf (araz) olsun, kullardan ve bütün can­lılardan zuhur eden fiillerin Allah tarafından yaratıldığı düşüncesine erişilmiştir[1188].

"Ey insanlar! Allah'ın size olan nimetini hatırlayın; Al­lah'tan başka size gökten ve yerden rızık verecek bir yaratıcı var mı? O'ndan başka tanrı yoktur...[1189]"

"O halde yaratan yaratma­yan gibi olur mu? Hâlâ düşünüyor musunuz? Allah'ı bırakıp da taptık­ları hiç bir şey yaratamazlar. Çünkü onlar kendileri yaratılmışlardır[1190]." vb. âyetler[1191] ile;

"De ki: Allah'ın bizim için yazdığın­dan başkası bize asla erişmez. O bizim mevlâmızdır...[1192]"

"... Bir canlıya ömür verilmesi de, onun ömründen azaltılması da mut­laka bir kitaptadır. Şüphesiz bunlar Allah'a kolaydır[1193]."

"Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık[1194]"

"Yeryüzünde vu­ku bulan ve sizin başınıza gelen herhangi bir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce, bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu Allah'a gö­re kolaydır[1195]." vb. âyetler de her şeyin meydana gelmeden önce Allah tarafından Lev-i Mahfûz'da takdir edilmiş olduğu şeklinde yorumlanmıştır[1196]. Allah mahlûkâtın rıziklarını, ecellerini yaratmadan önce tesbit etmiş ve Levh-i Mahfûz'a yazmıştır[1197].

Allah'ın irade, kudret, yaratma (tekvîn) gibi sıfatlarının her şeyi kapsayan mutlak anlamlar ifade ettiği[1198] ve yukarıda bahsi edilen Al­lah'ın bilgisiyle birlikte (ilim) düşünüldüğünde; ilaveten ezelî olan her şeyin teallukunun da ezelî olduğu[1199] göz önüne alındığında insanın hürriyeti konusunda bir müşkil ortaya çıkmaktadır. Hâlbuki hürriyet, teklifin en önemli şartıdır[1200]. Dolayısıyla meselenin, Kur'an bütünlü­ğü içerisinde, insanın hürriyetini de ortaya koyacak şekilde değerlen­dirilmesi imtihanı ilgilendiren bir konudur. Bu durum Kelâmcılan da hayli meşgul etmiştir[1201]. Nitekim, bir kısımım örnek olarak verdiğimiz Kur'an'daki ben­zeri âyetler, Kur'an'm bütünlüğü içerisinde değerlendirilmeksizin, aşırı bir görüş tarafından (Cebriyye), her şeyin ilâhi kudret ve irade­nin tesiriyle meydana geldiği, fiillerin oluşmasında insana ait bir fonksiyonun olmadığı[1202] şeklinde, insanın sorumluluğunu tamamen ortadan kaldıracak biçimde değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Diğer taraftan, insanı böylesine bir kader çizgisine oturtmayı uygun bulma­yan diğer bir aşırı görüş (Mu'tezile) ise, insanın sorumluluğunu ön plâna alıp, insanlara ait ihtiyarî fiillerin oluşmasında ilâhî müdahale­nin bulunmadığı ve fiillerin tek başına kulun kudret ve iradesiyle oluştuğu savıyla, İnsanın davranışlarını Allah'ın müdahale sahası dı­şında bıraktığı gibi, sözkonusu âyetlerin anlamlarını da sınırlayarak, işi Allah'ın ilim, irade ve yaratma sıfatlarına zarar verecek bir nokta­ya taşımıştır[1203].

Orta noktayı yakalamaya çalışan Eş'arî ve Mâturîdî ekolünden Eş'arî, sisteminde ilâhî iradeyi tam manasıyla hâkim kılmış[1204], fakat sorumluluğa esas teşkil edecek ve ilâhî adaleti gerçekleştirecek kula ait iradeyi ihmal ederek bir anlamda cebir sonucuna ulaşmıştır. Ger­çi o, tam bir cebir aşırılığından kurtulmak için "kesb" adıyla kula da rol vermek istemiş[1205], fakat bu, sisteminin içinde önemli bir fikir un­suru oluşturamamıştır[1206]. Es'ariliğe göre, insanda bir irade kudreti vardır; fakat bu kudretin, yaptığı işler üzerinde etkisi yoktur[1207]. Eş'ariler, kulların irade ve fiillerinin Allah tarafından yaratıldığını ka­bul ederler[1208]. Maturidiyye ise, kulların fiillerinin Allah'ın mahluku olduğunu söylemiş, insana hürriyet sınırı bırakıp cebrî görüşten kurtulmak için Allah'ın küllî iradesi içerisinde insana, mahluk olmayan cüz'î bir ira­de tahsis etmiştir[1209]. Küllî iradeyi, yapmak ve yapmamak gibi iki şey­den herhangi birini tercih özelliğine sahip olan irade sıfatının ismi di­ye açıklamışlardır. Cüz'i iradeyi de o sıfatın belirli bir yöne yönelme­si olarak açıklarlar. Dolayısıyla cüz'î irade, yöneldiği şeyin belirlen­mesiyle belirlilik kazanmış olmaktadır[1210]. Mâturidiliğe göre, insanın bir fiil yapmak istemesi, niyet etmesi, onu yapmak için teşebbüs etme­si, sorumluluğunu sağlıyor ve aynı zamanda hürriyetinin sınırının be­lirlenmesi oluyor. Allah, kulun niyet ve isteğine göre ve kulun teşeb­büsü sonucu fiil yaratıyor. Bu izah tarzının da bir noktada açmazla noktalandığı açıktır. Aslında Sünnî Kelâm alimlerinin tüm çabası, Al­lah'ın her şeyin yaratıcısı olduğunu kabul etmekle birlikte; kulların fi­illerinde cebirden kurtulmalarını sağlamaktır[1211]. Ancak bu çabalar so­nunda elde edilen neticenin probleme gerçek çözüm getirecek başarı­da olduğunu söylemek mümkün değildir[1212]. Görüldüğü gibi mesele­nin net bir çözüme kavuşması zor gözükmektedir. Meseleyi onun için imtihanın müşkilleri arasında değerlendirdik. Bu konunun dört dört­lük çözülemeyişi işin mahiyetinden kaynaklanmaktadır. Yoksa bu çö­zümsüzlük insanın hürriyetinin varlığının isbatlanamadiğından kay­naklanmamaktadır. Mesele, insanın kapsayamadığı ve tüm yönleriyle bilgi sahibi olamadığı bir alanı içerdiği için sıkıntılı gözükmektedir. Ayrıca insan, hayatta gerçekliği ile yüzleştiği ama künhüne vakıf ola­madığı nice başka şeylerle içiçedir. Belli ki insan, hiç bir zaman tü­müyle çözemediği, anlamadığı bu tür bir hayatı bu güne kadar oldu­ğu gibi bundan sonra da nesiller boyu yaşayıp gidecektir.

Bu konunun, Kur'an'ın belli âyetlerinden hareketle veya sadece akıl ve tecrübeyle değerlendirilmesi işi daha da içinden çıkılmaz ve hatta hayat adına anlam verilemez bir noktaya dönüştürmektedir. Sa­dece bir kısım âyetleri müstakilen ele alıp insanı cebrî bir hayata mah­kum eden görüşün saçmalığı bu yüzdendir. Veya işi sadece akıl boyu­tunda ele alıp, kutsaldan uzaklaştırmak bahasına diğer varlıkların mahkum olduğu determinist hayat yapısına[1213] insanı da atmak, pra­tik hayattaki yüzleşmeleri açısından insana bir çözüm üretememektedir. Mesele hem Kur'an'ın bütünlüğü içerisinde îman yoluyla, hem düşünce, hem de yaşanmış tecrübeyle birlikte değerlendirilmelidir[1214]. Ayrıca bu hürriyetin mutlak değil, göreli (izafî) olduğu sürekli göz önünde tutulmalıdır. Bu görelilik, onun sınırlı, yani belli bir alanda geçerli bulunmasından kaynaklandığı gibi, sebepler karşısında etkile­nebilir olmasından da ileri gelmektedir.

Bütünlüğü içerisinde ele aldığımızda Kur'an, bir yandan, âlemde bir nizamın varlığından sözederken, öte yandan bunun mutlak bir mekanizma olmadığını, kâinatın bu muayyen kanunlara göre işleyişi­nin Allah'tan bağımsız düşünülemeyeceğini hatırlatır. O, dilediği tak­dirde mevcut düzeni bozar[1215]. Bu üslup, Allah'ın yüceliğini insana hissettirmek için kullanılır. Ama bir taraftan da tabiî varlık alanını, bir başka ifadeyle tabiatı, kendisi için belirlenen ilâhî gayeleri gerçekleş­tirebilmesi için insanlığın emrine verilmiş bir imkân (ni'met) olarak takdim eder. İnsan yaşamı boyunca zorunlu olarak tabiatla sürekli bir ilişki içerisindedir. Bu ilişkide taraflardan birisinin hareket kanunları tamamen Allah tarafından dikte edildiği halde, ilişkinin öbür tarafın­da yer alan insan belli ölçüde otonomluğa hâizdir, insana böyle bir ayrıcalığın verildiğini daha yaratılış safhasında Allah ile melekler ara­sında geçen diyalogtan[1216] ve sonrasında Âdem (a.s) kıssalarının değişmez konusu olan "cennetteki günah işleme" yetene­ğinden[1217] anlayabilmekteyiz. Esasen insan fizik varlığı ile tabiatın di­ğer elemanlarından farksızdır[1218]. Ancak insan için, diğer varlıklardan farklı olarak "işitici, görücü ve düşünücül akledici deyimi kullanılmaktadır[1219]. Bu deyimle kastedilen, insanın bilgi elde etme ve bilgiden sonuç çıkarabilme yeteneğidir[1220]. Bu ifa­delerde insanın diğer varlıklar gibi her şeyiyle mahkum bir varlık ol­madığına işaret vardır. İnsan sahip olduğu bu yeteneği ile tenzîlî ve tekvînf delilleri görecek, değerlendirecek ve ona göre davranış biçimi üretebilecektir[1221]. İnsanların duyulan arasında işitme ve görme en güçlü ve en önemli sayıldığından, âyetlerde farklılığı belirtmek için onlar öne çıkarılmışlardır[1222].

"Ona iki yolu (doğru ve eğriyi) göster­medik mi?" Beled: 90/10 âyeti de insana hayır ve şerre giden iki yo­lun gösterildiğini[1223], dolayısıyla bu tercihi yapma konusunda hür bı­rakıldığını gösterir. Açıkçası insan fıtratı ikisine de meyyaldir[1224]. Çün­kü o, her iki tercinde serbest bırakılmıştır[1225].

"Ve de ki: Hak, Rabbinizdendir. Öyle ise dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin..[1226]." âyeti bunu açıkça vurgular. İnsanın zalûm ve cehûl olması da, kemâl ve terakkisi de fıtratının fcabı değil, daha başka sebeplerin ürü­nüdür[1227]. İnsan kendi tercihine bağlı olarak nefsi emmâre veya mutmainne konumuna ulaşabilir[1228]. Dolayısıyla tabiat kanunları âlemin ayrılmaz unsurları oiduğu gibi, irade ve hürriyet de yaradılışına naza­ran insanın ayrılmaz parçasıdır; aksi halde insanoğlunun niçin yaratıl­dığı hürriyetsiz anlaşılamaz[1229]. Çünkü, imtihana tabi olan bu varlığın imtihanın âdil olması için gerekli ilk öge, kazanmaya (felah) da kay­betmeye (hüsran) de elverişli olmasıdır. Bunu izleyen ikinci öge ise, hayatın onun tasarrufuna açık olmasıdır[1230]. Onun için Kur'an insanı nötr bir varlık olarak değil, iki kutuplu bir varlık olarak takdim etmektedir[1231]. İnsanın hem üstün ruhî mertebelere yükselme, hem de açık ahlâkî zaaflar gösterebilme özelligine aynı ölçüde sahip olduğu gerçeği, insan tabiatının temel bir karekteristiğidir. En derûni anlamıyla, insanın kötü yanlış davranabilme özelliği, onun doğru davranma yeteneğinin bir eşidir. Başka bir deyiş­le, her doğru seçime bir değer kazandıran ve böylece insanı ahlâkî olarak serbest irade sahibi kılan şey, temelde mevcut bulunan bu eği­lim kutupluluğudur[1232]. Onda bu iki kutuptan hangisinin ön plâna çı­kacağını belirleyen tek faktör ise, kendi hür iradesidir[1233]. Şuna da dikkat etmek gerekir ki, Kur'an'a göre insana, tüm maddî engellere ve tabiatın amansız kanunlarına karşı kararlarını serbestçe icra etme mutlak gücünü atfetmek söz konusu değildir. Her istenenin daima ya­pılabileceğini onaylamak için sağduyuyu tamamen kaybetmiş olmak gerekir. Her halükârda şöyle demek gerçek olmalıdır ki, pratik haya­tın olağan şartlan içerisinde, kaçınılmaz bir sebep tarafından engel olunan fiiller müstesna, insan hürriyet sahibidir[1234].

Kur'an'da sorumlu varlıklar dışında bir çok varlıktan sözedilirken sorumlulukta ve müeyyidede diğer varlıkların değil insanın muhatap alınması da insanın hürriyetine bir delildir. Çünkü insan dışında diğer varlıklar için kısmî de olsa bir hürriyet fikri ortaya koyabilmek Kur'an açısından da imkânsızdır, öyleyse Kur'an'da, teklifi" olan saha ile tevkîfî olan sahanın veya Allah'ın tekvînî iradesiyle teklifi iradesinin[1235] birbirinden aynı olduğunun da farkına varmak, sorumluluğun teklîfî sahayı kapsadığını kavramak gerekir. Bu ayırım sadece insanın dış dünyası için değil, bizzat kendi varlığı için de geçerlidir. Gerek ibadet­lerde ve gerekse dünyevî diğer işlerde kişinin gücünün yetmediği yer­de sorumluluk da yoktur[1236].

Ayrıca, Kur'an'da emir ve nehiylerin oluşu[1237], bunlara sevap ve cezanın verileceğinin açıklanmış olması (va'd ve vaîd)[1238] insanın müstakil yapabilme gücünün varlığını gösteren önemli Kur'an delilleridir[1239]. İnsanın bir şeyi yapmaya kabliyetli olu­ğu, aynı zamanda o şeyi yapmama kabiliyetinin (kudret) de olduğunu gösterir. Şayet bu iç-içelik söz konusu değilse kabiliyetten değil, zorun­lu rolden söz etmek gerekir. Hâlbuki Kur'an'da insan için bir zorunlu­luktan değil, çift kutuplu bir potansiyel İç-içelikten sözedilir[1240].

Kur'an'ın;

"Onun önünde ve arkasında Allah'ın emriyle onu koru­yan takipçiler (melekler) vardır. Bir toplum kendilerindeki özelliklen değiştirinceye kadar Allah, onlarda bulunanı değiştirmez. Allah bir topluma kötülük diledi mi, artık onun için geri çevrilme diye bir şey yoktur. Onların Allah'tan başka yardımcıları da yoktur.[1241]" ifadesinden de insanın amansız nedensellik yasasının mahkumu olma­dığını anlıyabiliriz. Anlaşılıyor ki, Kur'an'a göre dünyaya ve insana ne müstakil bir güç, ne de mutlak bir acziyet atfetmek doğru olmaz[1242]. İsâ (a.s)'dan sonraki toplumların takındıkları tavırla ilgili;

"...Al­lah dileseydi o peygamberlerden sonra gelen milletler, kendilerine açık deliller geldikten sonra birbirleriyle savasmazlardı. Fakat onlar ihtilâ­fa düştüler de içlerinden kimi iman etti, kimi de inkâr etti. Allah dile­seydi  onlar savasmazlardı; lâkin Allah  dilediğini yapar[1243]"   buyurulmaktadır. Burada, bir yandan Allah'ın dilerse insanı belli yöne yönlendirebileceğinden sözedilerek mutlak gücüne vurgu yapılırken diğer taraftan, o gücün yönlendirmediği davranış biçimin­den sözedilerek insanlara tanınan bu hürriyet sahasına vurgu yapıl­mıştır. İnsanın hürriyet alanı bu yönüyle yine Allah'ın insanda var ol­masını istediği bir alandır. Demek ki Allah, böyle bir hür iradenin va­rolmasını yine kendi iradesiyle istemiştir.

Görüldüğü gibi, bütünlük içinde ele alındığında Kur'an düşünce­sinin, insanın hürriyeti anlayışı üzerine temellendirilmiş olduğu orta­ya çıkar. Buna ters gibi gelen Kur'an ifadeleri aşkın olan varlıkla ol­mayan varlık arasındaki münasebetin tam anlamıyla idrak edilmeme­sinden kaynaklanmaktadır. Hele bu âyetlerin diğer âyetlerle ilişkilendirilmeden ele alınması Kur'an'ın genel düşüncesi dışına sapılmasına sebep olmaktadır. Yukarıda sözü edilen iki aşırı ucun (Cebriye ve Mu'tezile) teşekkülü bu yüzdendir. İşin Allah'ın ilim, irade ve tekvin sıfatlarını ilgilendiren boyutu meselenin teorik kısmım oluşturur ki, kişinin îman alanına girmektedir. Müslüman, İşin bu yönünü ve irade serbestisi konularını kendisi için bir mesele yapmamalıdır. Bu mesele­yi tamamen kendi dışında ilâhi bir iş kabul etmelidir[1244]. Çünkü bu mesele başka türlü damıtılıp tasfiye edilemez. Ebediyyen çözülmesi müşkül olan bu ilâhî muammayı en doğru bir şekilde halletmek, ke­sin olarak beşerin kudreti dışında olduğunu teslim ve itiraf edip bu konuda susmayı lüzumlu görmekle mümkündür[1245]. Kur'an düşünce­sinin temelinin gayba imana dayandığını unutmamalıyız. Çünkü gayba îman, insanın iç dünyasını tatmin ediş yönüyle tüm dinlerin temel özelliğidir. Ancak bu, insanın aklını işlevsiz hale getirmez ve teklifi de ortadan kaldırmaz[1246]. Künhü ve iç yüzü anlaşılmayan her şeyi inkâr etmek mantıkî bir şey değildir[1247]. İşi böyle değil de cebrî bir anlayışa indirgemek isteyenler hayatın ve inancın gerçeklerinden kaçıp talih­sizliklerini hep dış güçlere bağlamak isteyenlerdir. Eğer bunlar sebep­lere inerlerse, talihlerinin kendi iyi veya kötü nitelik ve yargılarına bağlı olduğunu görürler[1248]. Söylenebilecek bütün şey, varlığını hiç bir şekilde tanımadığımız ve eğer mevcutsa hangi taraftan icra olunduğu­nu bilmediğimiz bu belirlenmeyi işin içinden sıyrılma çaresi olarak öne sürmenin hiç bir şeye yaramadığıdır[1249]. Çünkü vicdanî bir muha­sebe işlediğimiz suçtaki sorumluluğumuzu kabullenmek zorunda bıra­kır. Bazen suçluluk hissi içinde o suçumuzu yaratıcısı olduğu gerekçe­si ile Allah'a havale edip kurtulmak isteriz. Hâlbuki iç dünyamız bizi rahat bırakmayacaktır.

Konunun sorumlulukla ilgili kısmına gelince, kişi bu noktada pratik hayatını sürdürürken takip ettiği metodu benimsemelidir. Yukarıda da söylediğimiz gibi işin teorik yönüne takılıp kalmamalıdır. Bu da insanın hür olduğuna inanması realitesinden ibarettir. Kur'an'ın bir çok ayetinde kişinin kendi işlediği fiilden dolayı hesa­ba çekileceği ifade edilirken pratik hayatın bu realitesi vurgulan­maktadır[1250].

Netice olarak şunu söyleyebiliriz: Kur'an'ın tümü göz önüne alındığında, insanın kısmî de olsa hürriyet sahibi bir varlık olduğu or­taya çıkar[1251]. Bu kısmîlik insanın yeter seviyede hür olmaması yönüy­le değil, Allah'ın kulu olması nedeniyledir. Yine Kur'an'a göre insanın sorumluluğu sadece hür olduğu bu saha içerisindedir[1252]. Zor kullan­mak denemenin esas gayesini bozacağından, bu muhakeme ve imti­handa insan herhangi bir istikamete zorlanmamaktadır. İlâhî kudrete sığınıp, üzerine düşen görevi yerine getirmeden kaçmak isteyenleri Kur'an reddederek, insanın fiiliyle ilgili olarak sahip olduğu temel hürriyet ve sorumluluğu açık "bir şekilde tasvir eder[1253]. Hürriyetin sı­nırlandığı veya tümüyle kalktığı durumlarda sorumluluk da sınırlanır veya tümüyle ortadan kalkar.[1254]

 

4. Allah'ın Hidayeti - Saptırması ve İmtihan

 

Kur'an'da;

"Allah kime hidayet verirse, İşte doğru yolu bulan odur; kimi de hidayetten uzak tutarsa, artık onlara, Allah'tan başka dostlar bulamazsın[1255]..."

"Allah'ın saptırdığım kim doğru yola eriştirebilir?[1256]..."

"...Allah kimi saptırırsa artık onun yolunu doğrultacak biri yoktur. Allah kime de hidayet ederse, artık onu saptıracak yoktur[1257]..." vb. îman ve küfrün Al­lah'ın İradesi dahilinde olduğunu bildiren bir çok âyet vardır[1258]. Ya­lın  bir bakış açısıyla değerlendirildiğinde imtihan  edilen  insanla, Kur'an'da bahsedilen hidayet ve dalâlet arasında çelişki olduğu düşü­nülebilir. Böyle bir yönlendirmeye mâruz kalan insanın niçin imtiha­na tabi tutulduğu akla gelebilir. Hem ilâhî sıfatların yetkinliği ve şumûlü, hem de insanın sorumluluğu açısından meselenin çok yönlü bir bakış açısıyla rafine edilmeye ihtiyacı vardır. Hidayet dalâlet çerçe­vesinde insanın hürriyetinin ve davranışları karşısında sunulan cennet ve cehennem telâkkisinin uygunluk içerisinde değerlendirilmesi ge­reklidir. Bîr yandan Allah'ın ilim, irade ve kudret sıfatları sınırlandırılmamalı, öbür yandan da insana sorumluluk yüklenecek bir ortam meydana getirilmelidir.

Kur'an'da en çok kullanılan çiftli kavram bu ikilidir[1259]. Hidayet,, ''doğru yola gitmek, doğru yolu göstermek" mânasında masdar, "doğru yola kılavuzluk" anlamında isim olarak kullanılır[1260]. Kelimenin Kur'an'da "hidayet" şekli geçmeyip, üçyüzü aşkın yerde hâdî, hüdâ, muhtedî şeklinde büyük çoğunluğu Allah'a izafe edilerek bazen de ki­taplara, meleklere, peygamberlere nisbet edilerek kullanılmaktadır. Dalâlet ise, "kaybolmak, telef olmak, şaşırmak, yanılmak, sapmak, sa­pıtmak" mânalarına gelir:[1261] . Kur'an'da ikiyüz onsekizi aşkın yerde kullanılan bu kelime "küfür ve isyanı kapsayan sapıklık" anlamı çer­çevesinde kullanılmıştır. İlgili kelimelerin geçtiği âyetleri her müfessir kendi dahil olduğu sisteme mezhebe uygun olarak yorumlamıştır[1262].

Bir kere bu mesele ele alınırken, kelimelerin özel anlamlarına ta­kılıp kalmamalı[1263], onların Kur'an sistemi içerisinde ifade ettikleri an­lamlar gözönüne alınmalıdır[1264]. Ayetlerde geçen kelimeler Kur'an'ın küllî düşünce sistemi içerisinde birbirinden bağımsız alanlar olarak görülmemelidir. Kur'an'ı kendi sistematiği içinde anlamak esastır. Çünkü, sadece kelimelerin yüklendiği anlam değil, o kelimenin o sis­tem içerisinde ifade ettiği anlam önemlidir[1265]. Sistematiğe kavuşurken bazı kelimelerin kısmen anlam kayması­na uğradığını ve o sistem içerisinde yeni bir form kazandığını[1266] dü­şünmeli ve özellikle konumuzla ilgili âyetler işin bu yönü de düşünü­lerek algılanmaya çalışılmalıdır. Burada sistematiğe kavuşmadan mak­sadımız, kelimelerin mezhepler dönemindeki indî yorumlarından çok, Kur'an öncesi araplar tarafından kullanılış biçiminin Kur'an ta­rafından yeni bir boyuta taşmışıdır. O zaman, Kur'an'ın kendine öz­gü düşünce yapısı içerisinde herhangi bir çelişkinin olmadığı ortaya çıkmış olacaktır. Kur'an öncesi toplumda kullanılan kelimelerin içeri­ği ile, o kelimelerin Kur'an bütünlüğü içerisinde ifade ettiği anlamın tamamen farklı olmasa da aynı olmadığını düşünüyoruz. Kur'an, bir konudaki fikri yaklaşımını, onu meydana getiren farklı kelimelerle ele alır, işi kelimelerin ifade ettiği kuru bir ifade sahasından dînî düşünce sahasına naklederek manevî bir atmosfere büründürür ve kendine öz­gü düşünce sistemini meydana getirir.

Her şeyden önce hidayet ve dalâlet meselesinin muhataplarca, Kur'an'ın inzali döneminde daha sonraki dönemlerde taşınan fikrî bo­yutlara taşınmadan, nasıl anlaşılması gerekiyorsa öylece anlaşıldığına inanıyoruz[1267]. Çünkü mesele, Kur'an bilgilerinin sistemleştiği daha sonraki dönemlerde özellikle Kelâm ilminin bir konusu olarak farklı boyutlara çekilerek tartışılmaya başlanmıştır. Konu kaza ve kaderle ilişkilendirilerek ele alınmıştır. İnsan fiillerinde tümüyle hür müdür, yoksa fiillerinde bütünüyle Allah'ın yönlendirmesine mi mahkumdur veya bu ikisi birbirini tamamlayan unsurlar mıdır[1268]? İş bu noktada, Kur'an öncelikli yorumdan ziyade, savunulan görüşe Kur'an'dan delil arama çabasına dönüşmüştür. Gerçekten tümelden Kur'an'ın tümün­den değil de özelden parça parça âyetlerden hareket edildiğinde bu so­nuca ulaşmak zor da değildir. Kuru bir mantıkî görüşle hareket edildi­ğinde ilgili âyetlerden farklı sonuçlar elde edilebilir, edilmiştir de[1269]. Kur'an bütünlüğü içerisinde ele alındığında elbetteki Kur'an'a gö­re mutlak mânada hidayet ve dalâlet Allah'a aittir. Bu tıpkı, Allah'ın farklı âyetlerde anlattığı ilim, irade, tekvin vb. sıfatlarıyla kendini bi­ze tanıtımına benzer[1270]. Yüceler yücesi Allah, kendini mahluklarından birinin özellikleriyle mi anlatmalıydı? Bu sebeple;

"... İşte Allah böy­lece dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini doğru yola eriştirir[1271]...";

"Biz dilesek, elbette herkese hidayetini verir­dik[1272]..."

"Yolun doğrusu Allah'ındır. Yolun eğrisi de var­dır. Allah dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi[1273]" vb. âyet­ler Allah'ın kudretini vasfeden ve onun kapsamım insanlara anlatan âyetler olatak değerlendirilmelidir. Bu, zaten ulûhiyyetin şartıdır. Mutlak iradenin keyfiyetini böylesi tasvir, bir yönüyle yine insan ak­lının sahası dışında kalmaktadır. İlâhî sıfatlarla bağlantısı bulunan bu konunun itiraz edemeyecek şekilde çözümü mümkün değildir[1274]. Me­sele, kesin bir sonuca ulaşılmayan derin bir ikilem[1275] olarak kalacak­tır. İşin teori kısmını oluşturan bu yönüne müslüman, doğma halinde inanmalıdır. Özellikle hayatımızın pratik yönünü düşünür ve yaşar­ken işin mutlak boyutunu ön plâna çıkartarak hareket etmemeliyiz. O takdirde hayatın gerçekleriyle çatışmış oluruz. Allah'ın gücünü orta­ya koyan yönle, yine Allah'ın dilemesiyle insana bırakılan hürriyet sa­hasını Kur'an'daki farklı âyetlerin de yardımıyla algılamaya çalışmalı­yız. Bu âyetleri öncesi ve sonrasıyla beraberce düşünmeliyiz. Bu tür âyetlerle Kur'an'ın gayesi, birbirinden farklı iki inanç biçimi oluştur­mak olmayıp, onları hak olan ortalama bir noktada cem ve telif et­mektir[1276]. Mutlak mânâda ele aldığımızda Allah isteseydi  zorlasaydı herkes îman etmek zorunda kalırdı. Çünkü O'nun iradesine bu mâ­nâda kimsenin karşı çıkması mümkün değildir[1277]. Ancak bu âyetlerin insana taalluk eden mânası da bu cümlelerin ifade ettiği yalınlıkta ol­saydı insan, Kur'an'da bahsedilen Allah'a ibadet eden melekler ve is­yan eden şeytan, ya da şevki tabii ile hareket ed&n diğer canlılar ve hatta kurulu bir mekanizma olarak çalışan tabiat gibi tek yönlü varlık konumuna düşerdi. Hâlbuki tüm bu varlıklardan farklı olarak insan, sorumlu bir varlık konumunda yaratılmıştır. İnsan, bu özel yapısıyla varlık içinde hususî bir vazife sahibidir.

Nitekim;

"Sizi yaratan O'dur. Böyle iken kiminiz kâfir, kiminiz mümindir. Allah yaptıklarınızı görür." Teğâbûn: 64/2 âyeti, insanın yaratanını tanıması gerektiğini vurgulalamakla beraber, her iki yöne de insanın müsait olduğunu gösteriyor. Ayetin ikinci kısmının "kâfiren ve mü'minen" "sizi kâfir olarak veya mü'min olarak yaratan" şeklinde hâl olarak; veya, "ba'duküm mü'min ve ba'duküm kâfir" şeklinde değil de; tafsil veya tefri’ ile tertibe delâlet eyleyen "fe" ile "feminküm" şeklinde tali bir cümle olarak gelmesi, bir yandan küfür ve îmanın da Allah'ın yaratması ve takdiriyle olduğunu vurgularken, diğer taraftan insanların kesb ve iradesiyle alâkalı olarak talî ve terettübî bir surette yaratılmakta olduğunu da vurgulamış olmaktadır[1278]. Kureyş müşrikleri de alay ederek ve mümkün olmadığını da bilerek peygambere karşı Allah'ın mutlak iradesini inanmamalarına delil ola­rak ileri sürmüşlerdi[1279]. "... Allah dileseydi ne biz ortak koşardık ne de atalarımız..."[1280]. Allah, Kur'an'da onların bu sözlerini, davranış biçimlerine tenkit olsun diye zikretmiştir[1281]. Yani, izledikleri tavra getirdikleri delilin doğru olmadığı vurgulanmıştır. Süheyb, Ammar, Bilal, Habbab ve diğer bir kısım fakir müslümanların peygamberi­mizle oturmalarından rahatsız olan Kureyşin önde gelenleri "Ey Mu­hammedi Kavminden bu adamlara mı kaldın?" deyince En'am: 6/51,53 ayetler inmiş [1282], peygamberimize, "Sabah akşam Rablerîne,. O'nun rızâsını dileyerek dua edenlerle birlikte olması" tavsiye edile­rek[1283] hemen ardından gelen "Ve de ki: Hak, Rabbinizdendir. Öyle ise dileyen[1284]ve hür iradesiyle gerçekleşeceği vurgulanmıştır[1285]. Demek ki, pratik davranışlarımız açısından Allah'ın iradesini keyfîliğimize delil olarak getiremeyiz. Hâlbuki onların bu tavrı bilgiye dayanan bir tavır değil, nefsî istek ve arzularına dayanan bir tavırdır[1286]. Bunun ardında so­rumluluktan kurtulma çabası vardır. Aslında onlar, doğru yolun ken­dilerine açıklandığı kimselerdir ve bu tutumları kendilerinden kay­naklanan hased duygularndan dolayı sergilemektedirler[1287]. Peygamberimiz döneminde inananlar tarafından tartışma ko­nusu yapılmayan bu âyetlerin sonraki dönemde çekilmek istendiği farklı zemin, mensuplarında benzeri nefsânî dürtünün hâkim olduğu­nu düşündürür.

Allah, şerri emretmez bilâkis nehyeder[1288]. Allah insanların küfrü­ne razı değildir[1289]. Küfür O'nun iradesiyle ise de rıza­sıyla değildir. Bir şeyi irade etmek onu istemek sevmek anlamına gel­mez[1290]. Şerri ne sever ne de emreder[1291], hayrı ise emreder[1292]. O, asla kullarına zulmetmez[1293]. O, bizzat kullarının iradelerini fıtrat dîni istikametinde kullanmalarım ister[1294]. İnsan bu ilâhî ışığa yöneldiğinde Allah'ın kullara hidayeti devreye giriverir[1295]. Bu yönüyle Allah'ın âyetlerini Kur'an'ı göndererek tas­dikini istemesiyle hidayeti arasında benzerlik vardır. Bu âyet­ler Kur'an karşısında tasdik veya tekzîbi seçme ile hidayete veya dalâ­lete yönelme birbiriyle örtüşür. Eğer Allah herkesi hidayete mecbur etseydi dalâlet, İnsanın istemesiyle mevcud olamazdı. Hâlbuki dalâlet de bir haktır[1296].

"Yolun doğrusu Allah'ındır. Yolun eğrisi de vardır. Al­lah dileseydi hepinizi doğru yola iletirdi." Nahl: 16/9 âyeti, mecbur olmamakla beraber bir lütuf olarak Allah'ın doğru yolu bildireceğini ve onun doğruluğunu taahhüt altına alacağını bildirmekte; bununla beraber doğru yoldan sapanların da olabileceğini vurgulayarak bu ko­nuda insana verilen insiyatifi ortaya koymaktadır[1297]. Şüphesiz insanın sorumluluk  alanına  giren   fiilleriyle  hidayeti  ve  dalâleti arasında önemli bir ilîşki vardır. İlgili âyetlere bîr bütünlük içerisinde bakıldı­ğında bu açıkça görülecektir[1298]. Bu konuda hiç tartışmasız en önemli örnek Kur'an'da, saptırmaya bir vesile olarak gösterilen ve tek yönlü varlık olarak anlatılan şeytanın sapmasının bile bir ön davranış sebe­biyle olduğunun anlatılmasıdır. Şeytan gururlanır, kibirlenir ve bu davranışının sonucu tek yönlü varlık olarak bir nevi kendi yolunu kendisi çizmiş olur. Yine Kur'an'da Allah, kendisine inâbe edenleri hi­dayete erdireceğini bildirmektedir[1299]. Ayette geçen "inâbe" ise, içten gelerek, Allah'a yönelip" hayır ortamına girmek demektir[1300]. Kulların hidayete erememelerinin sebebi, bu inâbeyi gösterme gayre­tine girmemiş olmalarındandır. Kur'anda kâfir ve münafıkların duru­munu anlatmada kullanılan tasvirlere şaşıranlara karşı[1301] sivrisineğin bile örnek olarak getirilebileceği anlatılır[1302]. Burada da Allah'a izafe edilen saptırma kelimesinden önce saptırılanlarm bir ön davranışı açıkça belirtilir. Allah, küfür özelliğini üzerlerinde barındı­ranları bu özelliklerinden dolayı ancak saptırır[1303].

"... Şüphesiz Allah, yalancı ve inkarcı kimseyi doğru yola iletmez[1304]."

"... Kim Allah'a inanırsa, Allah onun kalbini doğruya götürür[1305]..''

"... Onlar yoldan sapınca, Allah da kalplerini saptırmış­tı[1306]..." vb. benzeri âyetlerde de Allah'ın saptırmasına tekaddüm eden insana bağlı bir yönelişin olduğu açıkdır. Bir toplum ken­dini değiştirmedikçe Allah  onların konumunu  değiştirmez[1307]. Semûd kavmîyle ilgili;

"Semûd'a gelince onlara doğru yolu gös­terdik, ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler[1308]..." ifadesinde de aslında tercihin insana ait olduğu açıkça belirtilmiş ol­maktadır. Öyle anlaşılıyor ki Allah, bu yetkisini değişik vesilelerle kul­lanmaktadır[1309]. Bu durumda Allah'ın hidayeti ne ızdırâri, ne de icbâridir[1310]. O, ihtiyarîdir. İnsanın hidayeti veya dalâleti için insandan kaynaklanan muhakkak mukaddimeye ihtiyaç vardir[1311]. Kâfir küfrü seçtiği için Allah onu yaratır ve mü'min imam seçtiği için Allah onu mü'minde meydana getirir[1312]. Her şahsın hayatında hidayet ve dalâ­leti seçebileceği bir fırsat vardır[1313]. Öyleyse hidayet veya dalâlet insa­nın bir kazanımıdır. İlâhî idlâl, icbârî olmayıp, kulun kendi iradesiyle yönelmesi sonucu Allah'ın yaratmasiyla meydana gelmektedir[1314]. Çünkü, kişiye isabet eden şey kendisindendir[1315]. Kur'an'ın bütün yapmak istediği şey, bazı durumlarda çok kritik bir noktaya ulaşılmak üzere olduğu hususunda insana güçlü bir uyan yapmaktır. Bir insan ne kadar sık kötü davranışlarda bulunursa kötülüğe alışma ihtimali o kadar artarken, iyi davranma ihtimali de nisbî olarak aza­lır. Öyle bir an gelir ki, kötü davranışlar ikinci bir tabiat haline alır. İşte bu noktada insanın kalbi mühürlenir, kulakları zayıflatılır ve ade­ta insan artık yardımsız bırakılır. Aynı mekanizma iyi davranışlar için de sözkonusudur. İnsan ne kadar iyi davranışlarda bulunursa, o bir alışkanlık halini alır ve iyilikte daha ileri gitmesinde Allah bu sefer onun yardımcısı olur[1316]. Bu, iyi ye kötü davranış hakkındaki psikolo­jik bir yasanın normal işleyişidir ve bütün kuralların işleyişi gibi onun işleyişi de nihai olarak Allah'a atfedilir[1317].

Kur'an'da Allah'ın insanı dalâlete veya hidayete icbar etmesini değil, bunlara sebep olan daha başka unsurlardan sözedildiğini; insa­nın bu unsurlardan etkilenerek tercihte bulunduğunu "Kur'an'a Gö­re İnsanın İmtihan Şartları" başlığı altında görmüştük.

Bu konuda önemli bir bakış açısı da, hidayetle ilgili bazı âyetleri, şuur ve akıl sahibi varlıklarla ilgili özel anlamdaki ayetlerden farklı olarak, varlıkların tümünü kapsayacak şekilde değerlendirmektir. Tâhâ: 20/50; A'la: 87/2-3 âyetleri genel anlamda Allah'ın sünnetüllahı; Cuma: 62/5; Sâf: 61/5'i kâfirler için özel âyetler olarak değerlendirmek uygun olur[1318]. Yani, Allah'ın tekvînî iradesiyle dini iradesini birbirin­den ayırmak gerekir[1319]. Tekvînî irade tüm varlıkları kapsarken, dînî irade, Allah'ın diniyle ilgili taleplerini içerir[1320]. Bu yönüyle bütün âlimler hidayetin biri umûmî, diğeri husûsî olmak üzere iki türü bu­lunduğunu kabul etmişlerdir[1321]. Allah insana, mutlak determinizmin hakim olduğu evren için gösterdiği yaklaşımdan farklı bir yaklaşım göstermiştir.

Kur'an'a göre hidayet ve dalâlet ele alınırken, yine Kur'an'da sö­zü edilen Allah'ın kudreti, adaleti, kullara yüklediği sorumluluk ve bu sorumluluk neticesinde tahakkuk ettirdiği ceza ve mükâfat birlikte düşünülmelidir.

Nasıl ki, tek yanlı olarak Allah'ın kudret ve yaratıcılığını ele al­mak, insana irade hakkı vermeyip mutlak cebr anlayışına götürüyorsa, yine Allah'ın meşieti gözardı edilerek, insanın sorumluluğu ile ilgili ayetleri ön plâna çıkarmak da bizi, insanın fiil ve davranışlarında mut­lak hür olduğu anlayışına götürür[1322]. Onun için bu ikisi arasındaki dengeyi birbirlerini zarar vermeyecek ince çizgiye oturtmak gerekir.

Allah'ın mutlak iradesiyle vazettiği bir esasa göre canlı ve cansız tüm varlıklar yaratıcılarını teşbih etmektedirler[1323]. Şuurlu varlıklardan şeytan mutlak isyan, melekler de mutlak itaat çerçevesin­de plânlanmış[1324], insanlar ise kendi irade­lerine bağlı olarak bu ikisi arasındaki bir statüde tutulmuşlardır[1325]. İnsanları hidayete yönlendirmek için gönde­rilmiş olan Kur'an'ın bu genel amacını görmeyip, onun içerisinden bazı âyetleri ele alarak taraflı, indî ve nefsî yorumlarla mensubu oldu­ğumuz fikir sistemine destek yapmak insafla bağdaşmaz. Bu, insan vü­cudunu ele alırken onun herhangi bir organını ayırıp bağımsız olarak anlama veya anlatmaya benzer. O takdirde insan değil, bir et parçası değerlendiriliyor demektir. Başka türlü hidayet için gönderilen Kur'an'ın  bizzat kendisini, onda tebliğ için gönderildiği bildirilen peygamberleri; yine aynı kitapta ceza ve mükâfattan bahsetmenin anlamını izah etmek nasıl mümkün olur. Netice olarak şunu söylemek mümkündür: Kulların fiilleri açısından düşündüğümüzde Kur'an'dan hareketle mutlak cebir ve mutlak hidayet fikri doğru değildir[1326]. Fert­ler kendi irade ve tercihleriyle hidayet ve dalâlet yoluna yönelebile­cekler, bunun karşılığında da ilâhî tevfîk veya hizlana maruz kalacak­lardır. Bu süreç dünyada insanın imtihandan geçirilmesi olarak işleye­cektir. İnsan dileyecek, Allah yaratacaktır.[1327]

 

5. Allah'ın Yardımı Ve İmtihan

 

Kur'an'da, mü'minlerin dünyada[1328] yardım edileceklerine dair bazen te'kid ifade eden edatlarla da teyid edilen genel ve açık ifadeler[1329] vardır. Yine genel bir kulla­nımla Allah'ın, mü'minlerin dostu ve yardımcısı olduğu "velîyy" keli­mesinin değişik varyantları kullanılarak çokça ifade edilir[1330]. Kur'an'da Allah'ın mü'minlere yardımı ifade edilirken kullanılan ke­limelerden birisi de "sekme" dir[1331]. "Sekine", "korkunun giderilmesi"[1332], "istek ve arzulara meylin durdurulması"[1333] gibi anlamlar içerir. Kur'an'da, mü'minlerin korkularının giderilmesi yanında, düşmana korku verilerek müslümanlara yardım edildiğini[1334] bildiren âyetler[1335] de bulunmaktadır. Ayrıca yine "Şu kesindir ki, biz resul olarak gönderdiğimiz kullarımıza söz verdik ki onlar yardımımıza mazhar olacaklar ve bizim ordumuz mutlaka galip gelecektir[1336] "

"Allah: Elbette ben ve elçilerim galip geleceğiz, diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, galiptir"[1337]gibi peygamberlere ve onunla birlikte olan or­dulara yardım edeceğine dair pasajlar da mevcuttur.

Kur'an'da bu genel ifadelerin dışında mü'minlere Allah'ın yardı­mından somut bir şekilde bahseden âyetler de az değildir. Peygambe­rimiz Hz. Ebû Bekir ile beraber Sevr mağarasında iken[1338], Bedir savaşında[1339], Uhud'da[1340], Hendek'te[1341], Kureyza ile müca­delede[1342], Huneyn'de[1343] yapıldığı bildi­rilen yardımlar Kur'an'ın bahsettiği açık yardım örnekleridir.

Konunun bizi ilgilendiren yönü, ilk bakışta açıkça tek yönlü ve şartsız bir taraf olma düşüncesini çağrıştıran bu Kur'an ifadelerinin, insanın muhatap olduğu imtihan süreci içerisinde nasıl değerlendiril­mesi gerektiğidir. Eğer işin bir tarafında imtihana maruz bırakan Al­lah'ın mutlak bir taraflılığı ve olaylara her an tek yönlü müdahalesi söz konusu ise, her şeye mutlak kadir olan Allah'ın tarafı olduğu böy­lesine bir ortamı niçin imtihan süreci olarak değerlendirdiği konusu halledilmesi gereken bir müşkil gibi gözükmektedir. Dolayısıyla bu yardımların veya yardım va'dlerinin sünnetullah'ın evrenselliğine za­rar vermeden yorumlanmaya ihtiyacı vardır, Aksi takdirde kullarına farklı davranan bir Allah telâkkisinin doğmasına sebep olabileceği gi­bi, inananları da yersiz bir gevşekliğe sevketme ihtimâli vardır. Bu se­beple, Kur'an'da söz konusu edilen bu yardımın, bir bütün olarak de­ğerlendirildiğinde ne ifade ettiği, bu yardımla neyin kastedildiği; son­raki nesillere hangi mesajın verilmek istendiği ve en önemlisi bu yar­dımın herhangi bir şarta bağlı olup olmadığının tesbiti gerekmektedir ki, bu ve benzeri Kur'an ifadelerinin, imtihan şartlarının oluşmasına zarar vermediği gibi, bu sürecin bir parçası olduğu anlaşılabilsin.

Mutlak mânâda düşündüğümüzde Allah'ın yardımının olduğu yerde mü'minlere karşı galibiyet söz konusu olmamalıdır[1344]. Çünkü Allah, hiç bir güçle eşleştirilmesi mümkün olmayan mutlak hakim varlıktır. Zaten pratikte de Allah'ın yardımı böyle te­zahür etmemiştir. Öyle ise yukarıda meallerini verdiğimiz Sâffât: 37/171-173,  Mücadele 58/21  vb.  âyetler,  her seferinde Allah'ın olaylara müdahale edip, akışı inananlar lehine çevirmesi suretiyle gerçekleşmiştir diye açıklanamaz. Burada ilke olarak, "genel kurallar çerçevesinde başarıya ulaşacağı" şeklindeki bir anlayış daha isabetli olacaktır. Ayrıca, âyetlerde geçen "gâlibûn" kelimesini, dünyada hüccet ve delil bakımından bir üstünlük[1345] olarak değerlendimek da­ha uygundur, özellikle Sâffât suresinde geçen âyetin öncesine baktı­ğımızda[1346], meleklerin Allah'ın kızları olduğuna inananlara karşı uyarı ve delillerin sıralandığını görürüz. Bu durum da, âyetlerde vurgulanmak istenen asıl maksadın delil bakımından üstünlük olduğunu destekler. Mücadele süresindeki âyeti de bu şe­kilde değerlendirmeye engel yoktur. Veya bu âyetlerden, her hâl ve şartta tabiiattaki genel yasaları silercesine bir yardım anlaşılamaz.

"De ki: "Hak geldi, bâtıl yıkılıp gitti. Çünkü bâtıl, yok olmaya mah­kumdur"[1347]âyetini de bu bağlamda değerlendirebiliriz. Eğer bu âyeti mutlak manada anlasaydık bâtıl ve temsilcilerinin yer­yüzünde gerçekliklerini bile düşünmeye gerek yoktu. Hâlbuki görü­yoruz ki onlar da bu hayatın olmazsa olmaz parçasıdır. Öyle ise bu yardımın, her şartta geçerli mutlak bir yardım olarak değerlendiril­mesi mümkün olamaz. Kur'an'da anlatılan peygamber ve taraftarla­rının mücadelelerinin tümü, bu yardımın mutlak anlamda düşünüle­meyeceğinin delilleridir.

Aslında Kur'an'ın dünya hayatıyla ilgili temel öğretilerinden bi­risi, nesnel gerçeklikler karşısında bütün insanların eşitliği ilkesidir[1348]. Kur'an bu ilke gereği, dünya hayatında ba­şarılı olmanın şartları arasında fiziksel donanımı gerekli görür. Bunun için Allah, kendilerine yardım edeceğini vadettiği kullarına rasyonel bir hayat önerir[1349]. Dünyevî hayat şartlarında başarılı ol­mak için gerekli şartlar yerine getirilmedikçe sadece haklı olmak ve­ya mü'min olmak yeterli değildir. Ancak Kur'an'ın, inanca ve moral güce de rasyonel birer etken olarak yer verdiğini bilmemiz gerekir[1350].

 ".. Sizde.n sabırlı yirmi kişi bulunursa, iki yüze (kâfire) galip gelirler. Eğer sizden yüz kişi olursa, kâfir olanlardan bin kişiye galip gelir"[1351].

Nitekim, buradaki karşılaştırma sayısal farklılıktan ziyade nitelikseldir[1352]. Çünkü, bu âyet hemen sonra gelen âyetle daha sonra nesh edilmiş[1353],bu sayısal karşılaştırma bire iki şeklinde oranlanmıştır[1354]. Müslümanların az oldukları dönemde onlara sunulan rakamsal farklılığın büyüklüğünde moral teşvik gücünün önemini gö­rebiliriz. Bu moral gücü, meleklerin kalbe nufûz etme yoluyla verdiği güven ve huzur telkini olarak değerlendirmelidir[1355]. Dolayısıyla Kur'an'ın kendine özgü ifade biçiminde inanç ve moral güce sahip ta­rafın başarısını Allah'ın yardımı olarak vasıflandırabiliriz[1356].

Şunu iyi bilmeliyiz ki Allah'ın yardımı, tek yönlü olarak inanan­lara sunulmuş bağış kabilinden bir şey değildir. Tesadüflere bağlı ola­rak gerçekleşen bir şey de değildir. Körü körüne meydana gelen bir vakıa hiç değildir[1357]. Onun mahiyetini ve Allah'ın koyduğu kuralların 'mantığını iyi tesbit etmek gerekir[1358]. Her şeyi bir bağış olarak değerlendirmemeli, olayları teslimiyetçi ve gaybî şeylere sığınarak yorumlamamalıdır. Allah'ın yardımının O'na, dînine yardıma bağlandığı gözden kaçırılmamalıdır[1359]. Müslümanlar Bedir'de muzaffer olmuşlardır. Çünkü orada tarihî yasalar uyarınca onların za­feri için gereken şartların tamamı gerçekleşmiştir. Bedir savaşıyla ilgi­li değerlendirme yaparken sadece ordular arası rakamsal orandan yo­la çıkıp, âyetlerde bahsedilen yardımdan da destek alarak zafer anla­yışına ulaşmak son derece sığ bir yorum olmuş olur. Bedir savaşı ele alınırken savaş konumuna getiren tüm süreç ve arkaplan düşünülme­li, müslümanların Medine'de kazandıkları stratejik konum göz önüne alınmalı ve savaşa neden olan süreç iyi değerlendirilmelidir. Tüm bu hazırlık ve geçiş dönemine rağmen Bedir günü müslümanlarm, Kurz b. Câbir el-Muharibî'nin Müşriklere yardım edeceğini duyup çok üzüldükleri bir anda Al-i İmrân: 3/123 âyetinin inzal edildiği[1360] unu­tulmamalıdır. Bedir'de peygamberimiz kendi arkadaşlarının azlığını, müşriklerin de çokluğunu görünce, kıbleye yönelerek iki elini uzattı ve şöyle dua etti:

"Allah'ım! Bana verdiğin sözü yerine getir. Allah'ım! Bu cemaati helak edersen artık yeryüzünde sana ibâdet edecek kimse kalmayacak!" Resûlullah bu duayı devamlı olarak okudu. Allah Teâlâ da duasını kabul ederek Bedir'de önce bin melekle[1361] yardım etti. Akabinde mü'minler üçbin melekle de destek görmüşlerdi[1362]. Sonra da Bedir'de mi, Uhud'da mı olduğu ihtilaflı olan[1363] beşbin melekle desteklenmişlerdi[1364]. Peygam­berimizin dua ile tamamladıği süreci de savaşın hazırlık süreci içeri­sinde değerlendirmek gerektiğini düşünüyoruz. Çünkü dua, genel olarak insanın bütün ruhî faaliyetlerine bir güç ve canlılık verir[1365]. Dua vasıtasıyla Allah ile kurulan ilişki, ruhen tatminkârlık sağlayıp, korkuyu yatıştırır ve bu enerji ile dış dünyada faaliyet yürütme imkâ­nına kavuşturur. Kurân'ın inanca ve moral güce ayrı bir önem verdi­ğini yukarıda söylemiştik. Sayıca az ve zayıf donanımlı olan, ama da­valarının haklılığına olan güçlü bir inançla dopdolu bir gurup insanın, benzer bir inançtan yoksun, sayıca ve maddî bakımdan üstün düşma­na karşı zafer kazanması tarihte de sıkça rastlanan olaylardandır[1366]. Kendilerini kişiyi ölümle yüzyüze getiren savaşa karşı çeşitli eğlence türleriyle motive etmeye çalışan insanlarla, inanç gibi etkili ve tek bir noktaya endeksleyen güçlü motivasyona sahip inançlılar arasında elbetteki fark olacaktır. Allah, güç bakımından bir melekle yerin altını üstüne getirmeğe kadir olduğu halde bu âyetlerde sayısal olarak daha fazla melekten bahsetmesi insanlar nazarında kemiyyetin önem arzetmesinden[1367] ve dolayısıyla inananları bu moral güce ulaştırmak iste­mesindendir. Ayrıca, sayıların farklı oluşundan da Kur'an'ın maddî hazırlığın yanında moral motivasyona verdiği önemi rahatça çıkarta­biliriz. Nitekim Abduh (ö.1905) da bu çerçevede bir yorum yapmış­tır: "Binlerce melekle Allah'ın yardımda bulunmuş olması mecazî ola­rak inananların kalplerinin Allah'tan gelen manevî güçler aracılığı ile takviyesi anlamına gelir"[1368]. Konuyla ilgili âyetlerin sonunda yardı­mın kalpleri tatmin için yapıldığının açıklanması[1369] bu yönüyle ilgi çekicidir. Ayetlerin şartlı ve gerekçeli kul­lanımları da tezimizi kuvvetlendirir. Beş bin melek yardımı Allah'tan gerektiği şekilde korkma ve sabretme şartına bağlanmıştır. İşe Semavî Risâlet'in hezimete uğrayıp uğramayacağı açısından bakarsak, Semavî Risâlet asla hezimete uğramayacak, hezimete uğrayan yalnız insan[1370] olacaktır. Ancak Uhud savaşında tarihî yasalar uyarınca mü'minlerin savaşı kaybetmesi için gereken şartlar gerçekleştiğinde yenilgiye uğra­mışlardır[1371]. Nitekim bu yenilginin nasıl olduğuna şa­şıranlara karşılık âyette bu duruma kendilerinin sebep olduğunun bil­dirilmesi önemlidir:

"(Bedirde) iki katım başına getirdiğiniz bir musi­bet, (Uhud'da) başınıza geldiği için mi "bu nasıl oluyor" dediniz? De ki:  O,  kendi kusurunuzdandır[1372]..." Al-i İmran: 3/152. ayet müslümanların Uhud harbinden Medine'ye döndükleri sı­rada bir kısım müslümanların, Allah bize nusreri vadettiği halde bu durum başımıza niye geldi demeleri üzerine inmiştir[1373]. Halbuki pey­gamberimiz savaşın yerleşim plânını yaparken onlara, netice müslü­manların lehine de aleyhine de olsa asla yerlerinden ayrılmama tali­matını vermiş, başlarına da Abdullah b. Cübeyr'i lider tayin.etmiş­ti[1374]. Müşrikler ilk anda yenildi görülüp, Müşrik kadınlar da hile ola­rak " ganimet", "ganimet" diye dağa doğru tırmanınca, ganimetten pay almak isteyen okçulardan bir kısmı verilen talimata ve liderleri­nin uyarılarına uymayarak yerlerinden ayrıldılar. Bu, müşriklerin to­parlanıp savaşı lehlerine çevirmelerine[1375] ve Allah'ın yardımının ge­cikmesine sebep oldu[1376]. Savaşın kaybedilip müslümanların dağılıp telaşa kapıldıkları, münafiklarmsa fitne çıkarmaya çalıştıkları bir sıra­da samimi müslümanlan uyuklama halinin alması, münafıklara uyku çökmemesi[1377], düşmanın kalbine korku salınacağı­nı bildiren[1378] âyetin bu anda inmiş olması[1379] ilgi çe­kicidir. Al-i İmran: 3/151. âyette Allah'ın, peygamberi ve ashabına Allah'a itaate devam ettikleri, sözlerinde durdukları müddetçe düşmana karşı yardım vadi sözkonusudur[1380]. Müslümanlar onikibin kişi oluş­larının verdiği cesaretle Havazinliler'e karşı Huneyn'de gurura kapıl­mışlardı[1381]. Bunun bedelini bozgunla ödediler: "Şu kesindir ki, Allah size bir çok savaş yerinde yardım etti, Huneyn günü de,.. O gün ki sa­yıca çokluğunuz sîzi böbürlendirmiş ama bu, size fayda etmemişti. Olanca genişliğine rağmen, dünya başınıza dar gelmişti. Sonra da boz­guna uğrayarak düşmana arka çevirip kaçmaya başladınız. Sonra Al­lah, Resulünün ve mü'minlerin üzerlerine sekînetini, güven veren rah­metini indirmiş, sizin göremediğiniz ordular göndermişti de kendisini tanımayan o kâfirleri azaba uğratmıştı. İşte kâfirlerin cezası budur.[1382]"

Demek ki, Allah'ın evrensel yasaları uyarınca teşriî açıdan değil, evrensel açıdan koymuş olduğu zafer şartlarını eksiksiz yerine getirdi­ğimizde ancak muzaffer olabiliriz. Uhud savaşında bu şartların hepsi eksiksiz yerine getirilmediği için savaşın kaybedildiğine şaşmamalıyız. Kur'an daha da ileri giderek, tarih sahnesinde yer alan en temiz ve na­dide beşerî cemaati tehdide yönelir. Tarihî rollerini gerçek anlamda ye­rine getirmediklerinde, semavî risaletin sorumluluğunu ve bilincini his­setmeyecek olduklarında, onları tehdit ederek bu durumda bile tarihî yasaların göz yummayacağını belirtir. Onları işgal ettikleri konumdan alarak başka toplumları devreye sokar[1383].

Dikkat edilirse müslümanlara yardım, düşman karşısında şiddet­li sıkıntıya düşüp gözlerin yıldığı, yüreklerin ağza geldiği[1384] bir sırada geliyor[1385]. Üstelik bu sıkışık durum ayet­te müslümanların imtihanı olarak anlatılıyor[1386]. Bakara: 2/214. âyetten, bu sürecin hayatın normal şartları içerisinde herkes için yaşanması gereken bir süreç olduğunu anlıyoruz. Ayette geçen "be'sâ" "bu's" manasında olup, kıtlık, fakirlik manasına gelir. "Darra" açlık, hastalık veya korkudan dolayı meydana gelen sıkıntı demektir[1387]. Ayetin devamında şiddet, sıkıntı ve kıtlığın son haddine geldiğini hatırlatacak ifadeler vardır. Öyle anlaşılıyor ki sıkıntı, bu zirve noktaya ulaşınca Allah'ın yardımının yakınlığına dik­kat çekilerek "elâ inne nasrallâhi karib" ifadesi kul­lanılmıştır[1388]. Ankebût: 29/2; Âl-i İmran: 3/142 âyetler de aynı muhte­valıdır. Hz. ibrahim, oğlunu rüyasinda boğazladığını görünce, pey­gamber olması hasebiyle bunu bir vahiy emri  olarak değerlendir­miş[1389], oğlunun da teslimiyeti ile bu görevi yapmaya karar vermişler­dir[1390]. Allah'ın yardımı böylesi ağır ve zor bir zamanda ve bu görevin yerine getirileceğinin tamamen ispatlandığı son anda gelmiştir[1391]. Artık İbrahim ve oğlunun bu davranışı, Allah'ı görüyormuşçasına ibadet etme noktası olan ihsan seviyesine ulaş­mıştır[1392]. Demek ki müslümanların hayatın gerçekleriyle yüzleşmele­ri isteniyor. Hemen yardım eli uzatılmayıp, reel şartlarda onların ala­cakları tavır imtihan gereği olarak izleniyor. Muhammed: 47/4. ayet­ten Allah'ın derhal veya hiç bir girişimde bulunmadan yardım etmesi­nin aslında mümkün olduğunu, ama durumun bu tarzda gerçekleşme­diğini, sebebinin ise imtihanın gerçekleşmesine zemin hazırlamak ol­duğunu açıkça anlıyoruz. Demek ki imtihan, belli şartlarda belli bir sürece bağlanmış olup o sürecin müdahalesiz işlemesi gerekmektedir. Allah'ın yardımının sabır ve dua ile ilişkîlendirildiğini ve bu süre­cin Kur'an tarafından reel hayat çerçevesinde bir süreç olarak kabul edildiğini de unutmamalıyız Bakara: 2/45,153. En'am: 6/33, 34. Yu­suf: 12/110. âyetler peygambere teselli vererek, daha önceki peygam­berlerin de çeşitli sıkıntılara maruz kaldığım ve sabrettiklerini, onun da sabretmesi gerektiğini; bunu takiben Allah'tan yardımın mutlaka geleceğini haber vermektedir[1393]. Hz. Mûsâ ile Firavun'un sihir konu­sundaki mücadelelerinde[1394] Hz. Mûsâ galip gelince, Firavun'un taraftarları kışkırtarak Hz. Mûsâ ve taraftarlarını sağ bı­rakmaması konusunda teşvik ederler[1395]. Bunun üzerine Fi­ravun "...biz onların oğullarını öldürüp, kadınlarını sağ bırakacağız[1396]" der. Bu zulüm üzerine Hz. Mûsâ kavmine iki şey tavsive eder: Allah'tan yardım isteme ve sabır[1397]. Tâlût ve be­raberindeki müslümanlar kendilerine göre daha güçlü Câlût ve ordu­suyla karşılaşınca Allah'a dua ederek sabır, sebat ve yardım istiyor­lar[1398] Hudeybiye'den bahseden Fetih: 48/18. âyette geçen "fealime mâ fi gulûbihim" ifadesinin müfessirlerce, mü'minlerin ihlâs, samimi­yet ve iyi niyet duygularını içerdiğini belirtmiş olmaları[1399] yardımın (sekine) hangi atmosferde tezahür ettiğini bildirmesi açısından önem arzeder. "Siz bu seyru sulukta ebedî bir gayeye yürüyeceksiniz ve yü­rürken imtihanlar geçirecek, biri dahilî, diğeri haricî iki büyük düş­manla çarpışacaksınız. Bir taraftan nefislerinizin hevâsı, diğer taraftan kâfirlerin, hak düşmanlarının mühacematü ezası ile uğraşacaksınız ve bunlara müdafaa ve mukabele etmek için mücahedeye, muharebeye mecbur olacaksınız; bazı zahmetler, meşakkatler göreceksiniz. Ruhen, bedenen riyazeti nefsiye yapmazsanız sabrü tehammüle, sebatü me­tanete alışmazsanız, meuneti ilâhiyenin ilk vesilelerinden birini zayi etmiş olursunuz, tehlikeye uğrarsınız en ufak bir sıkıntı, bir elem kar­şısında korkmağa, sızlanmağa başlarsınız...[1400]

Dönemin sosyal yapısı ve olayların tarihî arka plânı iyi gözden ge­çirildiğinde peygamberimizin içinde bulunduğu ve yönlendirdiği hiç bir olayı tesadüflere ve salt inanç gücüne bağlayarak değerlendirmek mümkün değildir. Bizzat peygamberimizin de olaylara bu şekilde yak­laşmadığı aşikârdır. Hayatın her anı o anki şartların elverdiği ölçüde dünyevî açıdan gözden geçirilmiş, yapılabilecek olan her şey yapılmış­tır[1401]. Zaten bu önlem ve dönyevî hayat şartlarını göz önüne alarak hareket etme prensibi Kur'an'ın tedricen inzal edilişinde vardır. Eğer meseleyi dünyevî şartlar açısından değil de sadece Allah'ın mutlak gü­cü açısından ele alacak olursak, Kur'an'ın bu tedrîciliğe gerek kalma­dan inzal edilmesi ve toplumdaki inanç dönüşümünün anında gerçekleştirilmesi gerekirdi. Yine tebliğ anındaki belirgin ve çok öne çıkan tedbirleri almaya gerek kalmazdı. Habeşistan'a ve Mekke'ye hicreti, Uhud savaşındaki okçuların yerleştirilme düşüncesini, Hendek savaşı öncesinde ciddî sıkıntılarla kazılan hendek önlemini vb. izahta güçlük çekilirdi. Peygamberleri kayıtsız şartsız yardım alan kişiler olarak görürsek, onları bize örnek olma konumundan da çıkarmış oluruz. On­ların konumlan, hayatı algıladığımız gerçekliği ile yaşamayı gerektiri­yor. Zaman zaman gösterdikleri mucizeleri ise onları reel hayat dışın­da yaşatmak amacından çok, muhatapları peygamberlik konusunda ikna eden inanç boyutlu bir olaydır. Aksi halde Allah'ın, hayatın bel­li kesitlerinde müslümanlara yardım ettiği, belli kesitlerinde de yar­dım etmediği gibi yanlış bir tez adalet sahibi yüce yaratıcıya yaman­mış olurdu.

Netice olarak şunu söyleyebiliriz: Müslüman, diğer insanlara da uygulanan genel bir yasanın hükmü altında yaşadığını görmeli­dir [1402]. Dolayısıyla, Kur'an âyetlerinden hareketle, Allah'ın, imtihan sürecini zedeleyecek şekilde ön şartsız tek yönlü bir yardımından söz edilemez. Bazı insanlar tarihî olayları iç içe karmaşık olaylar halinde algılayıp, onları tesadüf ve gaybî yaklaşımlarla gizemli bir şe­kilde açıklamaya çalışsalar da işin realite boyutu farklıdır. Kur'an'da peygamberleri de kapsar şekilde algılanabilecek yardım şekilleri ka­yıtsız şartsız yardımlar olarak ele alınmamalıdır. Bu konuda yapıla­bilecek en iyimser yorum, bu yardımların peygamberlik çerçevesin­de gösterilen mucizeler olarak değerlendirilmesi olabilir. Bu durum­da mucizelerin sadece peygamberlere özgü olduğu unutulmamalı, bu tür yardım ifade eden âyetlerden hareketle mü'minler gereksiz bir gevşekliğe ve tedbirsizliğe itilmemelidir. Fiilî yardım gibi gözü­ken daha önceki peygamberlere ait yardımlar da hem teselli boyu­tu, hem de olayların öncesi ve sonrası açısından dikkatlice değerlen­dirilmelidir. Buradan hareketle Kur'an'ın "moral gücü" hayatın bir gerçeği olarak değerlendirdiği kabul edilmeli, bu moral güce eriş­mede ibâdetlerin ve duanın yeri unutulmamalıdır. Ayrıca Kur'an'da her türlü mücadelede sabrın temel unsur ittihaz edildiği gözden ka­çırılmamalıdır.[1403]

 

E. KUR'AN'DA İMTİHANLA İLİŞKİLİ KONULAR

 

Kur'an'da imtihan konusunu ele alırken bu konuyla ilgili olabile­cek âyetleri seçtiğimizde özellikle içerisinde

imtihan kavramı geçen âyetlerin farklı bir yönü dikkatimizi çekti. İlk bakışta bu âyetlerin in­sanın imtihan şekillerini saydığı düşüncesi aklımıza geliyordu. Ama bir taraftan da her birey için hayatın her aşamasının imtihan olması gerekiyor ve bunlarm tamamının âyetlerde sayıp dökülmesinin de mümkün olamayacağını düşünüyorduk. İlgili âyetleri içerdikleri ko­nular çerçevesinde sebebi nüzulleri de gözden geçirerek incelediği­mizde bir farklı boyutu farkettik. Bu âyetler, bir yandan somut anlam­da insanların maruz kaldıkları imtihan şekillerini dile getirirken, bir yandan da insanların başından geçen olayların sıkıntısını azaltıp onla­ra teselli verme özelliği taşımaktadır. Öyle ise imtihanın teselli boyu­tu vardır. İşin bu yönünü vurgulamak için "İmtihan ve Teselli İlişkisi" başlığıyla bu meseleyi değerlendirmek gerekmektedir.

Kur'an'da imtihanın bir arınma, ayrıştırma işlemi olarak değer­lendirilişi, takvanın da iman ile başlayan ilk basamağından, ihsan ba­samağına kadar geniş bir yelpazeyi kapsaması ve müttakîlere atfedilen her özelliğin imtihan çizgisinde başarıyla yürümeyi ifade edişi, netice­de her ikisinin de insanı mükemmelliğe ulaştırma noktasında buluş­maları, "imtihan" ve "takva" kavramları arasında da ciddî bir ilişki­nin varlığını düşünmemize sebep olmuştur. Bu sebeple bu meseleyi de "İmtihan ve Takva İlişkisi" başlığı altında müstakil olarak değerlen­dirmeyi uygun bulduk.

Yine aynı şekilde, nifak olayının da konumuzla yakın ilişkisi var­dır. İmtihan, her şekliyle bir arındırma, homojen bir yapıya kavuştur­ma olarak düşünülürse, münafık, bu yapının keyfiyetini bozar. Dola­yısıyla o yapı içerisinden arındırılması gereken kişidir. Yine bu arın­dırmanın nasıl yapıldığı, hangi durumlarda toplumun bunlardan da­ha sağlıklı olarak arındırılmış olacağı veya hangi ortamlarda toplum içine daha fazla karışarak bu homojenliğe zarar verecekleri düşünül­mesi gereken meselelerdir. Bunların nasıl uç verdikleri ve toplumdan nasıl ayrıştınldıklarıyla ilgili Kur'an'da tipik örnekler vardır. Bu du­rumun daha net görülebilmesi için bu meseleyi de "İmtihan ve Nifak ilişkisi" adı altında müstakil bir bahis olarak ele almayı uygun gördük. Şüphesiz imtihanla ilişkilendirilebilecek başka konular da vardır. Ancak, bunlardan bir kısmı, konuların geneli içerisinde değerlendiril­diği, bir kısmı da bütünlük sağlamak açısından kendisine en yakm olan konunun alt başlığı olarak işlendiği için buraya almadık. Nite­kim, imtihan ile sabır konusu arasında şüphesiz önemli bir ilişki var­dır. Ancak bunu, konunun izahına daha yardımcı olur düşüncesiyle "Şerle İmtihan"ın alt başlığı olarak ele aldık. Yine imtihan ve terbiye konusu da birbiriyle yakından ilişkilidir. Özellikle "Şerle İmtihanım insana Allah'ın zulmü olmayıp, insanlara haddini bildirerek belli kı­vama ulaştırma amacı taşıdığım düşündüğümüz için terbiye konusu­nu da onun bir alt başlığı olarak düşündük.[1404]

 

1. İmtihan -Teselli İlişkisi

 

İnsandaki psikolojik eğilimler, kişiyi hayatı yorumlama konusun­da farklı yönlerde tercihe zorlayan karmaşık özelliğe sahiptir[1405]. İnsa­nı, dîne yönlendiren faktörlerden birinin iç dünyasında yaşadığı fırtı­nalar ve bu fırtınaları dindirme yönünde çare arama gayreti[1406] oldu­ğunu düşünecek olursak, Kur'an'ın insan yaşamına kazandırdığı anla­mın, insan için başlı başına bir teselli olduğu zaten ortaya çıkmış olur. İnsan, kendisinin ve çevresinin şuuruna erişmeye başladığı andan iti­baren algıladığı yaşadığı hayat sürecine bir anlam yükleme mecburi­yeti hisseder.  Çünkü, yaşanan hayatın gerçekliği kadar, geçiciliğini­n sonluğunun da bir gerçek olduğunu, hem bilgisi ve hem de tec­rübesi ile artan bir ivmeyle anlamaya başlar. Dolayısıyla yaşadığı ger­çekliğe bir türlü yorum getirme ve anlam kazandırma ihtiyacı hasıl olur. O bakımdan, Kur'an perspektifinden hayata anlam kazandırma bir tercih işi olup, insanın imtihan olma anlayışı, bu tercihten doğar. Bu anlamda Kur'an'ın, çeşitli versiyonlarıyla farklı âyetlerde dile getirdiği ahiret hayatıyla ilgili açıklamalar, ölümün aşılamazlığı karşı­sında bocalayan ve uyum arayışı içerisinde bulunan insan için bir teselli ve tatmin kaynağı oluşturur[1407]. Bu anlayış inanç, birey için gele­cek endişesini ortadan kaldırdığı gibi, yaşamı süresince özellikle ona sıkıntı veren konularda karşılaşılacağı her olay için teselli kaynağıdır da. Çünkü bu yorumun hayat için sunduğu "İmtihan olunma" anlayı­şı, hayatın her kademesini bu bakış açısıyla değerlendirmeyi gerekti­rir. Zaten, Kur'an'da kullanılan "İmtihan" kavramlarının, bu anlamla yüklü olduğunu görmüştük. Ayrıca, inanç atmosferine girmiş bir insan için, sahip olduğu inancın temel kaynağı olarak algıladığı Kur'an'ı is­ter anlasın ister anlamasın her okuyuşu, ruhunda oluşturacağı manevî kıvılcımlar yardımıyla teselli kaynağı olacaktır. Bu yönüyle, Kur'an okundukça tazelenen, fazilet, irfan, feyz ve ümit kaynağıdır. Kişide dî­nî şuur oluşturarak dînî hassasiyetin devamım sağlar. İnsanın Allah'la olan alâkasını sürdürerek hayatta müslümanm canlılığına katkı ya­par[1408]. Bu inanca sahip insanlar arasında yaşayan bizler, bunun pratik­teki örneklerini pek çok çeşidiyle bizzat yaşayarak görebiliyoruz.

Yalnız, bizim burada sözkonusu ettiğimiz, Kur'an'ın bu genel an­lamlı teselli edici yönünden çok, dinamiğini temelde yine ona olan inançtan alan, ancak, müslümanlara sıkıntı veren bazı olaylarla ilişki­li olarak inen ve o olayları onlar için imtihan olarak niteleyip teselli veren âyetlerle ilgilidir. Yani, gerek kıssalar içinde bir olayla ilgili ola­rak, gerekse müslümanlarm başına gelen bir olayın anlatımı sırasında bir kısım olayların Allah'ın imtihanı olarak sunulmasının, yukarıda bahsettiğimiz gibi zaten her yönüyle imtihan olarak değerlendirilme­si gereken hayatta ne anlam ifade ettiğinin ortaya konulmasıdır. Bu, insanın hayata Kur'an açısından getirdiği yorumla elde ettiği teselli anlayışıyla ilişkili olmasına rağmen, pratik olaylarla ilişkili olarak or­taya koyduğu teselli anlayışı yönünden biraz farklılık arzetmektedir. Sunulan bu teselli şeklinde, bozulan morallere psikolojik motivasyon sözkonusudur. Bu da, kendisine zemin bulma gayretinde olan ve güç-kuvvet açısından rakiplerine göre hayli zayıf olan yeni inanç mensup­ları için kaçınılmaz ihtiyaçtır. Şüphesiz bunların her biri muhatap olan insanlar için bir imtihandı ve benzeri olaylar sonrakiler için de bir imtihan olacaktır. Olaylar ileride bu yönüyle de değerlendirilmeye çalı­şılacaktır. Ama bu âyetlerin, genelde o anki toplum için ileride başla­rına gelecek bir olayı haber vermeden ziyade, toplumun başından geç­miş bir olayı imtihan olarak değerlendirmesi sözkonusudur. Bizim de bir kısım olayları imtihan olarak değerlendiren âyetleri teselli yönüy­le değerlendirmemiz bu yüzdendir.

Aslında bu anlamda Kur'an'ın teselli konusundaki hassasiyeti, in­zal tarzında ortaya çıkar. Bilindiği gibi Kur'an, bir anda topyekün in­dirilen vahiyler bütünü değildir. Onun insanlık arasına intikali, yakla­şık yirmiüç senelik zaman dilimine yayılarak gerçekleşmiştir. Şüphe­siz bu tedricen indirilişin bir çok sebebi vardır. Bunlardan biri de, ya­şamları süresince karşılaştıkları çeşitli sıkıntılar dolayısıyla peygambe­rimiz ve arkadaşlarına teselli vermesi gösterilir[1409]. Karşılaşılan sıkın­tılar sırasında inen vahiy, yanan veya sıkışan yüreklere ilâhî ferahlık verir.

Kur'an'da geçmiş ümmetlere ait kıssaların, peygamberimiz ve ar­kadaşlarını çeşitli sıkıntılara maruz kaldıklarında onları teskin etmek için anlatıldığını[1410] düşündüğümüzde, bu konular içerisinde imtihan olarak dile getirilen olayların teselli özelliği topyekün ortaya konul­muş olur. Nûh (a.s) ile kavmi arasında geçen olumsuz ilişkinin imti­han olarak değerlendirilişi[1411], İsrailloğulları'na Firavun'un yaptığı eziyetin imtihan nitelemesiyle anlatımı[1412], İsrailoğulları'nın Mûsâ (a.s) ile mîkata çıktıklarında gös­terdikleri gereksiz tavır neticesinde korkutucu bir sarsıntıyla imtihan oluşlarının dile getirilişi[1413], yine onlar için Cumartesi günü avlanma yasağının imtihan olarak sunuluşu[1414], İbrahim (a.s)'ın imtihan edilişi çerçevesinde anlatılanlar[1415], Tâlût. ve Câlût olayı çerçevesinde geçen Tâlût'un ordusunun nehirle imtiha­nı meselesi[1416], Süleyman (a.s) ile ilgili olaylar çerçevesin­de geçen ve imtihan olarak değerlendirilen meseleler[1417], Dâvud peygamberin hakemliği olayının im­tihan olarak değerlendirilişi[1418] bu konuda yeterli örneği teş­kil eder. Bunların her biri, yeni yapılanmakta olan inanç sistemi men­supları ve lideri için karşılaştıkları olumsuzluklara karşı moral verici ve motive edici mesaj içerir. Bu durum, Kur'an'da, "Peygamberlerin haberlerinden senin kalbini (tatmin ve) teskin edeceğimiz her haberi sana anlatıyoruz. Bunda sana gerçeğin bilgisi, müminlere de bir öğüt ve bir uyan gelmiştir[1419].'' âyetiyle açıklanır, önceki üm­metlerden çoğu, peygamberlerine inanç konusunda direnç gösterme­leri ve inanmamada inatçı olmaları bakımından örnek gösterilir[1420]. İnanmamada ısrarlı olup gerek dil ile, gerekse fiilî ola­rak sıkıntı verenlere karşı sabır tavsiye edilip, sabrına destek olması açısından geçmiş peygamberlerle ilgili bu tür anlatımlara geçilir. As­lında, Kur'an'ın geçmiş peygamberlerden bahsettiği her yerinde bu yaklaşımı görebiliriz. Duhan Suresi'nde Mekke müşriklerinin inatçı tutumları anlatıldıktan sonra[1421] Allah, özellikle geçmi­şe ait kıssalarda sembol niteliğinde olan İsrailoğulları'nın Firavun'un zulmünden kurtuluşlarını ve onlara olan farklı nimetine rağmen nan­körlüklerini örnek vererek[1422] Kureyş'in davranışının onlardan farklı olmadığını vurgulayıp[1423] müslümanları teselli eder[1424]. 16. ve 33. âyette "İmtihan" kelimelerinin kullanıl­ması, Kur'an'daki imtihan içerikli konuların teselli amaçlı kullanılışı­na da güzel bir örnek teşkil etmektedir. Tebliğ tarihinde peygamber­lere karşı gösterilen tepki örnek verilip[1425], inanmayan­lara yapılan muameleler sıralandıktan sonra gelen Hac sûresinin 52. ve 53. âyetleri, peygamberimizin bildirdiği vahye karşı yapılan tutu­mun insanlar için bir imtihan olduğunu bildirerek, bu tavrın peygam­berlerin maruz kaldığı genel bir tavır olduğu mesajı ve telkiniyle te­selli vermektedir[1426]

"(Ey Muhammedi) Biz, senden önce hiç bir rasûl ve nebî göndermedik ki, o, bir temennide bulunduğunda, şeytan onun dileğine ille de (beşerî arzular) katmaya kalkışmasın. Ne var ki Allah,şeytanın katacağı şeyi iptal eder. Sonra Allah, kendi âyetlerini (lafız ve mânâ bakımından) sağlam olarak yerleştirir. Allah, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Allah, şeytanın böyle yapmasına müsaade eder ki) kalplerinde hastalık olanlar ve kalpleri katılaşanlar için, şey­tanın kattığı şeyi bir deneme (vesilesi) yapsın[1427]"

Ebû Rafi 'den gelen rivayete göre peygamberimizin bir misafiri gelir. Yanında misafirini ağırlayacak bir şey bulunmadığı için yahudi birine ödünç veya veresiye teklifiyle birtakım azık almak üzere Ebû Rafi 'yi gönderir. Yahudi, ancak getireceği bîr rehin karşılığında iste­diklerini vereceğini söyler. Peygamberimiz, herkesin kendisine itimat ettiği biri olmasına rağmen yahudinin böyle bir tavır göstermesine üzülür. Zırhını rehin göndererek ihtiyacını karşılar. Bunun üzerine;

"Sakın, kendilerini denemek için onlardan bir kesimi faydalandırdığı­mız dünya hayatının çekiciliğine gözlerini dikme! Kabbinin nimeti hem daha hayırlı,  hem  de daha süreklidir[1428].'"  âyeti iner[1429]. İbn Abbas ve İbn Mes'ud'dan gelen rivayete göre, Süheyb, Ammar, Bilal, Habbab ve diğer fakir müslümanlardan bir kısmı pey­gamberimizle otururlarken toplumun önde gelenlerinden bir gurup peygamberimizin yanma uğrayarak şöyle derler:  "Ey Muhammedi Kavminden bu adamlara mı kaldın? Aramızdan Allah'ın kendilerine lütuf ve İhsanda bulundukları bunlar mı? Biz bunların arkasından mı gideceğiz? Bunları yanından uzaklaştır. Belki o zaman sana uyarız"[1430]. Habbab'dan gelen bir rivayete göre ise Akra' b. Habis et-Temîrni ve Uyeyne b. Hısn el- Fezârî peygamberimize Bilâl, Süheyb, Ammar, Habbab gibi fakir müslümanlarla otururken rastlayınca onları küçüm­sediler, peygamberimize gelerek şöyle dediler: "Senden bizim konu­mumuza uygun bir meclis ayarlamanı istiyoruz çünkü Arap elçileri geldiğinde bu fakir insanlarla birlikte görülmekten utanıyoruz biz gel­diğimizde onları bizden uzak tut, gittiğimizde ise istersen tekrar onlar­la beraber oturursun." Peygamberimiz bu isteğe "evet" cevabı verdi. Bunun üzerine bu işi yazıya dökmek isteyerek "böyle olacağına dair bize yazılı bir belge ver" dediler. Peygamberimiz bir kağıt isteyerek Hz. Ali'yi de yazmak üzere çağırdı. İşte tam bu sırada "Rablerinin rızasını isteyerek sabah aksam O'na yalvaranları kovma! Onların hesa­bından sana bir sorumluluk; senin hesabından da onlara herhangi bir sorumluluk yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın! "Aramızdan Allah'ın kendilerine lütuf ve ihsanda bulunduğu kimseler de bunlar mı!" demeleri için onların bir kısmını diğerleri ile işte böyle imtihan ettik. Allah şükredenleri daha iyi bilmez mi?" En'am: 6/52,53 âyetle­ri nazil oldu[1431]. Görüldüğü gibi her iki olayda da sıkıntı verici ve üzü­cü yönler vardır. Ayetler de peygamberimiz veya müslümanlann bu olayla karşılaşmalarının akabinde inmiştir. Vukuundan sonra olayı imtihan olarak değerlendiren bir âyetin inişi, imtihan içerikli âyetle­rin olaya muhatap olanları teselli ettiğini gösterir. Yahudilerin pey­gamberimize karşı davranışları, atalarının peygamberlerine yaptıkları gibi olduğu açıklandıktan sonra, Al-i İmrân: 3/186'da, herkesin malla ve canla imtihan olacağının bildirilişi, daha önceki ümmetlerin de çe­şitli sıkıntılara maruz kaldıklarının beyanı ve sabır tavsiyesi peygam­berimizi teselli içindir[1432]. Bu tesellinin, müslümanların Medine'ye hicretlerinden sonra Bedir harbinden Önce müşrik ve Ehl-i Kitap'tan gördükleri sıkıntı döneminde yapıldığı söylenir[1433]. Bir gelenek olarak eskiden de toplumun mal mülk bakımından önde gelenleri peygam­berlere tabi olan fakir insanları küçümsüyorlardı[1434]. Allah, sadece mal, mülk ve makamı göz önünde bulunduranlara karşı peygamberi­miz ve ashabını, "Allah'ın rızkı dilediğine vereceğini, asıl meselenin mal değil amelle Allah'a yaklaşmak olduğunu"[1435] ha­tırlatarak teselli etmektedir[1436]. Meseleyi daha genel değerlendirecek olursak peygamberimiz ne zaman bir sıkıntıya düşse teselli eden bir ayet gelirdi[1437]. Meselâ, Enbiya: 21/34-35. ayetlerde peygambere karşı yapılan tüm tehdit, uyarı ve öldürme plânlarına karşı bir cevap var­dır. Bu âyetler onların tehditlerinden korkmadan görevine devam et­mesi için peygamberimize bir teselli niteliğindedir[1438].

Bedir savaşında Ensardan sekiz, Muhacirlerden de altı kişi şehid olunca bir kısım insanlar şehidlerin ismini hatırlatarak dünya nimet­lerinden zevkini alamadan Allah yolunda Öldüklerini söylüyorlardı. Bunun üzerine Bakara 154. ayet indi[1439]. Bu âyette, Allah yolunda öl­dürülenlere Ölüler denmemesi tavsiye olunmaktadır. "Yani onlara ahi-rette büyük paye verileceği hatırlatılarak yüreklere su serpilmekte, te­selli edilmektedir. Devamı âyetlerde de müslümanların başına gelebi­lecek her türlü sıkıntı imtihan olarak nitelenmekte, bunlara karşı sa­bır tavsiye edilip, ahirette mükâfat va'd edilmektedir[1440]. Bütün bunlarda apaçık bir teselli sözkonusudur[1441].

Al-i: İmrân 139, 142. âyetler de aynı çerçevede değerlendirilmeye müsaittir[1442]. 142 ve devamı âyetlerde Uhud savaşına şahit olanlara hitabedilmektedir. Uhud'un, müslümanların savaş yenilgisiyle ilk defa karşı karşıya kalmaları ve savaş süresince yaşadıkları sıkıntılar açısın­dan tarihte özel bir yerinin olduğunu biliyoruz. Ayetlerde bu savaşta müslümanlara isabet eden sıkıntının Allah'ın gerçek îman sahiplerini ortaya çıkarma amacına yönelik olduğu hatırlatılarak müslümanlar teselli edilmişlerdir[1443]. Al-i İmrân: 3/151. âyet de müslümanlara teselli içindir[1444]. Uhud günü Ebû Süfyan ve ordusu savaş sonrasında Mekke'ye dönerken müslümanları temizlemeden ge­ri dönmüş olmalarına pişmanlık duymuşlar, tekrar geri dönüp müslü­manlara saldırarak kökten bitirmeyi düşünmüşlerdi. Buna niyetlen­dikleri anda Allah kalplerine korku saldı ve bu işe cesaret edemediler. Konuyla ilgili bu âyet indi[1445]. Al-i İmrân: 152. âyette mü'minlerin he­zimetinin kendilerinden kaynaklandığı, Allah'ın mü'minlere yardımı­nın sürdüğü anlatılırken de bir teselli sözkonusudut[1446]. Mü'minlere, üzülmemelerini, inançlı olmalarının üstünlük bakımından yeterli ol­duğunu vurgulayan Al-i İmrân: 139. âyet de müslümanlara Uhud sa­vaşındaki yenilginin akabinde moral veren önemli bir teselli âyetidir.

Uhud yenilgisinden sonra müslümanlann kafalarında Allah tarafın­dan yardımsız bırakıldıkları, şeytanın ayaklarını kaydırdığı, Allah'ın dinine yardım için çıkan bir topluluğun nasıl yenilebileceği gibi konu­larda sorular oluştu. Bunun için müslümanların üzülmemesi gerekti­ği, bunun hakiki müslümanlar ortaya çıkarmak için yapıldığı gibi ce­vaplar verilerek müslümanlar teselliye çalışıldı. Kendilerine isabet eden bu sıkıntının Allah'ın izniyle olduğu[1447], ölenle­rin ölüler olmadığı, onlara iştirak edemeyenlerin de amellerinin zayi olmadığı gibi tesellilerden sonra "her nefsin ölümü tadacağı"[1448] açıklaması da yine bir teselli olarak getirildi[1449]. Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılacağı gibi, Uhud savaşı­nın müslümanlar adına olumsuz olarak algılanabilecek her aşaması olayların akabinde gelen âyetlerle[1450] değerlendirilerek teselli verilip, müslümanların moralman çöküntüleri engellenmiştir.

Bakara: 2/214. âyet de, ciddî anlamda sıkıntıya maruz kalmış mü'minlere, başlarına geleni imtihan çerçevesinde değerlendirmeleri gerektiğini Önererek teselli vermek için inen[1451] âyetlerden biridir. Katâde (ö. 118/736)'den rivayet edildiğine göre, bu âyet Hendek sa­vaşı hakkında ve müslümanların savaş esnasında maruz kaldıkları meşakkat, güçlük, yorgunluk, şüddetli soğuk, korku, kötü hayat şart­ları ve eziyetler hakkında nazil olmuştur[1452]. İbn Abbas ve Atâ (Ö.115/733), Bakara: 2/214. âyetin peygaberimiz ve arkadaşlarının mallarını mülklerini bırakarak Medine'ye hicret ettikleri, yahudilerin de düşmanlık yaptıkları dönemde indiğini söylemişlerdir[1453]. Hangi rivayet esas alınırsa alınsın âyetin, içinde bulunulan bir sıkıntıyı tesel­li ettiği açıktır.

Ankebut: 29/2-3. ayetlerde müslümanların sadece inandık de­melerinin yeterli olmadığı, bu imanlarının samimiyeti konusunda da imtihana tabi tutulacakları anlatılırken, bunun sadece onlara has bir durum olmadığı, ondan önceki ümmetlerin de imtihan edildik­leri anlatılır. Bu ve benzeri âyetler Mekkede inmiş olup mü'minleri, müşriklerden gördükleri eza karşısında destekleyerek teselli ve­rir ve sabra teşvik eder[1454]. Ayetlerin rivayet edilen sebebi nüzulle­ri de göz önüne alındığında bu teselli daha net ortaya çıkar. Bu âyet­lerle ilgili iki sebebi nuzül zikredilir.

1- İbn Cüreyc'den gelen bir ri­vayete göre Ebû Cehil, Ammar b. Yâsir ve annesine eziyet ediyor­du. Sıcak yaz aylarında demirden zırh giydiriyor, annesini de mızraklayarak öldürüyordu.

2- Medine'deki müslümanlar Mekke'de müslüman oklularını iddia edenlere mektup yazarak, hicret etme­dikçe müslümanlıklarının kabul olmayacağını bildiriyorlardı. Bu­nun üzerine Mekke'deki bu müslümanlar Medine'ye doğru yola çıkmışlar ancak Mekke'lilerce geri döndürülmüşlerdi. Bu olay üze­rine bu âyetler indi. Sonra bu âyetlerin de indiğini Medine'li müs­lümanlar tekrar Mekke'lilere bildirince bu kez tekrar engellendikle­rinde müşriklerle savaşmayı da göze alarak hicret için yola çıkmış­lar, nitekim engellemek isteyenlerle savaşmışlar, bir kısmı da bu mücadele de şehit düşmüşlerdi. Bu olay üzerine de Nahl: 16/110. âyet inmiştir[1455].

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi teselli verme, Kur'an'ın önemli özelliklerinden biridir. Kur'an'ın bir çok âyetini bu açıdan de­ğerlendirmek mümkündür. Maksadımız burada Kur'an'ı bu açıdan tüm yönleriyle değerlendirmek değildir. Bu yönüyle bakılacak olursa hem ana hatlarıyla sınıflandırma, hem de örnekleme açısından verdi­ğimiz bilgiler çok yetersizdir. Yukarıda da belirttiğimiz gibi amacımız, özellikle bir olayı imtihan olarak niteleyen âyetlerin çoğunlukla olay­dan sonra inzal edildiğini göstermektir. Bu yönüyle düşünüldüğünde bu âyetlerin, müslümanları teselli etme amacı güttüğünü ortaya koy­maktır. Bu, ilk etapta akla gelen "her şey imtihan olduğu halde bun­lar niçin imtihan olarak zikredilmiş?" sorusuna cevap olduğu gibi, im­tihanın sadece bu olaylara hasredilerek algılanmış olmasını da önle­miş olacaktır.[1456]

 

2. İmtihan -Takva İlişkisi

 

"İmtihan'ı, hayır olsun şer olsun sorumluluk yükleyen her türlü teklifle insanı deneme, durumunu ortaya çıkarma, yaptıklarına göre iyilerle kötüleri birbirlerinden ayırma olarak[1457]; "takvâ"yı da, güna­ha yönlendirici şeyden nefsi koruma[1458], Allah'ın haramlarından kaçı­narak gazabından sakınma, emrettiği şeyleri yapma[1459]; bir başka de­yişle, Allah'ın emirlerine tam olarak riayet etme, bu emirlere aykırı hareket etmemek için dikkatli, hassas, titiz, itinalı, ihtiyatlı ve uyanık olma[1460]; kısaca, Allah'ın çizdiği sınırlarda durma[1461] olarak düşündü­ğümüzde ikisi arasında ciddî bir ilişkinin olduğu anlaşılacaktır.

Takvayı, ilk basamağı iman ile başlayan, ikinci basamağı Allah'ın emirlerini yerine getirme ve yasaklarından sakınma olan, üçüncü ve en üst basamağı da kalbin her şeyden sıyrılıp Allah'a yönelmesi şek­linde aşamalı olarak[1462] geniş kapsamlı düşünmek mümkündür.

"İman eden ve iyi işler yapanlara, hakkıyla sakınıp iman ettikleri ve iyi işler yaptıkları, sonra yine hakkıyla sakınıp iman ettikleri, sonra da hakkıy­la sakınıp yaptıklarını, ellerinden geldiğince güzel yaptıkları takdirde (haram kılınmadan önce) tattıklarında günah yoktur. (Önemli olan inandıktan sonra iman ve iyi amelde sebattır). Allah iyi ve güzel ya­panları sever"[1463] âyeti, "takvâ’nın bu geniş yelpazedeki içeriğini vurguladığı düşünülmüştür[1464]. Takvanın en üst noktasının, imanın ihsana dönüşmüş şekli olduğu vurgulanmıştır[1465] ki, bu seviye peygamberimizin, "Allah'ı görüyormuşçasına ibâdet etme"[1466]olarak tarif ettiği doruk noktadır[1467]. Zaten Kur'an'ın, "müttakî"nin tanımını yapmadan öteye, farklı farklı yerlerde farklı özelliklerini dile geti­rerek sunuşu ve onları övüşü[1468], onun, erişilme çabası içinde olunma­sı gereken kademeli bir hedef olarak insanın önüne konulduğunu da ortaya koyar. Gayba iman, namaza özen gösterme, cömert olmak[1469], öfkeyi yenmek, kendi hatasının farkına varıp tevbe et­mek, başkalarını bağışlamak Kur'an'da anlatılan takva sahiplerinin özelliklerinden bazılarıdır[1470]. Bir kısım ayetlerde imanla beraber takvanın da gereğine işaret edilir[1471]. Eğer takvayı, kö­tülüklerden arınma ve güzelliklerle süslenme gayreti[1472] şeklinde iki genel özellik olarak düşünecek olursak, Kur'an'ın insanı imtihan et­mesindeki amacıyla tamamen örtüştüğünü görürüz. Bu durumda muttaki, imtihanı Allah'ın istediği istikamette tamamlama yolunu tut­muş kişiyi anlatır.

Kur'an'da, yukarıda anlatmaya çalıştığımız imtihan ve takva kavramları arasındaki açık ilişki Hucurât 49/3. âyette görülür. Âyet­te geçen "İmtihan" "Allah, onların kalplerini denedi, arındır­dı, temizledi" anlamındadır[1473]. Hasan Basri (ö. 110/728)'ye göre, bazı müslümanların Kurban bayramında peygamberimizden önce Kurban kesmeleri üzerine peygamberimiz, onlara yeniden kurban kesmelerini emretmiş, bunun üzerine,

"Ey iman edenler! Allah'ın ve Rasûlü'nün önüne geçmeyin. Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah işiten ve bilendir"[1474]âyeti nazil olmuştur[1475]. Abdullah b. Zübeyr (ö. 73/692)'den gelen rivayete göre ise, Benî Temîm'den bir heyet peygamberimizin yanına gelir. Hz. Ebû Bekir peygamberimi­ze, içlerinden Ka'ka b. Ma'bedi lider tayin etmesini önerir. Hz. Ömer de Akra b. Habis'i önerince Hz. Ebû Bekirle aralarında bir­birlerine inadına muhalefet ettikleri gerekçesiyle tartışma çıkar. Bu münakaşayı peygamberimizin önünde yüksek sesle yapınca;

"Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber’rin sesinin üstüne yükseltmeyin. Birbirinize bağırdığınız gibi, Peygamber’e yüksek sesle bağırmayın; yoksa siz farkına varmadan amelleriniz boşa gidiverir." [1476] âyeti nazil olur[1477]. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre bu ayet gelince Ebû Bekir, bundan böyle peygamberin yanında sırdaş iki ar­kadaş gibi konuşacağına yemin etti. Bunun üzerine;

"Allah'ın elçisi­nin huzurunda seslerini kısanlar, şüphesiz Allah'ın kalplerini takva için imtihan ettiği kimselerdir. Onlara mağfiret ve büyük bir mükâ­fat vardır."[1478] ayeti nazil oldu[1479]. Ebû Bekir'in bizzat kendinden gelen bir rivayette de aynı ifadeler yer alır[1480]. Hucurât 49/3. âyeti nuzûl sebebi olatak zikredilen Hz. Ebû Bekir ve Ömer olayına indirgeyerek düşünmek doğru olmaz. İlk beş âyet içerisinde verilmeye çalışılan ana tema yakalanmalıdır. Mesele, Allah ve Rasûlü'ne saygısızlık anlamına gelen her türlü fiil ve söz konusunda müslümanları uyarmak ve saygılı davranmalarını öğütlemekti[1481]. Al­lah, bazen sıkıntı veren çeşitli tekliflerle deneyerek, insanı takvaya ulaştıracak, veya onda varolan takva yönünü imtihanın gereği ola­rak ortaya çıkartacaktır[1482]. Kaldıki, nuzûl sebebine bağlı kalarak düşünsek bile âyette, imtihan sürecinden geçilerek takvaya ulaşıla­bileceği veya imtihanın bir gereği olarak kalbdeki takvanın fiilî du­rumunun Allah tarafından görülmek istendiği açıktır. Nitekim, bu emir ve tavsiye üzerine bütün sahabe, peygamberimize karşı daha hürmetkar  davranmaya  ve  daha  itinalı  konuşmaya  başlamışlar­dır[1483]. Sunulan bu çerçeve, imtihan ve takva ilişkisinin ne denli bir­biriyle alâkalı olduğunu gösterir. Tavsiye edilen çerçevede gösteri­len şu veya bu fiil, takvaya atılan bir adım veya takvanın ortaya çık­masına sebep olacağından[1484], imtihanla elde edilmek istenen arın­dırılmış konuma müslümanı ülaştırmış olacaktır[1485]. Arapların, gümüş ve altının eritilerek saf hale getirilmesi işlemini anlatırken "imtehantü'z -zehebe ve'l-fiddate" şeklindeki kul­lanımları[1486] takvaya ulaşmanın arınmayla olacağını gösterir. Zaten takva, kuvvetli bir himaye görerek korunmak, dolayısıyla kendini iyi sakınıp korumak anlamına geliyordu[1487]. Utbe b. Abdü's Sülemi’nin, peygamberimizden naklettiği şu hadis içerisinde "İmtihan"  kelimesi geçer. Hadis şöyledir:

"Ölüm üç şekilde olur. Ki­şi malı ve canıyla Allah yolunda öylesine mücadele eder ki, sonuçta düşmanla savaşarak öldürülür. İşte bu, gümüşün ateşte eritilip arındırılışı gibi arındırılmış, temizlenmiş, denenmiş şehittir.'[1488]. Görül­düğü gibi, arınmışlığa ulaşmada geçirilecek süreç "İmtihan" kelime­si kullanılarak anlatılmıştır, öyle ise yukarıdaki âyette anlatılmak is­tenen, takvaya, kalplerin bir şekilde arındırılmasıyla kavuşulacağı­dır. Bu, Allah ve Rasûlü'nün emirlerine titizlikle saygı göstermeyi içeren ve gerekirse bir takım sıkıntılara katlanmayı gerektiren kade­meli bir yolculuktur. Allah, kalpleri tamamen arındıktan sonra ora­yı takvanın bir merkezi haline getirir[1489]. Bu durumda müttakî, im­tihan sürecini başarıyla atlatan ve Allah'ın istediği arınmayı elde eden kimse olmaktadır ki, zaten imtihanla elde edilmek istenen so­nuç budur. Nitekim, Kur'an'da Allah takvayı, mü'minlerin azığı olarak niteler[1490]. Takva sahiplerini dostları[1491], insanların en şereflileri [1492]olarak anlatır. Allah'ın, kullarını musibetlerle imtihan etmesi de kullarının bu dereceye ulaşmasını sağlamak içindir[1493]. Hedef alı­nan bu üstün mevki ancak bazı sıkıntılara katlanmakla elde edi­lir.[1494] Kısaca, Kur'an'da insanın manevî yücelişinin takva olarak isimlendirilişi ve buna teşvik, insanın davranışlarını uzun vadeli ve sonucu gözeten bir temele oturtma gayesine yöneliktir.[1495]

 

3. İmtihan - Nifak İlişkisi

 

"İn, tünel, menfez, dehliz, gizli yol" anlamına gelen "ennefak", veya "tarla faresi denen hayvanın birinde sıkıştığında diğerine sığınmak üzere yanıltmak için hazırladığı yuva" anlamına gelen "nâfegâu'l-yerbû” dan türediği belirtilen "nifak" [1496], "bir kapıdan girip, başka kapıdan çıkmak" demektir[1497]. Buradan ha­reketle dînî anlamda nifak, kalpte küfrü gizleyip, dil ile inandığını söylemektir[1498]. Dolayısıyla, sözlü olarak imanını açıkladığı halde, kalbinde küfrünü gizleyen kişiye münafık denmiştir[1499]. Kelime, bu özel anlamını İslâmiyetle kazanmıştır[1500].

Kur'an, şahıs olarak münafık bilgisi vermeyip, onların özelliğin­den bahseder[1501]. Kur'an'da münafıklar, peygamberimize gelerek onun peygamberliğini kabul ettiklerini söyledikleri halde bu sözlerin­de yalancı olan[1502], yeminlerini kalkan yaparak Allah yolundan yan çizen[1503], canlarını ve mallarını koru­mak için hile yapan[1504], fitne, fesat çıkaran[1505], ibâdetlerinde gösteriş yapan[1506], iki şey arasında gi­dip gelen, hiç birinde karar kılamayan (müzebzebûn) sarkaç gibi[1507], kalpleri manevî yönden hastalıklı [1508]vb. kimse­ler olarak anlatılır. Peygamberimiz de onların vasıflarını şu ilginç ben­zetmeyle ortaya koyar:

"Münafık iki koyun sürüsü arasında kararsız olarak gidip gelen koyun gibidir; bir ötekine gider bir berikine. Hangi­sine katılacağını bilmez"[1509].

Kısaca nifakın, bir inanç sahtekârlığı[1510]olduğunu anlıyoruz. Dolayısıyla burada amelî bir nifaktan ziyade îtikâdî nifaktan[1511] sözettiğimiz de açıklamış oluyoruz. Çünkü bugün için biz, her bireyin, kendi özel kişiliği yanında bir de toplum boyu­tu olduğunu ve toplum içinde o boyutuyla yeraldığmı biliyoruz[1512]. Onun için, bireyin kendi gerçekliğini toplum içinde her zaman sergileyemeyişini îtikâdî boyuta taşıyarak değerlendirmek mümkün de­ğildir. Hatta amelî boyutunun dahî, ne kadarının insanın toplumsal varlık olmasının gereği olarak ürettiği davranış biçimi, ne kadarının da gerçekten amel zaafı ve tembelliği olduğunu iyi düşünmemiz ge­rekmektedir. Nitekim Asr-ı Saadet'te nifak kelimesi, birey veya top­lumdaki dînî ve ahlâkî yanlışları ve günahları tanımlamada da kulla­nılmıştır[1513].

Demek ki biz burada, müslüman olmadığı halde müslüman gibi gözüken,, bilinçli bir şekilde içinde yaşadığı müslüman toplum için alttan alta düşmanlık üreten, bir taraftan da menfaat temini peşinde koşan, dolayısıyla toplumun keyfiyetini bozan, onun için tehlikeli bir ur özelliği taşıyan kişilerden sözediyoruz. Çünkü münafıklar, zararlı bir şeyin zarar yönünü gizleyerek doğruymuş gibi algılatıp (hud'a) müslümanlan aldatmaya çalışırlar[1514]. Bunu, dünyaya ait bazı endişelerini gidermek için yaparlar[1515]. Yapmacık hareket ve muhatabın hoşuna gidecek sözlerle her yerde herkesin karşısına çıkıp menfaat teminine çalışırlar. Sürekli içinde bulundukları toplumla il­gili durum değerlendirmesi yaparak menfaatleri yönünde hareket ederler. Müslümanların güçlü ve galip olduklarını anladıkları anda zahiri görünüşlerine ağırlık vererek o toplumdaki menfaatlerini artır­maya çalışırlar. Ama aksi olursa, gerçek yüzlerini harekete geçirerek yandaşlarının yanında görünüp, onlarla beraber olduklarını söylerler[1516]. Dolayısıyla münafığın din ve inanç anla­yışına menfaat ve fayda duygusu hakimdir[1517]. "Nifakım, hicretten sonra islam'ın güçlendiği dönemde ortaya çıkmış olma­sı[1518] da bu yönüyle manidardır. Çünkü, Mekke döneminde müslü­man olmak dünyevî menfaatler açısından avantaj getirmiyor, hatta, müslümanlar ciddî baskılara maruz kalıyorlardı. Bu yüzden yaşam felsefesini menfaatlenme boyutuna oturtmuş grubun orada bulunma­sı mümkün değildi.

Kur'an, hem insanlar için öngörülen imtihanın bir gereği olarak bunların ortaya çıkartılacağını, hem de müslüman toplumdan bunla­rın çeşitli vesilelerle ayrıştırıldığmı bildirir. Elbetteki onlar yapıları ge­reği içlerinde gizledikleri bu durumlarının ortaya çıkmasını istemeye­cekler ama Allah bir vesileyle onların durumunu ortaya koyacaktır[1519]. Mü'minlerle münafıkların içiçeliği gerek fert, gerek­se toplum bazında müslümanlara sıkıntı vermeye başlayınca Allah, gerçek mü'minleri ortaya çıkarmak için toplumu imtihana tabi tut­muştur[1520]. Eğer Allah dileseydi münafıkları[1521] ses veya simaların­dan daha kolay bir yöntemle tanınmalarını sağlayabilir, mü'minlerle onların ayrılmasını sağlamış olurdu[1522]. Ancak ceza ve mükâfatın âdil bir biçimde uygulanması için imtihan sürecinin iş­lemesi gerekiyor. Ta ki zorluklar karşısında sabır gösterenlerin inanç ve davranışlarındaki samimiyet tescil edilsin ve samimiyetsizlerin de durumları ortaya çıkmış olsun[1523].

"Yoksa, Allah siz­den, cihad edip Allah, peygamber ve müminlerden başkasını kendile­rine sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı san­dınız? Allah yaptıklarınızdan haberdardır[1524]." Ayette de belirtildiği gibi Allah çalışanla çalışmayanı, samîmi müslümanla mü­nafığı birbirinden ayıracaktır[1525]. Kur'an, müslümanlan tehlikelerin­den korumak için, çeşitli vesilelerle münafıkların foyasının ortaya çı­kartıldığını bildirir[1526]. Bazen, onların şehvetlerini sınırlayan bir Kur'an emriyle veya çıkarlarını altüst eden bir inanç şekliyle, yahud da onların kişisel, ailevî ve kabîlevf çıkarlarıyla çelişen bir istekle, da­ha da öteye mal ve can fedakarlığı gerektiren bir savaşla onlar dene­nirler[1527].

"Onlar, her yıl bîr veya iki kez (çeşitli belâlarla) imtihan edildiklerini görmüyorlar mı? Sonra da ne tevbe ediyorlar, ne de ibret alıyorlar[1528]." Ayetin siyak ve sibakından da anlaşılacağı gibi sözkonusu edilenler münafıklardır[1529]. Ancak, maruz kaldıkları imtihanın ne olduğunda ihtilâf edilmiştir. Mücahid (ö. 104/722) kıt­lık ve açlık, Katade (ö. 118/736) Allah yolunda savaş, Huzeyfe müş­riklerin peygamberimiz hakkında yaydıkları yalanlar olarak açıkla­mışlardır[1530]. Bu rivayetlerin bir kısmını tercihe sebep olacak daha kuvvetli bir" rivayet olmadığı için[1531] münafıkların karşı karşıya kal­dıkları imtihanın hayatın hemen her yönünü içine alacak kapsamda olduğunu düşünmek mümkündür. Al-i İmran: 3/179, âyette geçen "yemîze" de ayırmak anlamındadır[1532]. Ayette her bir gurup sı­fatıyla dile getirilmiş, samimi mü'min "tayyib", küfrünü gizleyen mü­nafık "habis" diye nitelendirilmiştir[1533]. Allah, bu âyette mü'minle münafığı içice belirsiz şekilde bırakmayacağım, birbirinden ayıracağı­nı bildirmektedir[1534].

Savaşlar, münafıkları ortaya çıkarmada en etkili ortamları oluş­turmuştur[1535]. Peygamberimiz, müslüman olmayanların savaşa katıl­masına izin vermediği için[1536], münafıklardan başkasının müslümanlar içinde bulunmasına zaten imkân yoktu. Münafıklar ise, canlarıyla mallarıyla Allah yolunda mücadele etmekten sakınacakları[1537] için özellikle savaşlarda ayıklanacaklardır. Mekkeliler arasında, henüz îman konusunda şüpheleri bulunan, savaş sırasındaki duruma göre kuvvetliden yana tavır alma niyetinde olan insanlar vardı[1538]. Onların gösterdikleri tavır Kur'an'da şöyle dile getirilir:

"O zaman münafıklarla kalplerinde hastalık bulunanlar, (sizin için), 'bunları din­leri aldatmış’ diyorlardı[1539]..." Peygamberimiz, Kaynuka oğullarını kuşattığında Abdullah b. Übeyy[1540]'in peygamberimize onlarla antlaşma yoluna gitmesi konu­sundaki teklifini[1541] ve savaş sırasında onlarla dostluk kurduğunu[1542] biliyoruz. Onun bu tutumu üzerine;

"Ey iman edenleri Yahudileri ve Hristiyanları dost edinmeyin. Zira onlar birbirinin dostudurlar. İçiniz­den onları dost tutanlar, onlardandır. Şüphesiz Allah, zalimler toplu­luğuna yol göstermez. Kalplerinde hastalık bulunanların: 'başımıza bir felâket gelmesinden korkuyoruz' diyerek onların arasına koşuştuk­larını görürsün. Umulur ki Allah bir fetih, yahut katından bir emir ge­tirecek de onlar, İçlerinde gizledikleri şeyden dolayı pişman olacaklar­dır[1543]." âyetleri inmiştir[1544]. Münafıkların, ilk defa kollektif olarak harekete geçtikleri Uhud'da[1545] safha safha uç verme­ye başladıklarını görürüz. Daha savaşın nerede yapılacağı konusunda istişare yapılırken Abdullah b. Übeyy'in Medine'den çıkmama görü­şünde olanların yanında yer alması[1546] anlamlıdır. Bunu, savaşa çık­mama konusunda münafığın davranış stratejisi olarak değerlendir­mek mümkündür[1547]. Çünkü peygamberimiz, Abdullah b. Ubeyy'i görüşünü almak üzere ilk defa böylesine önemli bir savaş stratejisi be­lirleme toplantısına davet ediyor. Belki de bu davetin arka plânında münafıkların savaşta izleyecekleri davranış biçimlerini tesbit yatıyor­du. Abbas b. Abdülmuttalib'in Mekke'den Kureyş'in hazırlık haberini peygamberimize ulaştırdığında[1548] münafık ve yahudilerin "Muhammed'e hiç de hoşlanmadığı bir haber geldi" şeklindeki yorumlan, bu hareketin   ilk   belirtileri   olarak   değerlendirilebilir.   Abdullah   b. Ubeyy'in münafıkları organize eden Mekke'deki Ebû Amir gurubuy­la ilişki kurmaya çalışması[1549], müttefiki altıyüz kişilik Yahûdî guru­bunu İslâm ordusuna katma gayreti[1550], sonuçta üçyüz münafık arka­daşıyla yolda ordudan ayrılışı[1551] münafıkların adım adım ortaya çı­kış safhalarını gösterir. Ayette münafık gurubun bu ayrılışı şöyle açık­lanır:

"O zaman içinizden iki bölük bozulmaya yüz tutmuştu. Halbu­ki Allah onların yardımcısı idi. Mü'minler, yalnız Allah'a dayanıp gü­vensinler."[1552]. Bu ayıklanmaya rağmen savaş sıra­sındaki durumu dile getiren âyetlerden hâlâ müslüman gurup içinde münafıkların olduğunu, onların da savaşın çeşitli aşamalarında ayrıştırıldıklarını anlıyoruz. Ayette belirtildiği gibi Uhud savaşındaki yenil­gi anında müslümanlan bir uyuklama kaplamıştı[1553]. Hz. Zübeyr, "Uhud günü gözlerimin önüne geliyor. Çok korkulu anlar yaşadığımız bir sırada Allah üzerimize bir uyku göndermişti. Öyle ki, hepimizin çenesi göğsü üzerine düşüvermişti. Allah'a yemin ederim ki, münafıklardan Muattıb b. Kuşeyr'in bu işten bize bîr fayda olsaydı burada öldürülmezdik' dediğini sanki rüyada duyar gibi duydum ve aklımda tuttum"'der[1554]. Uhud savaşında müslümanların yenilgisini fitne sebebi yapmaya çalışan münafıkların "bu işten bize bir şey olsay­dı, burada öldürülmezdik..[1555]" ifadelerine karşı aynı ayette bu işin bir imtihan ve ayıklama için yapıldığının bildirilmesi;

"İki birliğin karşılaştığı gün sizin başınıza gelenler, ancak Allah'ın di­lemesiyle olmuştur kî, bu da, müzminleri ayırdetmesi ve münafıkları ortaya çıkarması içindir...[1556]" âyetlerinde Uhud savaşıyla ilgili bu durumun tekrar dile getirilişi, savaş süresince müna­fıkların ortaya çıkartılması işleminin devam ettiğini gösterirı[1557] Tenkid ettikleri o savaşta olmasaydı bile Allah'ın tayin edeceği başka bir yerde mü'minin münafıktan ayrılması ve müslümanların bunu görme­leri için bu imtihan yine geçekleştirilecekti[1558].

Nitekim, Ahzab: 33/9-27 ayetlerde münafıkların Hendek savaşın­daki tutumu dile getirilerek mü'minle münafığın birbirinden nasıl ayrıştırıldığı ortaya konmuştur[1559]. Medine kuşatıldığında gözler yılmış, yürekler ağza gelmiş, Allah hakkında türlü türlü şeyler düşünülmeye başlamıştı[1560]. İşte bu şiddetli sarsıntıya uğranıldığı an tam da inananların imtihana tabi tutuldukları[1561], mü'minle münafığın tanınacağı andı[1562]. Nitekim, münafıklar ve kalbinde has­talık bulunanlar "meğer Allah ve Resulü bize sadece kuru vaadlerde ' bulunmuşlar[1563]" diyerek ortaya çıkmış ve müslüman top­lumdan ayrıştırılmışlardır. Hendek kazımı sırasında münafıklardan Muattıb b. Kuşeyr şöyle söylemiştir: "Biz tuvalet ihtiyacımızı gider­meye vakit bulamazken Muhammed tutmuş bize Kisra'nın ve Kayser'in saraylarını vadediyor. Bu bir aldatıcı vaaddir ve kuruntudan başka bir sey değildir[1564]. Hendek savaşının tam kritik ve sıkıntılı anında münafıkların nifakı patlak veriyor, Süddi'ye göre Abdullah b. Übey b. Selul ve arkadaşları, Mukatil'e göre Beni Süleme, Evs b. Rumman' a göre Evs b. Kayzi ve arkadaşları "ferciû"[1565] 

"Geri dö­nün, evinize dönün, Muhammed'in dininden eski inancınız müşrikliğe dönün, veya peygambere olan Matınızdan dönün"[1566] çağrısında bu­lunuyorlar; İbn İshak'ın rivayetine göre Evs b. Kayzaî, İbn Abbas'ın rivayetine göre de Benî Harise topluluğu evlerinin muhafazasız ve açık olduğunu bahane ederek savaştan ayrılma izni istiyorlar[1567]. Eğer Medine'ye düşman girebilmiş olsaydı bunlar süratle küfre girecekler, imanlarında sebat etmeyeceklerdi[1568].

Münafıklar, savaşla yüz yüze gelince ölüm korkusundan ve düş­manla karşılaşma endişesinden dolayı bakışları ölüm baygınlığı geçi­ren kimsenin bakışma benzer[1569]. Mazeret guru­buna girmedikleri halde mazeret uydurarak izin isteme gayretine giri­şirler[1570]. Savaşa çıkması gerekmeyen mazeret gurubu içine dahil olup karılar gibi evlerinde oturmaya razı olurlar[1571]. Bazen evlerinin emniyette olmadığı[1572], bazen havaların sıcak olduğu[1573], bazen de bu işten anlamadıkları gerekçesiyle bahaneler uydururlar[1574]. Aslında onların gerçek beklentileri peygamber ve ashabının savaşlardan geri dönemeyerek köklerinin kazınması idi[1575].

Yukarıda geçen âyet ve yorumlarından, müslüman toplumun bir kısım tekliflerle imtihan sürecinden geçirilirken inancında samimi ol­mayan münafıklardan  ayrıştırıldığını gördük. Zaten maksadımız, Kur'an'da açık ifadelerle dile getirilen bu ayrıştırma örnekleri çerçe­vesinde değerlendirme yaparak, imtihan sürecinin müslümanları mü­nafıklardan arındırma amacını da içerdiğini ortaya koymaktır. Şüphe­siz burada, Kur'an'da sözkonusu edilen nifakın toplum içerisindeki her türlü eylem boyutundan[1576] sözetmemiz mümkün değildir. Kaldıki, kendini iyi kamufle eden böylesi bir şahsın veya gurubun toplum­da her aşamasıyla izlenmesi de mümkün değildir. Bunlar arasında mü­nafıklıkta öylesine maharet kazanmışlar vardır ki, peygamberimiz dahî vahiy bildirmedikçe onları bilemiyordu[1577]. Netice ola­rak şunu  anlamış  oluyoruz: İmtihan sürecine  bağlı olarak Allah mü'minle münafığı bir kısım tekliflere tabi tutarak ayrıştırıyor, münâfıklar da toplum içerisinde bireysel ve kitlesel olarak gösterdikleri davranış biçimi ile kendilerini bir şekilde ele verebiliyorlar.[1578]

 

2 - KUR'AN'DA İMTİHAN KONULARI

 

Kur'an-ı Kerîm penceresinden bakıldığında varlığın yaratılış gayesinin insanın imtihanı olduğunu belirtmiştik. Bu genel bakış çer­çevesinde insanın ne tür imtihan şekilleriyle karşılaşabileceği akla gel­mektedir. Meseleye birey bazında baktığımızda her bireyin kendine özgü yaşam alanı ve şartları olduğu için, bireyin yaşadığı dönemler ve hayatta yüz yüze geldiği farklı şartlar olaylar dolayısıyla karşılaşacağı imtihan çeşitlerini saymak mümkün değildir. Çünkü insan, hayatının her aşamasını imtihan süreci olarak geçirmektedir. Dolayısıyla mese­leyi genel bazda ele alıp bireysel farklılıkların bu genel çerçeve içeri­sinde temellendirilmesi gerekmektedir. Nitekim Kur'an, meseleye bu şekilde yaklaşmış, imtihanı, insanın hayatta karşılaşabileceği her şek­li içeren genel ifadelerle ortaya koymuştur. Bunun için Bakara: 2/155. âyette "eşya" yerine her tür imtihanı kapsayacak şekilde "şey" kelimesini kullanmıştır[1579].

"Biz mutlaka sizi biraz korku, biraz aç­lık, ile, yahut mala, cana veya ürünlere gelecek noksanlıkla deneriz.Sen sabredenleri müjdele![1580]. Yine Kur'an, imtihan or­tamını, iyi-kötü hayatın tüm yönlerini içine alan ifade şekilleriyle an­latmıştır. "Belâ" ve "Fitne" kelimelerinin bu çerçevedeki kullanım ör­neklerini ilgili kavramları ele alırken görmüştük. Ancak biz, Kur'an'ın öngördüğü imtihan konularını belli başlıklar altında ele almaya çalı­şacağız. Bu, meselelerin netleşmesine ve Kur'an'ın bakış açısını daha iyi kavramamıza yardımcı olacaktır. Konuya çerçeve çizerken, "îman­la imtihan''' konusunda görüleceği gibi bazen Kur'an'ın hayata bakışı­nı top yekûn gözönüne almak durumunda kalırken, bazen de "Savaş­la İmtihan" da olduğu gibi bu genel içerisinde Kur'an'ın da bizzat im­tihan olarak somutlaştirdığı olayları biraz daha sınırlandırarak ele al­maya çalışacağız. Bu konuda farklı bakış açılarıyla farklı başlıkların ortaya konabileceğinin farkındayız. Ama bu bakış açılarını ve başlık­ları bir şekilde sınıflandırmak ve sınırlamak da zorundayız. Meseleyi bu yönüyle düşünüp, Kur'an'ın imtihan konularını aşağıdaki şekilde ele almayı uygun bulduk.[1581]

 

A. ÎMANLA İMTİHAN

 

Kur'an'da, tüm insanî vasıflar mü'min ve kâfir olarak birbirine temelden zıt iki kategoriye ayrılır[1582]. Dolayısıyla iman ve küfür, kesin çizgilerle birbirinden ayrılan ve tüm insanlığı kapsayacak şekilde ken­di alt guruplarının tümünü içine alan[1583] birbirine zıt iki Kur'an ifadesi­dir[1584]. İmanla küfür arasında başka bir mertebe yoktur[1585]. Onun için Al­lah insanı, önce teslimiyet, sonra da bazı isteklerinin yerine getirilme­si açısından imtihan eder[1586]. Kur'an'da, imtihan olarak insana isabet et­tirildiği bildirilen bir takım hayır ve şerrin, öncelikle iman noktasında denemeyi amaçladığını görürüz. Özellikle müslümanlar içindeki münafıkların ortaya çıkartılmasını sağlayan- sıkıntı veren imtihan bi­çimleri, denemenin îman noktasını kapsadığını açıkça ortaya koyar[1587].

"Yoksa siz, Allah sizden mücahede edenlerle Allah'tan, Rasûlünden ve mü'minlerden başkasını sırdaş edinmeyenleri iyice ortaya çıkarma­dan, kendi halinize bırakılacağınızı mı zannettiniz?[1588]" âyeti bu noktayı vurgulayan âyetlerden biridir. Çünkü, imandaki sa­mimiyet ve safiyet yaşanan hayatın fitne, teşvik ve baskılarına karşı verilen mücadeleyle ortaya çıkar[1589]. İnsanın imtihanında öncelikle bu iki alandan birini tercih ederek iki guruptan birine dahil olma gibi önemli bir ayırım noktası bulunmaktadır. Bu sebeple kişinin bu nok­tada kullanacağı tercihi imtihan açısından çok önemlidir. Kişinin ter­cihinde dayanak noktası oluşturan hususlar inanma veya inanmama ağırlıklı oldukları için bu noktada yapılacak eğilimi îmanla İmti­han" olarak değerlendiriyoruz.

İman, "âmene" fiilinin mastarı olup, sözlükte bir şeye tered­dütsüz ve kesin olarak inanmak[1590]; haber verilen bir şeyi, bir hükmü kalben tasdik etmek[1591]; onun doğruluğunu kabul edip haber verenin doğru söylediğine kanaat getirmek anlamlarına gelmektedir[1592]. Keli­me, "be" ile geçişii hale geldiğinde itiraf manası[1593], "lam" ile geçişli ol­duğunda iz'an ve kabul anlamı içerir. Kur'an'da sekizyüzden fazla yerde geçer. Istılahta da lugattaki kelime anlamıyla aynı anlamda kul­lanılır[1594] ve Allah'ın varlığını ve birliğini, Hz. Muhammed'in Allah'tan getirdiği hükümleri kalp ile ikrar, dil ile tasdik etmeyi ifade eder[1595].

Diliyle îman edip kalbiyle îman etmeyen Allah katında mü'min ola­maz[1596]. Kalbiyle îman edip diliyle söylemeyen veya baskıdan dolayı aksini söyleyen[1597] ise Allah katında mü'mindir[1598]. Bu durum Kur'an'da, "Mü'minler ancak Allah'a ve Resulüne iman eden, ondan sonra asla şüpheye düşmeyenler...[1599]'" olarak ifadesini bulur.

iman esasları, Kur'an'ın farklı yerlerinde değişik âyetlerle karşı­mıza çıkar. Bunlardan bir kısmı îman edilmesi gereken şeyleri sayarak iman edilmesini emreder:

"Ey îman edenler! Allah'a, peygamberine, peygamberine indirdiği kitaba iman ediniz...”[1600], "Onun için Allah'a, peygamberine ve indirdiğimiz o nur'a (Kur'an'a) ina­nın..."[1601]Bir kısmı imân edilecek şeyleri sayarak onla­ra imanı över: "Peygamber, Rabbi tarafından kendisine indirilene iman etti, mü'minler de. Her biri Allah'a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine iman ettiler..."[1602],

"...Asıl iyilik o kim­senin yaptığıdır ki, Allah'a, ahiret gününe, meleklere, kitaplara, pey­gamberlere inanır..."[1603]. Diğer bir kısmı, imân edilmesi gerekene iman etmeyenleri yerer:

"Eğer onlar Allah'a, peygambere ve ona indirilene iman etmiş olsalardı onları dost edinmezlerdi..."[1604]

 "Allah'a ve ahiret gününü iman edenler, mallarıyla canla­rıyla savaşmaktan (geri kalmak için) senden izin istemezler."[1605]

''Allah'ın âyetlerine inanmayanlar ancak yalan uydurur...'' [1606]

Bir kısmı da iman edilmesi gerekenlere iman etmeyen­leri tehdit eder:

"...Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamber­lerini ve kıyamet gününü inkâr ederse tam manasıyla sapıtmıştır."[1607]

"Ey kâfirler! Siz ölü iken sizi dirilten Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz..."[1608]

"...Sen, seni topraktan yaratan, sonra nutfeden yaratan, daha sonra seni bir adam biçimine sokan Allah'ı in­kâr mı ettin?" [1609] "Allah ile peygamberini inkâr edenler..."[1610]

İman üzere kalabilmek için, imanî bağlılığın bu sayılanlara sami­miyetle sürdürülmesi gerekir. Aksi halde kişi tümüyle sapıtmış olarak değerlendirilir[1611]. Benî Esed kabilesinden bir kıtlık senesin­de peygamberimize gelerek iman ettiklerini söyliyen bir gurubun iman noktasında tenkid edilişleri, imanlarında tasdik ve samimiyet boyutu olmadığı içindir[1612]: "Bedeviler inandık dediler.

De ki: siz iman etmediniz, ama boyun eğdik deyin. Henüz iman kalplerinize yerleşme­di..."[1613]

Peygamberimiz de imanı, "Allah'a, meleklerine, kitaplarına, pey­gamberlerine ve öldükten sonra dirilmeğe inanmak" olarak tarif et­miştir[1614]. Neticede imanın tanımı bazen, inanılması istenen tüm unsur­ları içeren temel esasların bağlı olduğu ve kapsadığı esaslar olarak Al­lah'a îman, nübüvvete îman, ahirete îman[1615] olarak özetlenmiş; bazen de bunların içerikleri de sayılmaya çalışılarak Allah'a, meleklere, ki­taplara, peygamberlere, öldükten sonra dirilmeye, kadere, hayrın ve şerrin Allah'tan olduğuna, hesap, mizan, cennet ve cehenneme imân vb.[1616] şeklinde ayrıntıları sayılmaya çalışılmıştır. Bu sayılanlar dışında Kur'an'ın ortaya koyduğu varlık anlayışında insanın idrâk ve bilgi sı­nırlarını aşan, ama iman noktasında kabul edilmesini istediği bir çok alan bulunmaktadır. Ruh, cin, şeytan gibi gibi duyular âlemi ötesinde bulunan varlıklar, iman dairesi içerisinde varlığı kabul edilmesi gere­ken hususlardır[1617]. Kur'an, bunlara da ilave olarak, normalde insan kapasitesi ve bilgi sınırları içerisinde olabilecek, ancak insanın o anda bulunduğu konum ve şartlar gereği bilgi sahibi olamadığı bir kısım şeyleri de vahyi bilgi önderliğinde inanılması gereken şeyler olarak sunar[1618]. Maziye, hâle ve istikbâle ait olan Kur'an'ın haber verdiği tüm hususlar, ilâhî kaynaklı vahyî bilgiler olduğu için inanılması gereken şeylerdir. Kur'an'da çeşitli amaçlar güdülerek Hz. Muhammed'e bil­dirilen maziye ait kıssalar ve o ümmetlerin peygamberleri çerçevesin­de anlatılan tüm bilgiler, tecrübesi mümkün olmayan vahyin haber verdiği bilgiler içerisine girer. Bu geniş kapsamı da düşünüldüğünde iman kısaca, kitap ve sünnet ile Hz. Muhammed'in tebliğ ettiği katiyyen sabit olan ahbar ve ahkamın tamamına ve herbirine inanmak[1619] olarak özetlenebilir.

Dînî hayatın merkezinde böylesine kapsamlı bir iman bulunduğu, dînî hayatın bütün yönleriyle bu merkeze göre anlam kazandığı[1620] ve bu inanç merkezinden beslendiği[1621] düşünülecek olursa, insanın imti­hanında imanın bir ilk ve ön şart olduğu ortaya çıkar. Tabiri caiz ise iman, ona bağlı olarak oluşturulacak hayat anlayışının ana şarteri du­rumundadır. Olmazsa olmazıdır. Kişinin duygu, düşünce ve hareket tarzlarının   motor sâiki   olarak   etkinlikte   bulunur[1622]. Onun için Kur'an'da, îman konusunda örnek olan kimselerden bahseden sahne­ler uzunca bir şekilde anlatılır[1623]. Bu anlatım şekliyle Kur'an bu şahıslara katılmaya teşvik eder[1624]. Allah'a karşı gö­revleri yerine getirme startı bu iman tercihiyle verilir[1625]. İman'ın sade­ce kalple tasdik veya dille ikrar ya da her ikisiyle birlikte olması ge­rektiği ve hatta amelleri de imana dahil edenlerin tartışma noktaları­nın imanda odaklaşması, bu noktanın ehemmiyetindendir[1626]. Bu, öy­lesine bir mihenk noktasıdır ki, imanın negatif boyutu olan şirk ve kü­für halinde yapılacak her türlü amel anlamsızlaşır[1627]. Yapılacak her türlü ibâdet ve iyilik, ancak imandan son­ra ahiret bakımından anlam ifade etmeye başlar.

"Erkek veya kadın, mü'min olarak kim iyi amel işlerse, onu mutlaka güzel bir hayat ile yaşatırız..."[1628] âyetinde açıkça görüldüğü gibi "mü'min ol­ma" amellerin kabulü için önşart olarak belirtilmiştir[1629].

"Rablerini in­kâr edenlerin durumu (şudur): Onların amelleri fırtınalı bir günde rüz­gârın şiddetle savurduğu küle benzer. Kazandıklarından hiç bir şeyi elde edemezler. İyiden iyiye sapıtma işte budur."[1630] âyeti de aynı şeyi vurgular. Şu âyetlerde de amellerin ancak imanla değer kazanacağı müşebbeh ve müşebbehün bih zikredilerek temsilî bir an­latım yapılarak net bir şekilde anlatılmış olmaktadır:

"İnkâr edenlere gelince, onların amelleri, ıssız göllerdeki serap gibidir ki susayan onu su zanneder; nihayet ona vardığında orada herhangi bir şey bulama­mış, üstelik yanıbaşında da (inanmadığı, kendisinden sakınmadığı) Allah'ı bulmuştur; Allah ise, onun hesabını tastamam görmüştür. Allah hesabı çok çabuk görür. Yahut (o kâfirlerin duygu, düşünce ve davra­nışları) engin bir denizdeki yoğun karanlıklar gibidir; (öyle bir deniz) ki, onu dalga üstüne dalga kaplıyor; üstünde de bulut... Birbiri üstüne karanlıklar... İnsan, elini çıkarıp uzatsa, neredeyse onu dahi göremez. Bir kimseye Allah nur vermemişse, artık o kimsenin aydınlıktan nasi­bi yoktur"[1631].

Allah'ın şirk ve küfürden başka isterse her suçu affedebileceği[1632], dolayısıyla şirki ve küfrü affetmeyeceği mesajı da imanı seçmenin ne denli önemli bir adım olduğunu vurgular. İnandık­tan sonra yaşam süresince yapılabilecek hatalar ve görev kusurları ba­ğışlanma şansına sahip iken, inanma adımını atamamış kişiler için peygamberlerin bağışlanma talepleri bile reddedilmiştir. Yaşadığı sü­rece peygamberimize destek çıkan Ebû Tâlib için[1633], iyi bir müslüman olan oğlunun isteği üzerine münafık Abdullah b. Übeyy için peygamberimizin yaptığı mağfiret dileği[1634] ve Hz. İb­rahim'in babası adına af isteği uygun bulunmamıştır[1635].

İmanın, bilgiye dayalı bilinçli bir tasdik olduğu ve inkârın da in­sana bağlı çeşitli tavır almalarla oluşan yine bilinçli bir tercihten iba­ret olduğu da düşünüldüğünde[1636], imtihanın mihenk taşını imanın oluşturduğu ortaya çıkmış olmaktadır. İmanla birlikte kişi, sübjektif bir kesinlik duygusuna sahip olur ve artık hayat felsefesini ona göre geliştirir. Artık bu hassas nokta, imtihanla öngörülen kazanım ve kay­bın başladığı hareket noktasıdır. Yani, iman kıvılcımı çakılmış, onun gereği olan kulluk görevleri harekete geçme imkanı kazanmıştır. Bu anlamda iman, en efdâl ameli salihtir[1637]. Çünkü inanma süreciyle bir­likte vahyi’ veriler bütünüyle doğru olarak değer verdiği çok etkili bir faktör haline gelmiştir. Bu veriler onun varoluş çizgisinde en güçlü belirleyici konumuna ulaşmıştır[1638]. Aksi takdirde imtihan açısından za­ten hayat, anlam kazandırılamayan ve peşinen kaybedilen bir sürece dönüşmüş olacaktır.

İman, bilgi temelli bir tercih olmasına rağmen, dış dünyada so­mut olarak algıladığımız ve bildiğimiz şeylerden farklı olarak salt bil­gi olmanın ötesinde, algı dünyamızın ötesinde (gayb) gerçekliğe sahip bulunan şeylerle ilgili olarak bir inanç besleme özelliği taşıdığından imtihan özelliği gösterir. Bunun için "Onlar gayba inanırlar..."[1639] Tasdik ve itiraf ederler anlamındadır[1640]. Bir şeyin gayb ve gâib olması Allah'a göre değil, insana göredir[1641]. Bu an­lamda imanın bütün esasları gayb muhtevası içine girer[1642]. Yani iman, hazır olmayan objeye yöneliktir; "gayb" ile alâkalı bir tutumdur[1643], Kur'an, baştan sona mü'minin gaybla olan bu ilişkisinin mahiyeti ve niteliği üzerinde durur[1644]. Mü'minin gaybla ilişkisi, onun bilme, anla­ma ve kavrama aktlarını yerinde kullanarak bu âlemle ilişkiye girme­sinden sonra ulaştığı inanma eylemiyle başlar[1645]. Gayb, Kur'an'da in­sanın kavrayış alanının ötesinde bulunan, onu aşan hakikatin tüm saf­halarını ifade etmek için kullanılır[1646]. Ama Allah zihnî bir varlıktan ibaret olmayıp, zihnin dışında fiilen varolduğu için[1647] kendisini "gayb" diye nitelendirmediği gibi[1648], inanılacak varlıklardan "gayb" kelime­siyle söz etmez[1649]. Çünkü onların delilleri vardır. "Ellezîne yü'minûne bil ğayb" daki " elif lam" ahd içindir. Yani müttakilerin inandıkları gayb, hakkında delil bulunan gaybtır ki, bu da Hak Teâlâ ve sıfatları, ahiret ve ahvali, melâike, nübüvveti enbiyâ, inzali kütüb gibi mebadii imaniyedir[1650]. Kur'an, inanılacak varlıkları tek tek sayar[1651]. Eğer böyle yapmamış olsaydı insanın kendince gayb olarak algıladığı her şeye inanması meşru olurdu ki, bu da Kur'an'n ruhuna aykırıdır. Kur'an insanların hakkında bilgi sahibi olmadıkları gaybî bir takım varlıklara ve olgulara inanmalarını kınar[1652] ve bu tür tavırla­rı zanna tabi olmak şeklinde ifadelendirir[1653]. Dolayısıyla burada kılavuzluk edecek tek bilgi kaynağı vahiy olmaktadır. Yani vahyin hakkında bilgi vererek inanılmasını is­tediği konulara inanılacaktır. Kur'an, kendisinin ancak insan idrakini aşan olguların varlığına inananlar için bir rehber olduğuna işaret ede­rek, zihinleri bu temel ilkeyi kabullenmeyenler için kapısının kapalı olacağını da vurgulamış olmaktadır[1654]. Şimdi, vahyin bilgi olarak sun­duğu ve inanılmasını istediği, insan için de inkârlarıyla imtihanın ta­mamen kaybedildiği veya kabulleriyle imtihanının kazanımmın başla­dığı hususları Kur'an'dan tesbite çalışalım.[1655]

 

1. Allah'a İmanla İmtihan  

 

İmanın temelinde şüphesiz Allah'a iman vardır. Kulun imtihanı kazanma adına atacağı en önemli adım Allah'ı bilip tanımasıyla atıl­mış olacaktır[1656]. İman esasları olarak zikredilen diğer konular ona bağ­lı olarak kabul edilen inanç esaslarıdır[1657]. Eğer Allah'a imanı kaldıra­cak olsak, ona bağlı olarak şekillenen diğer inanç unsurları tümüyle çöküverir[1658]. Kur'an'ın inzal edildiği dönemde Araplar'ın Allah, ahi­ret, melek, cin, şeytan, kaza kader gibi Kur'an'ın inanmaya davet ettiği bir kısım inançlara sahip oldukları[1659], hatta ruhanî varlıkların gö­rünmediğine inandıkları için putları onların yeryüzündeki sembol’leri saydıkları ve bu amaçla onlara kurban kestikleri, taptıkları, şefaat­lerini umdukları, yeryüzünün idaresinde tanrının ortakları saydıkla­rı[1660] hatırlanacak olursa, Kur'an'ın böylesi bir inancı konu edinmesi­nin sebebinin ne olduğu düşünülebilir. Ama bu inanç biçiminin tarihî bir takım gelenek ve insan arzularıyla safiyetini kaybedip yozlaştırıldığı, tezimizin "Kur'an'da İmtihanın Unsurları'' başlığı altında incele­diğimiz "Allah" maddesinde de belirttiğimiz ve açıkladığımız gibi Kur'an'ın, yozlaşmış bu inanç biçimini tashihi amaçladığı, aslında tüm peygamberlerin "ateizm"den daha çok, "şirk" ile mücadele ettiği dü­şünüldüğünde bunun sebebi anlaşılmış olur. Onun için yahudî, hiristiyan ve müşriklerin itirazı Kur'an'ın öngördüğü tevhîd inancına ol­muştur. Halbuki Hz. Âdem'den beri vahyi geleneğin en temel ilkesi, tek bir Allah'a iman'a davettir.

"Senden önce hiç bir resul gönderme­dik ki ona: "benden başka ilâh yoktur; şu halde bana kulluk edin" di­ye vahyetmiş olmayalım."[1661].

"İşte bu (Kur'an), kendisiy­le uyarılsınlar, Allah'ın ancak bir tek tanrı olduğunu bilsinler ve akıl sahipleri iyice düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara (gönderilmiş) bir bildiridir"[1662]. İnsanın kendisi ve gözlemlediği şeyler bu konuda hep delil olarak sunulmuş[1663], bunlardan da faydalanarak bu gerçekliği kabul etmesi insandan istenmiştir. "İnkâr edenler, göklerle yer bitişik bir halde iken bizim, onları birbirinden kopardığımızı ve her çatılı şeyi sudan yarattığımızı görüp düşünmediler mi? Yine de inan­mazlar mı? Onları sarsmasın diye yeryüzünde bir takım dağlar diktik. Orada geniş geniş yollar açtık; ta ki maksatlarına ulaşsınlar. Biz gök­yüzünü korunmuş bir tavan gibi yaptık. Onlar ise, gökyüzünün âyet­lerinden yüz çevirdiler. O, geceyi, gündüzü, ayı, güneşi yaratandır. Her biri bir yörüngede yüzmektedirler"[1664].

Tabiatın ilâhî kudretin bir işareti olarak algılanabilmesi, derin bir anlayışın gelişti­rilmesine bağlıdır. Bu derin analayışın elde edilmesi, aklî düşünce ile birlikte, aklı aşan bir iman kapasitesine ihtiyaç gösterir[1665]. O, varlığı­nı, birliğini, olgun niteliklere sahip bulunduğunu tabiatın bir çok nes­ne ve olayının göstermesi bakımından apaçık, fakat zâtının duyu or­ganlarımızla idrak edilememesi bakımından gizlidir[1666]. Hz. İbra­him'in, rabbinden ölüleri nasıl dirilteceğini göstermesini dilemesi[1667], Hz. Musa'nın bizzat rabbini görmek isteyip buna muvaf­fak olamaması[1668], ve ilâhi kudretin eseri olarak alışılmışın ötesinde olaylar gerçekleştiren asasından korkması [1669]pey­gamberler seviyesinde bile bunun mümkün olmadığını gösteren delil­lerdir. Onun için sadece Allah'a iman değil, Kur'an'ın öngördüğü şe­kilde Allah'a iman insan için önemli bir imtihan vesilesidir.[1670]

 

2. Meleklere İmanla İmtihan

 

Kur'an'da inanılması istenen şeylerden biri de meleklerdir[1671]. Me­leklere iman gaybi iman çeşitlerindendir. Onların künhünü kavramak insan aklı için mümkün değildir[1672], Meleklerin mahiyeti bize bildiril­memiş, bir takım sıfatlarıyla ilgili bilgiler verilmiş ve bu şekliyle onla­ra inanmamız istenmiştir[1673]. Allah ile elçileri arasındaki iletişimin ara­cıları olmaları hasebiyle[1674] meleklere iman peygamberlere imanla ya­kın ilişkilidir. Tahrim: 66/6' da cehennemde verilen emirleri yerine ge­tirmekle görevli olan meleklerin varlığı bildirilmektedir. Bu Zebânî[1675] meleklerinin sayısı ondokuz olarak belirtilmiştir[1676]. Melekler bu şekilde bir sayı ile açıklanınca Ebû Cehil Kureyş'e; "siz­ler güçlü kuvvetli pehlivanlarsınız, on taneniz onlardan birini yakala­maktan aciz mi?" der. Çok güçlü kuvvetli biri olan Ebu'1 Esed b. Keledeti'l Cumahî atılarak şöyle dedi: "Ben onyedisini hallederim, geri kalan ikisini de siz halledin". Kureyş'in sergilediği bu tutum üzerine bunların sayısının imtihan etmeye matuf olduğunu bildiren Müddessir: 74/31. ayet inmiştir[1677]:

"Üzerinde ondokuz (muhafız melek) vardır. Biz cehennemin işlerine bakmakla ancak melekleri görevlendirmişizdir. Onların sayısını da inkarcılar için sadece bir imtihan (vesilesi) yap­tık ki, böylelikle, kendilerine kitap verilenler iyiden iyiye öğrensin, iman edenlerin imanını artırsın; hem kendilerine kitap verilenler hem müminler şüpheye düzmesinler, kalplerinde hastalık bulunanlar ve kâ­firler de: "Allah bu misalle ne demek istemiştir ki?" desinler. İşte Allah böylece, dilediğini sapıklıkta bırakır, dilediğini doğru yola eriştirir. Rabbinin ordularını, kendisinden başkası bilmez. Bu ise, insanlık için ancak bir öğüttür."[1678]. Bu ayette belirtilen ondo­kuz sayısının bir nevi mi, sorumlu başkan mı, yoksa sıra mı ifade et­tiğinde ihtilâf edilmiştir[1679]. Ehli Kitab da bu sayının ondokuz olduğu­na inanıyor. Böylece onlar da kendi inandıkları kitaba uygun bir bil­gi olmasıyla vahye inanmaya teşvik edilirlerken, müslümanların da îmanlarının kuvvetlendirilmesi amaçlanıyor[1680]. Ayette[1681] bu sayının kâfirler için bir imtihan vesilesi olduğunun vurgulanışı imanı konularla denemenin asli unsur olduğunu gösterir.[1682]

 

3. Peygamberlere İmanla İmtihan

 

Allah'a iman, peygamberlere imanı gerektirir[1683]. Bir çok âyette peygamberlere iman Allah'a imanla birlikte zikredilmiştir:

"Allah'a ve peygamberlerine iman eden ve onlardan hiç birini diğerlerinden ayırmayanlara (gelince) işte Allah onlara bir gün mükâfatlarını verecektir. Allah çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir.''[1684].

Zaten önemli noktalardan biri peygamberliğe inanma meselesidir. İnanç noktasında peygamberi veya peygamberliği kabullenememiş insan veya toplum­lara vahyin sunduğu hiç bir şeyi kabul ettirmek mümkün değildir.

Çünkü, gayba ait tüm bilgiler Allah ile doğrudan temasa geçen pey­gamberler tarafından verilmiştir[1685]. Nübüvvet, aklın ve duyuların algı­layamadığı sahaya kapı açan bir göz mesabesindedir[1686]. Hayatın yara­tılış sebebi ve anlamı insanlara Allah Teâlâ tarafından seçilerek gön­derilen peygamberler aracılığı ile bildirmiştir[1687]. Onun için peygam­berleri tanımak ve onların bildirdiklerine inanmak her müslümanın görevidir[1688]. Onun reddi ilâhî mesajla olan diyalogun daha baştan ko­parılması demektir. Bu sebeple Kur'an, bu müesseseye karşı insanla­rın üreteceği bahane veya endişeleri gidermek için vahyî gelenekte bu görevin insanlar içinden seçilen peygamberlere ait olduğunu bildir­mektedir[1689]. Nitekim onların, "vahyi getiren bir melek olmalı değil miydi?"[1690] bahanelerine, "Senden önce de, kendilerine vahyettiğimiz kişilerden başkasını peygamber olarak göndermedik. Eğer bilmiyorsa­nız, bilenlere sorun"[1691] ifadeleriyle cevap vermiştir. Dikkat edilirse kâfirlerin peygamberi cinnet, sihirbazlık, yalancılık, şairlik, kâhinlik; vahiy bilgisi olarak sunduğunu da beşer sözü, eskilerin ma­salları, karışık rüyalar vb. ithamlarla reddetmelerinin arkasında haya­tı algılama yorumlama farklılığı ve menfaat haz duygularının ağır bas­ması yanında[1692], ona Allah'ın bir peygamberi olarak inanmamaları yatmaktadır[1693].

"Zaten, kendilerine bidayet rehberi geldiğinde, insanla­rın (buna) inanmalarını sırf, "Allah, peygamber olarak bir beşeri mî gönderdi?" demeleri engellemiştir."[1694] âyeti onların bu nok­tadaki tavırlarını gösteren âyetlerden sadece biridir. Halbuki bunun bir çok hikmeti vardı. Bu tavra Allah şöyle cevap veriyor:

 "Şunu söy­le: Eğer yeryüzünde yerleşmiş gezip dolaşan melekler olsaydı, elbette onlara gökten, peygamber olarak bir melek gönderirdik."[1695]. Aslında isteseydi yine gönderirdi[1696]. Ama Allah risaletini kime vereceğini en iyi bilendir[1697]. Ayrıca, peygam­berler de insandan farklı birileri olduklarını söylemeyip, bilakis insan olduklarını vurguluyorlar:

"Peygamberleri onlara dediler ki: "(Evet) biz sizin gibi bir insandan başkası değiliz. Fakat Allah nimetini kulla­rından dilediğine lütfeder. Allah'ın izni olmadan bizim size bir delil ge­tirmemize imkân yoktur. Müminler ancak Allah'a dayansınlar"[1698].

Ehli Kitap, vahiy geleneğini bildikleri halde Kur'an'a karşı bu yüzden tavır sergilemişlerdir. Peygamber beklentisi içinde oldukları[1699] ve kendi inançlarıyla örtüşen bir kısım şeyleri gördük­leri halde sırf ırkçılık ve toplumsal nufûz kaygısıyla peygambere di­renme, tebliğini reddeme sözkonusu olmuştur. Daha da ötesi, yahudiler hıristiyanların vahiy konusunda dayanaktan yoksun olduklarını, hıristiyanlar da yahudilerin vahiy konusunda dayanaktan yoksun ol­duklarını söyleye gelmişlerdir[1700]. Bir çok hakikatta ortak nokta bulunmasına rağmen sunulan vahyin reddedilmesinin tek sebe­bi, vahyi sunanın peygamberliğini kabullenemeyiştir.

Mü'minûn suresinde Nuh (a.s)'la ilgili ayetlerden[1701] Nûh (a.s)'ın davetinde öne çıkan temel ilkenin Allah'ın varlığının şirk karışımı olmaksızın kabulünün (ayet 23) istendiği anla­şılmaktadır. Bu davete itiraz, daveti yapanın konumuna itirazla, yani Nuh'un misyonuna itirazla kar§ıhk bulmaktadır. Çünkü toplumun ile­ri gelenleri onun kendileri gibi bir insan olmasını, bu uyarıyı yapacak misyona sahip olmasıyla bağdaştıramamaktadirlar (ayet 24). Yani O'nun şahsında peygamberlik müessesesine itiraz etmişlerdir. Nuh'un kavminin gösterdiği tavırda ibret alınması gereken noktaların[1702] oldu­ğu "leâyât" ifadesiyle, bunun bir imtihan şekli olduğu da “lemübtelîn"  ifadesiyle anlatılmaktadır[1703].

Peygamberlere imanın, inanılması gerekenler dizininde önemli bir yer işgal etmesi, Nuh (a.s)'ın peygamberlik kimliğine karşı takını­lan tavırda imtihan sürecinin işletildiğinin Kur'an'da açıkça dile geti­rilişi, peygamberlere imanın önemli bir imtihan vesilesi teşkil ettiğini gösterir. Cenâb-ı Allah, "Allah'ı ve peygamberini inkâr edenler ve (inanma hususunda) Allah ile peygamberlerini birbirinden ayırmak is­teyip 'bir kısmına iman ederiz ama bir kısmına inanmayız' diyenler ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler yok mu; işte gerçekten kâfir­ler bunlardır..."[1704] buyurarak bir peygamberi kabul et­memenin diğer peygamberleri de kabul etmeme, peygamberleri kabul etmemenin de Allah'ı inkâr etme anlamına geleceğini beyan etmekte­dir[1705]. Hemen takibeden âyette ise bu imanı topyekün peygamberlere teşmil ederek Allah'a inançtan ayırmayanları da mükâfatla müjdele­mektedir: "Allah'a ve peygamberine iman eden ve onlardan hiç birini diğerlerinden ayırmayanlara (gelince) işte Allah onlara bir gün mükâ­fatlarını verecektir. Allah, çok bağışlayıcı ve esirgeyicidir”[1706].

 

4. Mucizelere İmanla İmtihan

 

Peygamberlere îmanla anlam kazandıkları[1707], peygamberliğin isbatına delil oldukları kadar[1708] aynı zamanda insanları iman noktasında deneme vasıtaları oldukları; peygamberlerin, davetleriyle ilgili olarak doğruluklarını isbat amacıyla ortaya koydukları âdet dışı olaylar[1709] ol­maları dolayısıyla "mucizelere îmanla imtihan"ı hemen "peygamber­lere imanla imtihan"ın peşinden ele almak istiyoruz.

Mucize, Allah tarafından konulmuş olan "sünnetüllah" veya "âdetullab" dediğimiz tabiat kanunlarının yine Allah tarafından geçi­ci olarak durdurulması demektir. D. Gimaret'in deyimiyle, "alışılmı­şın kesintiye uğraması, yani, yerel dünyanın olağan yasalarının dışın­da anlamlı bir istisna"[1710] dır. Bütün peygamberler, mucize göstermişlerdir. Çünkü mucizelerin amacı, insanla gayb âleminin sırları arasında bir kontakt kurmak, bi­linmeyen âlemle ilgili ipuçları vermektir[1711]. Ama aynı zamanda muci­ze insan için bir imtihan vesilesidir. Çünkü burada mucize gösteren peygamberin tasdik edilip edilmeyeceği sözkonusudur[1712]. Bu sebeple mucizeler kargısında insanların tutumu farklılık arzetmiştir. Bu da im­tihanın bir gereğidir. Mucize tek yönlü ve zorlayıcı olsaydı imtihanın özelliği ortadan kalkardı[1713].

Allah, İsrailoğulları'na Firavun'un zulmünden kurtulma ve imti­yazlarının yanında[1714] imtihan olmak üzere bir kısım âyet (mucizeler) vermiştir[1715]. Ayette sözkonusu edilen İsrailoğulları'nın imtihanının neler olabileceği konusunda değişik yorumlar yapılmış; bir görüş, onlar için imtihan olan şeyler, Al­lah'ın onları düşmandan kurtarması, denizin yarılması, bulutun göl­gelemesi, kudret helvası ve bıldırcın etinin indirilmesidir derken, di­ğer bir görüş işi, imtihan kavramının daha geniş muhtevası içinde de­ğerlendirerek, sahip oldukları nimetler ve maruz kaldıkları çeşitli sı­kıntılardır demişlerdir[1716]. Hangi yorum baz alınırsa alınsın, mucize ka­bilinden İsrâilloğulları'na verilen nimetler onlar için bîr deneme vesi­lesi olmaktadır ve bu durum âyette imtihan anlamına gelen "belâ" ke­limesi kullanılarak açıkça belirtilmiştir.

Semûd Kavmi, Salih (a.s)'ın kendileri gibi bir insan olduğunu söy­leyerek[1717] iddia ettiği nübüvvetine delil olmak üzere mu­cize istemişlerdi. Onlara dağdaki bir kayadan çıkan deve mucizesi ve­rilmişti[1718]. Salih (a.s)'a verilen deve mucizesinin Semûd kavmi için bir imtihan vesilesi olduğu yine imtihan anlamına gelen "fitne" kelimesi kullanılarak vurgulanmıştır. Böylece Allah, onları îman edip etmeyeçekleri konusunda denemiştir[1719]. Devenin Salih (a.s)'ı destekleyen bir mucize olduğuna inanamadıkları için onu ayak­larını keserek öldürdüler, bu sebeple de Allah'ın azabına müstehak ol­dular[1720].

Şüphesiz peygamberimizin de mucizeleri vardır ve bunlar pey­gamberliğine delil olurlarken aynı zamanda muhatap toplum için im­tihan vesilesi olmuşlardır. Peygamberimizin mucizelerini aklî, hissi ve haberi kısımlarına ayırabilmekteyiz[1721]. Akli mucize Kur'an, hissi muci­zeler, ilâhî kitaplarda haber verilişi[1722], ayın ikiye ayrılması[1723], İsrâ olayı vb. dir. Mazi ve istikbale ait Kur'an'da anla­tılan haberler ise haberî mucizeler olarak değerlendirilmektedir[1724]. Burada maksadımız, peygamberimizin mucizelerini ayrı ayrı ele alıp anlatmak değildir. Genel bir değrlendirme ve Kur'an'da açıkça imti­han olduğu dile getirilen bir örneklemeyle mucizelerin peygamberi­mizin peygamberliğine ikna etme aracı olmalarının yanında birer im­tihan vesilesi olduklarını da vurgulamaktır.

Kur'an, peygamberimizi teyid eden en önemli mucizedir[1725]. Bu­nunla ilgili peygamberimiz, "Her peygambere, ümmetinin imanına ve­sile olan bir mucize verilmiştir. Bana verilen mucize ise mazhar oldu­ğum ilâhî vahiydir. Bundan dolayı en çok tabiî olan peygamber olaca­ğıma inanıyorum"[1726] buyurmaktadır.

Kur'an'ın mucizeliğinin isbatı, bir yönden peygamberimizin nübüvvetinin de isbatıdir[1727]. Hatta tüm getirdiklerinin kabulü ve konu edindiği diğer peygamberlerin kabulü de onun mucize olarak kabulüyle direkt ilişkilidir. Çünkü mucizeleri isbat ancak Kur'an ile olur[1728]. Onun için Kur'an, benzerini hiç kimse­nin getirmeye gücünün yetmediği Allah'ın mûciz kelâmı oluşu üzeri­ne ısrarla vurgu yapar. Kur'an'ın bu konudaki tehaddîsi meşhurdur ve ebediyete kadar bakî kalacaktır. Önce bir benzerini getirmeleri konu­sunda[1729], sonra hafifleterek on sure benzerini getirmeleri konusunda[1730] ve en sonunda daha da hafifleterek bir sure benzerini getirmeleri konusunda[1731] muhatapları­na meydan okur. Buna rağmen inanmamada ısrar edenlerin Kur'an'a karşı gösterdikleri dirence, inzaline başlandığı andan itibaren günümü­ze kadar insanlık tarihi şahitlik eder. İnzali döneminde de müşrikler, inatla peygamberimizden önceki peygamberlere verilenler gibi muci­zeler istemeye devam etmişlerdi[1732]. Safa tepesini altına çe­virmesi, dağı mera ve nehire dönüştürmesi isteğinde bulunmuşlardı[1733]. Aslında mesele mucizenin gösterilip gösterilmemesi değil, inanmama direncidir. Çünkü, mucize olarak ölülerin diriltilmesi veya meleklerin açıkça indirilmesi gibi istedikleri tüm mucizeler yerine getirilmiş olsa bile yine de ikna olmayacaklardı[1734]. Çün­kü onların maksatları dini anlamak değil, dünyevi çıkarlarını koru­maktır. Rivayete göre Allah, Mekke halkını yedi sene kuraklığın se­bep olduğu ciddi kıtlıkla imtihan ettikten sonra onlara rahmet gönde rerek bundan kurtarmış, ancak onlar bunu putlarının kendilerine ih­sanı olarak değerlendirmişlerdir[1735].

"Bizi, âyetler (mucizeler) gönder­mekten alıkoyan tek şey, öncekilerin bu âyetleri yalanlamış olmasıdır. Nitekim Semûd kavmine, açık bir mucize olmak üzere bir dişi deve vermiştik. Onlar ise, (bu deveyi boğazladılar ve) bu yüzden zalim ol­dular. Oysa biz âyetleri ancak korkutmak için göndeririz" [1736].

Bu inatçı tavır, yahudilerden Ka'b b. Eşref, Malik b. Sayf, Vehb b. Yehuza, Zeyd b. Manuh, Finhas b. Azura, Hüyey b. Ahtab'ın peygamberimize gelerek peygamberliğini ispatlayan, güya Allah'ın kendilerine peygamberlik iddiasında bulunan biriyle karşılaştıkların­da istemelerini emrettiği ateşin kendisini yaktığı bir kurban mucizesi istemeleri[1737] durumunda da ortaya konmuştur. Bu­nunla ilgili olarak Allah, geçmişte mucize getiren kendi peygamberlerine yaptıklarını bildirerek amaçlarının mucize istemek değil, inanma­dıklarına bahane aramak olduğunu bildirmiştir:

"(Resulüm!) Eğer se­ni yalancılıkla itham ettilerse (yadırgama); gerçekten, senden önce apaçık mucizeler, sabifeler ve aydınlatıcı kitap getiren nice peygamber­ler de yalancılıkla itham edildi"[1738].

Kur'an'da imtihan olduğu açıkça dile getirilen peygamberimizin mucizesi İsrâ olayıdır. İsra: 17/60. ayette hem İsra mucizesinin bir im­tihan oluşundan, hem de Zakkum ağacının bir imtihan oluşundan sözedilmektedir. Ayetin Fetih suresi'nde bahsedilen Mekke'nin fethiyle veya Bedir savaşıyla ilgili olduğu da gelen rivayetlerde zikredilmiş ol­masına rağmen surenin Mekkî oluşu ve sûrenin ilk âyetinde de İsra olayından bahsedilmiş olması ayetin İsra olayıyla ilgili olduğunu teyid eder[1739]. İbn Abbas ve Süfyan b. Uyeyne'den gelen rivayetler de İsra olayıyla ilgili olduğu yönündedir[1740]. Müfessirlerin çoğu bu konuda görüş birliğine varmışlardır[1741]. Nitekim bu olay duyulunca kâfir olan­lar akılları kesmediği, gönülleri yatmadığından dolayı inkar etmişler, bunun da ötesinde irtidat edenler bile olmuştu[1742]. Bu mucize ancak ihlâs sahibi kişilerin imanını artırdı. Bu sebeple olay bir imtihan sebe­biydi[1743]. Buradan da anlaşılıyor ki, buradaki imtihan noktası, odak nokta olan iman konusundadır ve yukarıda verilen âyetlerin teyid et­tiği gibi kâfirler ne tür mucize görürlerse görsünler inanmama tercih­lerini isterlerse sürdüreceklerdir[1744].

Kur'an'ın gaybî haberlerinin mühim bir kısmı gelecekle ilgilidir. Hatta gaybdan haber vermek denilince ilk akla gelecekten haber ver­mek gelir[1745]. Kur'an'ın gelecekten haber vermesi onun başlıca i'câz türlerindendir[1746]. Kur'an'ın Allah tarafından korunacağım bildiren[1747] âyetten tutun, peygamberin korunacağının vadedilişi olarak görülen âyetler[1748], Doğu Roma İmpara­torluğunun galibiyetini haber veren[1749] ayetler ve yine çe­şitli savaşlardaki galibiyetleri önceden haber veren[1750] bir kısım âyetler bu çerçevede değerlendirilmektedir. Bunlar da Kur'an'ın haber verdiği peygamberimizin geleceğe ait haberi mu­cizeleri içerisinde inanılması istenen ve bu yönüyle de imtihan olarak düşünülebilecek şeylerdir. Kıyametin kopuşu ve ahiret hallerinden bahseden âyetleri de gelecekle ilgili gaybî haberler olarak değerlendi­rebiliriz. Ancak bunu "ahirete imanla imtihan" noktasında ayrıca ele alacağız.

Netice olarak şunu söyleyebiliriz: Kur'an'dan anladığımıza göre her peygamberin kendine özgü mucizeleri vardır. Aslında bu mucizeler peygamberlik iddiasında bulunan kişinin peygamberliğini isbata yaramaktadır. Ancak, yukarıda örneklerini verdiğimiz gibi, pey­gamberlerin mucizelerinden bazıları anlatılırken bu mucizelerin o toplum için aynı zamanda bir imtihan vesilesi de olduğu açık imtihan kelimeleri kullanılarak vurgulanmıştır. Bazı mucizelerle ilgili imtihan vurgusundan ve aslında genelde tüm mucizelere karşı ortaya konulan tavırdan hareketle mucizelerin aynı zamanda birer imtihan vesilesi ol­dukları sonucuna varabilmekteyiz.[1751]

 

5. Kitaplara Vahye İmanla İmtihan

 

Kitaplara iman, Allah'a ve peygamberlere İmanın tabiî neticesidir. Allah'a iman, O'ndan gelen şeylerin sıhhatine imanı ve Allah'ın gön­derdiği elçilerin doğruluğuna imanı ve dolayısıyla onların getirdiği vahye kitaplara imanı gerektirir[1752].

Kur'an'da "kitap" çeşitli anlamlarda kullanıldığı gibi[1753], farklı ke­limelerle de, yazılı metin anlamına gelen "kitap"ın kastedildiği olmuş­tur[1754]. Ancak vahyin, toplumun dilini kullanmış olmasına rağmen baş­langıçta şifahi bir metin olduğunu ve insanlara bu yapısıyla hitap ettiğini düşündüğümüzde burada aslolanın ve temeli oluşturanın vahiy olduğunu anlarız. Nitekim, Kur'an bu açıdan kendisini "kelâmullah" olarak isimlendiriyor[1755]. Böylece inâyet-i ilâhiyyenin kullara isâl keyfiyeti de belirtilmiş oluyor. Dolayısıyla biz kitap dediğimizde, vahyin ardından gelen toplum olarak, Müteâl olanın kendini ifşası ve bildirmesiyle nass olarak tarihte biçimlenmiş şeklini kastediyoruz[1756]. Yani, "Doğrusu biz sana (taşıması) ağır bir söz vahyedeceğiz"[1757] ayetiyle mev'ud kelâmullah'ı muhte­vi, hem tamamım ve hem de bir kısmını ifade etmede kullanılan ki­tap[1758] ile daha önceki peygamberlere verilen[1759] vahiy içe­rikli dökümanları bu ifadenin içerisine girer[1760]. "...Siz bütün kitaplara inanırsınız..."[1761] âyeti ve "...Sana indirilene ve sen­den önce indirilene iman ederler..."[1762] gibi âyetlerle kaste­dilen ilâhî metinlere karşı takınılması gereken küllî îmandır.

Vahyin mahiyeti hakkında ise kesin ve objektif bir bilgi edinmeye yönelik bir gayretin herkesi tatmin edebilecek sonuçlar vermesi müm­kün değildir[1763]. Çünkü vahiy, akla dayalı olarak elde ettiğimiz bilgi türünden farklı bir bilgidir[1764]. Vahiy, bilgi ve hidayet şekillerinden Al­lah'ın kullarına bildirmek istediği şeyleri beşerin alışık olmadığı gi­zemli bir yolla seçtiği kullarına iletmesi[1765]olarak tarif edilir[1766]. Onun için bir üçüncü şahsın muhtevasını bilemeyeceği bir gizlilik içinde Allah ile peygamberi arasında cereyan eder. Bu du­rumda vahyin realitesini ya da vahyin taşıdığı bilgilerin menşeini ka­bul ya da reddetmenin objektif bir dayanağı bulunmaz[1767]. Bu açıdan bakıldığında vahiy, beşer için, yalnız bir inanç meselesidir; kendisini bizzarure kabul ettirmek gibi bir vasfı yoktur ve bu yönüyle de insa­nın önüne konulmuş bir imtihan vasıtasıdır. Cenâb-ı Allah, Saffat: 37/41-68 âyetleri arasında bir tarafta cennet ehlinin içinde bulunduğu nimetleri anlatarak, diğer tarafta da tasvirini de korkulacak biçim­de yaptığı zakkum ağacı ile korkutarak îmana teşvik etmek istemek­tedir. O anda âyetlere muhatap olanların Zakkum'un ne olduğunu bilmedikleri[1768], ancak Tihame'de biten, küçük yapraklı acı ve fena kokan bir ağaç olduğu[1769] ve bir kısım araplarca da bilindiği anlaşıl­maktadır. 62. âyette geçen ve 67. âyete kadar da tasviri devam eden, ayrıca;

"Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârların yemeğidir. O, karınlar­da maden eriyiği gibi, suyun kaynaması gibi kaynar." [1770] âyetiyle de yine bir cehennem ortamını anlatırken dile getirilen zakkum ağacını kâfirler duyunca Ebû Cehil, "Muhammedin sizi kor­kuttuğu zakkum ağacının ne olduğunu biliyor musunuz?" diye sor­muş, hayır cevabını alınca, "Tereyağı ile yağlanmış kızarmış ekmektir. Mümkün olsa da size öyle bir şeyi ikram edebilsek" diyerek kendisi bu vahyî bilgiye inanmadığını ortaya koyarken, diğer insanlara âyetin vermek istediği mesajı da kırmak istemiştir. Bu ifadeler üzerine Allah İsra 60. ayeti indirmiştir[1771]. Bununla ilgili de Ebu Cehil'in, "Sizin ar­kadaşınız bir yerde cehennemin yakıtının insanlar ve taşlar olduğunu söylüyor. Sonra da ateşin içinde ağaçtan bahsediyor. Halbuki ateş ağa­cı yakar. Bu nasıl iştir" diyerek kafa karıştırdığı söylenmiştir[1772]. Nite­kim muhataplardan bir kısmı ateşin yakıcılığına rağmen cehennemde böyle bir ağacın nasıl varolabileceğine hayret etmişler ve küfürlerin­de devam etmişlerdir[1773]. Şu tutum, vahye dayalı bir bilginin kabul edilip edilmemesi bakımından somut bir imtihan örneği olarak karşı­mıza çıkmaktadır[1774]. Nitekim bunun muhataplar için bir imtihan ol­duğu hem İsrâ: 17/60. ve hem de Sâffât: 37/63. âyette İmtihan anlamı­na gelen "fitne" kelimesi kullanılarak açıkça belirtilmiştir. Yine vahye imanın imtihan olduğunu gösteren önemli bir örnek Hac sûresinin 52. ve 53. âyetleridir:

"(Ey! Muhammedi) Biz, senden önce hiç bir rasûl ve nebî göndermedik ki, o, bir temennide bulunduğunda, şeytan onun dileğine ille de (beşerî arzular) katmaya kalkışmasın. Ne var ki Allah, şeytanın katacağı şeyi iptal eder. Sonra Allah, kendi âyetlerini (lafız ve mânâ bakımından) sağlam olarak yerleştirir. Allah, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Allah, şeytanın böyle yapmasına müsaade eder ki) kalplerinde hastalık olanlar ve kalpleri katılaşanlar için, şeytanın kattığı şeyi bir imtihan (vesilesi) yapsın". Bu iki âyet, peygamberlerin tebliğlerine karşı her devirde görülen inkarcıların tu­tumunun dile getirildiği pasaj içinde yer alır[1775]. Ayette geçen "temenna" kelimesine, "olması zor olan bir şeyi isteme"[1776], "okuma” anlamları verilmiştir[1777]. İbn Âşûr bazı lugatcıların ve çoğu müfessirin taraftar olduğunu söylediği "okuma" anlamını uygun bul­maz[1778]. Âyette geçen "elga" , "elle bir şey atma" anlamındadır. Ancak âyette kinaye yoluyla vesvese vermek anlamında kullanılmış­tır[1779]. Bu kelimenin Kur'an'da, insanlar arasına bir şey bırakarak on­ları fitneye düşürme anlamında kinaye olarak kullanıldığını görmek­teyiz[1780]. Aslında "temennâ"yı ilk anlamıyla düşünecek olursak, her peygamber gibi peygamberimizin de kavminin hidayete erip dünya ve ahiret saadetine erişmelerini şiddetle arzuladığı[1781] anlamı ortaya çı­kar. Başka bir âyette peygamberimizin bu tavrı şöyle dile getirilmiştir:

"(Rasûlüm!) Onlar iman etmiyorlar diye neredeyse kendine kıyacak­sın!"[1782]. Ancak onun bu arzusuna şeytan bir takım engeller koymak ister[1783]. "Temenna" yi okumak anlamına göre düşünecek olursak, peygamber âyetleri okuduğu sırada, şeytanın, insanların ka­fasında onların doğruluğu konusunda şüpheler uyandırdığı anlaşılır. Bu şüphe, onların vahiy karşıtı cephe almalarına sebep olmuştur. Bu durumun,  peygamberin vahyine  muhatap  olanlar içinde  özellikle kalplerinde hastalık olanlar için imtihan olduğu Hac: 22/53. âyette açıkça belirtilmiştir.

Ayetlerin, Necm suresinin 19. ve devamı âyetler ve İsrâ: 73-75. âyetlerle ilişkilendirilerek yorumlanmasını ve dolayısıyla Garânik me­selesiyle ilişkisini doğru bulmadığımız için bu konuda tefsirlerde veri­len uzun bilgilere girmiyoruz[1784]. Bu yorumların doğruluğunu düşünsek bile âyetlerin vahiy karşısında takınılan tavrın imtihan olduğunu ifade ettiği sonucunu değiştirmemekte ve hatta daha da desteklemektedir.

Kâfirlerin peygamberimize gelen vahiyleri gerek içeriğini ve ge­rekse şeklini tenkid ederek "Bu Kur'an eskilerin masallarından başka bir şey değildir"[1785] şeklindeki genellemeleri vahye inanmamış olduklarındandır. Kur'an'da bildirilen geçmişe geleceğe ait bir çok olayın kabulü önce Kur'an'ın bir vahiy kitabı olduğunu kabulden geçer.[1786]

 

6. Kıssalara İmanla İmtihan

 

Kıssalar, Kur'an'ı Kerîm'in, olaylara yeniden bir canlılık vererek muhataplara anlattığı, yalan ihtimali ve hayalin karışması mümkün olmayan, tarihin derinliklerinde kaybolmuş, unutulmuş veya bazı iz­leri insanlığın hafızalarında varlığını koruyabilmiş hâdiselerdir[1787]. Bu tür olaylar bizzat Kur'an ifadesiyle "kasas" ismini alırken, bazen an­lam bakımından aralarında nüans olan "nebe' enbâ'", "haber ahbâr" kelimeleriyle de anlatılmıştır[1788].

Kur'an'da Allah'ın bahsettiği geçmişe ait kıssalara inanmak da iman esasları içerisine girer[1789]. Geçmiş milletlerin hayat maceraları, in­sanın yeryüzünde yaratılış hikâyesi, göklerin ve yerlerin yaratılış keyfi­yeti gibi hususlar, geçmişte olup bitmiş, fakat insanlar tarafından yakini bir bilgi ile sırrına erilememiş hususlar oldukları için[1790] Kur'an'a inanan bir kişi için onlara olduğu gibi inanma gereği vardır. Allah'ın al­tı günde yarattığını bildirdiği [1791]göklerin ve yerin yaratılışını tecrübe insan için sözkonusu değildir. Daha da önemlisi in­san kendi yaradılışına şahid olamamıştır[1792]. Öyle ise inanan kişi yaratılış meselesini Kur'an'ın ortaya koyduğu şekilde kabul etme­lidir. Nitekim, Hûd suresinde Hz. Nuh'un kıssası anlatıldıktan sonra bu anlatılanların gaybî haberler olarak vurgulanması[1793]; Sâd suresinde Hz. Adem'in yaratılışı ve meleklerin secde edip şeytanın et­meyişi anlatılmadan önce "De ki: Bu büyük bir haberdir. Ama sîz on­dan yüz çeviriyorsunuz."[1794] ifadeleri; Kur'an'da kıssaların en güzeli olarak bildirilen[1795] Yusuf (a. S)'ın kıssası anlatıldık­tan sonra;

"İşte bu (Yusuf kıssası) gayb haberler'indendir. Onu sana vahyediyoruz. Onlar bile yaparak islerine karar verdikleri zaman sen onla­rın yanında değildin (ki bunları bilesin)." [1796]ifadeleri; Ka­sas suresinin 44-46. âyetlerinde Hz Musa'ya ait kıssaların ancak vahiy­le bildirildiğinin vurgulanışı; yine Hz. Meryem'le ilgili olarak "(Rasû-lüm!) Bunlar bizim sana vahiy yoluyla bildirmekte olduğumuz gayb haberlerindendir.  İçlerinden hangisi Meryem'i himayesine alacak diye kur'a çekmek üzere kalemlerini atarlarken sen onların yanında değil­din; onlar çekişirken de yanlarında değildin." [1797] vb. Kur'an pasajları bunların inanca bağlı olarak ön kabul gerektirdiğini ortaya koyan geçmişe dair gayb haberleridir.

"Gayb-ı hakka iman ederken, hakkı suhudu inkâr etmeyiz, kalp­leri olanlar görürler ki tabiat denilen şüunatı mahsuse bir lemhai ha­lin tecelli-i zahiridir. Bunun arkasında zulmetlere karışmış bir silsile-i mazi, önünde de henüz doğmamış bîr silsile-i ati ve hepsinin mavera­sında bir kalp ve cümlesinin üstünde bir hakimi vahid vardır."[1798]

 

7. Temsillerle İmtihan

 

el-Mesel misil, benzer, nazir demektir. Bir şeyin iyi veya kötü yönünü ortaya koymak için benzer bir şeyi hatırlatmaktır[1799]. Eğer cümlede benzeyen (Mümesselün leh) zikredilmişse teşbih, zikredilmemişse istiareolur[1800]. Kur'an ıstılahında "mesel" veya "meseller" denilince, hakikatta vukuu bulunmayan ancak, tezkir, va'z, teşvik, zecr, ibret, bir hareketi tasvib, kastedilen mananın akla yakınlaştırıl­ması, mananın hissedilir şekilde tasviri gibi gayeler için Kur'an'ın ge­tirdiği misaller anlaşılır[1801]. Gaye itibarıyla kıssalar gibi aynı hedefe hizmet eden, fakat yapı itibarıyla kıssalardan farklı olan[1802] Kur'an'da geçen temsiller (emsâlü'l-Kur'ân) de, inanmayanların onlara gösterdi­ği alaycı yaklaşıma ve inananların inancına sağladığı katkıya bakılırsa vahyin gerçekliğini kabullenip kabullenemeyiş açısından bir imtihan vesilesi olmaktadır,

İbn Abbas, İbn Mes'ûd[1803] ve Mücahid'den[1804] gelen rivayete göre münafıklar, Bakara: 2/17-19. âyetlerde kendileriyle ilgili yapılan ben­zetmeye Allah'ın kitabında böyle şeyler olamaz diyerek itiraz etmiş­lerdir. Bunun üzerine "Şüphesiz Allah (hakkı açıklamak için) sivrisi­nek ve onun da ötesinde bir varlığı misal getirmekten çekinmez, iman etmişlere gelince, onlar böyle misallerin Rablerinden gelen hak ve ger­çek olduğunu bilirler. Kâfir olanlara gelince: Allah böyle misal ver­mekle ne murat eder? derler. Allah onunla birçok kimseyi saptırır, bir­çoklarını da doğru yola yöneltir. Verdiği misallerle Allah ancak fâsıkları saptırır (çünkü bunlar birer imtihandır). Onlar öyle (fâsıklar) ki, kesin söz verdikten sonra sözlerinden dönerler. Allah'ın ziyaret edilip hal ve hatırının sorulmasını istediği kimseleri ziyaretten vazgeçerler ve yeryüzünde fitne ve fesat çıkarırlar, iste onlar gerçekten zarara uğra­yanlardır"[1805] âyetleri inmiştir. Bu âyetlerin, Kur'an'da si­nek ve örümcek gibi şeylerden bahsedilmesini güya Allah'a yakıştıramayan yahudi veya müşrikler hakkında indiği de rivayet edilmekte­dir[1806]. Aslında bu ayetlerin anlamını kavramak için sebebi nuzüle de pek ihtiyaç yoktur. Çünkü itiraz kimden gelirse gelsin açık olan şu ki, Kur'an'ın Allah kelamı oluşuna itiraz vardır[1807]. Çünkü ayet, kâfirlere benzeri bir sure getirmeleri konusunda Kur'an'ın meydan okuduğu ayetlerden[1808] sonra geliyor. Kâfirler, bunda başarılı olamayınca Kur'an'ın anlamına karşı saldırıya geçiyorlar[1809]. Halbuki Kur'an'daki bu anlatım, insanlara daha kolay kavrama imkanı sağla­mak içindir'[1810]. Çünkü bu tür anlatımlarda tesir daha büyüktür[1811]. Ayette de geçtiği gibi bu, bir kısmına hidayet vesilesi olurken, diğer kısmına da dalalet sebebi olmaktadır.

Kur'an'da bir çok mesel görürüz[1812]. Kur'an'ın yaptığı benzetme­ler insanların bildiği şeyler cinsindendir[1813]. Kur'an, gözle görülen ha­diselerin, manzaraların, zihinde oluşan soyut mefhumların ve ruhî hallerin yanısıra insan tipleriyle beşer tabiatını da, hisse ve hayale hi­tap edecek şekilde tablolaştırır; onlara öyle bir canlılık ve hareketli­lik verir ki, zihinde oluşan o soyut mefhumların hareketli bir sekile büründüğü; o ruhî hallerin canlı bir sahneye dönüştüğü; insan tiple­rinin canlanıp hayat kazandığı ve beşer hayatının da mücessem bir hal aldığı görülür. Böylece hadiseler, zihinde oluşan tablolar, kıssalar ve manzaralar canlı ve hareketli bir duruma gelir. Dolayısıyla dinle­yiciler, hadisenin cereyan ettiği ilk mekâna götürülmüş, manzaralar ard arda dizilmiş olur. İnsan bu tasviri, bizzat şahit olduğu bir hadi­se olarak zihninde canlandırır[1814]. Arapçada bu tür anlatım mümkün olduğunca kısa ibarelerle yapılmasına rağmen Kur'an'da tüm yönle­ri etkili bir biçimde ortaya serme amacına matuf olarak uzun ibare­lerle yapılır[1815].

Peygamberimiz de, insanları irşad, terğîb ve terhîb gayesiyle ahlâkî, gaybî ve uhrevî hayata ait bir çok âyetleri tefsir etmiş, bunu yaparken de çok defa temsil yolunu kullanmıştır[1816]. Ancak yine İsrâ suresinde tehaddî âyetinden [1817]sonra gelen âyette, "Muhakkak ki biz, bu Kur'an'da insanlara her türlü misali çeşitli şe­killerde anlattık. Yine de insanların çoğu inkarcılıktan başkasını ka­bullenmediler."[1818] buyurulmaktadır. Bu kabullenemeyişin arkasında peygamberin kişiliğinde vahyî gerçekliği kabullenemeyiş olduğunu da 94. âyette dile getirilen "Zaten, kendilerine hi­dayet rehberi geldiğinde, insanların (buna) inanmalarını sırf, 'Allah elçi olarak bir beşeri mi gönderdi?' demeleri engellemiştir" ifadeler­den anlıyoruz. Yani, aslında hidayetin yolunu açması gereken bir kı­sım Kur'an tasvirleri, vahyî gerçekliği kabullenemedikleri için fay­da sağlamamakta ve onları iman noktasında bir deneme vasıtası ha­line gelmektedir.[1819]

 

8. Ahirete İmanla İmtihan

 

Kur'an'da Allah inancından sonra en çok sözkonusu edilen şey ahirete ait meselelerdir[1820]. İslâm akaidinin üç ana esasından (Allah, peygamberler, ahiret) birini teşkil eden ahiret inancı[1821], inanç esasla­rının başında gelir ki, cennet cehennem, mîzan, hesap gibi olgular da buna dahildir[1822]. Ahirete iman İslâmî düşünce içerisinde Allah'a ima­nın gereği olarak ortaya çıkar. Allah'a îmanla ahiret gününe îmanın Kur'an'da çok sık ve birlikte zikredildiğini görürüz[1823]. Yine Kur'an'da, ahireti inkâr edenlerin Allah'ı da inkâr durumuna düştük­leri vurgulanır[1824]. Çünkü Allah ve ahiret inancı, insanların yaptıklarının Allah tarafından bilinip tesbit edildiğini, insanların Al­lah'tan hiç bir şey kaçıramayacaklarını; ahirette yaptıklarından hesap vereceklerini ifade eder. Kısaca Allah ve ahiret inancı insanların sorumluluğunun esasını teşkil eder. Bu sebeple pek çok âyet ve hadiste “Allah! a ve ahiret gününe iman" birbiri ardına zikredilir.

Allah insanı yeryüzünde belli şarta bağlı olarak belli süre için ya­ratmıştır. Burada onu imtihan etmektedir. Bu imtihanının sonunda onun karşılığını verecektir. Ahiret ve oradaki karşılık İslâmî düşünce­de böylesi bir anlayışın tabii sonucudur[1825].

"Halbuki şeytanın onlar üzerinde hiçbir nüfuzu yoktu. Ancak ahirete inananı, şüphe içinde ka­landan ayırdedip bilelim diye (ona bu fırsatı verdik). Rabbin gerçekten her şeyi koruyandır."[1826] ayettinde ahiret inancının bir im­tihan vesilesi olduğu "alm" kelimesi kullanılarak anlatılmış ve bu imtihanda şeytanın araç olarak kullanıldığı da belirtilmiştir[1827]. "Şu Çürümüş kemikleri kim diriltecek"[1828] tereddüdü ahiret inancıyla ilgilidir. Kur'an buna, "Onları ilk defa yaratmış olan diril­tecek"[1829] diyerek kişiyi ilk yaratılış felsefesini düşünmeye de sevkederek cevap verir. Kur'an'da Hz. Nuh[1830], İbra­him[1831], Yûsuf, Musa[1832], İsâ ve diğer pey­gamberlerin, kendi ümmetlerine ahiret akidesini telkin ettikleri ifade edilir. Ahiretten haber vermeyen hiç bir peygamber düşünülemez. Kur'an'da hem Mekki hem de Medenî surelerde ahiret inancı sık sık tekrarlanır[1833]. Bir çok surede, kâinatın, özellikle insanın yaradılışın­dan, evrenin idare edilişinden ve hayatın akışından bahseden âyetler­le ahiret hayatını tasvir eden âyetler yan yana yer almıştır[1834].

Ahiretteki dirilişe ve oradaki hesap sürecine ancak iman ederiz[1835]. "Ahiret gününe de kesinkes inanırlar"[1836] 'da "ikan", yakîn sahibi olmaktır. Yakîn, şekkü şüphe bulunmayan ilmi mütkan, rayb karışmayan ilim, nakzı­na ihtimal bulunmayan ilimdir[1837]. Onun için ahiretin nasıllığı konu­sunda nakille verilen bilgiden öteye akıl yürütmek doğru değildir. Ölümden sonra nasıl dirileceğini merak eden İbrahim (a.s)'a bunun nasıl yapılacağı açıklanmayıp, bir mucize ile pratiğinin gösterilişi[1838] bize bunu anlatır. "İbrahim Rabbine: Ey Allah'ım! Ölüyü nasıl dirilttiğini bana göster, demişti. Rabbi ona: Yoksa inanmadın mı? dedi. İbrahim: Hayır! İnandım, fakat kalbimin mutmain olması için (görmek istedim), dedi. Bunun üzerine Allah: Öyleyse dört tane kuş yakala, onları yanına al, sonra kesip parçala, her dağın başına onlar­dan bir parça koy. Sonra da onları kendine çağır; koşarak sana gelir­ler. Bil ki Allah azizdir, hakimdir buyurdu"[1839]. Yine öl­dükten sonra dirilme konusunda benzeri bir tutum sergileyen ve müfessirlerce Üzeyir (a.s) olduğu söylenen[1840] şahsa da durummun nasıl olacağfı izah edilmemiş, o anda tecrübe ettirildiği bir ölüm ve dirilişle anlatılmıştır[1841].

 

B. AMELLE İMTİHAN

 

Amel lugatta, canlılardan bir irade ve kasıt neticesinde meydana gelen hareketleri ifade eder. Bunun için fiilden farklıdır. "Fiil", kasıt olmadan meydana gelen ve cansızlara da nisbet edilen şeye denir ki, bu geniş anlamıyla amelden daha kapsamlıdır[1842]. Amel, bi­linçli olarak yapılan zihinsel ve bedensel her türlü üretim ve uygula­mayı içeren faaliyetlerin genel adıdır. Kur'an'da da bu çerçevede in­sandan sadır olan iyi kötü her türlü davranışı ifade eden bir kullanım alanı olduğunu görürüz[1843].

Kur'an'ın ortaya koyduğu sistem sadece imandan değil, iman ve amellerden meydana gelir[1844]. İmân ve Küfr'ün kesin çizgilerle birbi­rinden ayrılan ve kendi alt guruplarıyla tüm insanlığı içine alan iki ana esas olduğunu yukarıda belirtmiştik. Bu iki esastan imân tercih edilirse hemen akabinde imanın gereği olan sorumlulukları yerine ge­tirmek ve yaşamı o inanca uyumlu hale dönüştürmek imtihan süreci­nin en önemli aşamasını teşkil etmektedir. Aslında zaten bir din, sa­dece inançlardan değil, inançlar, tutumlar ve pratikler bütünlüğünden oluşur[1845]. Din, tabiat üstü ile ilişkiye dayalı olarak dünyanın ve haya­tın bütün yönlerini birleştirmeye yönelir. Bu birleştirme, bir kavram­lar düzenlemesi olmayıp, canlı ilişki ve yaşayış bütünlüğüdür. Dindar insan böyle bir ilişkiye, kişiliğinin her yönüyle katılır[1846]. Dine inanan ve bağlanan kişi, düşünce ve davranışlarında iman ve ahlâkı bir bütün olarak yaşar[1847].

Kur'an, "Allah, yeri ve gökleri, içindeki nimetleri, hayatı ve ölü­mü kimin daha güzel amel edeceği hususunda insanları denemek için yaratmıştır”[1848] buyururken işin amel boyutuyla izleneceğini açıkça dile getirmektedir. Bu amel sadece or­ganlarla yapılan amel olarak da düşünülmemeli, hem organlarla ve hem de kalp ile yapılan amel olarak düşünülmelidir[1849]. Önemli olan ferdin tek tek davranışlarının niteliği değil, bir bütün olarak seçtiği hayat tarzının niteliğidir[1850].

"Sonra da, nasıl davranacağınızı görmemiz için onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık"[1851] İfadesiyle de, insanın bu maksatla yeryüzünün halifesi kılındı­ğını açıklamıştır[1852]. Kur'an'da iman kalbe atfedilen bir eylem olarak ifade edilirken[1853] cennet ehlini iman ve salih amel sahiplerinin teşkil edeceği vurgulanarak[1854] imanla amel arasındaki ilişki gös­terilmektedir. Cehenneme girenlere buraya niçin geldikleri soruldu­ğunda onların, inançsızlıkları yanında namaz kılmadıklarını, fakirlere yardım etmediklerini, bâtıl söze dalanlarla beraber olduklarını vb. iti­raf etmeleri[1855] azabın sadece inançsızlığa verilen bir ceza değil, inanılan prensiplerin gereğini yerine getirmemenin de cezası olduğunu gösterir. Zaten ahiretteki yargılama da herkesin yap­tığı amele göre olacaktır[1856].

Kur'an-ı Kerîm, îmanla eylem arasında bir ahenk ister. Bu sebep­le Kur'an'da, inanca davet eden ifadelerle insanı o inanç doğrultusunda eyleme çağıran ifadeleri çoğu kez içice görürüz. Elliyi aşkın yerde îmandan sonra salih amel zikredilir[1857]. Yani, îman ve amel söz­cükleri, var olabilecek en kuvvetli semantik bağ ile neredeyse ayrıl­ması imkânsız bir birlik halinde birbirine merbutturlar. Gölgenin cis­mini takip ettiği gibi, îmanın da ameli takibi istenir. Başka bir ifadey­le amel, temel üzerindeki bina gibidir[1858].

"Görmedin mi Allah nasıl bir misâl getirdi; Güzel bir sözü, kökü (yerde) sabit, dalları gökte olan güzel bir ağaca (benzetti). (O ağaç), Rabbinin izniyle her zaman ye­mişini verir. Öğüt alsınlar diye Allah insanlara misaller getirir."[1859]. Ayetteki güzel sözden maksadın kelime-i şehâdetle temsil edilen iman, yemişinin de o imana bağlı olarak ortaya konu­lan her türlü iyilik olduğu vurgulanmıştır[1860]. Bu içiçelik dolayısıyla amelin imandan bir cüz olup olmadığı bile tartışılmış; Haricî, Mu'tezilî ve Şii kelâmcılar ameli imandan bir cüz kabul etmişler[1861], buna mukabil Ehl-i Sünnet, sıkça tekrarlanan bu birlikteliğin, imanla amel arasında olması gereken sıkı ilişkiyi vurguladığını[1862], ama bu sıkı ilişkinin ameli imanın bir cüz'ü haline getirmediğini söylemişlerdir[1863]. Onun için mü'minlerin îmanda denkliği, ama amelde farklılığı dile getirilmiştir[1864].

Amel kelimesi, imandan sonraki bu tekrarlarında genellikle "salih sıfatıyla birlikte kullanılmıştır. Salih terimi ise lugatta, her türlü fesaddan âri olmak[1865], iyi olmak, lâyık, elverişli ve uygun olmak, arayı bulmak, düzeltmek, barıştırmak anlamlarına gelir[1866]. Kelimenin başındaki "el" takısının cins için olduğu söylenmiştir[1867]. Bu du­rumda salih amel, kitap ve sünnetin, örfün, selim fıtrat ve akim tasvib ettiği veya iyi olarak telakki ettiği her şeyi kapsar[1868]. Salih amel, mü'minin doğru zamanda doğru yerde, doğru iş yapmasıdır. Salih amel, insanın insanlarla, diğer varlıklarla ve doğrudan Allah'la iliş­kisinde söz konusu olan ve sonuç itibariyle kulun Allah nezdindeki yerini belirleyen eylemlerdir. Bunlar, zikirdir, duadır, mağfiret dile­medir, Allah'a yönelmedir. İnsanları haksız yere öldü rmemedir, Al­lah'a şükretmedir, O'nu sevmedir, O'ndan korkmadır, şeytanın şer­rinden O'na sığınmadır, sadece O'ndan yardım isteme ve O'na da­yanmadır. Yalan söylememe, koğuculuk yapmama, gıybet etmeme, söz taşımamadır. Ayrıca amel-i salih, sadece bedenî pratikleri değil, kalbî yönü de kapsar[1869]. Sabır, şükür, havf, recâ vb. daha çok kalbî yönü ağırlıklı amellerdir. Çünkü insan, kendini, bildiklerini ve inandıklarını sözlü olarak anlattığı gibi sözsüz olarak da anlatır[1870]. Kur'ân da, insan varlığını ruhsal ve fiziksel plânda parçalara bölüne­mez bir bütün olarak görmektedir; yani insanın gündelik davranış­larının, bunlar ne kadar dünyevî olurlarsa olsunlar, onun ruhsal ha­yatından ayrı tutulamayacağını vurgulamaktadır. Kur'an, bu ruhsal yönün pratik düzenlemelerle sürekli olarak bütünleşmesini ister[1871]. Kısacası, insanın gerek kendisiyle ve gerekse hem cinsleriyle ilgili di­nine ve dünyasına yarayışlı ve faydalı her hareket ve davranışı ameli salih kapsamına girer[1872].

Öyle anlaşılıyor ki Kur'an'da amel, günlük yaşamda kullandığımız Allah'a karşı saygı ve boyun eğmeyi simgeleyen formel bir takım ibadet­lerin ötesinde (ibâdet’i mersûme) bireysel hayatın her yönünü kapsayan bir anlam çerçevesine sahiptir. Zaten insanın imtihanı da hayatı tüm bo­yutlarıyla kapsamaktadır. Aslında genel anlamda ibâdet de, günlük kul­lanımımızdaki anlamından daha geniş kapsamlı olarak kişinin inancını ve bağlılığını simgeleyen tüm davranışları kapsar[1873]. Bu yaklaşımla na­maz, oruç, haç, zekat gibi ibadetleri asla gözardı etmiyoruz. Onlar şüp­hesiz hayatın çeşitli aşamalarına dağıtılarak Cenab’ı Hak ile ilişkiyi güç­lendiren ve mükellefiyet şemsiyesi altına giren kulların Yüce varlığa gö­rev olarak sunmaları gereken önemli imtihan vesileleridir. Burada, îman ön kabulüyle hayatın yeni bir bakış açısıyla şekilleneceğini; meselâ, konu­şurken Allah menettiği için kötü söz kullanmaz da güzel sözler kullanır­sak, alışveriş yaparken veya insanlarla şu yada bu şekildeki diyalogları­mızda Allah'ın emirlerini gözeterek davranırsak ibâdet yapmış olacağı­mızı[1874] vurgulayarak bir anlamda bu geniş kapsam alanıyla ibâdetle ina­nan kişi için sözkonusu edilen amelîn örtüştüğünü vurgulamak istiyoruz. İnsanın varlığıyla direk ilgili olan bu kuralın genel adı Kur'an'da Allah'a kulluktur[1875]. Seyyid Kutub (ö. 1966) "Ben cinleri ve insanla­rı, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım"[1876] âyetinde geçen kulluğu insanın hilâfetiyle[1877] ilişkilendirerek yeryü­zündeki varlıklarla ahenk içinde yaşamayı bu kurala dahil eder ve bu­nun için şeriatın esas alınmasını şart koşar. Ayrıca insanlık adına ya­ratılanlardan faydalanmanın da bu kapsamda değerlendirilmesi ge­rektiğini vurgular. Ona göre bu durum önce îtikad boyutunda ruhla­ra yerleşmeli, sonra da hayatın her faaliyetinde bu ruhla hareket edil­melidir[1878], insanlar sadece belli kuralları yerine getirerek hayatlarını geçiremezler. Allah onları sadece bu belli kurallarla sorumlu tutma­mış, aksine hayatlarının tamamını kapsayan sorumlulukla mükellef kılmıştır. Bu sorumluluğun birinci aşaması Allah'a kulluğun ifade et­tiği anlamı nefse yerleştirmek, yani kendine ibadet edilen bir Rabb'ın ve kulluk eden bir kulun varlığının şuuruna ermek; ikinci aşaması ise derûnfi bir samimiyetle ve organlarla birlikte Allah'a yönelmektir[1879]. Sistematik ibâdetlerin sözkonusu olmadığı Mekkî döneme ait oları Ankebût: 29/2. âyette insanın mücerret imanla yerinmesinin yeterli olmadığı, akabinde çeşitli sorumluluklarla imtihan edileceği surenin ba­şında gelen hurufu mukactaalarla ve âyetin başındaki istifhamı inkarı ile de vurgu yapılarak açıkça bildirilmektedir[1880]: "İnsanlar, imtihandan geçirilmeden, sadece "iman ettik" demeleriyle bırakılıvereceklerini mi sandılar?[1881]. İnsanlar imanlarının samimiyeti konusunda da imtihana tabi tutulacaklardır[1882]. Bu imtihan, sıkıntı veren teklifler, vatanı terk, düşmanla mücadele, arzu ve istekleri gemleme, fakirlik, kıtlık gibi mala ve cana gelen bir çok şeyi kapsar[1883] ki, bu sayede hakî­ki mü'minle münafık birbirinden ayrılmış olsun[1884]. Zaten bu, insanlık tarihinin genel kuralıdır[1885]. İleride ayrı ayrı değinece­ğimiz gibi, farklı farklı âyetlerde insan için imtihan olduğu bildirilen malla, canla, evlatla vb. imtihanlar hep sistematik ibadet olarak bildiği­miz ibadetlerin dışında hayatın diğer yönlerini ilgilendirir.

Bir çok âyette îmandan sonra kazanılan mü'min’lik sıfatına haiz ol­muş kişilerin hayatın farklı yönleriyle de imtihan edildiğinden sözedilmesi de îmandan sonra atılacak adımların imtihan süreci içerisinde iz­leneceğini ortaya koyar ki bu aşama tümüyle amel boyutu içine girer.

"Yoksa, Allah sizden, cihad edip Allah, peygamber ve müzminlerden başkasını kendilerine sırdaş edilemeyenleri ortaya çıkarmadan bırakıla­cağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızdan haberdardı?"[1886] âyetinde müslümanlara hitap edilmektedir[1887]. Ayetin başındaki "em" 'in hemzesi tevbîh ifade eder[1888]. "Velemmâ ya'lemillahu" deki "lemmâ" ise mübalağa içindir[1889]. Âyet bu vurgularıyla beraber düşünüldüğünde mü'minlik vasfını kazandıktan sonra sa­mimiyet boyutunda da imtihandan geçirileceği vurgulanır[1890]. Hendek savaşında müslümanların gözleri kayıp, yürekleri ağızlarına geldiği, kafalarında bazı tereddütlerin oluştuğu en sıkışık zamanları anlatıldık­tan sonra[1891], takibeden ayetin "İşte orada iman sahipleri imtihandan geçirilmiştir”[1892]şeklinde gelmesi müslümanların imtihanı konusunda açık bir Kur'an ifadesidir. Bakara: 2/154; Âl-i İmrân: 3/186; Furkan: 25/20; Neml: 27/40; Muhammed: 47/36 ayetler benzer şekilde mü'minlerin imtihanından bahseder.

"Dünya mü'mine zindan, kâfire cennettir.[1893], "Mü'min kadın ve er­kek, Allah'a kavuşana ve üzerinde hiç hata kalmayana kadar, malı, nef­si ve evladı hususunda belalardan kurtulamaz"[1894] şeklindeki hadisler de işin îman boyutunu takibeden amel safhasının çok önemli olduğu­nu vurgular. Zaten imtihanın gereği olarak mü'min için ahirete yöne­lik beklentiler bir bedel gerektirir, "...Eğer sîz acı çekiyorsanız onlarda sizin gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan, onların ümit etmedikleri şeyleri umuyorsunuz"[1895] buyurularak mü'minlerin ahirete yönelik beklentilerinin bir bedel gerektirdiği vurgulanmış olmaktadır. Netice olarak şunu söyleyebiliriz ki amel, sistematik ibadetler başta olmak üzere insan odaklı kalbî ve bedenî her türlü iradi hareketi kap­sar. İnsan, hayatına inançla kazandırdığı bakış açısını amelle devam et­tirme sorumluluğu taşımaktadır. Kur'an'ın imtihan edilen bir varlık ola­rak değerlendirdiği insan için îmanla ameli bu anlamda birbirinden ayır­mak, bir başka deyişle iman aşamasıyla yetinmek doğru değildir. İman­la atılan adım, başta namaz, oruç, haç, zekat gibi sistematik ibadetlerle sürdürülmeli, bunun da ötesinde düşünce ve pratik bazda harekete ge­çecek tüm salih eylemler îmandan alınacak ruhla gerçekleştirilmelidir. Zaten insandan istenen imtihanını böyle bir anlayışla tamamlamasıdır.[1896]

 

C. HAYIR VE ŞERLE İMTİHAN

 

Kur'an-ı Kerîm'de "hayır ve şer" kelimelerinin kapsam alanı bi­zim burada işleyeceğimiz çerçeveden daha geniştir[1897] . Ancak bu ifadeler Kur'an’ı Kerîm'de bizim ele alacağımız yönü kasdeder şekilde imtihan kelimesiyle birlikde geçtiği için, bir Kur'an ifadesi olarak baş­lığı bu şekilde koymayı uygun bulduk. İlgili âyet şöyledir:

"Her canlı ölümü tadar. Bir deneme olarak sizi hayırla da, şerle de imtihan ede­riz. Ve siz, ancak bize döndürüleceksiniz"[1898].

Bu âyette sözkonusu olan "hayr" İbn Abbas tarafından "bolluk”, "şer" de "sı­kıntı" olarak açıklanırken, Dahhak tarafından da umumi olarak de­ğerlendirilerek "insana gelebilecek her türlü iyilikler ve kötü sıkıntı­lar" şeklinde açıklanmıştır[1899]. "Hayr" kelimesinin herkesin rağbet et­tiği, beğendiği, sağlık, nimet, mutluluk gibi mükelleflerin yüzyüze gel­diği dünyevî nimetleri[1900], "şer" kelimesinin de bunun zıddı olarak[1901] fakirlik, acı veren elemler ve sıkıntılar gibi mükelleflerin yüzyüze kal­dıkları dünyevî zararları kapsayan anlamları içerdiğini[1902] düşündüğü­müzde, buradaki hayır ve şerri şükrü gerektirecek nimetler, sabrı ge­rektirecek belâlar[1903] diye genelleyerek bireyi etkileyen ve kaynağı dı­şarıda olan tüm olaylar olarak değerlendirebiliriz. Bu durum aynı âyette imtihan anlamına gelen "fitne" kelimesiyle de te'kid edilir[1904]. Demek ki Cenâb’ı Allah, insanları hem sabrı gerektiren musibetlerle ve hem de şükrü gerektiren nimetlerle imtihan edecektir ki[1905], bu du­rum, imtihanın gereği olarak insanın hayatındaki her hali kapsar.

Bu yaklaşımı destekleyen bir Kur'an ifadesi de yahudilerden bah­seden A'raf: 7/168. âyette "imtihan" kelimesiyle birlikte kullanılan "hasenat " ve "seyyiât" tabirleridir. Ayetin anlamı şöyledir:

"Onları (yahudileri) gurup gurup yeryüzüne dağıttık. Onlar­dan iyi kimseler vardır, yine onlardan bundan aşağı olanları da vardır. (Kötülüklerinden) belki dönerler diye onları iyilik ve kötülüklerle imthan ettik". "Hsn" kökünden müennes isim olarak türeyen, insanın gerek nefsi, gerek bedeni, gerek davranışları itibariyle nail ol­duğu sevindirici halleri ifade için kullanılan "basene"[1906] ve çoğulu "hasenat " kelimesinin "hayr" ile en azından belli baş­lı konumlarda, hemen hemen mükemmelen anlamdaş olduğunu[1907], yine "sve" kökünden  müennes isim olarak türeyen "seyyie" ve çoğulu "seyyiât" kelimesinin de kişinin kötü ola­rak algıladığı, ruhuna ve bedenine izdırap veren her şey[1908] anlamla­rıyla  "şer" kelimesiyle büyük ölçüde örtüştüğünü görürüz. A'râf: 7/168'den önceki ayetlerde yahudilerin uyarılara kulak vermeyişleri dolayısıyla başlarına gelen olaylar ve maymuna döndürülüşleri[1909]anlatılır. Buna rağmen taşkınlıklarını sürdüren yahudilerin ümmetlere ayrıştırılarak[1910] yine kendilerine sunulan bir ta­kım nimet ve musibetlerle imtihan edilişleri anlatılırken "hasenat ve seyyiât kelimeleri kullanılır. Ayette geçen şekliyle de "hasenat "ın, "nimetlerle, bollukla"; "seyyiât'ın, "kıtlık ve âfetle" imtihan[1911] şeklinde açıklandığını düşündüğümüzde bu genellemenin doğruluğu ortaya çıkar. Bu iki kelime gerek tekil ve gerekse çoğul şek­liyle bir çok âyette daha farklı anlamlarda kullanılırken sadece bu âyette kastettiğimiz içeriği ile kullanılmıştır.

Bu genellemeyi destekleyen bir başka ifade de En'am: 6/42 ve A'râf: 7/94. ayetlerde mecazî manada imtihan olarak açıklanan "ehz" kelimesiyle[1912] birlikte kullanılan "be'sâ ve'ddarrâ" ifa­deleridir. Ayetlerin her ikisi de aynı muhtevalı olup geçmiş ümmetler­le ilgili bir sünnetullahdan bahsetmektedir. Allah, peygamber gönder­diği her kavmi o peygamberin öğütlerine boyun eğsinler diye mutla­ka birtakım sıkıntılarla imtihan etmiştir. İmtihanın sıkıntı boyutu âyetlerde "be'sâ ve'ddarrâ " kelimeleriyle anlatılmıştır. "Be's", sıkıntı ve hoşa gitmeyen durum[1913], insanın malına, canına, ailesine ve makamına dışarıdan gelen tehlikeler; "darr”, yaralanma, ölüm gibi bizzat vücuda isabet eden sıkıntılar[1914], korkudan, kıtlıktan, musibetten kay­naklanan korku, şiddetli azap anlamlarına gelir[1915]. Bakara: 2/214. âyette geçen aynı ifadeler korku ve yoksulluğun getirdiği sıkıntı, acı ve hastalıklar olarak açıklanmıştır[1916].

Zümer: 39/49. âyette "dârr" kelimesi bu sefer mukabili olarak "ni'met kelimesiyle aynı. âyette kullanılır. Ni'met, Allah'ın insanlara verdiği maddî ve manevî her türlü nimeti kapsar[1917]. Ayette karşılaşı­lan bu iki durumun da insanı imtihan etmek için olduğu imtihan keli­mesi "fitne" kullanılarak dile getirilir. Bu âyetin anlamı da şöyledir: "İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra, kendisine ta­rafımızdan bir nimet verdiğimiz vakit, "bu bana ancak bilgimden dola­yı verilmiştir" der. Hayır o, bir imtihandır, fakat çokları bilmezler". İn­san, nimete nail olmayı Allah katında makbul kişi olduğu garantisi ola­rak algılamamalı, bizzat onunla imtihan edildiğinin farkında olmalıdır. Allah, mü'mini kâfirden ayırmak için sıkıntılarla imtihan ettiği gibi nimetlerle de imtihan eder[1918]. Kur'an, Firavun'un erkeklerini öldürtme olayından İsrailoğullan'nın kurtuluşunu anlatan benzer üç ayette de "belâ"     kelimesini  kullanıyor[1919] . Müfessirlerin çoğu da bu ayetlerde "belâ" ke­limesini "nimet" olarak tefsir ediyor. Kelime olarak "blv", hayırla ve­ya şerle imtihan etmek anlamına geldiğine göre bu, içinde imtihanın da olduğu bir nimet demektir. Bu kurtuluş Hz. Musa'nın davetiyle gerçekleşmiştir ama, gerek Hz. Musa döneminde ve gerekse daha sonraki dönemlerde bu kurtuluş İsrailoğulları için bir imtihan olmuş[1920], nitekim bir kısmı Allah'ın gösterdiği yoldan sapa­rak bu imtihanı kaybetmişlerdir. Aynı şekilde İsrailoğuilan'na verilen denizin yarılması, bulutun gölge yapması, kudret helvası ve bıldırcın kebabı gibi[1921] lûtufların "blv" kelimesi kullanılarak imtihan olduğu açıklanmıştır[1922]. Bunlarla Allah, bunca nimet karşısında takındıkları tavrı ortaya koyarak onlara imtihan sürecini yaşatmış olacaktır[1923].

Demek ki insan, Allah tarafından kendisine ikram edilen nimet­leri sadece Allah'ın bir lutfu olarak algılamamalı, aksine bir imtihan vesilesi olarak değerlendirmelidir[1924]. Tıpkı Süleyman (a.s)'ın dilinden hiç çaba göstermeden elde edilen bir nimetin imtihan olduğu dile getirildiği gibi[1925]. Bunları sadece bir ikram olarak algılama asıl ikram olan ubrevî ikramı unutturabilir. Bu ise insan için en büyük felakettir[1926]. Aynı şekilde, Allah'ın insanın rızkını daraltmasını[1927] veya farklı şekillerde sıkıntılara maruz kalmayı da bir imtihan olarak gör­meli, hemen feryat vesilesi yapmamalıdır[1928]. Salih (a.s)'ın kavmi O'nu ve onunla beraber inananları kendilerinin içine düştükleri tef­rika, açlık, kıtlık gibi çeşitli musibetlere[1929] sebep gösterdiklerinde Kur'an, bunun onlar için imtihan sebebi olduğunu bildirmiştir[1930].

Öyle anlaşılıyor ki, dünyada insanın yüzleştiği çeşitli nimetler he­men Allah'ın mükafatlandırması, çeşitli sıkıntılar da cezalandırması olarak değerlendirilmemelidir. Bunların hepsinin imtihan için olduğu bilinmelidir[1931]. Hangi konumda veya şartta bulunur­sa bulunsun, yâ da insanın algılama şekli nasıl olursa olsun Cenâb’ı Allah insanın her olaya verdiği her tepkiyi imtihan atmosferi içinde değerlendirmektedir. Bu, hem samimi müslümanı samimi olmayan­dan ayırmak için gerekli[1932], hem de imtihanın bir espirisi olarak müslümanın kemâle ermesi için ihtiyaçtır.[1933]

 

1. Şerle İmtihanın Amacı

 

Aslında insanın bir takım tekliflerle sorumlu olarak imtihan süre­cinden geçişi, hayatının her yönünü içine alacak şekilde hayır ve şer­le imtihan edilişi Rububiyetin bir tezahürü olarak insanı terbiyeyi amaçlar. "Takva İmtihan İlişkisi" başlığı altında incelediğimiz gibi, îmanla bağlayan olgunlaşma süreci farklı imtihan araçlarıyla kademe kademe insanı ihsan mertebesine yükseltir. Zaten insanın muhatap ol­duğu bu süreci ifade için, gümüş ve altının eritilerek saflaştırılması an­lamını içeren "imtihan, fitne, ibtilâ"; arındırma, ayrıştırma anlamını içeren "temhîs, temyiz" kelimelerinin kullanımı bu yönüyle çok ma­nidardır[1934]. Buna rağmen şerle imtihanın, insanı terbiyeyi amaçladı­ğını ayrı bir başlık altında ele almayı uygun bulduk. Çünkü insan, kendini hoşnut eden nimetlerle imtihanı sürecinde "Niçin Allah bizi böyle bir imtihana tabi tutar?" sorusunu pek sormaz. Hatta çoğu za­man bunun bir imtihan olduğunu bile farketmeden düşünmeden ha­yatın akışı içerisinde yaşamını sürdürür. Sorumlu olduğu amelleri özellikle sistematik ibadetleri icra konusunda da pek fazla üzerinde kafa yormadan ya düzenli bir şekilde yerine getirir veya aksatsa bile bunlarla imtihan edilişini yadırgamaz. Ancak insan, sıkıntılarla yüzleştiğinde canı yandığı için bu sıkıntıların nedenini arama ihtiyacı du­yar. Kur'an açısından bakıldığında bu sıkıntıların bir hikmete binaen gerçekleştiğini[1935]; imtihan sürecinde özellikle şerle imtihanın insanın inkâr noktasındaki inat damarını kırıcı bir özellik taşıdığını, mü'min açısından ise olgunlaşma nedeni olduğunu ortaya koymalıyız ki, bu konuya insanın bulması gereken cevap kolaylaşsın.

Bir kere insanın terbiyesi, tüm mahrukatla ilişkili olan Allah'ın "Rabb" ismiyle direk ilişkilidir. "Rabb", Kur'an-ı Kerîm'de Allah is­minden sonra en çok kullanılan (970 defa) isimdir[1936]. "Rabb", aslın­da terbiye manasına bir masdar olduğu halde, mübalağa kasdıyla mürebbî'ye  ıtlak  edilmiş  olup  Allah'tan  başkası  için  kullanılmaz[1937].

Kur'an'da "Rabb" kelimesiyle terbiyenin tüm unsurlarını taşıyan mü­kemmel bir varlık anlatılır[1938]. Bazen isme ve bazen zamire izafetle kullanılmış olan Cenab-ı Allah'ın bu ismiyle ilişkilendirilen alan, O'nun dışındaki tüm varlıkları kapsayacak şekildedir[1939].  Bununla Kur'an, ulûhiyetin mahluklar alemiyle nisbetlerini ve münasebetleri­ni göstermeye çalışır[1940]. "Rabb", "benzeri olmayan efendi, verdiği ni­metleriyle mahlukların durumlarını düzelten, yaratma ve emretmeye gücü yeten, ıslah yetkisine sahip[1941], terbiye edici ve gözetici"[1942] an­lamlarına gelir. Terbiye ise, bir şeyi kademe kademe kemale erdirmek­tir[1943]. Bu kelimenin Kur'an'ın ilk otuz suresinde daha çok insanlara izafe edilerek Allah lafzının iki katından daha fazla kullanılışı ayrıca dikkat çeker[1944]. Çünkü bu dönem, müslümanların çok büyük sıkıntı­lar yaşadığı, inkârın belinin kırılıp, sahih inancın temellendirilmeye çalışıldığı bir dönemdir.

Aslında Kur'an, insanın adı bile anılmazken basit bir karışım­dan (emşâc) safha safha arındırılarak hayata hazırlanışını ve bu arınma süreci sonunda semi' ve basîr özelliklerini kazanarak Al­lah'ın sıfatlarını tecellî ettiren bir konuma yükseldiğini; kavuştuğu bu konumuyla bundan sonraki yücelişini bizzat kendi iradesinde sürdüreceğini, bunun için bir kısım tekliflere muhatap olarak imti­han süreci geçireceğini ve bu tasfiye işlemi sonucunda da ya iyi in­san (ebrâr) veya cehennem ehli olarak (kâfir) bu yolculuğunu ta­mamlayacağını bir bütünlük içinde arzederek[1945] insa­nın mükemmelliğe ulaşmada katettiği yolları baştan sona dile geti­rir[1946]. Öyle ise insanın yaratılış amacı bu tasfiye işleminden geç­mek, bu süreçte ona rehberlik yapacak Kur'an'ın ilgi merkezi de in­san ve insanın ıslahıdır[1947]. Bir kısım sıkıntılar her nekadar insan perspektifinden bakınca "şer" gibi gözükse de, netice itibarıyla bun­larda hayır vardır[1948].

İmtihanın gereği olarak insana isabet eden bir kısım sıkıntılar onu terbiye etme amacı taşımaktadır. Allah, insanı şerle terbiye ederek, rububiyetinin "terbiye''' veçhesini en güzel biçimde göstermektedir. Pey­gamberimizin amcası Hz. Hamza, bayraktarı Hz. Mus'ab b. Umeyr, Abdullah b. Cahş, Osman b. Şemmas gibi önemli isimlerin bulundu­ğu yetmişbeş kadar şehidin verildiği[1949], müslümanlar için çok zorlu bir mücadele olan Uhud savaşının konu edildiği Ali İmrân: 3/141'de bir şeyi arındırma, saf hale getirme, altını cürufundan ayırma[1950] anla­mına gelen "mhs" kelimesinin kullanılmış olması manidardır. Demek ki Cenâb-ı Allah, müslümanları çeşitli sıkıntılarla yüz yüze getirip gü­nahlardan arındırarak temizlenmelerini istiyor[1951]. Onun için, çoğu kere Allah'ın verdiği sıkıntılar, ıslah edici, günahı sınırlandırıcı ve hat­ta ortadan kaldırıcı niteliktedir[1952]. Çünkü yüzleştiği sıkıntılar caydırı­cılık yönüyle insanı Allah'a itaata yönlendirir[1953]. Kriz anları "fıtratullah"ın tezahürüne, kulluğa geçişe, kendini yeniden bulmaya, aslî ha­le dönmeye vesile olur[1954].

"Onları (yahudileri) gurup gurup yeryüzü­ne dağıttık. Onlardan iyi kimseler vardır, yine onlardan bundan aşağı­da olanları da vardır. (Kötülüklerden) belki dönerler diye onları iyilik ve kötülüklerle imtihan ettik"[1955] âyeti belki dönerler anla­mında "leallehüm yerciûn" şeklinde tamamlanarak yahudilerin iyilik ve kötülüklerle imtihan edilişleri sonucunda yaptıkları yanlışlardan dönme beklentisi dile getirilmiştir[1956]. Firavun ailesinin senelerce ku­raklık, kıtlık ve ürün azlığı ile yüz yüze bırakılmalarının sebebi de "düşünüp ibret almaları" beklentisi olarak açıklanır[1957]. Hatta bu aşamadaki bir sıkıntının boyun eğdirmemesi üzerine maruz kaldıkları tufan, çekirge yağmuru, haşerat ve kurbağa istilasının bir anlık da olsa dize getirdiği ve yalvarışa geçtikleri  anlatılır[1958]. Benzer şekilde daha geniş bir kitleyi kapsayacak tarzda, geçmişte peygamber gönderilmiş bazı ümmetlerin içine battıkları kü­fürden söküp almak için çeşitli sıkıntılarla im­tihan edildiği bildirildikten sonra ayetlerin sonunun, Allah'a boyun eğip de tevbe eder, Allah'a belki dua edersiniz manasında[1959] Heallehüm yetedarraûn" şeklinde bitişi de önemlidir[1960]. Demek ki aslında Cenâb-ı Allah bunlarla onları terbiye edip boyun eğdirmek istiyor[1961].

"Andolsun, biz onları sıkıntı­ya düşürdük de yine Rablerine boyun eğmediler, tazarru ve niyazda da bulunmadılar''[1962] "ifadesinde çeşitli sıkıntılara maruz kalmalarına rağmen insanlardan yola gelmeyenler olabileceği anlatı­lırken bile, aslında yola gelmelerine yönelik bir temenni dile getirilir. Gerçekten sıkıntılar, çoğu kere insanın Allah'a boyun eğmesini sağ­lar[1963]. İnsanın gücünü aşan, acz ve çaresizlik içerisinde bırakan tehli­keler ve felâketler karşısında çoğu insanlarda, tabiat üstü bir kurtarıcı ve ilâhî yardıma başvurma eğiliminin kendiliğinden uyanması, sık sık müşahede edilen bir durumdur[1964]. İnsanın bu yapısını dile getiren bir çok ayet vardır[1965]. Hastalık, yoksulluk gibi musibetlere uğrayan kişi aczini anlar ve o haleti ruhiye ile riyasız bir şekilde Allah'a yönelir. Böylece samimi bir ibadet yapmış olur[1966], imanda sebat, Allah'a olan muhabbet de ancak bu şekilde ortaya çıkar[1967].

İnsana rahatlama sağlayan ve kendince nimet olarak değerlendirdi­ği şeylerin ona güven vererek biraz daha kuraldışılığa, Allah'ın yolundan çıkmaya müsait hale getirdiği prarikde çokça gördüğümüz durumdur. Hâlbuki sıkıntılarla imtihan, inanma iradesini daha da güçlendirmekte, ahlâkî arınmaya imkân sağlamakta, kişinin imanındaki kararlılığı ve ya­şamındaki erdemliliği isbatlama fırsatı vermekte ve dolayısıyla ferdin ve­ya toplumun dînî ve ahlâkî gelişmesine katkı sağlamaktadır. Sonra bu hoşlanmadıkları şeyler hoşlanacakları şeylerle değiştirilerek imtihan hayat boyu devam etmektedir[1968]. Böylece Cenâb-ı Allah'ın Rubûbiyet vasfı da bu şekilde tezâhürürünü göstermektedir.[1969]

 

2. Hayırla İmtihanda Şükür

 

Hayırla imtihanın, insanın gerek bedenî ve gerekse ruhsal olarak olumlu karşılayacağı her türlü algılamayı kapsadığını belirtmiştik. An­cak şunu da biliyoruz ki, insanın fıtratında, Allah'ın nimetleri karşı­sında gerektiği kadar duyarlı olmama gibi bir noksanlık da bulunmak­tadır. Onun için nimet veya mutluluk anında insanların tutumu fark­lı farklıdır[1970]. İnsan, maddî manevî her türlü ihtiyacını karşılayacak sayısız nimetlerle donatılmış olmasına rağmen şükrünü edâ etmeme gafletine düşebilir, veya sahip olduğu nimeti amacı dışında kullanabi­lir[1971]. Zaten bu farklılık, nimete karşı tutumu imti­han haline sokmaktadır. Nimetlerin imtihan vesilesi olması bir bakı­ma insanın bu beşerî zaafını asmasıyla ilgilidir.

"Siz, hiç bir şey bilmezken Allah, sizi analarınızın karnından çıkar­dı; şükredesiniz diye size kulaklar, gözler ve kalpler verdi."[1972] âyetinden insanın verilen nimetleri itiraf edip, şükretmesi ge­rektiğini anlıyoruz[1973]. Aynı şekilde yine insana bahşedilen güzel yara­tılış dile getirildikten sonra "...Size kulaklar, gözler, gönüller verdi." ifadeleriyle Allah'ı ve nimetlerini idrakte öncü olacak organlar sayılıp, "Ne de az şükrediyorsunuz"[1974] şeklindeki vurguyla, bir yan­dan insanm gafleti hatırlatılırken, diğer yandan nimetlere şükretmesi gerektiği açıklanmaktadır. Allah, her türlü nimetine karşılık hatırlan­masını ve şükredilmesini, namkörlük edilmemesini ister ki, O'nun bizi hatırlaması bizim bu tepkimize bağlıdır[1975].

"Rabbinin nimetini şükran ve minnetle an"[1976] âyeti de her ne kadar peygamberimizi sözkonusu ediyorsa da O'nun şahsında bizim de ni­mete karşı nasıl davranmamız gerektiğini vurgulamaktadır. Peygam­berliğin son dönemlerinde indiği bilinen, Mekke veya diğer fetihlerin konu edinildiği ve artık insanların İslâm'a akın akın girdiklerinin açıklandığı Nasr suresinde, bütün bu nimetlerden sonra peygamberimize hamd ve şükretmesi[1977] tavsiyesinde bulunulması, Allah'ın verdiği nimetler karşılığında gösterilmesi gereken tavrı daha belirgin göstermesi açısından önemlidir. Aslında peygamberimiz, bundan önce de şüphesiz şükrediyordu. Ancak ömrünün sonuna yakın böyle bir şükrün tekrar dile getirilmesi en yüksek payeye erişildiğinde şükrün daha da anlam kazandığını göterir[1978]. Demek ki, nimet artttıkca şükür de ona paralel olarak artmalı; nimetin doruk noktaya ulaştığı anlarda daha da içten bir şükürle Allah'a yönelinmelidir. Nitekim, "Boş kaldın mı hemen işe koyul ve yalnız Rabbine yönel"[1979] âyeti bu­nu ifade eder[1980]. Hz. Âişe'den gelen bir rivayete göre peygamberimiz ömrünün sonuna doğru istiğfar ve şükrünü artırmış ve "Her şeyden münezzeh olan Allah'ı tesbih ederek, O'na şükrederim, Allah'ın bağışla­masını ister ve O'na tevbe ederim" şeklinde dua etmiştir[1981].

Neml: 27/40. âyette Süleyman (a.s)'ın ağzından dile getirilen ifa­deden şükretmenin insan için gerekliliğini ve Allah'a değil insana dö­nük faydasının olduğunu anlıyoruz[1982]: "Kitaptan (Allah tarafından verilmiş) bir ilmi olan kimse ise: Gözünü açıp kapamadan ben onu sa­na getiririm, dedi. (Süleyman) onu (melikenin tahtını) yanı başına yer­leşmiş olarak görünce: Bu, dedi, şükür mü edeceğim, yoksa namkörlük mü edeceğim diye beni sınamak üzere Rabbimin (gösterdiği) lutfundandır. Şükreden ancak kendisi için şükretmiş olur, namkörlük edene gelince, o bilsin ki, Rabbimin hiç bir şeye ihtiyacı yoktur, çok kerem sahibidir." Demek ki, Rabbimizin bir ihsanı olarak verilen nimetler bizim şükredip etmeyeceğimizi denemek içindir. Aslında Allah'ın sınır­sız rahmet ve merhamet sahibi olduğunu bildiren tüm âyetler, insanın zihninde bu derin minnettarlık hissini uyandırmayı amaçlar.

Öyle anlaşılmaktadır ki, Allah'ın nimetletine karşı verilecek en güzel tepki şükürdür. Şükür, dil veya kalp ile bir nimete karşılık ola­rak yapılan şeydir. Bütün organları yaratılış amacına uygun olarak kullanmaktır[1983]. Bu çerçevede hamd de bu şükür kapsamı içine gir­mektedir. Nitekim, Dâvud ve Süleyman (a.s) Allah (c.c)'den bir lütuf olarak kendilerine kuş dili öğretilip, diğer insanlardan farklı olarak bir çok nimeti içeren[1984] "ilim" verildiğinde[1985] "...bizi mü­min kullarının bir çoğundan üstün kılan Allah'a hamdoldun"[1986] diyerek o nimete karşılık şükrettiler[1987]. Lokman (a.s) dan da kendisine verilen parlak zekâ, basiret, bilgi ve hikmet nimetlerine kar­şılık şükretmesi isteniyordu[1988]. Şükür, konuşma veya söz tekrarından çok uygulamadır, eylemdir[1989]. Öyle ise insan bu eyle­mi amacına uygun olarak ya gerçekleştirecek veya gerçekleştirmeyecektir. Dolayısıyla onun bu tercihi kendisi için imtihan konusudur[1990].

Aslında insan hayatını sürekli şükrederek geçirmiş olsa bile, Al­lah'ın kendisine verdiği sayısız nimetlerde çok az bir kısmının şükrü­nü edâ etmiş olur[1991]. Öyle ise önemli olan, insanın nimet karşısında­ki duruşu, konum belirleyişidir. Şükürde Allah'ı ve nimetlerini böyle­si bir itiraf vardır[1992]. Tabii ki insanın öncelikli görevi Allah'ın kendi­ne bahşettiği akıl, irade, kudret nimetlerinin gereği olarak Allah'ı iti­raf etmelidir[1993]. Haricî ve dahilî dünyasında kendisine takdim edilen sayısız nimetlere hamd edip, bunun gereği olarak gereken kulluğunu yerine getirip, bu nimetlerin şükrünü edâ etmeye çalışmalıdır[1994]. Yok­sa her nimetin karşılığını ödemek onun harcı değildir.

"O size istediğiniz her şeyden verdi. Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız. Doğrusu insan çok zâlim, çok nankördür!"[1995].

Dolayı­sıyla Allah nimete namkörlük edilmemesini istemektedir. Bu duruşu göstermemeyi "küfrânı nimet" olarak değerlendirmiştir[1996]. Şüphesiz nimete karşı namkörlüğün çeşitli dereceleri vardır. Nimeti vereni itiraf edememe bunun en üst noktasıdır. Nime­te karşı gaflette bulunmak ise en alt seviyedir[1997]. Nimete karşı nanmkörlüğün başka bir çeşidi de onu gereksiz yere harcamaktır[1998].

Allah'ın bütün nimetlerine, hele ebedi kurtuluşa vesile olacak ima­na şükretme ve bunun gereğini kamil anlamda yerine getirme kolay de­ğildir. Bu, yaşam süreci içinde dahili düşman nefis ve hariçte diğer düş­manlarla imtihanlar geçirerek mümkün olur[1999]. Bu sebeple, hayırla im­tihan, insanlara şerle imtihana göre daha hafif gibi gelse de; nimetin in­sanı şımartma ihtimali ve sağladığı güvenle kendini herşeyden müstağa­ni görme gibi bir boyuta, taşıya bilirliliği bu imtihanı daha zor hale dö­nüştürmektedir. Kur'anda kendisini mal varlığının şımarıklığına kaptı­rarak o varlığın her türlü ihtiyaca cevap vereceği güvencesine sığınıp veya varlıklı olmayı haklı olmayla özdeşleştirip peygamberi davete kar­şı direndiği bildirilen bir çok örnek vardır[2000]. Bu sebeple bir çok insan, şerle imtihanda başarılı olduğu halde hayırla imtihanda kaybetmiş­tir[2001]. Çünkü hayırla imtihan olmak daha zordur[2002]. Hayırla olunan imtihanı başarmak, şerle olunan imtihanı başarmaktan daha evladır[2003].

 

3. Şerle İmtihanda Sabır

 

Şerle imtihanın, aslında insan için bir olgunlaşma sürecini ifade ettiğini belirtmiştik. Bu olgunlaşma sürecinde insanın en büyük dayanağı sabırdır. İnsan, şer gibi gördüğü veya öyle algıladığı olaylar kar­şısında sabır kalkanını kullanarak olgunlaşmasına katkı sağlamalıdır. Peygamberimizin mü'min için ortaya koyduğu şu övgü, onun olayla­ra yaklaşımında gösterdiği bu olgunluktan dolayıdır: "Mü'minin işine şaşarım. Çünkü her durum kendisi için hayırlıdır ve bu sadece mü'mine has bir durumdur. Kendisine sevinecek bir şey isabet etse şükreder ve bu onun için hayır olur. Zararı dokunacak bir şey isabet ederse sab­reder bu da onun için hayırlı olur"[2004].

Meselâ, izafî olmakla beraber insanın kendisini yoksul olarak al­gıladığı konum bir imtihan vesilesidir. Çünkü insan, bu durumda ya sabrederek mücadelesine güç katar[2005] veya isyan ederek sıkıntısına sı­kıntı ekler[2006]. Aslında Kur'an bize, insanın içinde bulunduğu hayatı tanıtarak karşılaşacağı çeşitli olaylar karşısında tutum belirleme dersi vermektedir. Mü'mine, sıkıntı verici konuma aday olma veya onu isteme dersi vermez. Ancak hayatın çeşitli aşamalarında karşılaşılabile­cek çeşitli konumlara hazırlama öğüdü verilir ve dünya şartlarında mücadele azmi aşılanır. Dünyada zafer, ahirette cennet, temenni ve kuruntularla değil, gerektiğinde düşmanla savaştan ve onun getirdiği sıkıntılara sabırdan geçer[2007] ki bu, mü'min için aynı zamanda bir im­tihan süreci olarak öngörülür:

"Yoksa Allah içinizden cihad edenleri belli etmeden, sabredenleri ortaya çıkarmadan cennete gireceğinizi mi sandınız?"[2008], "Andolsun ki içinizden cihad edenlerle sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi açıklayıncaya kadar sizi imtihan edeceğiz"[2009]. Hatta onun için cihad, savaş­tan daha kapsamlı olarak her türlü sıkıntıya tahammül, nefisle müca­dele, malı Allah yolunda hibe gibi kapsam alanı hayli geniş bir kav­ram olarak ele alınır[2010]. Bu sebeple Nahl: 16/110. âyet, müslümanlar için hicretten önceki Mekke dönemini genel olarak bir imtihan ediliş süreci olarak ele alır[2011]: "Sonra şüphesiz Rabbin, eziyet (imtihan) edil­dikten sonra hicret edip, ardından da sabrederek cihad edenlerin yardımcısıdır...". Ayetin hicretten sonra hicrete katılmayarak geride ka­lan müslümanlarla ilgili olduğu da[2012] söylenmiş ise de, hicretten ön­ce müslümanların maruz kaldıkları sıkıntıları dile getirdiği görüşü da­ha hakim bir görüştür[2013]. Furkan: 25/20'de insanların diğerleri için sabredip etmediklerini ölçmek üzere imtihan vesilesi kılındığı açıkla­nır:

"...(Ey insanlar!) Sizin bir kısmınızı diğer bir kısmınıza imtihan (vesilesi) kıldık; (bakalım) sabredecek misiniz?.."

Bilindiği gibi, Hz. Mûsa ile Firavun'un sihirbazları karşı karşıya geldiklerinde Hz. Mûsa (a.s)'ın asasının yılan halini alıp, onların sihir aletlerini yuttuğunda, sihirbazların îman etmeleri üzerine Firavun, çapraz şekilde el ve ayaklarının kesilmesi talimatını verir[2014]. Böylesi bir musibet karşısında onların "Ey bizim büyük Rabbimiz! Sabır kuvvetiyle doldur kalbimizi, yağmur gibi sabır yağ­dır üzerimize...''[2015] diyerek sabra yönelişlerinin anlatılma­sı bizim için de ciddî bir mesajdır. Aynı tavsiye, Firavun'un İsrâiloğulları’nın çoğalmasını önlemek için erkek evlatlarını öldürüp, kız ço­cuklarını sağ bırakma kararı vermesi üzerine[2016] Hz. Mu­sa'nın diliyle de dile getirilir. "...Allah'tan yardım dileyin ve sabre­din..."[2017].

Müslüman kendine sıkıntı veren musibetin Allah'tan geldiğine inanacak[2018], gösterdiği teslimiyet onun hidayete ermesine ve Allah'a yakınlık kesbetmesine sebep olacak[2019], her şeyin mutlak sahibi Allah'ın mülkünde olduğunu, O'nun mülkün­de istediği gibi tasarruf edeceğini, abesle iştigalden münezzeh olduğu için her yaptığının bir hikmete binaen olduğu kanaatından hareket­le[2020] bunların kendisi için bir imtihan vesilesi olduğunu düşünecek[2021], olaylar karşısında sabır ve metanetini yitirmeden mücadelesine, Allah'a itaat üzere olmaya, onun emirleri ve hükümleri çerçevesinde ya­şamaya devam edecektir[2022]. Nimet anında nimetle değil nimeti veren­le, sıkıntı anında da sıkıntı ile değil sıkıntıyı verenle yüzleşmeye gay­ret edecektir[2023]. Onun için Allah, musibet anında istircayı önermek­tedir[2024]. Çünkü istircâ, teslîmiyeti ve boyun eğişi ifa­de eder[2025]. Allah'tan gelene razı oluşun tescilidir[2026]. Bu, dil ile ifade­den ziyade, mahiyeti kavranarak, havasına bürünerek yapılmalıdır[2027]. Ancak o takdirde her iki durumda da insan Rabbına yönelerek saade­te ulaşmış ve imtihanını kazanmış olur. Aksi halde belâ anında belâ­nın kendisi ile meşguliyet, nimet anında da onun kaybolabileceği en­dişesi insana sıkıntı verir[2028]. Mü'min maruz kaldığı musibetlerde hik­met aramalıdır. Başına gelen musibetlerin kaynağının kendisi olduğu­nu düşünmelidir[2029]. Sahip olduğu nimetlerin kaybettikleri­ne göre daha fazla olduğunu düşünerek başına gelen musibete karşı kendini teselli etmelidir[2030]. Musibet anında o musibetin Allah'tan gel­diğini bilip teslimiyet göstermek büyük bir meziyettir. Dolayısıyla bu tavrın sevabı da çoktur[2031]. Bu bakış açısından hareketle Eh-i İman hakkında musibet, bir ceza değil bizzat nimettir[2032]. Onun için sıkıntı­larla ilgili olarak, Hasan Basri'nİn dediği gibi, "Allah'ın kendine bol­luk nasıp ettiği kişi eğer bunu bir tuzak olarak göremiyorsa ileri görüş­lü değildir. Allah'ın kendine darlık lütfettiği kişi de bunu bir lütuf ola­rak algılayamıyorsa ileri görüşlü değildir."[2033] veya,

"Bırak bîçâre feryadı, belâdan gel tevekkül kıl!

Zira feryad, belâ-ender, hatâ-ender belâdır bil!

Belâ vereni buldunsa, atâ-ender, safâ-ender belâdır bil!

Bırak feryadı, şükür kıl manend-i belâbil, demâ keyfinden güler hep gül mül.

Ger bulmazsan, bütün dünya cefâ-ender, fena-ender hebadır bil!

Cihan dolu belâ başında varken, ne bağırırsın küçük bir belâdan gel tevekkül kıl!

Tevekkül ile belâ yüzünde gül, de o da gülsün.

O güldükçe küçülür, eder tebeddül"[2034] şeklinde yaklaşım tarzları da geliştirilmiştir.[2035]

 

D. SAVAŞLA İMTİHAN

 

Kur'an'ı Kerîm, "iki gurup arasında meydana gelen silahlı çatış­ma" anlamındaki savaş karşılığında "harb"[2036] ve "kıtal" kelimeleriyle bunların türevlerini kullanır[2037]. Ancak savaşın imtihan olduğu dile getirilen âyetlerde "cihad" kelimesi geçer. "Cihad" , Allah yolunda sa­vaşı da içeren anlamı yanında[2038] daha geniş kapsamlı kullanım alanı­na sahip olan bir kelimedir[2039]. Düşmanı korkutmak için yapılan ha­zırlığı, onların verdiği vereceği sıkıntıdan kurtulmak için yapılan her türlü çalışmayı, müslümanlarm onur ve haysiyetini korumak için ya­pılan girişimi ve harcamayı kapsamına alır[2040]. Onun için Bakara: 2/155. âyette ayrı ayrı sayılan imtihan türlerinin hepsi savaşla irtibat­lı olarak da düşünülmüştür[2041]. Mekkî surelerde[2042] kullanılmış olan bu kelimenin, harp anlamında değil, manevî mücadele anlamında kullanılmış olacağı açıktır. Zaten Mekke dönemi manevî mücadele  dönemidir[2043] . Çünkü bu dönemde yapılacak savaşın mahzurları vardı[2044]. Onun için Mekke dönemindeki strateji şu ayetler çerçevesinde belir­lenir[2045]:

"(Ey Resulüm!) Yine de yüz çevirirlerse, artık sana düşen an­cak açık bir tebliğden ibarettir.''[2046], "(Resulüm!) Sen, Rabbinin yoluna hikmet ve güzel öğütle çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et! Rabbin, kendi yolundan sapanları en iyi bilendir ve O, hidayete erenleri de çok iyi bilir."[2047], "Sen, kötülüğü en güzel bir tutumla sav. Biz onların yakıştırmakta oldukları şeyi çok iyi bilmekteyiz"[2048], "Rahmân'ın(has) kulları onlardır ki, yeryüzünde tevazu ile yürürler ve kendini bilmez kimseler onlara laf attığında (incitmeksizin) "Selam!" derler (geçerler)"[2049].

Savaşa izin veren ilk ayetin hangi ayet olduğunda ihtilâf edilmiş­tir. Medine'de düşmandan gelecek fiilî taarruza karşı cevap vermeyi öngören, müdafaa hakkını tanıyan ilk ayetin Bakara: 2/190. âyet oldu­ğu[2050], her türlü şartta savaşı öneren ilk ayetin ise Hac: 22/39. ayet ol­duğu anlaşılmaktadır[2051].

Aslında Kur'an, dinde hiçbir zorlamanın olmadığını vurgulayarak[2052] savaşın asıl olmadığını ortaya koyup, istilâ, sömürü ve tecavüz için yapılan savaşları uygun bulmayıp[2053], savaşa ancak müslü­manların can ve mal güvenliğini sağlamak, hak ve hürriyetlerini ko­rumak, İslâm'a ve İslâm ülkelerine yönelik saldırıları önlemek ama­cıyla cevaz vermiştir. Peygamberimiz şöyle buyurur:

"Düşmanla kar­şılaşmayı istemeyiniz. Allah'dan afiyet isteyiniz. Ancak düşmanla kar­şılaştığınızda da sabrediniz. Biliniz ki cennet kılıçların gölgesi altındadır."[2054]

 Kur'an bu bakış açısıyla müslümanlara düşmana karşı hazır­lıklı olmayı önerir:

"Onlara (düşmanlara) karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve cihad için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın, onunla Al­lah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği (düşman) kimseleri korkutursunuz. Allah yolun­da ne harcarsanız size eksiksiz ödenir, siz asla haksızlığa uğratılmazsı­nız."[2055] âyetleri de aynı içerikli ayetler olarak görebiliriz.

Genelde insana sıkıntı veren her durum onun için bir imtihan ve­silesi olmakla beraber savaşın imtihan vesilesi oluşu kişinin inancın­daki samimiyeti ortaya koyması, sahip olduğu inancın gereklerini yer­yüzünde tesis etmesi veya maruz kaldığı haksızlığı defetmesi yönüyledir. Yukarıda belirttiğimiz gibi aslında Kur'an savaş öncelikli bir bakış açısına sahip değildir. Ama savaş bir yandan da dünya şartlarının bir gerçeğidir[2056]. Aslında gücü her şeye yeten Allah, istese müslümanın karşısında­ki düşmanı herhangi bir şekilde ortadan kaldırıverir[2057]. Ancak, "Ru bubiyyeti amme unvanıyla Hakim ve Müdebbir ismiyle bir meydanı imtihan ve mübareze açıyor."[2058] ki, itaat konusunda müslümanın sa­mimiyeti ortaya çıksın[2059].

"...Durum şu ki, Allah dileseydi onlardan intikam alırdı. Fakat sizi birbîrinizle denemek ister..."[2060]

Yine kendisine savaş zor gelen mü'min veya münafıklara hitap ederek "Yoksa, Allah sizden, cihad edip Allah, peygamber ve mümin­lerden başkasını kendilerine sırdaş edinmeyenleri ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız? Allah, yaptıklarınızdan haberdardır."[2061] ifadeleriyle imtihana tabi tutacağını belirtir[2062]. Tehlike arzetmeyen hususlarda peygambere uymak menfaat getirişi de düşü­nüldüğünde münafıklar için zor değildi. Dolayısıyla gerekirse cana kadar varabilecek olaylarla ancak gerçek temyiz sağlanabilirdi[2063]. Bu da savaşla sağlanmıştır.

Savaş, genelde insana zor gelen bir hadisedir. İnsan ondan kor­kar[2064]. Savaşla ölüm birbirine o kadar yakındır ki, Ali: İmran 3/143. âyette geçen "mevt" kelimesi bazı müfessirlerce harb olarak açıklanmıştır[2065]. Demek ki, harpte ölüm her an insanın ensesindedir ve belki de bu durumu vurgulamak için Allah "mevt" kelime­sini özellikle kullanmıştır. "Harb insanları sevgili babalardan, oğullar­dan, kardeşlerden, zevcelerden hısım ve akrabalardan ve hemşehriler­den ayırır. Uğraşıp kazandığı kıymetli mallardan oldurur, ticaretleri durdurur, rahat döşeklere yatmaya mani' olur ve bunlar sevilecek şeyler değildir."[2066]. Bakara: 2/155'de geçen "enfüs" kelimesi de ölümle imtihanı dile getirir[2067], ölmeyi göze alamayan[2068], sahip oldu­ğu inançta samimi olmayanlar savaşı göze alamazlar.

Nitekim, müslümanlar, kâfirlerin kendilerine karşı tutumları se­bebiyle[2069] düşmanla savaşın emredildiği bir surenin inmesini istiyor­lardı[2070]. Yukarıda vurgulandığı gibi Mekke dö­neminin kendine özgü şartları dolayısıyla savaşa müsaade edilmemiş­ti[2071]. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre, Abdurrahmân b. Avf ve bir gurup arkadaşı peygamberimize gelerek, "Ey Allah'ın resulü! Müşrik­ken daha izzet sahibi idik. Müslüman olup zillete düştük" demişler, peygamberimiz onlara "affetmekle görevliyim, onlarla savaşmayınız" buyurmuştu[2072]. Ancak, savaş emri gelince inancında samimi olmayıp menfaati icabı müslüman görünen kimseler düşmanla yüzyüze gel­mekten öylesine korktular ki[2073], yere çakılıp kaldılar[2074], ölüm hali yaşayan kimsenin durumu gibi donakaldılar[2075]. Hatta bu görevin ertelenmesini istediler[2076]. Yahudilerin, başlarına bir komutan atanması halinde savaşacaklarını bildirdikleri halde, bu gerçekleşince çeşitli bahanelerle yan çizişleri de bu durumun tipik örneklerindendir[2077].

Bilindiği gibi Uhud savaşında müslümanlar galibiyeti tatmışlar[2078], fakat peygamberimizin bir geçide yerleştirerek yerlerinden ayrılmama konusunda tenbihte bulunduğu elli okçudan bir kısmı komutanları Abdullah b. Gübeyr'in ikazlarını da dinleme­leri ganimetten pay kapa bilme arzusuyla yerlerini terketmişlerdi. Bu durumu iyi değerlendiren Halid b. Velid ve süvarileri arkadan müslümanları kuşatarak dağıttılar ve hatta peygamberimize doğru hucum ettiler, öylesine ki, ibn Kamie peygamberimizi koruyan Mus'ab b. Umeyr'i şehid etmiş, O'nu peygamberimiz sanarak "Peygamberi öldürdüm" diye haykırmaya başlamışdı[2079]. Bir kısım müslümanlar da paniğe kapılarak kaçışmaya başladılar. Hatta bir kısmı "Muhammed peygamber olsaydı öldürülmezdi. Siz artık eski dininize dönün'' diye nifak sokmaya bile başlamışlardı[2080]. Peygamberimiz ise "bana doğru ey Allah'ın kulları" diye sesleniyordu[2081]. Müslümanlar maruz kaldıkları bu sıkıntıyla imtihan edilmişlerdir[2082]. Bu savaş, münafıkları ve imanî zaafa sahip kimseleri hem hazırlık döneminde hem de savaş aşamasında ortaya çıkarmıştır[2083]. Asıl ayrışma ise peygamberimizin, düşmanı takip emri verdiğinde yaralı hallerine rağmen samimiyetle bu emre uyanların ortaya çıktığı Hamrâü'l Esed azvesinde olmuştur[2084]. Eğer münafıkların iddia ettikleri gibi Uhud avaşına çıkılmamış olsaydı karşılaşılan sıkıntılardan kurtulmuş olmayacaklardı. Çünkü asıl amaç, kalpler’dekini ortaya koymak, mü'minle münafığı birbirinden ayırmaktı[2085].

"...Evlerinizde kalmış kaydınız bile, öldürülmesi takdir edilmiş olanlar, öldürülüp düşekleri yerlere kendiliklerinden çıkıp giderlerdi. Allah, içinizdekileri yoklamak ve kalplerinizdekileri temizlemek için böyle yaptı...'' [2086]

Allah'ın, "gözler yıldığı, yürekler gırtlağa geldiği ve siz Allah hakında türlü türlü şeyler düşündüğünüz zaman"[2087] şeklinde anlattığı müslümanların Hendek savaşında karşılaştıkları durum[2088], "iman sahiplerinin imtihandan geçirildiği"[2089] andır[2090]. Bu savaşta müslümanlar öylesine sıkışmışlardı ki, peygamberi­miz dört vakit namazı eda edememişti[2091]. Müfessirlere göre "(Ey iman edenler!) Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelenler size de gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız?..."[2092]  âyeti Hendek savaşında inmiştir[2093] ve önceki peygamber ve onlara ta­bi olanların uğradıkları imtihana, denemeye, sıkıntıya, meşakkate uğ­ratılarak imtihan aşamasından geçileceğini bildirir[2094]. Ahzab: 33/9-27 ayetlerinde Hendek savaşında mü'min ve münafıkların tutumları ve savaş sırasında gelinen sıkıntı noktası anlatılır. Bu yoğun imtihan sü­reci bazılarında var olan tereddüdü ortaya çıkarmıştı. Meselâ, Kuşeyr isminde biri şöyle diyordu: Biz tuvalet ihtiyacımızı gidermeye vakit bulamazken Muhammed tutmuş bize Kisra'nın ve Kayser'in sarayla­rını vadediyor. Bu bir aldatıcı vaaddir ve kuruntudan başka bir şey de­ğildir[2095]. 13. ayette geçen "geri dönün, evinize dönün", Muhammed'in dininden eski inancınız müşrikliğe dönün, veya peygam­bere olan biatmızdan dönün, onu yalnız bırakın şeklinde yorumlan­mıştır[2096]. Bu savaşta, peygamberimizin Hayber'e sürdüğü Benî Nadîr yahudileri, Kureyşli müşrikleri, yardım vadiyle savaşa teşvik ettiler. Aynı teklifi Gatafan'lılara da yaptılar ve onları da savaşa ikna ettiler. Böylece Kureyş, Ebû Süfyan komutasında yaklaşık onbin kişilik bir gurupla müslümanlarla savaşmaya çıktı. Peygamberimiz haberi alınca Selmanı Farisi'nin önerisiyle Medine'nin Kuzeyine hendek kazdırdı. Yaklaşık üçbin kişiyle şehri savunmaya geçtiler. Ama savaşın tam sıkı­şık döneminde Benî Nadir yahudisini Kureyşliler, peygamberimizle anlaşması bulunan Benî Kuray’zaya gönderdiler. Onlar da peygambe­rimizin aleyhine dönmek üzere bu teklife yanaştılar. İşte tam bu sıra­da müslümanlar adına tehlike büyümüş, sıkıntı artmıştı: "İşte orada iman sahipleri imtihandan geçirilmiş ve şiddetli bir sarsıntıya uğratıl­mışlardı.”[2097]. Bu mu­hasara yaklaşık bir ay sürmüş, bir sonuç elde edemeden Allah'ın gönerdiği bir rüzgârla çadırları ve diğer malzemeleri darma dağın olmuş, perişan bir vaziyette geri dönmek durumunda kalmışlardı[2098].

Hudeybiye, Mekke'nin fethi ve Tebuk gibi önemli süreçlerin ar­dından indiği anlaşılan Tevbe: 9/16. âyet[2099], özellikle henüz İslâm'a yeni girmiş olan müslümanların zor bir imtihandan geçeceğini bildiyor. Önceki âyetlerle beraber[2100] bu âyette müslümanlar, kan ve akrabalık bağlarına, dünyevî menfaatlerine bakmaksızın savaşa teşvik ediliyorlar. Çünkü, İslâm'ın Arabistan'ın hemen hemen üyük bir bölümüne hakim olmasına rağmen bu dönemde müşrikler hac yasağının[2101] konulması, ahitlerde yeni düzenlemelerden sözedilerek daha önce ahidlerinde durmayanlara karşı mücadelenin önerilmesi[2102], kısaca câhiliye dönemine ait bir çok geleneğe yeni düzenlemeler getirilmiş olması[2103] müslümanların da bir kısım menfatlerine zarar vermesinin yanında müşrik ve münafıkları daha da kışkırtacak olması, dolayısıyla onların bu hırsla yapacakları girişim neticesinde dengelerin tekrar değişebileceği bir ortamın bu­lunması tam bir imtihan ortamı oluşturmaktadır.

öyle anlaşılmaktadır ki, bizzat savaşın kendisi ve bu çerçevede gelişecek olayların tümü birer imtihan’ı ilâhidir, orada bulunanların mahiyetlerini, derece-i imanlarını temyize medardır[2104].

"Allah, sizin içinizden cihad edenlerle sabır gösterenleri ayırd edip meydana çıkarmadan, kolayca cennete girivereceğinizi mi zannettiniz"[2105] âyeti de bunu vurgular. Ayette geçen "lemmâ" da, Sibeveyh'in görüşüne göre kendisiyle olumsuzlaştırılan fiilin gerçekleşeceğine işaret vardır[2106]. Bu edat "lem" edatına göre daha kuvvetli olumsuzluk ade eder. Ayrıca bu olumsuzluğun konuşulan ana kadar devam ettiğini gösterir[2107]. Ayrıca aynı ayetteki "em" in başındaki hemzenin emze-i inkarı[2108] olduğunu "ve ya'lemes-sâbirîn" deki "vav’ın "vav-ı maiyye” olarak değerlendirildiğini düşündüğümüzde sadece savaşın yapılmış olması değil, sabrın da belirlenmiş olması[2109], yani her yönüy­le etekteki taşların dökülmüş olması imtihanın gerçekleşmesi için ya­şanması gereken süreçlerdir. Savaş, özellikle münafıkların ortaya çık­masında önemli bir imtihan aracıdır[2110]..

 

E. MALLA İMTİHAN

 

Kur'an-ı Kerîm'de insan için imtihan vesilesi olduğu açıkça belir­tilen şeylerden birisi de maldır[2111]. "Mal-emvâl”, yerleşik Arap toplumunda zenginlik ifadesi olarak kullanılır. Bu çerçevede malla birlikte çokça tekrar edilen çocuklar da zenginlik ifade edecek anlam­da kullanılmıştır[2112]. Çünkü o dönem için bunlar gurur ve topluma et­ki etme vesilesidir[2113]. Bu konulardaki zenginlik kişinin toplumdaki yerini ve kişisel otoritesini belirleyici nitelik taşımakta­dır[2114]. Özelde o dönemde, aslında ise her devirde çeşitli şekillerde et­kileyici rolünden dolayı Kur'an, daha genel ifadeyle "servet" diyebi­leceğimiz dünya metaına kendi zaviyesinden farklı bir bakış açısı ge­tirmiştir. Dolayısıyla "malla imtihan”a, o bakış çerçevesi içerisinde bir anlam kazandırmamız gerekmektedir.

Aslında mal, Allah'ın geçimimize dayanak kıldığı[2115], insa­na Allah'ın, hidayeti ve güzel ameli karşılığında verdiği nimetidir[2116]. Kur'an, mal, evlat vb. içeren dünya sevgisinin fıtrî olduğunu, bunların hayatın devamında temel esas olduklarını[2117] haber verir[2118]. Beşer fıtratının derinlik­lerinde var olan ve hayatın devamında aslî görevleri olan bu duygula­rın faaliyetini önlemek mümkün değildir. Hayat onlarla tamam olur ve Allah fıtratta hiçbir şeyi boşuna yaratmamıştır[2119]. Bunları farketmemek veya görmezden gelmek Allah'ın yarattığı hayatın temel ilke­lerine uymaz. Onun için Kur'an, bu duyguların ne katlini ve ne de reddini istemeyip, kontrol altına alınmasını, onlara mahkum değil ha­kim olunmasını ister[2120]. Kur'an, sıkça tekrarladığı, hayatın her cephe­sinde dengeli ve ölçülü olma çağrısı ile uyumlu olarak mü'minlere, hayatlarının bedenî ve maddî yönüne çok fazla ağırlık vermemelerini öğütler; ama aynı zamanda insanın bu bedeni hayat ile iigili ihtiyaç ve isteklerinin ilahî iradenin eseri ve bu nedenle de meşru olduğunu ka­bul eder[2121].

Konuyla ilgili doğru bir neticeye varabilmemiz için Kur'an'da var olan ilgili âyetleri Kur'an'ın bütünlüğü içerisinde nazil oluş amaçları­na uygun olarak ele almamız gerekir. Çünkü, bu ayetlerden bir kısmı, düşman ve düşmanın sebep olduğu zulmü defetme konusunda yapıl­ması gereken infaka müslümanları teşvik edici, insanın hakkı elde et­mede fedakarlığını artırıcı, veya sahip olduğu varlığın sarhoşluğuna kapılarak peygamberi" tebliğe karşı çıkan kâfirleri kınarken müslümanlara da teselli verici; diğer bir kısmı da insanın dünya malına ge­reğinden fazla önem verdiği takdirde Allah'a karşı görevlerini aksata­cağı noktasında uyarıcı niteliktedir. Bu noktalar, insanın malıyla han­gi noktalarda imtihan edileceğinin bir kısım örnekleridir. Bir kısım di­yoruz, çünkü birey bazında düşünüldüğünde bu durumların kendine özgü şartları içerisinde farklılık arzedeceği tabiidir. Burada önemli olan, sahip olduğumuz servetle hayatımızın her aşamasında çeşitli şe­killerde imtihan edileceğimiz mesajının verilmesidir.

Bakara: 155. âyet, savaş çerçevesinde yapılması gereken mal infakının veya savaş sebebiyle mala gelecek zararın müslüman için bir imtîhan olduğunu belirtir ki[2122], "savaşla imtihan" başlığı altında bizzat savaşın ötesinde onun için gerekli her türlü çabanın ve hatta savaşın her aşamasının imtihan olarak değerlendirildiğini belirterek işin bu boyutuna değinmiştik. İnancın en önemli göstergelerinden biri de bu uğurda malı harcayabilmektir. Kur'an'da malla ilgili ayetlerin büyük bir bölümünün içeriğini bu yönlü harcama oluşturur[2123]. Hatta Tevbe: 9/111 hariç aynı âyetlerde malla cihad canla cihaddan önce zikredi­lir[2124]. Çünkü mâlî harcama nefsi de ortaya koyabilmenin bir ön ha­zırlığıdır[2125]. Kur'an'ın cihada daveti ve müslümanlara cihadın farziyeti malı ve canı birlikte kapsar[2126]. Müslüman, malıyla ve canıyla cen­net mükâfatı karşılığında savaşacağına dair Allah'la sözleşme yapmış demektir[2127]. Çünkü, savaşla bunlar arasında sıkı bir il­gi vardır. Mal, harbin mihveridir[2128]. Dolayısıyla burada malla imti­handan sözedilmesi bir yandan özellikle savaş çerçevesinde harcan­masına teşviki, diğer yandan bu yolda uğranacak kayba üzülmemeyi telkin eder.

Süheyb b. Sinan hicret için yola çıktığında Kureyş'ten bir müşrik gurup O'nu takip eder. Süheyb bineğinden iner, kınından okunu çı­karıp topluluğa doğru doğrultarak şunu söyler: "Ey Küreşliler! Bilir­siniz ki ben sizin en iyi ok atanınızım. Allah'a yemin olsun ki, üzeri­me gelirseniz oklarım bitene kadar üzerinize boşaltırım, sonra kılıcım­la gücüm yettiğince mücadele ederim, ondan sonra siz de istediğinizi yapın." Kureyşli topluluk şöyle cevap verdi: "Bize Mekke'deki evini, malını bırak seni serbes bırakalım". Bu konuda anlaşma sağladılar. Sü­heyb peygamberimize ulaştığında peygamberimiz O'na şöyle dedi: "Ebâ Yahya! Alış veriş kârlı oldu, alış veriş kârlı oldu." Bunun üzerine şu ayet indi[2129]:

"İnsanlardan öyleleri de var ki, Allah'ın rızasını almak için kendini ve malını feda eder. Allah da kullarına şefkatlidir"[2130]. Bu örnek, inanan insanın gerektiğinde malı ve canıyla her türlü fedakarlığı yapması gerektiğini, böylesi durumlarda mal ve ço­cuk kaygısının engel olmamasını, imtihan sürecinde olan insanın böy­lesi durumları hangi tutumu sergileyerek aşabileceğini gösterir. Bu noktaların insan için ne denli önemli imtihan aşamaları oldu­ğu, "Ey İman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar da vardır. Onlardan sakının. Ama affeder, kusurlarını başları­na kakmaz, kusurlarını örterseniz, bilin ki, Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir."[2131] ifadesiyle de dile getirilir. İbn Abbas'a göre âyet şunun için inmiştir: Adam müslüman oluyor, ancak hicret etmek istediğinde ailesi ve çocukları "kavmini ve ailesini bırakarak çoluk çocuksuz Medine'ye gitmeyeceğine dair Allah'a yemin etmeni is­tiyoruz" diyorlardı. Bu durum bir kısım ince yüreklileri hicretten alı­koyuyordu[2132]. Takibeden âyet "mallarınız ve çocuklarınız sizin için bir imtihandır..."[2133] şeklinde olayı değerlendirerek bu aşamaların insanın imtihan edildiği durumlar olduğunu açık bir ifa­deyle dile getirir. Aynı konularda uyan yapan benzeri bir âyet de şu­dur:

"Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmak­tan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar ziyana uğrayanlardır"[2134]. Çoğu zaman insanların mal ve çocuklarının hatırı için imanın yüklediği sorumluluklardan yüz çevirebileceklerini veya gevşeklik gösterebileceklerini vurgulamak için ayette mal ve çocuklar özellikle zikredilmiştir. Çünkü insan, umumiyetle bunlar yüzünden nifak, iman zaafı, fısk ve itaatsizliğin bataklığına saplanır. Aslında kas­tedilen, insanı Allah'tan gafil eden dünyadaki herşeydir[2135]. Mal ve ev­lat dünya kaygılarının en ciddisi olduğundan öne çıkartılmıştır[2136].

Kur'an'da, Allah yolunda mal infakında bulunan mü'minlere ay­rıcalık verilmiş, diğerlerinden üstün tutulmuşlardır[2137]. Ayrıca, bunlar arasında da zor zamanda harcayanlarla, işler rayına oturduktan sonra harcama yapanlar arasında fark olduğu be­lirtilmiştir[2138]. Allah yolunda infakta cimri davrananlar kı­nanmış[2139], münafıkların ve kalbinde hastalık bulu­nanların mallarını infak ederken zorlandıkları ve hoşlanmadıkları bil­dirilmiştir[2140]. Malını Allah yolunda infak etmeyip bi­riktirenler elem bir azapla tehdit edilmişlerdir[2141]. Çünkü Allah yolunda harcamama ve düşmana karşı hazırlıklı olmama ta­raf olduğumuz düşünceyi ve mensubu bulunduğumuz toplumu tehli­keye sürükler. Tüm bu teşvik ve tehditlere rağmen Allah, insan yapı­sına ters düşeceğini iyi bildiğinden, malın tamamının hibe edilmesini de istememiştir[2142].

"Andolsun ki, mallarınız ve canlarınız konusunda imtihana çeki­leceksiniz; sizden önce kendisine kitap verilenlerden ve müşriklerden bir çok üzücü sözler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve takva gösterirseniz, muhakkak kî bu, (yapılacak) işlerin en değerlisidir"[2143] ifadeleri Kur'an'dan, insanın malla imtihan olduğunu bildiren bir baş­ka kesittir. Burada sözü edilen imtihanın malla yapılması gereken di­nen zorunlu harcamaları olduğu kadar, sıkıntı, fakirlik, savaş netice­sinde meydana gelebilecek esirlik de dahil ölüm ve yaralanmaları kap­sadığı söylenmiştir[2144]. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre bu âyet, Finhâs isimli yahudinin Hz. Ebû Bekir ile aralarında geçen bir konuşma sırasında ona "Allah fakir biz zenginiz" demesi üzerine; Zühri'ye gö­re de, şiirleriyle Hz. peygamber ve arkadaşlarını hicveden, Kureyşli kâfirleri müslümanlara karşı savaşmaya teşvik eden Ka'b b. Eşref hak­kında nazil olmuştur[2145]. Ayetin öncesi ve sonrasını ve kendi içeriğini de göz önüne aldığımızda yahûdi veya müşriklerin peygamberimizin tebliğ ettiği vahye itirazlarını ve çeşitli şekillerde verdikleri sıkıntıları görürüz. Benzeri sıkıntılarla imtihanın süreceği uyarısı yanında[2146] bu sıkıntıları atlatma uğruna mâlî harcamanın veya kaybın da sözkonusu olacağı izlenimi verilerek müslümanların mallarıyla imtihan edilecek­leri açıkça vurgulanmaktadır. Bu ayetin "lam-ı kasem”le" ve "te'kid nûn"u ile getirilmesi bütün bu anlatılanların önemli bir imtihan oldu­ğunu ayrıca vurgular[2147].

Kur'an'da "mâl-emvâl" kelimelerinin geçtiği ayetlere topluca ba­kacak olursak[2148], malın verdiği aşırı güven duygusuyla insanın kendini manevî olan şeylerden uzaklaştırdığını, başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan dünyanın yegane güçlü bireyi havasına soktuğunu açıkça görebiliriz. Dünyada her zaman etkileyici bir güç olan malın servetin, toplumun klan yapısı içerisinde, bireysel gücün malla ölçüldüğü ve çok daha etkili olduğu eski dönemlerde insana kazandırdığı üstünlük duygusunu ve buna paralel olarak gelişecek zulüm ve azgınlığı şimdi­lerde hayal bile etmek insanı ürpertmektedir.

Kur'an'da, bazı kavimlerin, peygamberlere olumsuz tavır gerek­çeleri olarak mal varlığı bakımından yetersizliklerini gösterdiklerinin dile getirilişi bu çerçevede önemli örneklemeler olarak karşımıza çı­kar. Nitekim, Kur'an'ın "mutrefûn" ve "mele" olarak niteledikleri[2149], mal, mülk ve liderlik bakımından toplumda öne çıkmış[2150], peygamberlere karşı bu yüzden tavır alan kimselerdir. Sahip olduğu malı kendi kişisel çabalarıyla elde ettiği zannına kapılarak şirke düştüğü bildirilen Karun ve Mısır Firavunları örnekleri[2151], kendi yeterliliğine gü­venerek azan Ebû Cehil örneği[2152] ve varlıklı kişilerin Tebbet, Hümeze, Müddessir ve Kalem surelerinde inanca karşı koy­dukları tavrı dile getiren kesitler, insanın malıyla ne çetin bir imtihan süreci yaşayacağını gösterir. Araplar, "... Bu Kur'an iki şehirden bir büyük adama indirilse olmaz mıydı"[2153] dediler. Çünkü onlar kendileri nezdinde zengin olan Mekke'li Velid b. Muğire veya Tâif'li Mesud b. Amr es Sakafi'nin buna lâyık olduğunu düşüne­rek[2154] peygamberlik görevini adeta sahip olunan mal varlığıyla özdeşleştiriyorlardı. Bu tutumları onların hidayete ermelerine engel olu­yordu. Hâlbuki Kur'an'a göre kişinin varlık durumu her şeyin ölçüsü haline sokulmamalı[2155] ve mal konusundaki farklılık bu dünya düzeni­nin bir realitesi olarak kabul edilmeliydi[2156].

Kur'an âyetleri, yukarıda bir kısım örneklerini zikrettiğimiz gibi bir yandan müslümanları inançları uğruna mallarını sarfetmeye teşvik etmiş, bir yandan malın inanç konusunda ne denli engel olabileceği konusunda uyarmış, diğer yandan peygamberimizin şahsında müşahhaslaştırılmış bir olayla karşı karşıya kalabilecekleri başka bir imtihan boyutuna dikkatleri çekmiştir[2157]. Ebû Rafi 'den gelen rivayete göre peygamberimizin bir misafiri gelir. Yanında misafirini ağırlayacak bir şey bulunmadığı için yahudi birine ödünç veya veresiye teklifiyle bir­takım azık almak üzere Ebû Rafi 'yi gönderir. Yahudi ancak getirece­ği bir rehin karşılığında istediklerini vereceğini söyler. Peygamberi­miz, herkesin kendisine itimat ettiği biri olmasına rağmen yahudinin böyle bir tavır göstermesine üzülür. Zırhını rehin göndererek ihtiya­cını karşılar. Bunun üzerine Tâhâ: 20/131. ayet iner[2158]

"Sakın, kendi­lerini denemek için onlardan bir kesimi faydalandırdığımız dünya ha­yatının çekiciliğine gözlerini dikme! Rabbinin nimeti hem daha hayır­lı, hem de daha süreklidir" Ayetindeki "lineftinehüm" deki "lam" in müteallekı " mette’ nâ" kelimesidir. Bu kullanımda sanki bu tür bir özentiden nefret ettirmeyi vurgulama vardır[2159]. Yine, ayette "zehre" kelimesinin kullanılmış olması bu nimetin geçici olduğunu vurgula­maktadır[2160]. Dolayısıyla sahip olunan mal ile savunulan düşünce ara­sında paralel bir ilişkinin olmadığı, bu noktada özenti duyulmaması gerektiği hususunda insanlar uyarılmış olmaktadır. Sanki Karun'un malına özenenlerin özentileri hatırlatılmakta ve aynı yanlışa düşülme­mesi istenmektedir. "...Dünya hayatını arzulayanlar: Keşke Karun'a verilenin benzeri bizim de olsaydı; doğrusu o çok şanslı! dediler."[2161]. Böylesi durumlarda ahiret hayatının mü'min için hem bir tercih sebebi hem de bir teselli kaynağı olması gerektiği ayetin sonun­da hatırlatılmaktadır.

Tevbe: 9/75'in sebebi nuzûlü olarak aslında genel anlamda tipik bir münafık özelliğini yansıtan[2162], bazı rivayetlerde Sa'lebe b. Hâtıb olayı olarak somutlaştırılan[2163] tavır, malın insan için nasıl imtihan ve­silesi olacağına dair ibretlik bir durumdur. Rivayete göre Sa'lebe peygamberimize gelerek Allah'ın kendisine fazla mal ihsan etmesi için dua etmesini ister. Peygamberimiz, şükrünü edâ edebileceği az malın, hakkını veremeyeceği çok maldan daha hayırlı olduğunu söyler. An­cak Sa'lebe talebini yeniler ve çok mala sahip olduğunda onun hakkı­nı vereceğine söz verir. Bunun üzerine peygamberimiz dua eder. Aka­binde Sa'lebe bir davar edinir. Davar öylesine ürer kî, Medine dar ge­lir ve başka bir bölgeye gider. Cemaat ve Cuma namazlarına gelmez olunca peygamberimiz bu şahsın akıbetini sorar. Kendisine durum bil­dirilince “ vay Sa'lebe'ye" buyurur. Sadaka tahsil etmek üzere Sa'lebe'ye görevliler gönderir. Sa'lebe görevlilerin peygamberimizin tale­bini bildirmesi üzerine, "siz gidin ben biraz düşüneyim" cevabını ve­rir. Bunun üzerine peygamberimiz ikî kere "vay Sa'lebe'ye" buyurmuş ve bu olayla ilgili "Onlardan kimi de Allah'a şöyle kesin söz vermişler­di:

"Eğer Allah bize lutfundan verirse, biz de mutlaka zekât ve teber­ruda bulunacak ve elbette iyi insanlardan olacağız"[2164] âyeti inmiştir

"Ey iman edenler! Allah'a ve Peygambere hainlik etmeyin; (son­ra) bile bile kendi emanetlerinize hainlik etmiş olursunuz"[2165] ayetinin sebebi nuzûlü hakkında şu olay anlatılır: Peygamberi­miz Yahudi kabilesi Kurayza'yı 21 gün muhasara eder. Bu süre sonun­da Kurayza'lılar kardeşleri Benî Nadir'in anlaştığı şartlarda anlaşma yaparak Şam bölgesinde Ezria ve Eriha'ya yerleşmek isterler. Peygamberimiz, bu isteklerine razı olmayıp, onların Sa'd b. Muaz'ın vereceği hükme boyun eğmelerini ister. Onlar da bunu kabul etmiyerek Ebû Lubâbe b. Abdü'l-Münzir'i kendilerine göndermesi talebinde bulu­nurlar. Çünkü o, onların görüşüne itimat ettikleri biriydi ve malı, ai­lesi ve çocukları onların yanındaydı. Peygamberimiz bu kişiyi onlara gönderir. Yanlarına vardığında Sa'd b. Muaz'ın görüşünü kabul edip etmemeleri konusundaki fikrini alırlar. Ebû Lübâbe, eliyle boğazını göstererek o'nun hükmünün kılıçtan geçirilmek olduğunu anlatarak, kabul etmemelerini söyler[2166]. Bu olayla ilgili Ebû Lübâbe şöyle der: "Vallahi henüz orayı terketmemiştim ki, Allah ve Rasûlüne hıyanet et­tiğimi anlamıştım." Geri geldiğinde kendini mescidin direklerinden birine bağlar ve "Allah'a yemin olsun ki, ölünceye veya Allah tevbemi kabul edinceye kadar yeyip içmeyeceğim," der. Burada bayılıp düşene kadar yedi gün kalır ve sonra Allah o'nun tevbesini kabul eder. Tevbesinin kabul olduğu kendisine bildirildiğinde "peygamberimiz gelip çözene kadar bağını çözmeyeceğini" söyler. Neticede peygamberimiz gelip bağını çözer. Sonra Ebû Lübûbe'nin şöyle dediği bildirilir: "Tev­bemi, günah işlediğim kavmimin yanına gidip malımın tamamını ba­ğışlayarak tamamlayacağım." Peygamberimiz üçte birinin bedel olarak yeteceğini söyler[2167]. Hemen akabinde gelen âyet;

"Biliniz ki, malları­nız ve çocuklarınız birer imtihan sebebidir ve büyük mükâfat Allah'ın katındadır"[2168] ifadeleriyle bu olayı mal ve çocuklarla yapı­lan bir imtihan olarak değerlendirir. Mekke'nin fethi öncesi peygam­berimiz tarafından gizli olarak yapılan hazırlıkları Hatıb b. Ebû Beltea (ö. 30/650)'nın gizlice Mekkeye haber olarak uçurma çabası[2169] mal ve eş dost kaygısının insanı etkilemesine ve onun için çetin bir imtihan olduğuna güzel bir örnektir.

Mal ve evlât çokluğu sebebiyle nufûz sahibi olan ve bu duygular­la "alabildiğine yemin eden, aşağılık,daima kusur arayıp kınayan, durmadan laf götürüp getiren, iyiliği hep engelleyen, mütecaviz, gü­naha dadanmış, kaba ve haşin, yolsuzlukla damgalanmış... Allah'ın âyetleri okunduğunda öncekilerin masalları diyen"[2170] Ahnes b. Şerîk veya Esved b. Abd Yeğûs hakkında indiği söylenen âyetlerden sonra[2171], bahçe sahibi iki kişinin, malları karşısındaki tu­tumları temsilî bir tarzda anlatılarak malın her iki tip insan için önemli bir imtihan vasıtası olduğu anlatılır[2172]: "Biz, vaktiyle "bahçe sahipleri" ni imtihan ettiğimiz gibi, onları da imtihan ettik. Hani on­lar (bahçe sahipleri), sabah olurken (kimse görmeden) onu (mahsulle­rini) devşireceklerine yemin etmişlerdi. Onlar istisna da etmiyorlardı. Fakat onlar daha uyku dayken Rabbinin katından (gönderilen) kuşatı­cı bir âfet (ateş) bahçeyi salıverdi de, Bahçe kapkara kesildi. Sabah olurken birbirlerine seslendiler. "Madem devireceksiniz, hadi erken­den mahsûlünüzün başına gidin!" diye. Derken yürüyorlardı; fısıldaşıyorlardı, "Sakın bugün hiçbir yoksul bahçeye girip yanınıza sokulmasın"diye. (Evet yoksullara yardıma) güçleri yettiği halde, onları yardımdan mahrum etmek niyet ve azmi ile erkenden yola düştüler. Fakat bahçeyi gördüklerinde: Mutlaka yolumuzu şaşırmış olmalıyız! dediler. Yok yok, doğrusu biz mahrum bırakılmışız. İçlerinden en ma­kul olanı şöyle dedi: Ben size "Rabbinizi teşbih etsenize" dememiş miydim'! Rabbimizi teşbih ederiz; doğrusu biz (kendi kendimize) ya­zık etmişiz, dediler. Ardından, kabahati birbirlerine yüklemeye başla­dılar. (Nihayet) şöyle dediler: Yazıklar olsun bize! Gerçekten biz azgın kişilermişiz. Belki Rabbimiz bize bunun yerine daha iyisini verir. Çün­kü biz (artık) Rabbimizi(O'nun hoşnutluğunu) arzu ediyoruz"[2173]. Bu kıssa araplarca da bilinir. Kıssa şöyledir: Yemen'de San'a'ya yakın Savran denilen bir bölgede salih bir adamın güzel bir bağı vardır. Ona iyi bakar, Allah için verilmesi gerekeni de verirdi. O ölünce çocukları insanlara yapılması gereken hayrı yapmaktan kaçınırlar. Bunun üzerine Allah daha onlar uyurken bahçeye bir afat gön­derir de bahçe kararıverir[2174].

Kur'an'da anlatılan benzer bir temsille de inanan insanla inan­mayan insanın mal karşısında hangi duyguları taşıyarak imtihan süre­cinden geçtikleri gösrerilmekte, bize nasıl davranmamız gerektiği ko­nusunda mesaj verilmektedir: "Onlara, şu iki adamı misal olarak an­lat: Bunlardan birine iki üzüm bağı vermiş, her ikisinin de etrafını hur­malarla donatmış, aralarında da ekinler bitirmiştik. İki bağın ikisi de yemişlerini vermiş, hiçbirini eksik bırakmamıştı, ikisinin arasından bir de ırmak fışkırtmıştık. Bu adamın başka geliri de vardı. Bu yüzden ar­kadaşıyla konuşurken ona şöyle dedi: "Ben, servetçe senden daha zen­ginim; insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm. (Böyle gu­rur ve kibirle) kendisine zulmederek bağına girdi. Şöyle dedi: "Bunun, hiçbir zaman yok olacağını sanmam." "Kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Şayet Rabbimin huzuruna götürülürsem, hiç şüphem yok ki, (orada) bundan daha hayırlı bir akıbet bulurum." Karşılıklı konu­şan arkadaşı ona hitaben: "Sen, dedi, seni topraktan, sonra nutfeden (spermadan) yaratan, daha sonra seni bir adam biçimine sokan Allah'ı inkâr mı ettin?" "Fakat O Allah benim Rabbimdir ve ben Rabbime hiçbir şeyi ortak koşmam." "Bağına girdiğinde: Mâşâallah! Kuvvet yalnız Allah'ındır, deseydin ya! Eğer malca ve evlâtça beni kendinden güçsüz görüyorsan (şunu bil ki):" "Belki Rabbim bana, senin bağından daha iyisini verir; senin bağına ise gökten yıldırımlar gönderir de bağ kupkuru bir toprak haline gelir." "Yahut, bağının suyu dibe çekilir de bir daha onu arayıp bulamazsın." Derken onun serveti kuşatılıp yok edildi. Böylece, bağı uğruna yaptığı masraflardan ötürü ellerini oğuşturup kaldı. Bağın çardakları yere çökmüştü. "Ah, diyordu, keşke ben Rabbime hiçbir ortak koşmamış olsaydım!” “[2175] Bu âyetlerde anlatılan iki kişi cemiyetteki iki insan tipini temsil ediyor[2176]. Bağ sahiplerinden biri, zenginliğinden dolayı büyüklenip şımararak insanların ve tüm kâinatın kaderini elinde bulunduran Allah'ı unuta­rak, sahibi bulunduğu malların bitmeyeceğini, bu makam ve mevkisini hiç kaybetmeyeceğini zanneden insan tiplerini; diğeri de şartlar ne olursa olsun gücünü Allah'tan alan ve O'na itaati, hamdi şükrü görev bilen, nimeti alanın da verenin de O olduğunun şuurunda olan insan tiplerini ortaya koyuyor.

Netice olarak şunu anlıyoruz ki, mal servet dünya şartlarının ge­reği olarak insanın kullanımına açıktır ve hatta insan için gerekli­dir[2177]. Ancak kullanımına sunulan bu mal insan için bir imtihan ara­cıdır. Geçici olarak sahibi bulunduğu bu malı nasıl kazandığı ve kul­lanacağı konusunda çeşitli boyutlarda izlenecektir. Allah, öncelikli olarak mülkün sahibinin kendisi olduğunun teslimini istemekte, son­ra gerektiğinde o malın asıl sahibi uğruna harcanması gerektiği konu­sunda telkinde bulunmakta; Kur'an'da verdiği örneklerle insanın ma­la olan zafiyetine dikkat çekip, belli noktalarda duyarlılık göstermesi­ni insandan istemektedir. Çünkü insan peygamberimizin ifadesiyle, "ömrünü nerede tükettiği, malını nasıl kazandığı ve nasıl harcadığı, ne amel işlediği" şeklinde dört şeyden hesaba çekilmedikçe kıyamet gününde hesap meydanından ayrılamayacaktır[2178].

 

F. CANLA İMTİHAN

 

Kur'an'da insanın canıyla imtihan edileceği, imtihan ifadesi için kullandığı temel kavramlardan biri olan "blv" ile beraber iki yerde geçer.

"Andolsun ki sizi biraz korku ve açlık; mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz azaltma ile deneriz...''[2179], "Andolsun ki, mallarınız ve canlarınız konusunda imtihana çekileceksiniz..."[2180]

Canla imtihanın genelde savaşla ilgili olarak dile geti­rildiğini, az önce mealini verdiğimiz Bakara suresinde geçen âyetle konumuza delil olarak gösterdiğimiz "enfüs" kelimesinin savaşta öl­meyi ifade ettiği yorumundan[2181] ve yine az önce mealini verdiğimiz Al-i İmran: süresindeki âyette geçen "canlarınız konusunda imtihana çekileceksiniz" ifadesinin, savaş çerçevesinde meydana gelebilecek ya­ralanma, esir düşme ve ölmeyi kapsayacak şekilde açıklanmış olma­sından anlıyoruz[2182]. Kelimenin savaş anlamı taşıyan "Allah yolunda cihad" çerçevesinde Kur'an'da gördüğümüz diğer kullanımları da bu görüşü destekler: "Müminlerden özür sahibi olanlar dışında- oturan­larla malları ve canlanyle Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. Al­lah, malları ve canları ile cihad edenleri, derece bakımından oturanlar­dan üstün kıldı..."[2183]

"(Ey müminler!) Gerek hafif, gerek ağır olarak savaşa çıkın, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda ci­had edin..." , "Allah'a ve ahiret gününe iman edenler, mallarıyla can­larıyla savaşmaktan (geri kalmak için) senden izin istemezler..,", "Al­lah'ın Resulüne muhalefet etmek için geri kalanlar (sefere çıkmayıp) oturmaları ile sevindiler; mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda cihad etmeyi çirkin gördüler...", "Fakat Peygamber ve onunla beraber ina­nanlar,  mallarıyla, canlarıyla cihad ettiler..."  [2184].

Bu sebeple meselenin aslında malla imtihanla birlikte savaşla imtihan çerçevesinde değerlendirilmesi daha da bir bütünlük arzederdi. Ancak biz, Kur'an'da imtihan şekli olarak dile getirilen bu olayı, önemini vurgulama açısından müstakil başlık altında ele almayı uy­gun gördük.

Yukarıda temas ettiğimiz âyetlerde malı ve canı feda etmenin Al­lah ve Resûl'üne îmanla ilişkilendirilmiş olduğunu görürüz. Bu du­rum, insan açısından son derece önemli olan bu nimetlerin Allah ve Resûl’üne rızası doğrultusunda harcanması gerektiğini gösterir. İn­san, geçici olarak tasarrufuna verilen canı Allah'ın istediği doğrultuda değil de kendi arzusu doğrultusunda fânî şeylere feda ederse imtiha­nı kaybetmiş olacaktır[2185]. Halbuki Allah, onlar karşılığında ebedî olan cenneti vadediyor. "Allah mü'minlerden, mallarını ve canlarını, kendilerine (verilecek) cennet karşılığında satın almıştır. Çünkü onlar Allah yolunda savaşırlar, öldürürler, ölürler..."[2186]. Bu âye­tin Akabe Hatlarıyla ilgili olarak nazil olduğunu da düşündüğümüz­de[2187] İslâm'ın ilk yayılma anında sahip olunan misyon adına canını vermeye bu derece önem ve mükafat verilmiş olması şaşırtıcı değildir. Çünkü o dönem, hemen hemen her bireyin canıyla da tehlikede oldu­ğu ve yine canıyla idealini gerçekleştirmek için mücadele vermek zo­runda olduğu bir dönemdir.

Görülmektedir ki, inanç sadece metafizik bir kavram olmayıp, Al­lah'ın ölüm sonrasında vereceği cennet karşılığında malımızı ve canı­mızı vereceğimize dair Allah ile yapılan bir mukaveledir[2188]. Allah ku­lunu, cennetine karşılık dünyadaki arzularını, emellerini, tutkularını feda edip edemeyeceği konusunda imtihana tabi tutuyor[2189]. Mesele insanın canı olunca imtihan en çetin boyutuna erişmiş olmaktadır. Sa­vaşla imtihanda bahsettiğimiz gibi menfaat icabı müslüman görünen­lerin korkuya kapılmaları[2190], yere çakılıp kalmaları[2191], donakalmaları[2192] ve hatta ölüm riski yüksek olan savaşın ertelenmesini istemeleri[2193] işten bile değildir. Nitekim bütün teşviklere rağmen münafıklar dışında mü'minlerin de savaşa katılma konusunda zaman zaman çekimser davrandıklarını görmekteyiz. Hudeybiye senesinde peygamberimiz Umre için yola çıkmadan müslüman olmuş Eşlem, Müzelne, Cüheyne, Gıfar, Eşca vb. kabilelere de davette bulunmuş, bu yolculuktan maksadın savaşmak olmadığını bildirmiş, bunu isbatlamak için de yanlarına kurbanlık al­mıştı. Ancak bunlar Kureyş, Sakif ve Mekke civarındaki diğer kabile­lerin çokluğundan çekinmişler ve can kaygusuyla peygamberimizle birlikte hareket etmekten kaçınmışlardı[2194]. Bu durumu Kur'an şöyle açıklamaktadır:

"Bedevilerden geri kalmış, olanlar sana diyecekler kî, mallarımız ve ailelerimiz bizi alıkoydu. Allah'tan bizim bağışlanmamı­zı dile. Onlar kalplerinde olmayanı  dilleriyle söylerler..." [2195]  Yine münafıklarla ilgileri olmadığı halde müslüman olan Ka'b b. Mâlik, Mirâre b. Rebi', Hilal b. Ümeyye'nin Tebük seferine çıkmamalarıyla müşahhaslaşan bu durum[2196] canla imtihanın müslüman için ne çetin bir imtihan olduğunu gösterir[2197]. Kur'an'ın ifade­sine göre böylesi durumlar , mü'minler arasındaki derece farkını oluş­turacaktır.

"Müminlerden özür sahibi olanlar dışında oturanlarla malları ve 'canlarıyla Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. Allah, malları ve canları ile cihad edenleri, derece bakımından oturanlardan üstün kıldı. Gerçi Allah hepsine de güzellik (cennet) vadetmiştir; ama mücahidleri, oturanlardan çok büyük bir ecirle üstün kılmıştır”[2198]. Bu ayette oturanlarlardan kasıt münafıklar değil, müslüman saflarındaki samimi müslümanlardır[2199]. Demek ki, îman ne derece kâ­mil noktasına ulaşırsa ulaşsın sorumluluklar çerçevesinde kişiyi zaafiyetten, hırstan, cimrilik ve hatadan kurtaracak uyarıya sürekli ihtiyaç vardır[2200]. Nitekim bu ayette gevşeklik gösterenlere bir uyan olduğu dikkat çeker. Üstelik bu ayetin sebebi nuzulüyle ilgili gelen rivayetler­den ayetin ilk indiği sırada "mazeret sahiplerini" kapsayıcı bir ifade ol­maksızın indiğini, a'mâ olan Ümmü Mektum'un "ben a'mâyım, bu iş nasıl olur" serzenişi üzerine yeni bîr vahiyle "gayra üliddarari" "özür sahiplerinin" bu kınamadan vareste tutulduğunu görmekteyiz[2201].

Bu çerçevedeki anlatımlarda kelimenin tamamen cemi sığasının kullanılmış olması, bu işin bireysel yönünden çok toplumsal yönünün de olduğunu gösterir. Çünkü savaş, doğrudan tek tek bireyleri ilgilen­diren, ama toplu olarak gerçekleştirilen bir mücadeledir. Ayrıca ma­lın, canın ve evladın Kur'an ayetlerinde bilhassa savaşlarda insanların kendilerine çok bağlandıkları dünyalık meta'lar olarak öne çıkarıldı­ğını düşündüğümüzde, "Allah yolunda canı feda etme" nin insan için önemli bir imtihan şekli olduğu ortaya çıkar.[2202]

 

G. EVLÂTLA (ÇOLUK ÇOCUKLA) İMTİHAN

 

Kur'an'da, çoluk çocuğun imtihan vesilesi olduğuna dair, lafızla­rı açısından da birbirine çok benzer, imtihan anlamı içeren "ftn" ke­limesiyle birlikte kullanılan iki ayet vardır:

"Biliniz ki, mallarınız ve çocuklarınız birer imtihan sebebidir ve büyük mükâfat Allah'ın katındadır."[2203], "Doğrusu mallarınız ve çocuklarınız sizin için bir imtihandır. Büyük mükâfat ise Allah'ın yanındadır"[2204]. Her iki ayetten önce gelen ayetler ve sebebi nüzulleri, ayetlerin kap­sadığı çerçeveyi kavramamız açısından bize yardımcı olacaktır.

"Ey iman edenler! Allah'a ve Peygambere hainlik etmeyin; (sonra) bile bile kendi emanetlerinize hainlik etmiş olursunuz."[2205] ayetin sebebi nuzûlü hakkında daha önce bilgi vermiş, Yahudi kabi­lesi Kurayza'nın 21 gün süren muhasarası sırasında peygamberimizin antlaşma sağlanması için kendilerine gönderdiği müslüman Ebû Lubâbe b. Abdü'l Münzir'in malı, ailesi ve çocukları Kureyza'nın yanın­da olduğu için onlara zarar gelmesin düşüncesinden hareketle takın­mış olduğu tavrı görmüştük[2206].

"Ey iman edenler! Eşlerinizden ve çocuklarınızdan size düşman olanlar da vardır. Onlardan sakının. Ama affeder, kusurlarını baslarına kakmaz, kusurlarını örterseniz, bilin ki, Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir"[2207]. âyetin ise İbn Abbas'tan gelen rivayete göre iniş sebebi şudur: Biri müslüman olup hicret etmek istediğinde ailesi ve çocukları, ''kavmini ve aileni bırakıp çoluk çocuksuz Medîn'ye gitmeyeceğine dair Allah'a yemin etmeni istiyoruz" diyorlardı. Bu durum bir kısım ince yüreklileri hicretten alıkoyuyordu[2208]. Aynı muhtevalı İbn Abbas'tan bir rivayet Tirmizî tarafından da tahrik edil­miş, Hakim tarafından da sahih bulunmuştur[2209]. Müslim el-Horasânî âyetin aile ve çocuklarının isteğine uyarak hicret ve savaştan geri ka­lan Avf b. Malik el Eşcai hakkında indiğini söyler[2210].

Bu rivayetlerden, ayetlerde imtihan vesilesi olduğu bildirilen "evlâd" kelimesinin, sadece kişinin çocuklarını değil, ev halkının tümü­nü veya biraz daha geniş çerçevede çok yakın ilişki içinde olduğu ak­rabalarını kapsadığını, bunlardan gelecek herhangi bir tavrın veya bunlar adına duyulacak herhangi bir kaygının Allah adına atılması ge­reken adıma engel olma ihtimalinin insan için imtihan olduğundan bahsedildiğini anlıyoruz. Demek ki, çoluk çocuğu veya çok yakın iliş­kide olduğu kimselerle ilgili çeşitli kaygılar veya onlardan gelen fark­lı istekler kişinin, zaman zaman Allah'ın emirleri doğrultusunda hare­ket etmesini engelleyecek nitelik alabilecektir. Onun için Teğâbun: 64/14. âyette sözkonusu edilen düşmanlığı gerçek düşman olarak de­ğil, Allah adına yapılacak salih amele engel olma şeklinde yorumla­mışlardır[2211]. Ayetin sebebi nüzulünden de anladığımız gibi bu, aile fertlerinin Allah yolunda yapılacak olan hicrete çeşitli yollarla engel olmalarıdır. Demek ki, böylesi durumlar önemli imtihan aşamalarıdır. Bu noktada İbrahim (a.s)'ın şahsında müşahhaslaştırılan ve imtihan ol­duğu açıkça belirtilen olay[2212] işin zirve noktasını anlat­maktadır, ibrahim (a.s), Allah'a dua ederek kendisine bir oğul verme­sini istemişti[2213]. Allah, bu evlâdı kendisine verince kal­binde ona karşı bir sevgi doğdu. Allah, bu çocuğun boğazlanmasını emrederek peygamberinin kalbini arındırdı ve kendi sevgisinin çocuk sevgisi önünde olması gerektiğini göstermiş oldu[2214]. İbrahim (a.s), Allah'ın emrine teslimiyet tavrını tereddütsüz ortaya ko­yunca Allah (c.c), bundan maksadın çocuğunu boğazlamanın ötesin­de onun tavır belirlemesi olduğunu göstermek için[2215] çocuğa bedel olarak başka bir kurban göderdi[2216].

Çoluk çocuğu Allah'a itaat eden kimseler olarak yetiştirip, geride hayırlı bir nesil bırakmanın müslüman için bir görev olduğunu, bunun da insan için imtihan vesilesi teşkil edeceğini[2217] unutmamak gerek­mektedir.

"Ey inananlar! Kendinizi ve ailenizi, yakıtı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun..."[2218] âyeti bu konudaki mesuliyeti ortaya koyar[2219]. Peygamberimiz de, "Hepiniz çobansınız ve hepiniz so­rumluluğunuz altında bulunanlardan sorumlusunuz... Kişi ailesinin çobanıdır ve sorumluluğu altında bulunanlardan sorumludur.[2220]''' bu­yurarak müslümanların bu noktadaki mes'ûliyetini dile getirmiştir.

Çoluk çocuğa aşırı düşkünlük ve dünyada bolluk içinde yaşatma hevesi bazı insanları İslâm'a uygun olmayan davranışlara itmekte, bu ise ahiret adına kişinin iyi bir sonuç alamamasına sebep olmakta­dır[2221]. İnsan;

"Ey iman edenler! Mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar ziyana uğrayan­lardır."[2222], "Servet ve oğullar, dünya hayatının süsü­dür; ölümsüz olan iyi işler ise Rabbinin nezdinde hem sevapça daha hayırlı, hem de ümit bağlamaya daha lâyıktır."[2223]; "O gün, ne mal fayda verir ne de evlât. Ancak Allah'a kalbi selîm (temiz bir kalp) ile gelenler (o günde fayda bulur)."[2224] şeklindeki Kur'an uyarılarına kulak vererek dengeyi iyi kurmalı ve bu noktalar­daki imtihanı başarıyla tamamlamalıdır. Bunlardan hiç biri Mevtaya hizmete perde olmamalıdır[2225]. İnsanın nihâi amacı malı ve çoluk ço­cuğu değil, salih ameliyle ölümsüzleşeceği ahiret hayatı olmalıdır[2226].Çok çocuğun eski toplumlar için güç ifadesi olduğunu

"Sonra on­lara karşı size tekrar (galibiyet ve zafer) verdik; servet ve oğullarla gü­cünüzü arttırdık; sayınızı daha da çoğalttık."[2227]; "Bu adamın başka geliri de vardı. Bu yüzden arkadaşıyla konuşurken ona şöyle de­di: "Ben, servetçe senden daha zenginim; insan sayısı bakımından da senden daha güçlüyüm."”[2228] şeklinde dile getirilen Kur'an ifadelerinden anlıyoruz. Çeşitli dönemlerde değişik din ve ırklara men­sup kişilerin Allah'a erkek çocuk isnadı da[2229] bir yönüyle erkek çocu­ğun toplumdaki önemini ortaya koyması olarak değerlendirilebilir. Peygamberimiz döneminde de mal servet gibi çoluk çocuğun toplum için gücü yansıttığını, Kalem: suresi 68/10-13. ayetlerde sözkonusu edi­len davranışlara, şahsın sahip olduğu malının ve çocuk sayısının çoklu­ğunun yol açtığını yine Kalem: 68/14'de belirtildiğini  görmüştük. Mal servet gibi çoluk çocuk gücünün şahsın kendisini din veya onun içeriği gibi şeylerden müstağni görmesine sebep olduğu açıktır. Bu ba­kımdan bu yönüyle de çoluk çocuk, peygamberi davetin kabul edilip edilmemesi noktasında insan için ciddî bir imtihan vesilesi olmuştur ve olmaktadır. İşin bu yönü malla imtihan bölümünde bahsettiğimiz ben­zeri duygulara kapılarak peygamberî davete karşı ortaya konulan tavır­la örtüştüğü ve önceden bahsedildiği için o bülüme atıfla yetineceğiz.[2230]

 

H. KORKUYLA İMTİHAN

 

Kur'an'da, korkunun da bir imtihan şekli olduğu "Andolsun ki si­zi biraz korku... ile deneriz..."[2231] İfadeleriyle dile getiri­lir. Ayette "korku" anlamında kullanılan "HVF" kelime olarak, "insanın tahmin ettiği veya açıkça bildiği bir emareye dayanarak ba­şına kötü bir hal geleceğinden kaygılanması[2232], sevilen birşeyi kaybet­mekten çekinmesi"[2233] demektir. Bu kelimenin zıddının "emniyet gü­ven"[2234] olduğunu bilirsek kelimenin muhtevası biraz daha anlaşılmış olur. Ancak, farklı türevleriyle Kur'an'da 124 yerde geçen kelime­nin[2235] kullanım alanına baktığımızda dünyevî kaygı ve korkunun ya­nında Allah[2236], ahiret[2237], azap korkusu[2238] ve bunlara sebep olan gü­nah işleme kaygısını[2239] kapsadığını görmekteyiz. Kur'an'da korku için "vky' "hşy' "fza", "ru’b" "rehbe", "vecel" vb. kelimeler de kullanılmıştır. İnsan için imtihan olan korku "hvf" ile dile getirildiği ve bu çerçevedeki âyetlerin maksadı anlamamıza yeterli olduğu, kor­ku anlamına kullanılan diğer kelime ve kullanım alanlarını sözkonusu etmenin konuyu uzatacağı gerekçesiyle onlara değinilmemiştir. Bu­rada insan için sozkonusu olan ve hastalık ifade eden "Fobi"nin de bi­zi ilgilendirmediğini belirtelim[2240].

Kişinin kalbini güp güp attıran, göz bakışlarını değiştiren korku[2241], insan için öylesine içgüdüsel bir duygudur ki, dehşe­tinden çocuklar bile ak saçlı ihtiyarlara dönüşüverir[2242]. Korku psikolojisine kapılma, hem bireyin ve hem de toplu­mun yıkını için büyük tehlikedir. Çünkü bu durumda hem bireyin psikolojik yapısı ve hem de toplumun sosyal yapısı zedelenmekte­dir[2243]. Bakara: 2/155. ayetteki korku, kıtlık ve düşmandan kaynakla­nan bir korkudur[2244]. İslâm dininin ilk yayılma dönemleri ile ilgili biz­lere ulaşan baskı ve işkence örneklerini, müslümanlarla kâfirler ara­sındaki güç dengesizliğini düşündüğümüzde, özellikle bu dönemde müslüman saflarında bulunmanın, veya bulunulursa başa gelecekleri tahmin etmenin getirdiği korkunun müslümanlar veya müslüman ola­caklar için ciddî bir imtihan vesilesi olacağı şüphesizdir. İbn Abbas'tan gelen bir rivayete göre Haris b. Osman, peygamberimize gelerek, "senîn bir peygamber olduğunu biliyoruz. Ancak, sana tabi olup Arap’lara tes düşmekten korkuyoruz. Çünkü güçsüzüz ve bizi yerimizden yurdumuzdan ederler." der ve bunun üzerine,

"Biz seninle beraber doğru yola uyarsak, yurdumuzdan atılırız dediler. Biz onları, kendi ka­tımızdan bir rızık olarak her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği, gü­venli, dokunulmaz bir yere (Mekke-i Mükerreme'ye) yerleştirmedik mi? Fakat onların çoğu bilmezler."[2245] âyeti iner[2246]. İbn Abbas'tan gelen başka bir rivayette peygamberimize gelenleri anlat­mak için "bir kısım Küreydiler" ifadesi geçer[2247]. Bu olay, o dönem in­sanının psikolojisi hakkında bilgi verme noktasında güzel bir ipucu­dur,

"İşte o şeytan, ancak kendi dostlarını korkutur. Şu halde, eğer iman etmiş kimseler iseniz onlardan korkmayın, benden korkun"[2248] âyetinden anladığımıza göre taraftarlarının çokluğu ve güçleri kuvvetleriyle müslümanları korkutmaya çalışmak kâfirlerin stratejisi idi[2249]. Nitekim, âyette sözkonusu edilen kişinin Ebû Süfyan ve Kureyşli taraftarları olduğu ve müslümanlara bu yönlü propagan­da yaptığı söylenmiştir[2250]. Ama Allah (c.c), âyetin sonunda düşman­dan değil, bizzat kendisinden korkulması gerektiği konusunda müslü­manları uyarıyor. Daha da öteye Kur'an, haksız kınama ve eleştiriler­den korkmanın din duygusunun zayıflığını gösterdiğini vurgulayarak bu noktada insanın direnmesi gerektiğini bildirir[2251].

Ubeyy b. Ka'b şöyle der: Rasülüllah ve ashabı Medine'ye geldik­lerinde, Ensar onları bağrına basmıştı. Bu sebeple bütün müşrik arap kabileleri yok etmek için müslümanlara karşı birleştiler. Bu yüzden müslümanlar silahlarını gece gündüz yanlarından ayırmıyorlardı. Bu­nun üzerine ashab: "Acaba silahlarımız yanımızda olmadan geceleri korkusuzca ve güven içinde geçireceğimiz, yüce Allah'tan başka hiç kimseden korkmayacağımız günleri görecek miyiz?" dediklerinde Pey­gamberimiz şöyle cevap verdi: "İleride öyle bir rahata kavuşacaksınız ki, sizden biriniz üzerlerinde hiçbir demir parçası olmayan topluluk içinde rahatça oturacak". Bunun üzerine şu âyet indi[2252]: "Allah, siz­lerden iman edip iyi davranışlarda bulunanlara, kendilerinden öncekileri sahip ve hakim kıldığı gibi onları da yeryüzüne sahip ve hakim kı­lacağını, onlar için beğenip seçtiği dini (İslâm'ı) onların iyiliğine yer­leştirip koruyacağım ve (geçirdikleri) korku döneminden sonra, bunun yerine onlara güven sağlayacağını vâdetti. Çünkü onlar bana kulluk ederler; hiçbir şeyi bana eş tutmazlar. Artık bundan sonra kim inkâr ederse, işte bunlar asıl büyük günahkârlardır”[2253].

Uhud harbiyle ilgili olarak münafıkların, bizim Medine dışına çıkmama görüşümüze uysayınız bu kadar ölü vermezdik[2254] sözleri, Hendek savaşında müslümanların sıkıntısının doruk noktaya ulaştığı anda Evs b. Kayzî'nin taraftarlarına evlerine dönme çağrısında bulunmaları, Benî Harise'nin bir kısım mazeretler uydura­rak izin istemeleri[2255], Tebük savaşından bir kısım müslüman ve münafığın geri kalışları, Mısır'dan çıkan İsrailloğulları'nın Fi­listin'e girebilmeleri için Hz. Musa'nın yaptığı Filistinlilerle savaşma çağrısına korkularından dolayı "hayır" cevabı verişleri[2256], korkunun savaşla ilgili olarak insanın harekat tarzını etkilediğini gösteren açık örneklerdir. Huneyn savaşında ilk anda yüz yüze kalı­nan bozgunda münafıkların ve kalbine İslâm iyice yerleşmemiş müs­lümanların başı çekmeleri de bu korkuyla ilişkilidir.

"Firavun ve kavminin kendilerine işkence etmesinden korkuya düştükleri için kavminden bir gurup gençten başka kimse Musa’ya iman etmedi. Çünkü Firavun yeryüzünde ululuk taslayan (bir dikta­tör) ve haddi asanlardan idi."[2257] âyetinden İsrailoğullarının Firavun'un zulmüne uğramaktan korktukları için iman konusun­da çekimser kaldıkları anlaşılmaktadır[2258]. Nasr suresinde dile getiril­diği gibi Mekke ve Taif seferlerinden sonra savaş olmaksızın guruplar halinde kabilelerin müslüman olmaya başlamalarının, bu fetihlerle birlikte İslâm'ın Arap Yarımadasında yegane güç haline gelerek kabi­leler üzerinden etkileyici korkunun kalkmasıyla ilişkisi vardır.

Öyle anlaşılıyor ki, özellikle savaş ve bunun ötesinde insanın ma­ruz kalacağı veya kalma ihtimali sözkonusu olan her türlü baskı, mey­dana getireceği korku duygusu ile inanç seçiminden, seçilen inanç çerçevesinde hareket etme tarzına kadar değişik boyutlarda insanı etkilemektedir. Bu, zaman zaman ilk müslümanların sıkıntı boyutunu dile getiren "Allah'ın yardımı ne zaman?"[2259] dedirtecek boyuta veya Hendek savaşında düşmanın her yönden sıkıştırması se­bebiyle "gözlerin yıldığı, yüreklerin gırtlağa geldiği ve Allah hakkında türlü türlü şeyler düşündüğünüz zaman"[2260] şeklinde tas­vir edilen zirve noktalara ulaşacaktır. Ama aynı âyetlerde dile getiril­diği gibi bütün bunlar müslüman için imtihan aşamalarıdır. Müminle kâfir bu aşamalarla birbirinden ayrılacak, müslüman bu aşamalardan geçerek arınmasını sağlayacaktır. Öyle ise îman noktasında kınayanın kınamasından korkulmamalıdır[2261]. Allah korkusu her kor­kunun önüne geçmeli, sıkıntı zamanlarında, O'nun her şeye kadir ve kâfi olacağı inancıyla güç kazanmalı, karşılaşılan her durumun mümin için imtihan olduğu inancının getirdiği teselli ile mücadeleye devam etmelidir.[2262]

 

I. AÇLIKLA İMTİHAN

 

Allah'ın insanı açlıkla imtihan edeceği, daha önce bir çok defa mealini verdiğimiz ve bir kaç imtihan şeklini beraberce sayan;

"Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz azaltma (fakirlik) ile deneriz."[2263] ve "Onu imtihan edip rızkını daralttığında ise, 'Rabbim beni önemsemedi' der"[2264] şeklindeki vahiy ifadelerinde açıkça yer alır.

Açlık, izafî olmakla beraber malların, ürünlerin azalması netice­sinde insanın, beslenmede sıkıntıya düşmesi durumudur. Yani ekono­mik olarak çöküntüye uğramaktır[2265]. Bunun genel adı yine birey ba­zında düşünüldüğünde izafî olan "fakirlik" tir. Bakara: 2/155. âyetin, önceden ele aldığımız konuları ilgilendiren kısmıyla ilgili olarak yap­tığımız yorumunda açığa çıkmıştır ki, burada söz konusu edilen açlık, veya genel adıyla fakirlik, düşmana karşı müslümanların vereceği mü­cadele sonucunda gerek mallarının bakımıyla ilgilenemeyişlerinden ve gerekse yapmaları gereken harcamanın bir neticesi olarak ortaya çıkması muhtemel fakirlik ve bunun neticesi olarak yüz gösterebile­cek açlıktır[2266].

Müslümanlar, peygamberliğin ilk dönemlerinde gerek toplum ba­zında ve gerekse birey bazında böylesi durumlarla karşılaşmışlardır. Bi'setin altıncı yılından itibaren üç yıl boyunca maruz kaldıkları mu­hasara neticesinde yüzleştikleri açlık bu duruma önemli bir örnek­tir[2267]. Medine'ye hicretin ilk yıllarında başlarına gelen durumu da bu noktada hatırlayabiliriz. Öyle ki, peygamberimiz açlıktan karnına taş bağlamak zorunda kalmıştır. Rivayete göre, Haysem b. Teyhan dışarı çıkıp Ebû Bekir'le karşılaşmış, Ebû Bekir ona niçin dışarı çıktığını sor­muş, o, "açlıktan" deyince, Ebû Bekir, "seni dışarı çıkaran sebep beni de dışarı çıkardı" demiştir[2268]. Hendek savaşındaki sıkıntıyı mı, Uhud savaşı ile ilgili bir durumu mu, yoksa mallarını ve yakınlarını Mek­ke'de bırakıp Medine'ye göç eden müslümanların durumunu mu dile getirdiği konusunda ihtilâf edilen şu âyet[2269], hangi durumla ilgili olursa olsun aslında müslümanların inançları uğrunda verdikleri mü­cadeleden dolayı açlık dahil çok çeşitli sıkıntılara düştüklerini, bun­dan böyle de düşebileceklerini ve bunun da Allah tarafında geçirilme­si gereken bir imtihan süreci olarak değerlendirildiğini gösterir[2270]

"(Ey müminler!) Yoksa siz, sizden önce gelip geçenlerin başına gelen­ler size de gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Yoksulluk ve sı­kıntı onlara öylesine dokunmuş ve öyle sarsılmışlardı ki, nihayet pey­gamber ve beraberindeki müminler: Allah'ın yardımı ne zaman', dedi­ler. Bilesiniz ki Allah'ın yardımı yakındır."[2271]

Fecr: 89/16. âyet ise, genel anlamıyla "fakirlik’in de insan için bir imtihan şekli olabileceğini, aslında bu sıkıntıların insanın sabrını de­neme aracı olduğunu bildirir[2272]. Bakalım insan maruz kaldığı bu du­rumu metanetle karşılayacak mı, yoksa âyette dile getirildiği gibi Allah'a yönelik bir serzeniş vesilesi mi yapacak? İhtiyacın manevî terak­kinin üstadı olduğunu düşünebilecek mi? Çünkü Allah, nimetlerini hissettirip terakki ettirerek halis bir kul haline sokmak için kullarını çeşitli sıkıntılarla imtihan eder[2273]. Bu sıkıntılar, sanatkarın güzel bir eser ortaya koymak için malzemesi üzerinde yaptığı tasarrufa benzer. Açlık anlamına gelen "cûu" kelimesi Kur'an'da beş yerde geçmektedir[2274]. Bunlardan[2275], Hz. Adem'in henüz dünya­ya gönderilmeden önce bulunduğu cennette acıkma hissetmeyeceği ile ilgilidir. Gâşiye: 88/7. ayette ise, cehennemliklerin azab çeşitlerin­den bir kesit verilirken kullanılmış olup, cehenneme özgü bir durumu izahla ilgili olarak kullanılmıştır.

Bu kelimenin dünya ile ilgili olan bir kullanımını, Mekkeli’lerin, ; Suriye ve Yemen taraflarına yaz kış yaptıkları seferlerden elde ettikle­ri gelirler ve çevre insanının Kabe'ye olan saygısından dolayı emniyet ve rızık bakımından (açlık ve korku bakımından) güvende olduklarını belirten âyette[2276] görürüz. Dolayısıyla burada açlıktan değil, verilen nimetler sayesinde Mekkelilerin açlıktan kurtarılmış ol­dukları hatırlatılarak, bu nimetin kıymetini bilemedikleri vurgulanır. Gerçekten de Mekkeliler bu nimetin kıymetini idrak edememişler, bu gelirlerinden aldıkları güçle şımarıp gurura kapılarak peygamberimizi kabul etme noktasında inatlaşmışlar ve bu namkör tutumları sebebiyle yedi sene kıtlığa maruz bırakılmışlardır[2277]. Zaten kelimenin diğer kul­lanıldığı yer de Mekkelilerin maruz kaldığı bu kıtlık durumunu dile getiren âyettir.

"Allah, (ibret için) bir ülkeyi örnek verdi: Bu ülke gü­venli, huzurlu idi; ona rızkı her yerden bol bol gelirdi. Sonra onlar Al­lah'ın nimetlerine karşı namkörlük ettiler. Allah da onlara, yaptıkların­dan ötürü açlık ve korku sıkıntısını tattırdı"[2278]. Peygam­berimiz İslama davete başlayınca Mekkeliler müslümanlara çeşitli şe­killerde eziyet etmişler, Allah da onlara ölü eti, deri, kemik yeme du­rumuna gelecek kadar açlık musallat etmiştir. Bu açlık onları öylesine çepe çevre çevrelemiş ki, bu durum âyette elbise giymeye benzetilerek anlatılmıştır[2279]. Mü'minûn: 23/75'de "durrin" kelimesiyle de bu açlığın vurgulandığı[2280], hatta 76. ayette geçen "Bi'l azab" ile de bu açlığa işaret edildiği söylenmektedir[2281]. Mekkelilere isabet eden bu sıkıntının zamanı konusunda ihtilâf edilmiştir. İbn Mes'ud'dan ge­len bir rivayete göre bu sıkıntı Mekke devrinin ilk dönemlerinde ol­muştur. Kureyş Hz. peygamberin davetini reddetmekte ısrar edip ka­tı bir tutum sergileyince Hz. peygamber, "Ey Allah'ım! Hz. Yusuf pey­gamber zamanındaki yedi yıllık kıtlık gibi yedi yıllık bir kıtlıkla bun­lara karşı bana yardım et." diye dua etmiş, bunun üzerine Mekke'de öyle bir kıtlık başlamıştır ki, insanlar ölü eti yemeğe, kan içmeğe baş­lamışlardır[2282]. İbn Abbas'tan gelen rivayete göre ise, Üsâme b. İsâ' el-Hanefî Bedir esirlerindendi. Hz. peygambere gelerek müslüman oldu. Hz. peygamber de o'nu serbes bıraktı. Usâme, bir müddet sonra Yemâme'ye gitti. Oradan Mekke halkına yiyecek gönderilmesini engel­leyen Usâme, Kureyş'e "Allah'a yemin ederim ki, bundan böyle size Resûlüllah'ın izni olmadan Yemâme'den bir buğday tanesi bile gönde­rilmeyecektir" dedi. Böylece Allah Kureyş'in başına kıtlık, açlık musal­lat etti. Öyle ki, leşleri, köpekleri yediler. Bunun üzerine Ebû Süfyan Hz. peygamberin huzuruna gelerek, "sen âlemlere rahmet olarak gön­derildiğini iddia etmiyor musun?" dedi. Hz. peygamber O'na, "evet" buyurdu. Ebû Süfyan, "ama sen babalarımızı kılıçla, çocuklarımızı da açlıkla öldürüyorsun. Allah ve akrabalık aşkına, ne olur bu kıtlığı üze­rimizden kaldır" dedi. Bunun üzerine Allah,

"Eğer onlara acıyıp da içinde bulundukları sıkıntıyı giderseydik, iyice körleşerek azgınlıkların­da direnirlerdi"[2283] ayetini indirdi[2284].İnsanın maruz kalacağı kıtlığın onun için bir imtihan oluşu Kur'an'da, “şer”[2285], "seyyiât"[2286], "be'sâ"[2287] gibi kelimelerin kıtlığı da içeren kapsamlı ifadeler olduğu vurgulanarak da dile getirilmiştir[2288].Bu çerçevede sözkonusu edilen âyetlere de baktığımızda Cenâb-ı Allah'ın insanları çeşitli boyutlarda maruz kalacakları açlıkla imtihan edeceğini anlamaktayız, inanan için bu, malını Allah yolunda harcama veya Allah yolunda mücadele ile uğraşırken mahsulüyle ilgilenememe neticesinde meydana gelecek bir açlıktır ki, Allah, öncelikle bu durumu göze alıp alamayacağı, yüzleşildiğinde de sabredip edemeyeceği nokta­sında müslüman imtihan edecek ve inanç konusunda zaafı olanlar ol­mayanlardan bu şekilde ayrılacaklardır, inanmayanlar için ise açlığa maruz kalma, işledikleri bir suçun dünyadaki cezası olarak değerlendi­rilebileceği gibi, Peygamberi davete direnenlere Allah'ın yüceliğini ha­tırlatacak bir ihtar şeklinde de değerlendirilebilir.

"Andolsun ki, senden önceki ümmetlere de elçiler gönderdik. Ardından boyun eğsinler diye onları darlık ve hastalıklara uğrattık"[2289].

 

İ. HASTALIKLA İMTİHAN

 

Kur'an'da hastalıkla imtihan konusunda en önemli mesaj Eyyüb (a.s) ile ilgili anlatılan âyetlerde[2290] ve­rilmektedir[2291].

Hz. Eyyub, varlıklı ve aile efradı geniş bir zattı. Fakat evinin yı­kılması sonucu aile fertlerinin çoğu öldü. Malı mülkü elinden gitti. Kendisi de on yıldan fazla süren ağır bir bedeni hastalığa mübtelâ ol­du[2292]. Bütün bu felaketlere rağmen halinden şikâyet eder duruma düşmemek ve takdire rızada sebat etmek için durumunu Allah'a arzederek O'ndan sıhhat ve afiyet istemekten çekiniyordu. Nihayet eşinin ricası üzerine Allah'a dua etti[2293]. Bedenî ola­rak sağlığına kavuşmanın yanında Allah ona aîle efradını ve hatta has­talıktan önce sahip olduğu varlığın daha da fazlasını bağışladı[2294]. Demek ki Allah, Eyyûb (a.s)'ı hem maddî hem de manevî olarak yükseltmek üzere böylesine sıkıntılı bir imtihana ta­bi tutmuştu[2295]. Bu durumun akıl sahiplerine öğüt olması için yapıldığının bizzat âyetlerde belirtilmesi[2296] olaya na­sıl yaklaşmamız gerektiği konusunda bize ışık tutmaktadır.  

Öyle anlaşılıyor ki Eyyûb (a.s), başına gelenleri Allah'tan olduğu şuuru içerisinde yakınmadan sabır ve metanetle karşılamıştır. Bu du­ruma öylesine rıza göstermiş ki, Allah'a müracaatı bile şikâyet mi olur endişesi içerisinde ertelemiştir. Müslüman, Eyyûb (a.s)'ın bu durumun­dan ders almalı, benzeri şekilde imtihan geçirebileceğini hatırda tut­malı, böylesi bir durumla karşılaştığında da şeytanın vereceği çeşitli vesveselere aldanmadan sabır gösterip, ümidini de asla yitirmeden Al­lah'a yönelmelidir. Ayrıca, afiyet zamanlarını iyi değerlendirmeli, has­talık zamanlarında bir çok şeyi yapamaz hale geleceğinden hareketle ahirete müteallik her türlü yatırımı sağlıklı anlarında yapmalıdır.[2297]

 

K. SIKINTININ GİDERİLMESİYLE İMTİHAN

 

Kur'an'da, insanın sıkıntıya düştüğünde Rabbine yönelme eğili­mi gösterdiği, ama bu durumu atlattığında da sanki sıkıntı anında yalvaran o değilmiş gibi her şeyi unutup içinde bulunduğu nimetin şı­marıklığına kapıldığı ile ilgili anlamda da birbirine yakın sayılabile­cek âyetler vardır:

"Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur. Hatta siz gemilerde bulunduğunuz, o gemiler de içindekileri tatlı bir rüzgârla alıp götürdükleri ve (yolcular) bu yüzden neşelendikleri zaman, o ge­miye şiddetli bîr fırtına gelip çatar, her yerden onlara dalgalar hücum eder ve onlar çepeçevre kuşatıldıklarını anlarlar da dini yalnız Allah'a halis kılarak 'Andolsun eğer bizi bundan kurtarırsan mutlaka şükredenlerden olacağız' diye Allah'a yalvarırlar. Fakat Allah onları kurta­rınca bir de bakarsın ki onlar, yine haksız yere taşkınlık ediyorlar..."[2298]. Aslında bu durumun insan için bir imtihan sü­reci olduğunu yine aynı muhtevalı şu âyet açıkça dile getirmektedir:

"İnsana bir zarar dokunduğu zaman bize yalvarır. Sonra, kendisine ta­rafımızdan bir nimet verdiğimiz vakit, "bu bana ancak bilgimden do­layı verilmiştir" der. Hayır o, bir imtihandır, fakat çokları bilmezler"[2299].

Bu âyetlerin siyak ve sibaklarına baktığımızda inanç konusunda direnen insan tiplerinden bahsedildiğini görürüz. Peygamberlerin da­veti karşısında duyarsız kalan ve hatta onlara direnip, çeşitli yollarla onlarla mücadele eden kimseler, zarar ve sıkıntıya düştüklerinde, her­hangi bir şekilde başlarına belâ geldiğinde, kendilerine güven verip bel bağladıkları şeylerin hiç birinden çare bulamadıklarını görüp, ister is­temez fıtratlarının gereğine dönerek çaresizlik içinde el açıp Allah'a yalvarmaya başlamaktadırlar[2300]. Ancak, bu sıkıntı durumundan kur­tulduklarında, "fakat biz onlardan azabı kaldırınca, sözlerinden dönüverdiler"[2301] âyetiyle vurgulandığı gibi eski durumlarına dönerek yine sebepler dünyasına takılıp doğru yoldan saparlar[2302]. Kavuştukları refahın sadece kendi gayretleri sonucu olduğu zehabına kapılarak, "bu bana ancak bilgimden dolayı verilmiştir"[2303], "benim hakkımdır, kıyametin kopacağını sanmıyo­rum, Rabbime döndürülmüş olsam bile muhakkak O'nun katında be­nim için daha güzel şeyler vardır"[2304] düşünceleriyle Al­lah'ı yine unuturlar. Halbuki maruz kaldıkları zarar ve sıkıntı, aslında onların direncini kırmaya ve o anda hissettikleri ilâhî duyguyu yerleş­tirmeye matuftur. Onlara verilen bu ikaz ışığından sonra kavuştukları nimet ortamı ise bu inanç durumunun devam edip etmeyeceğini sınayıcı bir süreçtir. Allah, insanın bu yapısını dile getirerek hem zaafına dikkat çekmekte ve hem de bu duruma maruz kalanların imtihan edil­dikleri uyarısını yaparak insanoğlunu intibaha çağırmaktadır. Demek ki hayattaki bu iniş ve çıkışlar, insanın maruz kaldığı bu dönüşümler, onun nasıl tavır sergileyeceğine dair imtihan aşamalarıdır[2305].

Bakara: 2/49. âyette geçen "belâ" 'yı Firavun'un zulmünden kurtulmak olarak değerlendirecek olursak, diyebiliriz ki Kur'an, İsrailoğulları için de, sıkıntıdan kurtulmalarını imtihan olarak nitelemiştir. Buradaki ismi işaret hem Firavun'un yaptığı zulme, hem de on­dan kurtuluşa işaret edebilirse de[2306], bu ayetin imtihan nitelemesini zulümden kurtulma için yaptığını düşünmek daha doğru olacaktır. Çünkü âyetin sibakı buna daha uygundur. 40. ve 47. ayetlerin "Ey İsrailloğulları! Nimetimi hatırlayın...'' diye başladığını, nimet anlatımı­nın bu ayetle sürmekte olduğunu düşündürmektedir[2307]. Benzer şekil­de İbrahim: 14/6. âyette de İsrailloğulları'nın Firavun'un zulmünden kurtuluşları hatırlatılarak bu durumun onlar için imtihan olduğu an­latılır. Duhan: 44/18 ve 33. âyetler ise Firavun ve topluluğunun imti­han edildiğini açıkça dile getirmekte, ancak bu imtihan şekilleri ayet­lerde sayılıp dökülmemektedir. Fakat biz, İsrailloğulları'nın serüveni­ni Kur'an'ın değişik âyetlerinden izlediğimizde onların hem meccanen verilen nimetlerle, hem zarar ve sıkıntılarla, hem de sıkıntılardan kurtuluşlarıyla imtihan olduklarını görürüz. Meselâ;

"Biz de ayrı ayrı mucizeler olarak onların üzerine tufan, çekirge, haşere, kurbağalar ve kan gönderdik; yine de büyüklük tasladılar ve günahkâr bir kavim ol­dular."[2308] âyetinden anladığımıza göre Firavun ve tebası çeşitli zamanlarda çeşitli felâketlere uğramışlar, bunların her birinin akabinde Mûsâ (a.s)'a;

"Bizim için Kabbine dua et; eğer bizden azabı kaldırırsan, mutlaka sana inanacağız ve muhakkak İsrailloğulları'nı seninle göndereceğiz"[2309] şeklinde söz de vermişler, ancak bu azaptan kurtulup nimete kavuştuklarında hemen sözlerinden dö­nüvermişlerdir[2310]. Bu anlatım gösteriyor ki, insan fıtratı geçmişte ne ise şimdi de odur. Bu devran birey bazında kendi ömrü süresince, insanlık bazında da kıyamete kadar sürüp gidecektir.

Müminin kapılacağı benzer duygular onun için imanı zaafı ve gaf­leti ifade eder[2311]. Kur'an'da, "servet’in insanı kötü yönde etkileyebi­leceği ile ilgili anlatımların tümü, aslında müslümanı bu zaaf ve gaflet noktasından kurtarmaya, bu noktalara dikkat etmesi gerektiğine par­mak basan ilâhî tavsiyelerdir. Birey bazında düşünüldüğünde gerçek­ten izafî olabilecek bu durumların, çok daha net ve belirleyici ölçüler getirilmeden Kur'an'da imtihan olarak nitelenmesi, hem detaylandırılmasının mümkün olamayacağından, hem de bu noktada bireyin kendi konumunu algılamasının öneminden kaynaklansa gerektir.

Demek ki Kur'an, insanın zarara ve sıkıntıya düştüğünde fıtratı­nın tezahürü olarak hissettiği ilâhi ilhamı sıkıntıdan kurtulup nimete kavuştuğunda unutmaması gerektiğini bildirip, geçici olarak sahibi olduğu nimetin sarhoşluğuna kapılıp şımarmaması gerektiğini, nimetin asıl sahibini unutmanın insanın yapacağı en büyük yanlış olduğunu vurgulamakta, insanın karşılaşacağı bu durumların onun imtihan aşa­maları olduğu uyarısını yapmaktadır.[2312]

 

L. FIRSATLARLA İMTİHAN

 

"Ey iman edenler! Allah sîzi ellerinizin ve mızraklarınızın erişe­ceği bir avlanma ile (onu yasak ederek) dener kî, gizlide (kimsenin görmediği yerde, gerçekten) kendisinden kimin korktuğu ortaya çık­sın. Kim bundan sonra sınırı aşarsa onun için acı bir azap vardır"[2313] âyeti insanın fırsatlarla imtihan edildiğini gösteren âyetlerden biridir. Aslında, "Sıkıntının Giderilmesiyle “İmtihan” veya daha geniş çerçevede "Hayırla İmtihan" içerisinde değerlendirilebi­lecek bu konuyu farklı bir başlık altında ele alışımız, bir farklı yönü daha vurgulamak içindir. Çünkü, İnsanın bu durumlardan her biri için vereceği tepki farklıdır. Sıkıntıdan kurtulup nimete kavuşma psikolojisi ile, hayatın normal akışı içerisinde hoşnut olduğu için ni­met olarak değerlendirilebilecek şeylerle karşılaşma psikolojisi ve aniden karşısına çıkacak nimetlerle karşılaşma psikolojisi herhalde birbirinden farklı olacaktır. Görüleceği gibi sözkonusu ettiğimiz du­rumlar insanın hayatta karşılaşabileceği farklı bir imtihan şekline dikkat çekmektedir.

Yukarıda mealini verdiğimiz âyetin, Hudeybiye Umre'sinin yapıl­dığı yılda indiği söylenir[2314]. Müslümanlar Umre için çıktıkları yolcu­lukları sırasında Ten'im denen bölgeye geldiklerinde vahşi hayvanlar ve kuşlar oklarıyla rahatça avlayabilecekleri, ellerini uzatsalar yakala­yabilecekleri kadar yaklaşmışlardı. Böyle bir durumla da daha önce hiç karşılaşmamışlardı[2315]. Öyle anlaşılıyor ki;

"Hem size hem de yol­culara fayda olmak üzere (faydalanmanız için) deniz avı yapmak ve onu yemek size helâl kılındı. İhramlı olduğunuz müddetçe kara avı si­ze haram kılındı. Huzuruna kavuşacağınız Allah'tan korkun."[2316] âyetiyle ihramlıya avlanma daha önce haram kılınmıştı[2317]. Araplar için yaygın bir adet olan avlanma[2318], nefislerini tahrik eden bir durum olarak[2319] zor olmamakla beraber[2320] îman ve itaat konusun­da samimiyeti ölçmesi açısından önemli bir imtihan vesilesi olarak karşılarına çıkmıştır[2321].

Yahudilerle ilgili olarak Kur'an'da iki ayrı yerde dile getirilen balıkla imtihan edilmelerini de fırsatlarla imtihan olarak değerlendiriyo­ruz:

"Onlara, deniz kıyısında bulunan şehir halkının durumunu sor. Hani onlar Cumartesi gününe saygısızlık gösterip haddi aşıyorlardı. Çünkü Cumartesi tatili yaptıkları gün, balıklar meydana çıkarak akın akın onlara gelirdi, Cumartesi tatili yapmadıkları gün de gelmezlerdi. İşte böylece biz, yoldan çıkmalarından dolayı onları imtihan ediyor­duk"[2322]. Kızıl denizin Kuzeyinde, Suud-la Ürdün arasında[2323] bu gün Akabe diye isimlendirilen denize yakın bir bölgede oturan yahudi Eyle halkına, Cumartesi günü ibadetten başka şeyle meşgul olmaları yasaklanmıştı[2324]. O gün de haftanın diğer günlerinin aksine, Allah tarafından imtihan edilmeleri için balıklar ga­yet rahat avlanacak şekilde sürüler halinde su yüzünde beliriyorlardı[2325]. Allah'a itaatten ayrılıp haddi aştıkları ve günaha düştükleri için Allah onları böyle bir imtihana tabi tutuyordu[2326]. Fakat onlar bu im­tihanı kaybettiler. Taşkınlıklarının cezasını madden veya mecazen[2327] maymunlaşmalarıyla ödediler[2328]. Yine bir dönem İsrailoğullarıyla ilgili olarak tarihin bir dönemin­de meydana gelen ve Tâlût Câlût mücadelesi çerçevesinde dile getiri­len "Nehirle İmtihan" meselesini bir yönüyle de "Fırsatla İmtihan" kapsamında değerlendirilebileceğini düşünüyoruz. Bu olayın Misır Ürdün Filistin üçgeni civarında geçtiği kabul edilmektedir[2329]. Rivaye­te göre Mısırla Filistin arası bir bölgede ikamet eden Amarikalılar'ın başında İmlik soyundan gelen Calûd isminde zorba bir hükümdar bu­lunuyormuş[2330]. Bunlar İsrailoğulları'na saldırmış, yurtlarından çıkar­mış, bir kısım varlıklarına el koymuşlar. Bunun üzerine o toplumun ile­ri gelenleri, dönemin peygamberinden[2331] kendilerini yönlendirecek bir komutan istemişler[2332]. Bu komutan başlarında olduğu takdirde düşmanla mutlaka savaşacaklarına dair yurtlarından çıkarıl­mış olma gibi çok ciddî mağduriyetlerini de dile getirerek söz de ver­mişler[2333]. Bu mücadele için Talût komutan olarak atanmış[2334]. Fakat Tâlût, savaş yolculuğuna çıktığında savaştan ön­ce Cenabı Allah'ın kendilerini bir ırmakla imtihan edeceğini onlara ha­ber verir[2335]. Çok susadıkları bir anda önlerine çıkan bu nehirden ya hiç içmeyecekler ya da sadece birer avuç içebilecekler, da­ha fazlasını içenler bu imtihanı kaybetmiş olacaklardır. Ancak içlerin­den çok az bir kısmı bu uyarıya uymuş, diğerleri tamah edip fazlasını içmişlerdi[2336]. Tâlût'un ordusunun muhatap olduğu bu du­rum, hem liderlerine itaatteki samimiyeti ve hem de daha zor şartlar­da ortaya koyacakları tavrı ortaya çıkartacak bir çeşit imtihandı[2337]. Gerçek inanç sahipleriyle, inancı gönlünde yer etmemiş olanlar bu im­tihanla ayrıştırılacaklardı[2338]. Böylesi basit imtihanda ayağı kayanların daha büyük imtihanlarda ne yapacakları ortaya dökülmüş olacaktı[2339]. Nitekim müfessirlerin çoğunluğuna göre nehri, hiç içmeyen müslümanlarla, izin verildiği kadar içen müslümanlar geçebilmişlerdi[2340]. Di­ğerleri ise nehre düşmüşler, dudakları morarmış, susuzlukları daha da artmıştır. Geriye kalan az ama samimi olan gurupla Talut ve Rakibi Calut savaşmışlar ve Câlût'u yenmişlerdir[2341], Bu örneklerden anlıyoruz ki, yaşadığı müddetçe insanın karşısına inancıyla karşı karşıya kalabileceği, nefsini son derece tahrik eden im­kânlar çıkabilecektir. Böylesi durumlar, Cenâb-ı Allah'ın, inanan veya inandığını iddia eden insanları, inançlarındaki samimiyet derecelerini ortaya koymak için karşılarına çıkartacağı imtihan şekilleridir. İnsa­noğlu bu gibi durumlarda çok dikkatli olmalı, nefsi son derece tahrik eden ve o pencereden bakıldığında cazip gelen bu olaylar karşısında Allah ve peygamberinin emirleri doğrultusunda hareket etmeye gay­ret göstermelidir. Aksi halde kaybedenlerden olacaktır.[2342]

 

M. TOPLUMDAKİ SOSYAL KONUMLA İMTİHAN

 

Kur'an, insan olma ve değişik ırk ve dile sahip olma yönüyle in­sanlar arası fark gözetmemiş olmasına rağmen[2343], "Baksana, biz insanların kimini kiminden nasıl üstün kılmışızdır! Elbette ki ahiret, derece ve üstünlük farkları bakımından daha bü­yüktür."[2344], "Allah sizi, maişet ve rızık hususunda kiminizi kiminize üstün kıldı. Nasipleri bol olanlar kendi nasiplerini, kendile­riyle eşit seviyeye inecek derecede, yanlarında çalıştırdıkları köle ve hizmetçilere vermezler. O halde Allah'ın nimetini, Allah'ın kendileri üzerindeki hakkını bile bile inkâr mı ediyorlar?"[2345] âyetle­rinden de anladığımız gibi dünyada edindiği yer, konum ve şartlar ba­kımından insanlar arasında farklılıklar olduğunu bildirmiştir. Kur'an, Peygamberler arasında bile birbirlerine nazaran bir üstünlüğün söz konusu olduğunu bildirir[2346]. Tabii ki bu üstünlük kıyas­laması onlar açısından servet ve kendilerine tabi olanlar açısından de­ğil, cismânî ilişkilerden sıyrılma ve manevî fazîlet üstünlüğüdür[2347]. Kaldı ki maddî olarak da peygamberler arasında farklılıklar vardı. Meselâ, Davud ve Süleyman peygamberin diğer peygamberlere servet konusundaki üstünlükleri tartışılmazdı[2348].

Kur'an'ın, Allah'ın takdirine bağladığı bu durum, aslında hayata anlam kazandıran, bir bakıma öyle olması zorunlu bir yapılanmadır.

"Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık. Birbirlerine iş gördür­meleri için kimini ötekine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti onların biriktirdikleri şeylerden daha hayırlıdır."[2349] âye­ti bu durumu vurgular[2350]. Zaten hayatın böyle düzenlenmiş olması­nın sebebi âyette "suhriyyâ" kelimesiyle açıklanmış, bu kelimenin de burada alay etme anlamında değil, birbirlerine muhtaç olma, birbirle­rinin ihtiyacını görme anlamı taşıdığı vurgulanmıştır[2351]. Çünkü, her şeyin birbirine eşit olduğu tek düzen bir hayat biçimi hayallerde müm­kün olsa bile, gerçek hayat için ütopya olmadan öteye geçemez. Kur'an;

"Sizi yeryüzünün halifeleri kılan, size verdiği nimetler husu­sunda sizi denemek için kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılan O'dur..."[2352] ifadesiyle hayatı böyle düzenleyip insana bu şartlarda hilâfet görevi veren Allah'ın bunu, imtihan için yaptığını açıkça dile getirmektedir. Zaten aksi durum, hayatı yaşanmaz kılma­nın ötesinde imtihan sırrını da ortadan kaldırır, bir taraf lehine cebrî bir yapılanmaya sebep olurdu.

"Şayet insanların küfürde birleşmiş bir tek ümmet olması tehlikesi bulunmasaydı, Rahman'ı inkâr edenlerin evlerinin tavanlarını ve çıkacakları merdivenleri gümüşten yapardık"[2353] âyeti bir yönüyle de bu durumun sakıncasını dile ge­tirmektedir. Nitekim, âyetlerde değişik vesilelerle dile getirilen insan­lar arasındaki bu farklılık[2354] şeref, akıl, mal, makam, rızık farklılı­ğı[2355], bir kısım insanların diğerlerine göre güç ve yetenek bakımından daha kapasiteli yaratılışı[2356], bir kısmı bilgi ve anlayış bakımından da­ha iyi olduğu halde, bir kısmının bu konudaki eksikliklerine rağmen mal varlığı bakımından daha üstün oluşu[2357] şeklinde hayatın farklı katmanlarını maddî manevî her yönüyle kapsayacak şekilde yorum­lanmış, bu durumun insanın bulunduğu konuma şükredip etmeyece­ği yönüyle insan için imtihan aşaması olduğu dile getirilmiştir[2358].Kur'an, insanlar için kendi içlerinden bir peygamber gönderilme­sini de imtihan olararak nitelemiştir:

"(Rasülüm!) Senden önce gön­derdiğimiz bütün peygamberler de hiç şüphesiz yemek yerler, çarşılar­da dolaşırlardı. (Ey insanlar!) Sizin bir kısmınızı diğer kısmınıza imti­han vesilesi kıldık; (bakalım) sabredecek misiniz? Rabbin her şeyi hak­kıyla görmektedir"[2359]. Ayette, kâfirlerin kendileri gi­bi insan olan ve yiyip içen, çarşılarda dolaşan birine peygamberlik gö­revi verilmesine şaşışları kınanarak, bunun sadece peygamberimize karşı sergiledikleri bir durum olmadığı, onlardan öncekilerin de sığın­dıkları bir bahane olduğu dile getirilip[2360] bir yandan peygamberimiz teselli edilirken[2361], diğer yandan insanların bir kısmının diğerlerine göre servet bakımından üstün olmalarının tabii olduğu gibi, kendileri içinden farklı bir konuma haiz olan peygamberlerin gelmesinin de ta­bii olduğu vurgulanmakta ve tüm bu durumların imtihan vesilesi ol­duğuna dikkat çekilmektedir[2362]. Nitekim Araplar, "... Bu Kur'an iki Şehirden bir büyük adama indirilse olmaz mıydı"[2363]. de­mişlerdi. Çünkü onlar kendileri nezdinde zengin olan Mekke'li Velid b. Muğire veya Tâif 'li Mes'ud b. Amr es Sakafi'nin buna lâyık oldu­ğunu düşünüyorlardı[2364]. Hâlbuki, kişinin varlık durumu her şeyin ölçüsü haline sokulmamalı ve yukarıda da vurgulandığı gibi mal konu­sundaki farklılık bu dünya düzeninin bir realitesi olarak kabul edilme­liydi[2365]. Ne yazık ki, bir kısım insanlar, servet dağılımı­nın hayatın gerçekliği olduğunu ve bunun bir imtihan vesilesi kılındı­ğını farkedememişler ve serveti değer ölçüsü olarak her şeyin önüne geçirmişlerdir.

İnsan cinsi, insana özgü özellikleri itibarıyla birbirine benzer. Ay­nı cinsten olmak, her özelliği ile aynı olmak anlamına gelmez. Bu du­rum, diğer cinsler için de sözkonusudur. Allah, insanları gerek beceri bakımından, gerek yüklediği görev bakımından, gerekse ruhsal, fiziksel ve benzeri bakımlardan farklı şekillerde yaratarak, her birine ayrı yetenek ve eğilimler vermiştir[2366]. Bu durum, hayatın yürümesi için gereklidir. Aksi halde hayat yürümez ve donar[2367]. Dolayısıyla, hayat­taki bu yapılanma ilâhî bir sanat olarak görülmeli, gerek fakir olarak, gerekse zengin olarak hayatın hangi katmanında yer alınırsa alsın bu­nun, insan için bir imtihan vesilesi olduğu bilinmelidir[2368]. İnsan, bol­luk anında o nimete şükredip etmeyeceği, sıkıntı anında da sabredip etmeyeceği konusunda imtihan edilmektedir[2369]. Farklı durumlarda insanın imtihana çekilmesi haksızlık olarak değerlendirilmemelidir. Çünkü, insanlardaki bu farklılık mes'ûliyet açısından da farklılığı ge­rektirmekte, daha iyi imkânlarda yaşayanların yaşadıkları şartlara pa­ralel olarak sorumlulukları da artmaktadır.[2370]

 

N. FAKİRLERİN TEMSİL ETTİĞİ MİSYONLA İMTİHAN

 

Az önce ele alıp "Toplumdaki Sosyal Konumla İmtihan" başlığı altında işlemeye çalıştığımız konu ile büyük ölçüde örtüşen bir mese­leyi ayrı bir başlık altında ele alışımız, önemine inandığımız bir başka boyuta vurgu yapmak içindir. Değişik boyutlardan bakıldığında "in­san" olan herkesin farklı konumlarda görüldüğünü, aslında bizzat kendisinin de şöyle veya böyle bunu farkettiğini; bu konumuyla her­kesin kendi çapında imtihan edildiğini, bu durumun hayatın devamı için bir zaruret de olduğunu vurguladık. Dolayısıyla buradaki vurgu, "insan" olan herkesi kapsayacak şekilde genel bir değerlendirme idi ve maddî yönü ağırlıklıydı. Burada, hedefi temsil edilen misyon olan bir inkâr sözkonusudur. Dolayısıyla sahip olunan konum manevîdir. Ancak bu misyonu inkâr etmek için kullanılan araç yine maddîdir. Bir yandan Kur'an'ın bu yapılanmayı da bir imtihan vesilesi olarak değer­lendirdiğini ortaya koyarken, diğer yandan temsil edilen inanca dışarıdan bakan kişilerin hangi değer yargılarıyla bakıp hareket ettikleri­ni ortaya koymak istedik. Bizce işin bu yönünün vurgulanması da ol­dukça önem arzediyor.

Vurgulamak istediğimiz nokta şu âyetlerde açıkça imtihan olarak dile getiriliyor:

"Rablerinin rızasını isteyerek sabah akşam O'na yal­varanları kovma! Onların hesabından sana bir sorumluluk; senin he­sabından da onlara herhangi bir sorumluluk yoktur ki onları kovup da zalimlerden olasın! "Aramızdan Allah'ın kendilerine lütuf ve ihsanda bulunduğu kimseler de bunlar mı!" demeleri için onların bir kısmını diğerleri ile işte böyle imtihan ettik. Allah şükredenleri daha iyi bilmez mi?"[2371]. Bu âyetlerin, Süheyb, Ammar, Bilal, Habbâb ve diğer fakir müslümanlardan bir kısmının peygamberimizle oturur­larken toplumun önde gelenlerinden bir gurubun peygamberimizin yanına gelerek, "Ey Muhammed! Kavminden bu adamlara mı kaldın? Aramızdan Allah'ın kendilerine lütuf ve ihsanda bulundukları bunlar mı? Biz bunların arkasından mı gideceğiz? Bunları yanından uzaklaş­tır, bizim konumumuza uygun bir meclis ayarla belki o zaman sana uyarız''' demeleri üzerine indiğini daha önce detaylıca zikretmiştik[2372]. Bu davranış biçiminden anlıyoruz ki zenginler, fakirleri küçümseye­rek onların girdikleri dine girip onlara tabi olmuş havası vermek iste­miyorlar. Bu onlara zül geliyor. "Kendilerine âyetlerimiz ayan beyan okunduğu zaman inkâr edenler, iman edenlere: İki topluluktan hangi­sinin (hangimizin) mevki ve makamı daha iyi, meclis ve topluluğu da­ha güzeldir? dediler."[2373] âyetinden anlaşıldığı gibi ser­vet ve mevki onlar için adeta bir şeyin doğruluk ve yanlışlık ölçüsü oluyor. Sahip olunan inanca değil de o inancı temsil edenlerin top­lumdaki konumuna bakarak değerlendirme yapıyorlar. Ayette açıkça dile getirildiği gibi bu durum onlar adına bir imtihan vesilesi olarak değerlendiriliyor. Daha önce sözkonusu ettiğimiz gibi peygamberliği Mekke ve Taifli iki zengine layık görüşleri de[2374] onların bu konumdaki müslümanlarla imtihan edildiklerini gösterir[2375].

Peygamber ve mensuplarının temsil ettikleri inanca tavır koyanla­rın gerekçelerinden birisinin böylesi bir yaklaşımdan kaynaklandığı Kur'an'da epeyce vurgulanır. İlgili pasajlardan, ilk etapta peygamber­lere ittiba edenlerin çoğunlukla zayıf ve fakir kimseler olduğunu, düş­manlıkta aşırı gidenlerin ise toplumun ileri gelen seçkin ve yönetici tabakası olduğunu[2376] ve bu tavırlarının nedenlerini benzeri gerekçele­re dayandırdıklarını anlarız[2377]. "...Bu iş bir hayır olsaydı, onlar bizi geçemezlerdi. ... bu eski bir yalandır ..."[2378] felsefesi onla­rın hareket noktası olmaktadır.

Geliştirilen bu tavırdan anlaşılıyor ki, toplumda hakim olan kast zihniyeti ve ekonomik farklılık inanca karşı direnişte en büyük faktör oluyor. Çünkü bu konum, onların kendilerini Allah'tan müstağni kıl­malarına, sebep olmaktadır[2379]. Onun için köle ve fakirlerin müslüman olmasına şaşıyor, toplumun ileri gelenlerinin müslüman olmayışına hayret ediyorlar[2380]. Bu, sadece dil ile yapılan bir tepki olarak kalmı­yor, onların hareket tarzını belirleyen bireysel ve toplumsal tavır ha­linde cereyan ediyor[2381]. Sahip oldukları bu imkanların onları sınamak için olduğunu düşünemiyorlar[2382]. Hz. İbrahim ve taraf­tarlarının kavminden ayrılırken yaptıkları "Rabbimiz! Bizi kâfirler için bir imtihan sebebi kılma"[2383] duasıyla, Musa (a.s)'a inananların, kâfirlerin Firavun'un karşısında mağdur duruma düşerek kendilerinin kâfirler için bir imtihan vesilesi olmalarını iste­meyişleri de[2384] bu konumun onlar adına ciddi bir im­tihan vesilesi olduğunu gösterir. Çünkü, gerçeği güçle özdeşleştirenler için böylesi durumlar davalarında haklılık gerekçesi oluşturmakta ve küfürlerinde daha da derinleşmelerine sebep olmaktadır[2385].

Bunlar maalesef gerçeğin, toplumun alt kademelerince kabul edil­miş olmasının onu lekelemeyeceğini düşünemiyorlar[2386]. Hâlbuki din ve îman konularının değer ölçüsü ona tâbi olan kişilerin statüsüyle, toplumdaki rutbeleriyle, ailevî bağlarıyla ve hatta ellerindeki servetleriyle belirlenemez[2387]. Kur'an, bu bakış açısını kınayarak böylesi du­rumları imtihan süreci olarak değerlendirmektedir[2388]. Dünya malı ba­kımından önde olanların önüne din bakımından önde olanlar geçerek insanların bir kısmı diğer bir kısmıyla imtihan edilmektedir[2389].

 

O. FARKLI ŞERİATLARLA İMTİHAN

 

"Sana da, daha önceki kitabı doğrulamak ve onu korumak üzere hak olarak Kitab'ı (Kur'an'ı) gönderdik. Artık aralarında Allah'ın in­dirdiği ile hükmet; sana gelen gerçeği bırakıp da onların arzularına uy­ma, (Ey ümmetler!) Her birinize bir şeriat ve bir yol verdik. Allah dileseydi sizleri bir tek ümmet yapardı; fakat size verdiğinde (yol ve şe riatlerde) sizi denemek için (böyle yaptı). Öyle ise iyi işlerde birbirinizle yarışın. Hepinizin dönüsü Allah'adır. Artık size, üzerinde ayrılığa düştüğünüz şeyleri(n gerçek tarafını) O haber verecektir"[2390] âyeti insanların farklı şeriatlerle imtihan edildiğini bildirir[2391]. Ayette sözkonusu edilen imtihanın mahiyetini anlayabilmek için âye­tin siyak ve sibakını ve sebebi nüzulünü göz önünde bulundurmamız gerekecektir.

Mâide: 5/41-45. âyetlerde Tevrat'tan, ondaki bazı hükümlerden ve bu hükümleri Yahudiler'in tahrif edişlerinden, 46-47. âyetlerde de İncil'den ve mensuplarının onun hükümleri ile hükmetmeleri ge­rektiğinden bahsettikten sonra 48. âyette, "el-kitâb” ifade­siyle Kur'an kastedilerek[2392] Kur'an'ın, her ikisini de doğrulayan ve koruyan Kitap oluş vasfı dile getirilir. 48. ve 49. âyetlerde Yahudi ve Hıristiyanlar arasında hüküm vermek gerektiğinde onların arzuları­na uymadan Allah'ın indirdiği ile hükmetmesi peygamberimize tav­siye edilir. 50. âyette de İslâm öncesi câhiliye döneminde sürdürdük­leri keyfilikten dolayı Ehl-i Kitap kınanır. Ayetlerin sadece lafzı anlamlarından hareketle, öncesi ve sonrasıyla 48. âyetin içinde yer al­dığı bölümde, Yahûdi ve Hıristiyanlar'ın Allah'ın şeriatına uymayan davranışları ve dinlerinde yaptıkları tahrifleri nedeniyle kınandıkla­rı ana hatlarıyla ortaya çıkar. İlgili âyetler hakkında zikredilen sebebi nüzuller, işin mahiyetini daha iyi kavrama noktasında bize yar­dımcı olacaktır.

İbn Abbas'tan gelen bir rivayete göre, câhiliye döneminde biri di­ğerine üstün gelen iki Yahudi gurubu, soylu biri sıradan birini öldür­düğünde elli vesk, sıradan biri soylu birini öldüdüğünde yüz vesk öde­mesi gerektiği konusunda birbirleriyle anlaşırlar. Yahudiler bu âdetle­rini sürdürürlerken peygamberimiz zamanında içlerinden zayıf olan biri soylulardan birini öldürür. Soylu taraf kendilerine yüz vesk diyet ödenmesini isteyince, zayıf olan kimsenin taraftarları aynı dine men­sup, aynı vatanı paylaşan, aynı suçtan yargılanan kişilerden birinin di­ğerine göre iki kat fazla bedel ödemesinin adaletsizlik olduğunu belir­terek, bunun dayatma ve korkuyla yaptırıldığı gerekçesiyle itirazda bulunurlar. Neticede meselenin peygamberimize götürülüp, bu konu­daki görüşü alınmak istenir. Bununla ilgili olarak;

"Ey Resul! Kalple­ri iman etmediği halde ağızlarıyla "İnandık" diyen kimselerden ve yahudilerden küfür içinde koşuşanlar (ın hali) seni üzmesin. Onlar dur­madan yalana kulak verirler, sana gelmeyen (bazı) kimselere kulak ve­rirler; kelimeleri yerlerinden kaydırıp değiştirirler. "Eğer size su verilir­se hemen alın, o verilmezsa sakının" derler..."[2393] âyeti iner[2394] ve Yahudiler'in asıl niyetleri dile getirilerek olay karşısındaki tutumları kınanmış olur.

Ayet çerçevesinde, Hayber Yahudileri'nin önde gelenlerinden iki kişinin zina ettiği, aslında cezalarının Tevrata göre recm olduğunu bildikleri halde bu cezayı kendilerince soylu gördükleri bu kişilere uygulamak istemedikleri için bir çıkış yolu bulunabilir düşüncesinden hareketle Benî Kureyza'ya elçi gönderip, peygamberimize meseleyi soruvermelerini istedikleri, peygamberimizin sopa ve yüzlerini karalama cezası vermesi halinde kabul etmelerini, recin vermesi halinde reddetmelerini de tembihledikleri, peygamberimizin Tevrat'ın hükümüne uygun olarak recm cezası gerektiği kararını vermesi üzerine karşı çıktıkları şeklinde bir olay da anlatılır[2395].

Yine, Berâ b. Azib'den gelen rivayete göre Peygamberimiz, yüzü karartılmış ve değnekle döğulmuş bir yahudinin yanından geçerken onları çağırır ve "sizler zina eden kimsenin cezasını kitabınızda böyle mî buluyorsunuz?" der. Onların, "evet" cevabı üzerine peygamberi­miz âlimlerinden birini çağırıp, "sana Allah adına yemin vererek soru­yorum, kitabınızda zinanın cezası bu mu?" diye sorar. Yahudi, "hayır! Yemin ettirmeseydin söylemezdim. Bizde zina edenin cezası recmdir. Ancak, eşrafımız arasında zina çoğaldı. Biz, şerefli birini zina ederken yakaladığımız zaman onu bırakır, recmetmezdik. Sıradan bir vatandaş da zina edince onu cezalandırırdık. Nihayet her iki guruba da aynı ce­zayı verme konusunda anlaştık. Neticede zina edenlerin yüzünü ka­rartmayı ve değnekle döğmeyi recm cezası yerine koyduk''' diye cevap verir. Bunun üzerine peygamberimiz, "Ey Allah'ım! Senin emrini ilk ihya edenlerdenim, çünkü öldürmüşlerdi" diyerek zina edenin recmedilmesini emreder ve o kimse recmedilir. Yukarıda mealini verdiğimiz 41. âyetten 50. âyete kadar olan kısım bu mesele hakkında nazil olur[2396]. Ayetleri sebebi nuzülleriyle birlikte düşündüğümüzde de me­selenin Yahudi ve Hıristiyanların dinleri üzerinde yaptıkları tahrif üzerinde düğümlendiğini görürüz. Bu durum bize 48. âyette sözkonusu edilen imtihanın mahiyetini de açıklamış olmaktadır. Yine, aynı âyette söz konusu edildiği gibi, herkesi tek ümmet yapmaya muktedir olduğu halde Allah, farklı ümmetleri farklı şeriatlerle muhatap kılmış­tır. Bu da insanlar için bir imtihan vesilesidir. Allah, bu şeriatlarla mu­hataplarını emirlerine itaat edip etmedikleri noktasında sınamış ola­cak, bu vesileyle günahkârla itaatkâr ortaya çıkacaktır[2397].

Neticede Allah, emirlerini yerine getirenlerle, ona teslimiyet gös­terenleri, şüpheye düşenlerden ve amelde eksiklik gösterenlerden ayırmak istemektedir[2398]. Allah isteseydi, bizi ve öncekileri aralarında hiçbir fark olmayan, aynı hükümleri ihtiva eden bir dinde toplayabilirdi ve hatta buna icbar da edebilirdi. Fakat Allah, değişik asırlarda değişik hükümler emrederek itikat ve amel yönüyle insanları imtihan etmek istemektedir[2399]. Mevsimlere göre elbiselerin, hastalara göre de ilaçların değiştiği gibi ümmetlere göre de ilahi hükümler değişmiş­tir[2400]. Çünkü, ahkam-i şer'iyyenin teferruat kısmı ahval-i beşeriyyeye bakar[2401]. İnsanlık âlemi sürekli bir değişim içinde olduğu için Allah, ümmetlerin karakterlerine, içinde bulundukları şartlara ve aşırı dere­cede bozulmuş yönlerini ıslaha yönelik maslahatlardan dolayı hü­kümlerini de değiştirmiştir[2402]. Bunların her biri insan için imtihan­dır[2403]. Allah, her ümmeti kendi yapısına uygun şeriatlarla sorumlu tutmuş ve imtihanlarını o çerçevede gerçekleştirmiştir. Hatta daha da öteye aynı toplum içerisinde yaşayan fertlerin her birinin diğerlerine göre imtihan durumları bile değişmektedir. Her bir insan yaşadığı dö­nem ve içinde bulunduğu şartlar çerçevesinde imtihan edilmektedir. Kur'an'ın değişik yerlerinde insanlar için farklı zamanlarda fark­lı peygamberlerin ve şeriatların gönderildiği ve elbetteki bu gönderi­len emirlerin temel gayesinin onları imtihan etmek olduğu dile geti­rildiği halde, böylesi bir anlatım içerisinde her ümmetin bir şeriatının olduğunun ve bu durumun imtihan vesilesi kılmışının hatırlatılmasın­da daha farklı bir amaç sezilmektedir. Kur'an'la zaten neshedilmiş olan bu dinlerle ilgili olarak mensublarının tutumlarının müslümanlar adına dile getirilişi, yine müslümanlara verilmek istenen bir mesaj içermektedir. 41-50. âyetleri yukarıda zikredilen olaylarla birlikte dü­şündüğümüzde bu, insanların kendi heveslerine ve menfaatlerine uya­rak farklı etkenlerin de tesiriyle dinleri konusunda tahrife yönelme meyli gösterebilecekleri mesajıdır. Kur'an'ın, farklı yerlerdeYahudî ve Hıristiyanlarla ve hatta diğer din mensuplarıyla ilgili anlatımları da aslında bu mesajı verir. Ehl-i Kitapla ilgili, Allah'ın sözünü işittikten sonra değiştirdikleri[2404], dinlerini hafife aldıkları[2405], gizledikleri[2406], menfaat karşılığı sattıkları[2407], doğruyu yanlışla karıştırdıkları[2408] vb. ile ilgili bilgiler bir taraftan kendi dinlerindeki prensipleri nasıl ihmal et­tiklerini ve muhatabı oldukları imtihanı nasıl kaybettiklerini gösterir­ken, diğer taraftan Kur'an'a uyan insanlara imtihan süreçlerini nasıl dikkatle geçirmeleri gerektiği konusunda ihtarlar içerir. Demek ki, farklı zaman ve mekanlarda farklı etkenlerle ortaya çıkabilecek böy­lesi durumlar, nefisle ilâhî kural arasında insanı tercihte bırakacak ve bu durum da insan için imtihan vesilesi olmuş olacaktır, insanın kar­şı karşıya olduğu hükümden kaçınmasının veya o hükmü tahrifin çeşitli sebepleri olabilmektedir. Uygulanacak ceza konusunda acıma duygusu[2409], veya faizin de bir çeşit alış veriş olduğunu söyle­me[2410] gibi ekonomik bir yorum, ya da fakirlikten kaçın­mak amacıyla çocukları öldürme[2411] gibi bir düşünce öne çıkartılabilir. Ama tüm bunlardan daha da vahimi arzu ve isteklerin ilahlaştırılmasıdır[2412]. Kur'an, yaptığı bu örneklemelerle ve insanın bunlarla imtihan edildiği hatırlatmalarıyla muhataplarını uyarmaktadır.

"Sonra da seni din konusun­da bir şeriat sahibi kıldık. Sen ona uy; bilmeyenlerin isteklerine uy­ma."[2413], “Ey iman edenler! Allah'ın size helâl kıldığı iyi ve temiz şeyleri (siz kendinize) haram kılmayın ve sınırı aşmayın. Al­lah sınırı aşanları sevmez"[2414]. âyetleri de Allah'ın, müslümanları Ehl-i Kitap gibi olmama konusundaki uyarılarından sadece ikisidir.[2415]

 

Ö. CEZANIN ERTELENMESİYLE İMTİHAN

 

Cezanın, imtihanın önemli unsurlarından biri olduğunu daha ön­ceki konularda işlemiştik[2416]. Hâlbuki Kur'an'da cezanın ertelendiğini bildiren âyetler de vardır[2417]. Üstelik bu âyetlerden birinde azabın er­telenme gerekçesi muhataplara, donları imtihan etmek" ve "belli im­kânlardan faydalandırmak" olarak açıklanmaktadır:   "Bilmiyorum, belki de o (azabın ertelenmesi), sizi denemek ve bir zamana kadar sizi (imkânlardan) faydalandırmak içindir[2418]."

Kur'an'da ertelendiği bildirilen bu cezanın ahirete ait değil, dün­yaya ait bir erteleme olduğunu hemen anlıyoruz. Çünkü, ilgili âyetlerin tamamının, vahyi inkâr edenlerin tutumlarını açıklama çerçeve­sinde dile getirildiğini görüyoruz. Peygamberler davetleri sırasında, kendilerine inanmayanları ve özellikle inanmamayı inat noktasına ta­şıyanları Allah'tan gelecek azapla veya daha önce azabedilmiş toplum­lardan verdikleri örneklerle uyarmaya korkutmaya çalışmaktadırlar. Peygamberi tebliğde bunun bir metod olduğunu anlıyoruz. Meselâ, Firavun ve avanesinin Zariyât: 51/40, Ad kavminin Zariyât: 51/41; Hakka: 69/6,7, Semûd kavminin Zariyât: 51/44; Kamer: 54/31, Nûh Kavminin, Zariyât: 51/46, Lût kavminin A'râf: 7/84; Hûd: 11/82; Ka­mer: 54/34,38 Medyen halkının Hûd 11/94 helaki ile ilgili olarak anlatılanlar bu amaca yönelik anlatımlardır. Fakat, çoğu kere böylesi uyarı ve korkutmaların muhataplarmca hafife alındığını ve hatta vah­ye meydan okurcasına "haydi o bahsettiğin azabını getirsene!" şeklin­de alaycı tavırlarla karşılaştıklarını yine Kur'an'dan öğreniyoruz[2419]. Ve yine anlıyoruz ki, toplumların alaycı ve aceleci bu tutumlarına kar­şılık verilmesi gereken azab derhal gelmemekte, belli maksatlara bina­en ertelenmektedir.

"Eğer Allah, yaptıkları yüzünden insanları (he­men) cezalandırsaydı, yeryüzünde hiçbir canlı yaratık bırakmazdı. Fa­kat Allah, onları belirtilmiş bir süreye kadar erteliyor. Vakitleri gelince (gerekeni  yapar).   Kuşkusuz Allah,   kullarını  görmektedir[2420]." 

"Eğer Allah insanlara, hayrı çarçabuk istedikleri gibi şerri de acele verseydi,  elbette onların ecelleri bitirilmiş olurdu..."  âyetlerinden açıkça anladığımıza göre, cezanın hemen verilmemesindeki en önemli maksat insana yaşama fırsatı tanınması için­dir. Her işlediği suçun anında cezalandırılması düşünülseydi her an hata yapma riski bulunan insanın gerçekten de yaşama şansı kalmaz­dı. O zaman da imtihan süreci işletilmemiş olurdu. Daha önceki ko­nularda gördüğümüz gibi imtihanın gereği olarak, günah işledikten sonra ceza aşamasına kadar "tevbe istiğfar af" aşamalarının da geçil­mesi ve insana fırsat tanınması gerekmektedir. Çünkü bu süreç içerisinde küfründen vazgeçip, işlediği günaha tevbe ederek imtihanı ka­zananlar olabileceği gibi, imânı adına karşılaşacağı sıkıntılara taham­mül gösteremeyip imtihanı kaybedenler de olacaktır. İmtihan bu sü­reçlerden geçerek cereyan edecek, inananla inanmayan ayrıştırılacak ve îmanı kâmile böyle erişilecektir.

"Senin, bağışı bol olan Rabbin merhamet sahibidir; şayet yaptıkları yüzünden onları (hemen) muaheze edecek olsaydı, onlara azabı çarça­buk verirdi. Fakat kendilerine tanınmış belli bir süre vardır ki, artık bun­dan kaçıp kurtulacakları bir sığınak bulamayacaklardır[2421]." âyetinde, bir taraftan azabın hemen verilmeyişi Allah'ın merhametine bağlanırken, diğer taraftan günahtan küfürden vazgeçilmediği takdirde cezadan kurtulmanın mümkün olmadığı da hatırlatılmaktadır.

"İnkâr edenler sanmasınlar ki, kendilerine mühlet vermemiz onlar için daha ha­yırlıdır. Onlara ancak günahlarını arttırmaları için fırsat veriyoruz. On­lar için alçaltıcı bir azap vardır[2422]." âyeti de verilen bu fırsatı yanlış algılamama ve değerlendirmeme gerektiği noktasında uya­nda bulunmaktadır[2423]. Çünkü, Allah'ın kâfirlere zaman tanıması onlar adına bir yardım değil, Allah'ın kainata koyduğu sünnetullahıdır[2424].

Netice olarak, Allah'ın isterse her suçun cezasını anında verebile­ceğini, ancak bu durumda insana yaşama şansı kalmayacağından im­tihan sürecinin işlerlik kazanmayacağını, halbuki ona tanınan fırsatla böylesi bir süreçten geçmesinin bizzat Allah tarafından istendiğini, iş­lenen suçun cezasının bu amaca yönelik olarak ertelendiğini; insanın, suçun cezalandırılmadığı gibi yanlış yorumlama yapması yerine, bunu bir imtihan süreci olarak algılayarak bu imkânı iyi değerlendirmesi gerektiğini anlıyoruz.[2425]

 

P. AHİDLERLE İMTİHAN

 

Kur'an'da insanlar için açıkça imtihan olduğu belirtilen şeyler­den biri de "ahidler"dh. Bu durum;

"Bir toplum diğer bir toplumdan (sayıca ve malca) daha çok olduğu için yeminlerinizi, aranızda bir fe­sat aracı edinerek ipliğini sağlamca büktükten sonra, çözüp bozan (kadın) gibi olmayın. Allah, bununla sizi imtihan etmektedir. Hakkın­da ihtilâfa düşmekte olduğunuz şeyi kıyamet gününde mutlaka size açıklayacaktır[2426]." âyetiyle dile getirilir. Her ne kadar me­alini verdiğimiz bu âyet içerisinde kelime olarak "ahid" geçmiyorsa da muhtevanın ahidle ilgili olduğu açıktır. Ayrıca bir. önceki âyette "ahid" kelime olarak da geçmekte olup, içerik bakımından aynı ko­nuyu ele almaktadır:

"Antlaşma yaptığınız zaman, Allah'ın ahdini ye­rine getirin ve Allah'ı üzerinize şahid tutarak, pekiştirdikten sonra ye­minleri bozmayın. Şüphesiz Allah, yapacağınız işleri pek iyi bilir[2427]."

Ahid, her halükârda bir şeyi gözetme ve koruma konusunda söz vermek demektir[2428]. Yine Kur'an'da kullanılan "akid" kelimesiyle an­lam bakımından büyük ölçüde örtüşmektedir[2429]. Ancak "akid" keli­mesinin daha ziyade ahkâm ağırlıklı kullanıldığını ve hattâ İslâmi ilimlerin sistemleşmesiyle İslâm Hukuku literatürünün önemli bir de­yimi haline geldiğini görüyoruz[2430]. Ayrıca "ahid", Kur'an'da "akid" den daha fazla kullanılmıştır[2431]. Başlığı "ahid" seçişimizin sebebi de bundandır.

Kureyşliler'in, daha güçlü bir toplumla karşılaştıklarında araların­da antlaşma bulunan toplumla yaptıkları antlaşmaları bozdukları an­latılır[2432]. Allah, sözkonusu ettiğimiz âyetlerle, böyle bir alışkanlığa sa­hip çevre içinden gelen müslümanları, bundan böyle böylesi bir top­lumsal zaafa düşmemeleri konusunda uyarmaktadır[2433]. Yapılan ant­laşmaların hükümlerine riayet ettikleri müddetçe, müslüman olmayan taraflara dahi verilen söz istikametinde davranılması Kur'an'ın emri­dir[2434]. Yaptığı sözleşmeyi yerine getirmeyen veya bozan kisinin durumu, ipini sağlamca büktükten sonra bozan ve ne yaptığını bilmeyen (ahmak bön) bir kadına benzetilerek bu konudaki uyarı da­ha da vurgulu hale getirilmiştir[2435]. Ayette, bu zaafa en çok mal ve güç üstünlüğünün yol açabileceğine dikkat çekiliyor[2436]. Böyle bir durum­la karşılaşmanın imtihan olduğu hatırlatılarak insanın davranışlarını bu hesap üzerinden yapması isteniyor[2437].

Bu âyetlerin toplumlar ve şahıslar arası ahitleşmeleri kapsayan anlamı yanında, "Muhakkak ki sana biat edenler ancak Allah'a biat et­mektedirler...[2438]"  âyetinde olduğu gibi müslümanların peygamberimize biatıyla gerçekleşen ahidin de ayrı bir önemi var­dır[2439]. Fetih: 48/10. âyet, Kureyş ile müslümanlar arasında yapılan on yıl süreli Hudeybiye antlaşmasına ve bu antlaşma sırasındaki biata işa­ret etmektedir. Bilindiği gibi, hicretin altıncı yılında Hz. Peygamber, umre yapmak için 1400 müslümanla Mekke'ye doğru yola çıkmıştı. Fakat Kureyş, müslümanları Mekke'ye sokmak istemediğinden onla­ra karşı önleyici bir birlik çıkarmış, Hz. Peygamber ise o birlikle kar­şılaşmamak için vadilerden aşarak Hudeybiye'ye gelmişti. Savaşmak niyetinde değildi. Anlaşmak için Hz. Osman'ı Kureyş'e elçi gönderdi. Dönüşü gecikince peygamberimiz bir ağacın altına oturarak ashabın­dan, Osman öldürülmüş ise ölünceye kadar savaşacaklarına dair söz aldı. Müslümanlar, Hz. Peygambere biat ederek bu sözü vermişler, fa­kat Hz. Osman geri dönünce savaşmaya gerek kalmamıştı. Dolayısıy­la kendilerinin sayıca azlığına, Kureyş'in ise mal ve sayıca çokluğuna aldanarak, peygambere biat konusunda verdikleri sözü bozmamaları gerektiği konusunda bu âyetle uyarılmışlardı. Müslümanlar tıpkı bu olayla ilgili uyarıdaki gibi yaşamın her kademesinde peygambere ver­dikleri sözde durmaları gerektiği noktasında bu âyetle de uyarılmış­lardır şeklinde düşünmemiz mümkündür[2440].

Bu ahidleşmeye, Kur'an'ın diğer yerlerindeki ahidle ilgili kulla­nımların ifade ettiği içerikten hareketle Allah ile kul arasındaki ahidleşmeyi de dahil edebiliriz. Çünkü asıl ahid, Allah'la insan arasında olup, insanın kendisine yaratılıştan verilen aklî ve maddî nimetleri Al­lah'ın istediği şekilde kullanmasıdır[2441]. Yani emir ve yasaklarını gözetmesidir[2442]. Kur'an, bu konuya özel bir önem atfetmiş[2443], ahdini yerine getirmeyenleri bozguncu olarak nitelemiş[2444], Allah'a karşı ahidlerini hiçe sayanların ahirette hiç bir nasip alamayacaklarını bildirmiştir [2445].

Netice olarak diyebiliriz ki müslüman, ister müslüman kardeşle­riyle, isterse müslüman olmayan kimselerle yapmış olduğu ahidleşmelere sadık kalacaktır. Buna ilaveten müslümanm asıl ahidleşmesi Al­lah'ı ve O'nun elçisiyledir. Yaşam boyu bu ahidlerine uygun davran­mak onun görevidir. Hayat bu yönleriyle de müslüman için imtihan vesilesidir.[2446]

 

R. SİHİRLE İMTİHAN

 

"Sihr", aldatma, göz boyama[2447], şeytanlarla bir çeşit ilişkiye gire­rek onlardan yardım alma anlamlarına gelir[2448]. Tarihte yahudilerle ortaya çıkmış ve onlar tarafından uygulamaya konulmuştur[2449]. Kur'an'da, göz boyama ve olmayanı varmış gibi gösterme anlamların­da[2450] kullanıldığını görürüz. sihir, ya hile ve şarlatanlık, veya gizli bir bilgiye dayanarak yapılır[2451]. Bir çok çeşidin­den bahsedilir[2452].

Kur'an'da, sihrin de bir imtihan şekli olduğunu bildiren âyet şu­dur:

"Süleyman'ın hükümranlığı hakkında onlar, şeytanların uydurup söylediklerine tâbi oldular. Halbuki Süleyman büyü yapıp kâfir ohnadi. Lâkin şeytanlar kâfir oldular. Çünkü insanlara sihri ve Bâbil'de Hârut ve Mârut isimli iki meleğe indirileni öğretiyorlardı. Halbuki o iki melek, herkese: Biz ancak imtihan için gönderildik, sakın yanlış inanıp da kâfir olmayasmız, demeden hiç kimseye (sihir ilmini) öğretmezlerdi. Onlar, o iki melekten, karı ile koca arasını açacak şeyleri öğreniyor­lardı. Oysa büyücüler, Allah'ın izni olmadan hiç kimseye zarar vere­mezler. Onlar, kendilerine fayda vereni değil de zarar vereni öğrenirler. Sihri satın alanların (ona inanıp para verenlerin) ahiretten nasibi ol­madığını çok iyi bilmektedirler. Karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür! Keşke bunu anlasalardı[2453]."

Bir kere bu âyette sözkonusu edilen kişiler yahudilerdir[2454]. Bura­da, hem peygamberimiz dönemindeki, hem daha önceki, hem de Sü­leyman (a.s) zamanındaki yahudilerin kastedildiğini düşünmek müm­kündür. Ve en doğrusu da hepsi için değerlendirmektir[2455]. Yahudiler, hem kitaplarındaki peygamberimize ait delilleri, hem de Süleyman (a.s)'la ilgili bilgileri bir kenara bırakarak şeytanların kendilerine tel­kin ettikleri bilgilere tabi oldular[2456]. Tevratta, sihirle ilgili bir emir ol­madığı halde[2457] sihri Süleyman a.s'a izafe ederek mülkünü bunun sa­yesinde kazandığını iddia ettiler[2458]. İbn İshak (ö. 151/768)' tan nakle­dildiğine göre peygamberimiz, Süleyman (a.s)' dan bir nebi olarak sözedince yahudiler, "Şu Muhammede bakın! Süleyman'ı peygamberle birlikte zikrederek hak ile bâtılı karıştırıyor, iyi ama O, rüzgâra binen bir sihirbaz değil mi idi?" diyerek[2459], O'nun peygamber değil, bir si­hirbaz olduğunu iddia ettiler[2460]. Hâlbuki Kur'an, Hz. Süleyman'ın mülkünün onlar tarafından yönetildiğinden değil, onların Hz. Süley­man'ın emrine verildiklerinden ve onları kullandığından bahseder[2461]. Kur'an'a göre Süleyman (a.s),ins  ve cinnin hizmetine su­nulduğu, mal mülk sahibi bir peygamberdir[2462]. Kur'an'da, bu ayettenönce inen bir çok Mekkî surede de En'am, Enbiya, Nemi Süleyman (a.s)'m peygamberliğinden sözedilir.

Ayette geçen şeytanlardan maksadın gerçek şeytanlar mı, yoksa mecazî anlamda insan şeytanları mı olduğunda ihtilâf edilmiş[2463]; Âlûsî (ö.1270/1854), hakiki anlamda şeytan ifade etmesinin daha mâkul olduğunu söylemiştir[2464]. Bazıları her iki anlamın da mümkün olduğu­nu öngörürken[2465], diğer bazıları da, bunların insanlara tuzak kurup hile yapan insan şeytanlar olduğu kanaatma varmışlardır[2466]. Ayetteki "tettebiû" kelimesinin yapıyorlar (tef'alû) ile, "tetlû" kelimesinin, ha­ber veriyorlar (tühbiru) ve okuyorlar uyduruyorlar (tekrau tükavvilü) ifadeleriyle açıklandığını"[2467]; âyetin Yahudilerden ve yahudiler ta­rafından çokça yapılan sihirden bahsettiğini de düşünürsek, buradaki şeytanlardan maksadın insan şeytanları olduğu görüşü ağırlık kazanır.

Ayetin yorumlanmasında önemli bir yer tutan kelimelerden biri de "mlk" kelimesinin nasıl okunacağı konusundaki tartışmalardır. "Mlk" , mütevatir kıraata göre "lam" ın üstünüyle okunmuş, ancak ibn Abbas, Dehhak, Hasan ve ibn Ebzî "lam" esresiyle oku­muşlardır ve bu kıraat da sahihtir[2468]. Bu okunuş farklılığının önemi, bunların melek mi, yoksa o dönemin nufûz sahibi iki kişisi mi olarak anlaşılması gerektiğinden kaynaklanmaktadır. Çünkü "lam" esreli okunduğunda buradan melek değil, insan olan iki şahıs anlaşılır[2469].

"Vemâ ünzile ale'l-melekeyni" daki "mâ" , bir kısım müfessirlerce nafiye olarak değerlendirilmişse de, bir kısmı'nın da ismi mevsûl olarak değerlendirdiğini[2470] ve yorumların da genelde ismi mevsûl kabul edilerek yapıldığını, bu cümlenin "sihr" kelimesine atfedilmiş olduğunu göz önüne alırsak Allah, imtihan için meleklere sihir indirmiş olur[2471] ki, işin asıl can alıcı nokta­sı burasıdır. Meleklerin insanlara bilgi aktarımı ya ilham veya vahiy yoluyla olmaktadır. Acak Hârût ve Mârût'un Cibril gibi vahiy mele­ği olduklarına delil yoktur[2472]. Buradan hareketle bazı yorumcular buradaki "ünzile" yi vahiy değil de, ilham şeklinde anlamışlar ve bu kullanım şeklinin hem arapçada, hem de[2473] var olduğunu söylemişlerdir[2474]. Hatta Reşid Rıza da­ha da ileri giderek, bunun sihrin dışında bir şey olduğunu, çünkü sihri öğretmenin çirkin ve kötü bir iş olduğunu söylemiştir[2475]. "Mâ" yi nafiye olarak alanlar, "ve mâ kefera süleymân" üzerine atıf düşü­nerek burada bir takdim ve te'hirden sözederler[2476] O takdirde cüm­le şu şekilde düşünülür: "Vemâ kefera süleymânü ve mâ ünzile ale'l melekeyni velâkinneş şeyâtine keferû". Bu anlayış ve gayret, sihrin, meleklerin bir öğretisi olamayacağı anlayışından ortaya çıkmaktadır. Çünkü meleklere böyle bir görev yüklemenin onların masumiyetine zarar vereceği endişesi vardır. Bu durumda Hârût ve Mârût, şeytan­ların öğretileri yönünde yol alan yahudilerin sihir ustaları iki insan olmuş olur[2477].

"Vemâ yuallimâni"deki zamirle "minhütnâ" daki zamirlerin de meleklere raci[2478] olduğunu düşünürsek, bu işin melekler tarafından yapıldığını, dolayısıyla öğretenler ve kendisinden bilgi öğrenilenlerin melekler olduğunu söylemek hem genel kabule, hem de naslara uy­gun olacaktır. Belki burada meleklerin müşahhas şahıslar olarak in­sanlarla nasıl irtibata geçmiş olabileceği meselesi akla gelebilmektedir. Ancak meleklerin, insan suretine girmelerinin caiz olduğunu biliyoruz[2479]. Bilindiği gibi peygamberimize gelen vahiy sekilerin­den biri de meleğin "Dıhye" şekline girmesiydi[2480]. Babillilerde sihir yaygın olduğu için insanları uyarmak amacıyla iki meleğin sihri öğretmek ve bunun yapılmaması gereken bir iş oldu­ğunu anlatmak üzere gönderilmiş olmaları mümkündür[2481].

İbn Kesir'in bu durumu hayretle karşıladığım bildirmesi, meleklere yüklenen bu görev dolayısıyla değil, uydurma bir çok rivayetin konu çerçeve­sinde zikredilmiş olmasından dolayıdır[2482]. Allah, Tâlût'un kavmini nehirle imtihan ettiği gibi, mucize ile sihrin arasını ayırmaları için on­ları da sihirle imtihan etmiştir[2483]. Çünkü, peygamberlerin mucizeleri­nin benzeri insanlar tarafından ne kadar uğraşılırsa uğraşılsın yapıla­mazken, sihir herhangi birileri tarafından yapılabilen bir göz boyama şeklidir[2484]. Onlar, önce öğretecekleri sihrin Allah tarafından bîr imti­han olduğunu anlatıyorlar, sonra isteyene sihri öğretiyorlardı[2485]. Bu­radaki öğretme örfte kullandığımız anlamda bir öğretmedir[2486]. Fitne kelimesinin masdar olarak gelmesi de bu mânâyı kuvvetlendirir. San­ki bizzat meleklerin kendileri imtihandır[2487]. Mu'tezile'nin, sihrin ger­çekliğini kabul etmeyişlerinin mantıkî sebeplerinden biri, onun pey­gamber mucizelerinden farkının kalmayacak olmasıdır[2488]. Halbuki, meleklerden, Allah'ın verdiği bu görevi kaldırmak için zoraki yorum­lara gitmeye gerek yoktur[2489]. Bu, davet çağrısı değil, inzârdır[2490]. Do­layısıyla buradaki öğretmede bir yönüyle mecazilik vardır. Bu, her­hangi birinin zina veya livatanm mahiyeti hakkındaki sorusuna onun haramlığını da anlatarak verilen bir cevap gibidir. İbn Arabf de mese­leye bu şekilde yaklaşır[2491]. Bu, insanoğlunun benliğine iyi-kötü duy­guların konmasına benzer ki, her ikisi de imtihan içindir[2492]. Bir şeyi bilmek ve öğrenmek başka, tatbik etmek yine başkadır[2493]. Melekle­rin hayır maksadıyla öğrettikleri şeylerin kötü niyetli kişilerce sihir amaçlı kullanılmış olması[2494] bu öğretimin olmamasını gerektirmez. Şer şer için değil ondan korunmak için öğretilmiştir[2495]. Nitekim, her­hangi bir sıvının içki cinsinden olduğunu bilmekte hiç bir mahsur yoktur ve hatta sakınma açısından fayda bile vardır. Kimya ilmini bil­mekle onda kullanılan bir takım maddelerin kötü amaçla kullanılma­sı ayrı şeylerdir.

Bilindiği gibi Kur'an'da kıssalar, tarihi olayları anlatmak ve öğ­retmek için değil, öğüt, hidayet ve ibret için anlatılmıştır[2496]. Ayrıca Kur'an'ın, bir meseleyi daha iyi anlatmak için tahyilî bir metodu iz­lediğini de biliyoruz. Burada, beşer tabiatının yanlış yönelimi, güzel bir anlatım tablosuyla ortaya konulmaktadır. Çünkü yahudiler, Mûsâ a.s'ın kendilerine getirdiği dini kale almayıp bir kenara bıraktık­ları gibi, aynı umursamazlığı peygamberimizin tebliğine karşı da göstermişlerdir[2497]. Yahudiler, Hz Süleyman'ın peygamberliğine inanmayıp, servetini sihirle elde ettiğine[2498], mülkünü sihirle sürdür­düğüne inanmışlar; Bâbilliler'den kalma Hârût ve Mârût hikayeleri­nin de arkasına sığınıp insanlar arasında fitne çıkaracak işlerin peşi­ne düşmüşlerdir[2499]. Bu âyet, yaptıklarının yanlışlığını bildiren bir tür azarlamadır[2500]. Kur'an, sihirle peygamber Süleyman (a.s)'ın hiç ilgisinin olmadığını belirterek, yahudilerin sihir konusunda daya­naklarının da yanlış olduğunu vurgulamış olmaktadır. Aslında yahu­dilerin burada yapmak istedikleri, sihirle Süleyman (a.s) arasında kurdukları irtibat gibi, peygamberimizle sihir arasında da bir irtibat kurarak, Süleyman (a.s)'ın peygamberliğini inkâr gibi bir atmosferi peygamberimiz için de oluşturmaktır[2501]. Nitekim peygamberimizin mucizelerini  gördüklerinde O'nu   sihirbazlıkla  itham   etmişlerdir [2502] Sihir, uygulama şekli olarak yahudiler arasında daha yaygın olma­sına rağmen[2503] aslında peygamberimiz dönemindeki tüm Araplar ara­sında yaygın bir inanç çeşididir[2504]. Araplar, geniş ölçüde sihrin varlı­ğına ve tesirine inanırlardı[2505]. Hatta araplar, bu tılsımlı şeylerle ilgili düşüncelerini   ve   etkilenimlerini   inanç   noktasına   taşımışlardı[2506]. Kur'an bu gizemli inanç arkasına sığınarak peygamberliği de sihir ola­rak değerlendirip, onları bir varlık olarak inkâr etmeden, onların bil­gi ve hareket sahalarının sınırlılığını da göstererek[2507] bu konudaki kanaatlarını sona erdirmiştir. Dolayısıyla Kur'an, bu olayı nakille, sihrin insanlar için imtihan aracı olduğu bilgisini verirken, di­ğer taraftan yahûdilerin peygamberimize karşı geliştirdikleri bu tavrı etkisiz kılmış olmaktadır.

Ayrıca burada, yahûdilerin, Kur'an tarafından peygamber olarak tanıtılan bir kişiye sihirlerini izafe ederek yaptıklarına meşruluk ka­zandırma ve bunlarla müslümanlan etkileme gayretlerine de engel olunmuş olmaktadır.

Aslında burada bir taraftan da, kabaca "sihir" olarak tanımla­nan esrarengiz olguda objektif bir gerçeklik olup olmadığını veya buna baş vuranların kendi kendini kandırma içinde bulunup bulun­madıklarını sorgulamadan öteye, olayların seyrini en azından buna teşebbüs eden kişinin zihninde "tabiat üstü'''' bir mahiyet taşıyan araçlarla etkilemeye çalışmanın manevî bir suç olduğu ve bunu ya­panların ruhsal konumlarında çok ciddî zararlar ile sonuçlanacağı­nı bilinmesi gerektiği vurgulanmaktadır[2508]. Kur'an'ın her türlü sihir ve göz boyama.teşebbüsünü ve genel olarak her rürlü esrarengiz ilimlerle uğraşmayı kınamak amacıyla işaret ettiği bir kıssadır bu[2509].

Daha sonra gelen âyetin[2510] îman etmiş ve o îmanın ge­reğini yerine getirmiş olmanın Allah'ın mükâfatına nail olmaya ve­sile olacağından bahsetmiş olması, bu hedefi açıklaması bakımından manadadır.

Aslında sihir sadece Yahudilere mahsus bir sanat değildir. Günü­müzde bir kısım insanların sihir gibi gizemli işlerle uğraşarak halkı et­kilediklerini görmekte, âyetin ışığı altında, bunun ne tehlikeli bir dav­ranış biçimi olduğunu anlamaktayız. Fıkıhcılarımiz, Kur'an ışığı altın­da ele aldıkları bu işi değişik fıkhi görüşlerle değerlendirmiş olmakla birlikte, tamamının birleştiği nokta dinimizce kınandığı ve uygun bu­lunmadığı şeklindedir[2511]. Özellikle âyette sözü edilen Bâbilliler'in yaptığı gibi bir sihirle uğraşmayı küfür saymışlar ve hattâ İmamı Şâfî dışındaki selef âlimleri ölümle cezalandırılması gerektiği sonucuna varmışlardır[2512]. Çünkü bu tür sihirde Allah inancına ortak koşma söz konusudur. Çünkü Bâbilliler, gökte var olduğuna inandıkları yedi yıl­dızı temsilen heykeller yaparak onlara tapmıyorlardı. Hayır ve şerrin onlardan sadır olduğuna inanıyorlardı[2513].

 

S. İNSANLARIN BİRBİRLERİNİ İMTİHANI

 

Buraya kadar, halifelik vasfı çerçevesinde insanın Allah tarafından yapılan imtihanından sözettik. Ancak, insanlar arası ilişkileri düzenle­yen bazı ayetlerde de imtihan kavramı geçmektedir. Kur'an'da imti­han konusunu ele aldığımız bir çalışmada bunlara değinmeden geçe­mezdik. Aslında bunlar da, İnsanın kulluğu çerçevesinde değerlendi­rilebilirdi. Fakat, insanlar arasında cerayan eden ilişkiler çerçevesinde geçen bu imtihan şekillerinin ortaya konması da önemliydi. Bu duru­mu, ilgili âyetlerin muhteva bütünlüğünden hareketle "İnsanların Bir­birlerini İmtihanı" ana başlığı altında "Samimiyet Konusunda İmti­han" ve "Ehliyet Konusunda İmtihan" olmak üzere iki alt başlık altın­da değerlendirmeye çalıştık.[2514]

 

1. Samimiyet Konusunda İmtihan

 

Yukarıda, Hicretin altıncı yılında Hz. Peygamber'in yapmak istedi­ği umre ziyaretinden sözetmiştik. O yıl bu ziyaret yapılamamış, Mek­ke müşrikleri ile bir antlaşma imzalanarak Hudeybiye'den geri dönül­müştü[2515]. Yapılan bu antlaşmadaki maddelerden birine göre müslümanlar, velisinin izni olmadan İslâm'a giren Kureyşlileri iade edecek­lerdi[2516]. Nitekim, antlaşma imzalandığı anda müslüman saflarına ge­çen Ebû Cendel babası Süheyl b. Amr'a geri teslim edilmiş, bundan böyle de müslüman erkeklerden kim geldi ise geri verilmişti[2517]. Pey­gamberimiz Hudeybiye'den ayrılıp biraz yol alınca içlerinde Hassan b. Dahduh'un karısı Ümeyye binti Bişr ile Sayfi b. Rahib'in karısı Subeya'nın da bulunduğu, hicret etmiş bir çok kadın Hz. peygamberin ya­nına gelerek müslüman olduklarını beyanla kendilerine katılmak iste­diklerini söylediler. Kureyş, haberciler göndererek bu kadınların Mek­ke'deki müşrik kocalarına iade edilmelerini istedi. Bu sırada indiği an­laşılan[2518]

"Ey iman edenler! Mümin kadınlar hicret ederek size geldiği zaman, onları, imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer siz de onların inanmış kadınlar olduklarım öğrenirseniz onları kâ­firlere geri göndermeyin. Bunlar onlara helâl değildir. Onlar da bunla­ra helâl olmazlar. Onların kocalarının sarfettîkleri (mehirleri) geri ve­rin. Mehirlerini kendilerine verdiğiniz zaman onlarla evlenmenizde size bir günah yoktur. Kâfir kadınları nikahınızda tutmayın, sarfettiğinizi is­teyin. Onlar da sarfettiklerini istesinler. Allah'ın hükmü budur. Aranız­da O hükmeder. Allah bilendir, hikmet sahibidir[2519]." âyetinin emri doğrultusunda peygamberimiz, İbn Abbas'dan gelen ri­vayetlerde de açıklandığı gibi kadınlara, "Allah'tan başka ilah olmadı­ğına, kocasının zulmünden dolayı kaçmadığına,  burada istediği bir dünya malına kavuşmak amacı taşımadığına, sevdiği bir erkek için gel­mediğine, sırf Allah ve Resulü için hicret ettiğine" dair yemin ettiriyor[2520] ve onları geri iade etmiyordu[2521]. Nitekim Ukbe b. Ebî Muayt'm kızı Ümmü Gülsüm de anlaşmadan sonra Medine'ye hicret etmişti. Ümmü Gülsüm'ün iki erkek kardeşi Amâre ile Velİd Medine'ye gelip, O'nu kendilerine iade etmesi için Hz. peygamber ile konuşmuşlardı. Fakat aynı gerekçelerle Hz. peygamber onların isteğini reddetmişti[2522].

Müslümanların Allah tarafından bu tür davranışa yönlendirilme­lerinin sebebi âyette de belirtildiği gibi kadınların nikahlan konusun­daki sıkıntının ortadan kaldırılmasıydı. Çünkü mümin bir kadın mü­min olmayan erkeğe helâl değildi[2523]. Eğer kadınlar geri iade edilmiş olsalardı müslüman olmaları hasebiyle bu noktadan ciddi sıkıntıya düşeceklerdi. Ancak bizi burada ilgilendiren mesele âyette, müslüman olduğunu beyan eden kadınların bu konudaki samimiyetlerini ölçme amacına yönelik olarak imtihan edilmelerinin istenmesi ve peygambe­rimizin de gelen kadınları bu amaçla imtihan etmiş olmasıdır. Müslü­manlarla müşriklerin Arap yarımadasındaki hakimiyet mücadeleleri­nin önemli bir aşamasında böyle bir yol takibinin önerilmiş olması bi­ze ayrı bir mesaj vermektedir. Müslüman, casusluk, nifak ve ahlaksız­lık tehlikelerine karşı mümkün olduğunca önlem almalıdır[2524]. Elde ettiği emare ve delilleri kullanmalı[2525], bir kanaata varmaya çalışmalı­dır. Neticede işin iç yüzünün Allah tarafından bilinebileceği ve edini­len bilgi doğrultusunda beyana ve kanaata göre hareket edilmesi aynı âyette belirtilmiştir[2526]. Ancak bu noktalara ulaşabilmek için emredi­len imtihan aşaması da müslümanlarm güvenliğini temin açısından önemlidir. Burada verilen mesajdan hareketle müslümanm hayatın her noktasında dünya şartları çerçevesinde tedbirli olması gerektiğini söylememiz herhalde yersiz olmaz.

Süleyman (a.s), emrine verilen kuşları gözden geçirip Hüdhüd kuşunu göremeyince[2527], nerede olduğunu belgeleyecek meşru bir delil getirmedikçe boğazlama dahi! çeşitli cezalarla ceza­landıracağını söyler [2528]Bir müddet sonra Hüdhüd, Sebe' melikesinden getirdiği haberler olduğu mazeretiyle Süleyman (a.s)'m karşısına çıkar[2529]. Fakat Süleyma (a.s) onun sunduğu bu mücerred haber deliliyle yetinmeyip onu doğru söyle­yip söylemediği konusunda imtihan edeceğini söyler[2530]. "(Süley­man Hüdhüd'e) dedi ki: Doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın, bakacağız[2531]" Demek ki Süleyman (a.s) İnsan hakkına tealluk eden Hüdhüd'ün haberi vahid olarak getirdiği ha­bere hemen itibar etmemiş, "Ey îman edenler size bir fâsık haber ge­tirirse onun doruluğunu araştırın[2532]" emri muhtevasınca onun doğruluğunu araştırmış[2533] ve Hüdhüd'e verdiği diğer bir görevle onu sınamıştır.

Benî İsrail ile ilgili imtihan nitelemesi yapılarak anlatılan başka bir olayı da bir yönüyle konumuzla ilgili olarak değerlendiriyoruz[2534]. Bu olay da insanların birbirlerini imtihanı açısın­dan önemlidir[2535]. Benî İsrail, bir hükümdar gönderildiği takdirde kendilerini yurtlarından eden Câlût ile savaşacaklarına dair söz verir­ler. İstekleri üzerine kendilerine Tâlût hükümdar tayin edilir. Bu se­fer, onun hükümdarlığı ile ilgili bir kısım mazeretler ileri sürmeye başlarlar. Bu durum onlardaki samimiyet eksikliğinin bir ön gösterge­sidir. Tâlût, samimiyetleri konusunda sıkıntı olan ve bunun da ilk be­lirtilerini göstermiş olan topluluğu savaş yolunda çok susadıkları bîr anda üzerinden geçecekleri nehirden ya hiç içmemelerini veya bir avuç su ile yetinmelerini isteyerek imtihan eder. Bu, onların samimi­yetini ve komutanlarına bağlılıklarını deneyici bir imtihandır[2536]. Ni­tekim bir çoğunun samimiyetsizliği bu emre uymamaları ile ortaya çıkmıştır. Bu insanlar geride bırakılmış, savaşa, itaat eden az bir gu­rup inanan ile gidilmiş ve kazanılmıştır.

İmtihan nitelemesi yapıldığı için ele aldığımız sadece bu olaylar bile müslümanın hayatta izlemesi gereken usul ve kuralları ana hat­larıyla çizmeye yeterlidir. Müslüman, kör bir kaderciliğe kendini teslim ederek, hayatını tesadüflere bırakıp yaşayamaz. Evrenin yasa­ları çerçevesinde ilişkide olduğu insanları güven ve samimiyetleri konusunda denemeden geçirmelidir. Kur'an'da bu yaklaşımı destek­leyen bir çok âyet bulunabilir. Ama biz çerçeveyi daha fazla genişlet­memek için maksadı anlatma noktasındaki yeterlilik dolayısıyla on­lara değinmiyoruz.[2537]

 

2. Ehliyet Konusunda İmtihan

 

Ehliyet konusu şüphesiz farklı boyutları olan geniş bir konudur. Biz bu konuya, yetimlerle ilgili ilişkileri düzenleyen bir âyette velile­re, sorumlu oldukları yetimlerin mallarını iade edecekleri zaman on­ları, mallarının tasarrufu konusunda yeterliliklerini ölçücü bir imti­handan geçirmelerini tavsiye eden âyet dolayısıyla duracağız. İlgili âyet şöyleder:

"Evlilik çağına gelinceye kadar yetimleri (gözetip) dene­yin, eğer onlarda akılca bir olgunlaşma görürseniz hemen mallarını kendilerine verin. Büyüyecekler (de geri alacaklar) diye o malları israf ile ve tez elden yemeyin. Zengin olan (veli) iffetli olmaya çalışsın, yok­sul olan da (İhtiyaç ve emeğine) uygun olarak yesin. Mallarını kendi­lerine verdiğiniz zaman yanlarında şahit bulundurun. Hesap sorucu olarak da Allah yeter[2538]."

Aklî melekeleri tam gelişmemiş ve olgunluk çağma ermemiş olan babası ölmüş kişilere yetim denmektedir[2539]. Kur'an, yetimlerin yüz üstü bırakılmayıp, en güzel şekilde yetiştirilmelerini emreder[2540]. İnsanlar arası ilişkide mesele mal servet olunca ve özellikle ta­raflardan biri zayıf ve kimsesizse bu ilişkiye ard niyetin karışabileceği gerçeği göz ardı edilmemelidir. Bu sebeple Kur'an, yetimlerle ilgili düzenlemeler getirerek özellikle mâlî ve insanî ilişkiler konusunda prensipler ortaya koyar ve uyarılarda bulunur. Ele aldığımız âyet de öncesi ve sonrasında gelen âyetlerle birlikte Nisa: 4/2-3,5, 8,10 bu düzenleme ve uyarıyı yapan âyetlerdendir[2541].

Bu âyet, Sabit b. Rufâa ve amcası hakkında inmiştir, Rufâa öldü­ğünde oğlu Sabit küçük bir çocuktur. Amcası, peygamberimize gele­rek, kardeşinin ölümüyle oğlu Sabit'in kendi evinde yetim kaldığını, malından ne kadarını kullanabileceğini ve ne zaman kendisine malını teslim edeceğini sorduğunda durumu aydınlatmak için yukarıda me­alini verdiğimiz âyet iner[2542]. Ayette, evlilik çağma gelinceye kadar ye­timlerin yeterlilik konusunda izlenmesi ve çeşitli vesilelerle denenme­leri; bu gözleme ve deneme sürecinden sonra toplumda mallarını sa­çıp savurmadan koruyabilecekleri ve yönetebilecekleri konusunda bir kanaata vardıktan sonra velilerinin mallarını onlara teslim etmeleri önerilmektedir[2543]. Ayette sözkonusu edilen imtihanın şekli ve zamanı konusunda alimler ihtilâf etmişlerdir[2544]. Şafii, Ebû Muhammed ve Ebû Yusuf mallarını kontrol edemeyecek durumda olanlara mallarının asla teslim edilemeyeceğini söylerken; Ebu Hanife, 25 yaşına kadar beklenebileceği, bundan sonra malın teslim edilmesi gerektiğini söyle­miştir[2545]. Buluğa ermemiş olsa bile rüştünü isbatlamış olana malının teslim edileceği konusunda zaten bir ihtilâf sözkonusu değildir[2546].

Netice itibarıyla diyeceğimiz şudur ki, insanlar arası ilişkilerde bir görevin yerine getirilip getirilemeyeceğine dair gözlem ve gerekirse imtihana çekme aslında Kur'âni bir gelenektir. Çünkü mesele işin eh­line verilmesi ve bu konuda kanaat güçlendirici veriye ulaşmaktır.[2547]

 

SONUÇ

 

Kur'ân'î bir yaklaşımla bakıldığında dünyanın imtihan sahası olarak değerlendirildiğini, Hz. Âdem ve eşinin işledikleri bir zelleden dolayı dünyaya gönderilişlerinin sebebinin insanoğluna dünya şartla­rında imtihan sürecinin yaşatılması olduğunu; bu sebeple insanın di­ğer tüm varlıklardan farklı istidatlarla donatılmış olarak yaratıldığını gördük.

İnsanın , Allah'ın dünyaya ve kendisine biçtiği özel konumu iyi tahlil etmesi gerektiği anlaşılmaktadır. Bu konuda değerlendirme ya­parken çapını aşıp kendini Allah'ın karşısına koyarak kıyaslamalar yapmaması gerektiği, Allah ile arasındaki Rabb ve kul ayırımını iyi yapmasının şart olduğu açığa çıkmıştır. Özellikle vahyin sahibinin kendisiyle ilgili veya başka konularla ilgili olarak verdiği her bilgiyi sı­nırlı aklıyla neticeye bağlamaya çalışmamalı, bunların insana acziyetini hissettirmek için yapılmış uyanlar olabileceğini ve bir yönüyle bun­ların da aslında imtihanın bir yönünü teşkil ettiğini farkedip, teori ve pratik alanı birbirine karıştırmadan Allah'ın kulu olduğunun idraki içerisinde olmalıdır. Neticede sahip olduğu özel konumun kendi ka­zanımı olmayıp Rabbının ona yüklediği bir misyon olduğu ortadadır.

Görüldü ki, Kur'an'a göre insan, bu dünyada imtihan sürecinden geçirilmektedir. Eğer insan, dünyayı bir eğlence yeri olarak görüp, kendisini vahyî telkinlere kapatarak nefsânî ve şeytânı telkinlere açar­sa, fıtratına yerleştirilmiş olan müsbet yönü körletip menfî yönün öne çıkmasına zemin hazırladığından imtihanı kaybedecektir. Bu konuda seçim yapma yetkisinin insana verildiği ortaya konmuştur. İnsan, za­ten bu özelliği dolayısıyla imtihan edilen bir varlıktır. Rabbımızm, in­sana kendi cinsinden peygamber göndererek ilâhî mesajla yönlendir­me yapması ise O'nun rahmet ve merhametinin sonsuzluğundandır. İnsanın, gönlünü bu mesaja açması gerektiği, özel statüsünün kendisi­ne bu sorumluluğu yüklediği, bu sebeple muhatabı olduğu teklifleri yerine getirme zorunluluğunun olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü imti­han süreci, aynştırıcı, armdırıcı ve tekâmül ettirici bir süreçtir. Bu da ancak yüklendiği sorumlulukların gereğini yerine getirme veya getir­meme tavrıyla sağlanır, Yararatılış safhasında katışık bir sudan kade­me kademe tekemmül ettirilerek dünyaya gönderilen insan[2548], bir kısım imtihan araçlarıyla test edilerek ayrıştırılıp, damıtı­lacak, arındırılacak; bu noktada başarılı olanlar tekâmülünü tamam­lamış olarak huzur içinde Rabbine dönecek, bu imtihanı başarama­yanlar ise, maddî yapıları itibarıyla olmasa bile manevî olarak hayvânîleşecek, yani aslî değerlerini yitireceklerdir[2549].

Bu âlemde insanın, hem iç dünyasının ortaya koyduğu olaylarla ve hem de çoluk-çocuk, mal vb. dış dünyada faydalandığı ve alâkalan­dığı şeylerle imtihan olacağı ortaya çıkmıştır. Her insan imtihan süre­cinden geçtiği ve herkesin kendine özgü dünyası olduğu için imtihan şekillerini sayıp dökmek mümkün değildir. Çünkü herkes kendi şart­larında bulunduğu konuma göre imtihana tabidir. Bu durumu ifade için Kur'an, iyi ve kötüsüyle insan hayatının her boyutunu kapsayan kavramlar kullanmıştır. Bunların haricinde Kur'an'm somut olarak in­san nazarına verdiği imtihan rneklemeleri de sunulmuştur. Bunlar, tüm insanlar için sözkonusu olabilecek önemli imtihan şekilleri olarak düşünülmelidir. Burada, gücünü aşan konularda İnsanın sorumluluğu­nun da ortadan kalktığının altı çizilmelidir.

İnsanın, muhatabı olduğu teklifleri bir yük, karşılaşacağı menfî olayları da isyan edilesi şeyler veya Allah'ın zulmü olarak değil, bilâkis kendisini olgunlaştıran ve arındıran Allah'ın imtihan şekilleri ola­rak değerlendirmesinin Kur'ânî bir yaklaşım olduğu; Rabbımızın ver­diği sabır ve tahammül yeteneğini kullanarak bu aşamaları başarıyla geçmeye çalışmasının yine Kur'ânî bir tavsiye olduğu anlaşılmaktadır. Aynı şekilde kavuştuğu nimetleri şımarma vesilesi yapmaması gerek­tiği, onlar üzerindeki tasarrufta ilâhî mesajın emir ve önerilerini baz almasının esas olduğu, asıl sahibini bir an bile unutmadan gücü nisbetinde şükrünü edaya gayret göstermesinin aslî görevlerinden olduğu yine Kur'an'ın üzerinde önemle durduğu konulardandır. Allah'ın is­tediği kıvama ancak bu şuurla erişilebilceği Kurâ'nî bir gerçektir. Bu konuda göstereceği duyarsızlık, hem kendini inkâr ve hem de, görev ihlâli olacağından bu tutumunun hesabını Allah'a vermek zorunda ka­lacağı açıkça ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple tevbe edip affettirdikleriyle Allah'ın bizzat affettikleri hâriç ahirette karşılaşacağı cezaî mü­eyyideler kendi kazanınlarının bir neticesi olacaktır.

Netice olarak şunu söylemeliyiz: İnsan, varlık alemindeki bu dü­zenlemenin ve insana böylesi bir görev tevdiinin tamamen Allah'ın hikmeti gereği olduğunu düşünmeli, bunu sorgulama yerine, üzerine düşen görevi en iyi şekilde icra etmeye çalışmalıdır.

Konu, Kur'an'la ilgili her çalışmayı ilgilendirebilecek boyuttadır. Bu sebeple her konuda ince detaylara girilemediği bir gerçektir. İmti­hanın her boyutunu tek çalışmada detaylandırmak da mümkün değil­dir. Belki de bundan böyle imtihan kapsamında düşünülecek konula­rın tek tek daha detaylı çalışılmaya ihtiyacı olacaktır.

 

KAYNAKÇA  KİTAPLAR

 

1- Abdullah, Rayyâd, el-Cinnüş-Şeyâtînü Beyne'l- İlmi ve'd- Dîn, Dâru'l-Hikme, Beyrut, 1986.

2- Abdülbâkî, Muhammed Fuâd, el Mu'cemü'l-Müfehres Li Elfâzi'l-Kur'ani'l'Kerim, İslâm Kitabevi, İst. 1984.

3- Abdülfettah, el-Kâdî, Esbâb-ı Nuzül, Çev. Salih Akdemir, Fecr yay. Ank. 1996.

4- Abdülhamid, İrfan, İslâmda itikadı Mezhepler ve Akaid Esasları,Çev. Saim Yeprem, Marifet yay. İst. 1983.

5- Açıkgenç, Alparslan, "Tefsir Usulünde Bütünlük Sorunu", İslâmî Araştırmalar, III, Sayı 3, Ank. Temmuz 1989.

6- Adams, Charles J., "Qur'an" md. The Encyclopedia of Religion, Macmillan Publishing Company, Volum XII, Newyork.

7- Agırman, Mustafa, Asr-ı Saadette Ordu ve Savaş Stratejisi, Vecdi Akyüz'ün editörlüğünde hazırlanan "Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadette İslâm" isimli beş ciltlik bir çalışmanın içinde, Beyan yay. İst. 1995.

8- Ahmed, Emin, Fecru'l-İslâm, Çev. Ahmed Serdaroğlu, Kılıç Kitabevi, Ank. 1976.

9- Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned, Çağrı yay. İst. 1992.

10- el-Akkad, Abbâs Mahmûd, el-İnsân Fi'l-Kur'an, Mektebetü'1-ÜsreÖzel Baskısı, Mısır, ts.

11- Akyol, Taha, Osmanlı'da ve İran'da Mezhep ve Devlet, Milliyet yay. İst. 1999.

12- Albayrak, Hâlis, Kur'ân'da İnsan-Gayb İlişkisi, Şule yay. İst. 1996.

13- Altıntaş, Ramazan, Kur'an'da Hidayet ve Dalâlet, Pınar yay. İst. 1995.

14- Altıntaş, Bütün Yönleriyle Câbiliyye,'Ribat Yay. Konya, ts.

15- el- Alusî, Şihâbuddîn es-Seyyid el- Mahmûd, Rubu'l- Meânî Fî Tefsîri 'l Kur'âni’l- Azîm, Daru Fikr, Beyrut, 1997.

16- Arkoun, Muhammed, Kur'an Okumaları, Çev. Ahmet Zeki Ünal, İnsan yay. İst. 1995.

17- Arvasi, S. Ahmet, İnsan ve İnsan Ötesi, Burak yay. İst. ts.

18- Atay, Hüseyin, Kur'an'a Göre İman Esasları, Ajans-Türk Matbaası,Ank. ts.

19- Ateş, Ali Osman, Kur'an Ve Hadislere Göre Cinler- Büyü, Beyan yay, İst, 1995.

20- Ateş, Ali Osman, Kur'ân Ve Hadislere Göre Şeytan, Beyan, Yay, İst. 1996.

21- Ateş, Ali Osman, İslâm'a Göre Cahiliye ve Ehl-i Kitap Örf ve Âdetleri, Beyan yay. İst. 1996.

22- Ateş, Süleyman, İnsan ve İnsanüstü Ruh, Melek, Cin, İnsan, Yeni Ufuklar yay, İst. 1995.

23- Aydın, Mehmet S. , Din Felsefesi, Selçuk yay. Ank. 1992.

24- Aydın, Mehmet S. , Âlemden Allah'a, Ufuk Kitapları, İst. 2000.

25- Aydüz, Davut, Tefsir Çeşitleri ve Konulu Tefsir, Sa.ÜİF, Adapazarı, 1996.

26- el-Bâkıllânî, Ebû Bekr b. et-Tîb, El-İnsâf Fîmâ Yecibu İ'tikâduhû Velâ Yecûzu'l-Cehlu Bihî, Tah. İmâdüddîn Ahmed Haydar, Âlemu'l-Kütüb, Beyrut, 1986.

27- el-Bâkıllânî, Ebû Bekr b. et-Tîb, Kitâbu Temhîdi'l-Evâil Ve Telhîsu't-Delâil, Tah. İmâdüddin Ah­med Haydar, Müessesetü'l-Kütübi's-Sekâfiyye, Beyrut, 1993.

28- Bayraklı, Bayraktar, Kur'an'da Değişim Gelişim ve Kalite Kavram­ları, ÎFAV, İst. 1999.

29- Bawany, Ebrahim Ahmed, İslam. Our Choıce, TDV, Ank. 1997.

30- Bebek, Adil, "Günah" md. DİA, XIV.

31- Bebek, Adil, "Ceza" md. DİA. VII.

32- el-Behiy, Muhammed, İnanç ve Amelde Kur'anî Kavramlar, Çev. Ali Turgut, Yöneliş yay. İst. 1988.

33- Beydâvî, Nâsur'd-Dîn Ebî Saîd Abdullah b. Amr, Envâru't-Tenzîl Ve Esrâru't-Te'vîl, Mecmua Minettefâsîr içerisinde, Dâru İhyâit-Türâsi'l- Arabî, Beyrut, ts.

34- Bilgin, Mustafa, Kur'ân-ı Kerîm'de İlim İman ilişkisi, Uludağ Ün Sosyal Bilimler, Yüksek Lisans Tez, 1984.

35- Bilmen, Ömer Nasûhi, Kur'ân'ı Kerîm'in Türkçe Meali Âlîsi ve Tef­siri, Bilmen yay. İst. ts.

36- Bilmen, Ömer Nasûhi, Kur'ân'ı Kerim'den Dersler ve Öğütler, Bilmen yay. ts.

37- Blachere, R., "Nefs Kelimesinin Kur'an'da Kullanılışı Hakkında Ba­zı Notlar", s. 192, Çev. Sadık Kılıç, AÜİFD, Erzurum, 1982.

38- Bolay, Süleyman Hayri, "Âdem" md. DİA. İst,1988.

39- Bolay, Süleyman Hayri, "Akıl" md. DİA. İst. 1989.

40- Buharı, Muhammed b. İsmail, el-Câmiu's-Sahih, Çağrı yay. İst. 1992.

41- Bulut, Mehmet, Ehl-i Sünnet ve Şia'da İsmet inancı, İst,1991.

42- el-Bûtî, Muhammed Saîd Ramazan, Min Ravâii'l-Kur'an, Mektebe'tü'l-Fârâbi, Suriye, ts.

43- el-Bûtî, Muhammed Saîd Ramazan, Kur'an'da İnsan ve Medeniyet, Çev. Resul Tosun, Risale yay. İst. 1987.

44- Carrel, AIexis, İnsan Denen Meçhul, Çev. Refik Özdek, Yağmur yay. İst. 1973.

45- el-Cassâs, Ebû Bekr Ahmed b. Ali er-Râzî, Ahkâmü'l-Kur'ân, Dâ-ru'I-Kitâbi'I-Arabiyye, Beyrut, 1986.

46- Cezâirî, Ebû Bekr Câbir, Eyseru't-Tefâsîr Li Kelâmı'l-Aliyyi'l Kebîr, Mektebetü'1-Ulûm ve'1-Hikem, Medine, 1995.

47- Cebeci, Lutfullah, Kur'ân'da Şer Problemi, Akçağ yay. Ank. 1985.

48- Cebeci, Lutfullah, Kur'an'a Göre Takva, Seha yay. İst. 1985.

49- Cebeci, Lutfullah, Kur'ân-ı Kerîm Ve Tefsirlerine Göre Melekler, Seminer çalış­ması, Erzurum, 1979.

50- Cebeci, Lutfullah, Kur'ân-ı Kerîm Ve Tefsirlerine Göre Cin, Şeytan, İstişare yay. Kayseri, 1989.

51- Cevdet, Said, Bireysel ve Toplumsal Değişmenin Yasaları, Çev. İlhan Kutluer, İnsan yay. 1998.

52- el-Cevherî, İsmail b. Hammad, es-Sıhâh, Kahire, 1982.

53- el-Curcânî, Es-Seyyid Şerif Ali b. Muhammed, Ta'rîfât, Dâru'l-Kü-tübü'l-Mısrî, Kahire, 1990.

54- Çağatay, Neşet, İslâm öncesi Arap Tarihî ve Cahiliye Çağı, AÜÎF, Ank. 1982.

55- Çağrıcı, Mustafa, "Fitne" md. DİA, XIII, 1996.

56- Çantay, Hasan Basri, Kur'an-i Hakîm Ve Meal-i Kerîm, Mürşid Çantay baskısı, İst. 1980.

57- Çelebi, İlyas, İslam İnananda Gayb Problemi, İFAV, yay. İst. 1996.

58- Çelebi, İlyas, "Fiten ve Melâhim" md. DİA, XIII, 1996.

59- Çelik, Ali, "Asr-ı Saadette Halk İnançları", Vecdi Akyüz'ün editörlü­ğünde hazırlanan "Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadette İslâm" isimli beş ciltlik bîr çalışmanın içinde, Beyan yay. İst. 1995.

60- Çelik, Celaleddin, Kur’an'da Toplumsal Değişim, İnsan yay. 1996.

61- Çiftçi, Adil, "Fazlurrahman'm Dinamik Şeriat Anlayışı", İslâmiyât , Sayı. 4, Ank. 1998.

62- Darimi Ebû Muhammed Abdullah İbn Abdurrahmân, es-Sünen, Çağrı yay. İst. 1992.

63- Degâmîn, Ziyad Halil Muhammed, Menheciyyeîü'l-Bahs Fî Tefsî-ri'l-Mevdûî Li'l-Kur'âni'l-Kerîm, Dâru'l-Beşîr, Ürdün, 1995.

64- Demirci, Muhsin, Kur'an'ın Temel Konuları, İFAY İst. 2000.

65- Derveze, Muhammed İzzet, ed-Düstûru'l-Kur'ânî ve's-Sünnetün-Nebeviyye Fî Şuûni'l-Hayâti, Mektebetü'l-İslâm, Beyrut, 1981. I.II.

66- Dıhlevî, Ahmed b. Abdü'r-Rahîm, el-Fevzü'l-Kebîr Fî Usûli't-Tefsîr, Dâru'l-Beşâiri'l-İslâmî, Beyrut,1987. 67- Draz, Abdullah, Kur'an Ahlâkı, Çev. Emrullah Yüksel, Ünver Günay, İz yay. İst. 1993.

68- Draz, Abdullah, Kur'an'ın Anlaşılmasına Doğru, Çev. Salih Akdemir, Mim Yay. Ank. 1983.

69- Draz, Abdullah, İslam'ın İnsana Verdiği Değer, Çev. Nurettin Demir, Kayıhan yay. İst. 1983.

70- Dogruel, Hayri, Kur'an'da Sorumluluk, Yüksek Lisans Tezi Ank. 1993.

71- Duman, Zeki, Vahiy Gerçeği, Fecr Yay. Ank. 1997.

72- Ebu Dâvud, Süleyman b. Eş'as, es-Sünen, Çağrı, yay. İst. 1992.

73- Ebû Hanîfe, Nu'mân b. Sabit, El-Âlim ve'l-Müteallim, Nşr. Mus­tafa Öz, İmam-ı Âzam'ın Beş Eseri, Anda Yay. İst. 1981.

74- Ebû Hanîfe, Nu'mân b. Sabit, El-Fıkhu'l-Ebsât, Nşr. Mustafa Öz, İmam-ı Âzam'ın Beş Ese­ri, Anda Yay. İst. 1981.

75- Ebû Hanîfe, Nu'mân b. Sabit, El'Fıkhu'l-Ekber, Nşr. Mustafa Öz, İmam-ı Âzam'ın Beş Ese­ri, Anda Yay. İst. 1981.

76- Ebû Hanîfe, Nu'mân b. Sabit, El-Vasiyye, Nşr. Mustafa Öz, İmam-i Âzam'ın Beş Eseri, An­da Yay. İst. 1981.

77- Ebu's-Suûd, İrşâd'u Âkl-ı Selîm İlâ Mezâyi'l- Kur'âni'l- Kerîm, Dâru'l- Mushaf, Beyrut, ts.

78- Ebû Zehra, Muhammed, İslâm'da Siyasî ve İtikâdî Mezhepler Tarihi,Çev. Hasan Karakaya, Kerim Aytekin, Hisar yay. İst. 1983.

79- Ebû Zehra, İslâmda Fıkhı Mezhepler Tarihi, Çev. Abdülkadir Şener, Hi­sar yay. İst. ts.

80- Ebû Zehra, İslâm Hukuku Metodolojisi Fıkıh Usulü, Çev. Abdülkadir Şener, Fon matbaası, Ank. 1981.

81- Ekin, Yunus, Kur'an'a Göre İnançsızlık, Işık yay. İzmir, 2001.

82- Emin, Adil, "Ceza" md. DİA, VII, İst. 1993.

83- el-Enbârî, Ebu'l-Berekât, el-Beyân Fî Garîbi İ'râbi'l-Kur'ân, Tah. Dr. Tâhâ Abdü'l-Hamid Tâhâ, I, 70, el- Heyetü'l-Mısriyye-tü'l-Amme, Mısır, 1980.

84- Erbaş, Ali, Melekler Âlemi, Nûn yay., İst. 1998.

85- Erdem, Mustafa, Hz. Adem (İlk İnsan), TDV, Ank. 1994.

86- Eren, Sadi, Kur'an'da Gayb Bilgisi, Işık yay. İzmir, 1995.

87- Ergül Adem, Kur'an ve Sünnet'te Kalbî Hayat, Altınoluk yay. İst. 2000.

88- Esed, Muhammed, Kur'an mesajı Meal-Tefsir, çev. Cahit Koytak, Ah­met Ertürk, İşaret Yay. İst. 1999.

89- el-Eş'arı, Ebu'l- Hasan Ali b. İsmail, Makâlâtü'l- İslâmiyyîn ve İhti­lâf u'I- Musallîn, Tah. Muhammed Muhyiddin b. Abdü'1-Hamid, Kahire, 1969.

90- el-Eş'arı, Ebu'l- Hasan Ali b. İsmail, Usûlü Ehli's-Sünneti Ve'l-Cemâa, Tah. Muhammed es-Seyyid, Matbaatu Tekaddüm, Kahire 1987.

91- el-Eş'arı, Ebu'l- Hasan Ali b. İsmail, El-İbâne An Usûli'd-Diyâne, Mektebetü'l-Arabiyye, Arabis­tan, H. 1409.

92- Fazlur Rahman, İslâm, University of Chicago Press, london, 1979.

93- Fazlur Rahman, Ana Konularıyla Kur'an, Çev. Alparslan Açıkgenç, Ankara Okulu yay. 1996.

94- el-FERRA, Ebû Zekeriyya Yahya b. Ziyad, Meâni'l- Kur'an, Âlemü'l-Kütüb, Beyrut, 1983.

95- Fıglalı, Ekrem Ruhi, Çağımızda İtikâdî İslâm Mezhepleri, Selçuk yay. 1986.

96- Fîruzâbâdî, Ebû Tâhir Muhammed b. Yâkub, el-Kâmûsul-Muhît, Şirketü Mektebe, 1952.

97- Fîruzâbâdî, Ebû Tâhir Muhammed b. Yâkub, Tenviru'l-Mikbâs Min Tefsiri İbn Abbâs, Mecmua Min ettefâsîr içerisinde, Dâru İhyâit-Türâsi'l- Arabî, Beyrut, ts.

98- Fûrek, Ebû Bekr Muhammed b. Hasan b., Mücerredü Makâlâtü'ş-Şeyh Ebi'l-Hasan el- Eş'arî, Dâru'l-Meşrık, Beyrut, 1987.

99- Furat, A.S., "Şeytan" md. İA.

100- el-Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed, İtikad'da İktisad, Çev. O. Ze­ki Soyyiğit, Sönmez yay. İst. 1971,

101- el-Gazzâlî, Ebû Hamîd Muhammed, El- Munhzu Mine'd-Dalâl, İnceleme, Ahmet Subhi Furat, Şamil yay. İst.

102- Gıbb, H. A. R., Mohammedanism An Historical Survey, Oxford Uni­versity Press, London, 1969.

103- Güler, İlhami, Allah'ın Ahlâkîliği Sorunu, Ankara Okulu yay. Ank. 2000.

104- Gündem, Mehmet, Mehmet S. Aydın İle İçe Kritik Bakış, Din- Felsefe- Laiklik, İyiadam yay. İst. 1999.

105- Güngör, Mevlüt, "Tefsirde Konulu Tefsir Metodu", İslâmî Araştır­malar, II, Sayı 7, Ank. Mayıs 1988.

106- Goleman, Daniel, Duygusal Zekâ, Çev. Banu Seçkin Yüksel, Varlık yay. İst. 2000.

107- Goldziher, İgnaz, "İsmet" md. M.

108- Gölcük, Şerafettin, Kelâm Açısından İnsan Ve Fiilleri, Kayıhan yay.İst. ts.

109- Gölcük, Şerafettin, TOPRAK Süleyman, Kelâm, Tekin yay. Konya 1988.

110- Halebî, Ahmed b. Yusuf, ed-Dürru'l-Masnûn Fî Ulûmi'l-Kitâbi'l-Meknûn, Tah. Dr. Ahmed Muhammed el-Harrâd, Dâru'l-Kalem, Beyrut, 1986.

111- Hamidullah, Muhammad, Kur'ânı Kerîm Tarihi, Çev. Salih Tuğ, İFAV, İst. 1993.

112- Hamidullah, Muhammad, Hz. Peygamberin Savaşları, Çev. Salih Tuğ, Yağmur yay, İst. 1981.

113- Has, Kenan, Tevrat İncil Ve Kur'an'ın dünyaya Bakışı, Erciyes Ün.Sosyal Bilimler, Doktora Tezi, 1995.

114- Havva, Saîd, El- Esâs Fit-Tefsîr, Daru'l- İslâm, 1991.

115- Hâzin, Alâuddîn Ali b. Muhammed b. İbrahim, Lubâb Fî Meâni't-Tenzîl, Mecmua Minettefâsîr içerisinde, Dâru İhyâit-Türâ-si'l- Arabf, Beyrut, ts.

116- Hoffer, Eric, Kesin İnançlılar, Çev. Erkıl Günur, Tur yay. İst. 1980.

117- Honer, Stanley M., Thomas C Hunt., İnvitation to Philosophy, Fel­sefeye Çağrı, Çev. Hasan Ünder, İmge yay. Ank. 1996.

118- Hökelekli, Hayati, Din Psikolojisi, TDV, Ank. 2001.

119- Hökelekli, Hayati, "Fıtrat" md. DİA, XIII, İst. 1996.

120- Izutsu, Toshihika,  Kur'an'da  Allah   ve   insan,   Çev.   Süleyman Ateş,Yeni Ufuklar, İst.

121- Izutsu, Toshihika, Kur'an'da Dînî ve Ahlâkî Kavramlar, Çev. Selahaddin Ayaz,Pınar yay. İst. 1997.

122- İbn Aşûr, Muhammed et-Tâhir, Tefsîru't-Tahrîr ve't-Tenvîr, Daru't- Tûnusiyye, Tunus, 1984.

123- İbn Atiyye, el Endülüsî Muhammed Abdü'1-Hak, "Tefsfru İbn Atiyye" El- Muharreru'l-Vecîz Fî Tefsîri'l-Kitâbi'l-Azîz, Tahkik, Heyet, Katar Emiri Halife b. Hamid es-Sânî, 1981.

124- İbn Haldun, Mukaddime, Çev. Zakir Kadiri Ugan, MEB. İst. 1986.

125- İbn İshâk, Muhammed, Sîretü İbn İshâk, Yayına Hazırlayan Muhammed Hamidullah, Çev. Yayınevi isim vermemiş, Akabe yay, İsr. 1991.

126- İbn Kayyım, el-Cevziyye Ebû Bekir, el- Cihad Fî Sebilillâh, Zâdü'1-Meâd Fî Hedyi Hayri'1-İbâd isimli eserinden alınıp müstakil ola­rak neşredilmiştir. Mektebetü'l-Kayyime, Kahire, H. 1410.

127- İbn Kesîr, Ebu'l- Fidâ İsmail, Tefsîru'l- Kur'ânil-Azîm, Kahraman yay. İst. 1985.

128- İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid, es-Sünen, Çağrı yay. İst. 1992.

129- İbn Manzûr, Cemâlüddîn Muhammed b. Mükerrem, Lisânü'l-Arab, Dâru Sadır, Beyrut, 1990.

130- İbn Teymiyye, Mecmû'ul-Fetevâ, Dâru'l-Alemi'l-Kütüb, Riyad, 1991.

131- İbn Teymiyye, İslâm Hidayeti, s. 340, Çev. Celal Yıldırım, Dede Korkut yay. 1969.

132- İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b., Fasl Fi'l- Milel Ve'l-Ebvâu Ve'n-Nihal, Matbuatü'l- Edebiyye, Mısır, H. 1318.

133- İbn Rüşd, Muhammed b. Ahmed b. Muhammed, Faslu'l-Makâl, Çev. Süleyman Uludağ, Dergah yay. İst. 1985.

134- İbn Rüşd, el-Keşf an Menâhici'l-Edille, Çev. Süleyman Uludağ, Dergah yay. İst. 1985.

135- İmam Malik, Muvatta, Çağrı, İst. 1992.

136- İzmirli, İsmail Hakkı, Yeni İlm-i Kelâm, Ümran yay. Ank. 1981.

137- İzetbegovic, Alija Ali, İslam Between East and West, İnternational Bosnai- Herzegovina Conference, Ank. 1994.

138- İkbal, Muhammed, İslâmda Dinî Düşüncenin Yeniden Doğusu, Çev. N. Ahmet Asrar, Bir yay, İst, ts.

139- Kam, Ferit, Dinî felsefî Sohbetler, Sadeleştirme, S. Hayrı Bolay, DİB.yay. Ank. ts,

140- Karaçam, İsmail, Sonsuz Mucize Kur'an, Çağ yay. İst. 1990.

141- Karaman, Fikret, Münafıklığın Hikâdî Boyutu ve İslâmî Tebliğe Et­kisi, TDV Elezığ Şubesi, 1996.

142- el-Kâsımî, Muhammed Cemâleddfn, Mebâsinü't- Te'vîl, Tah. Mu­hammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru'l- İhyâi'l- Kütübi'l-Arabiy-ye, 1987.

143- Keskioğlu, Osman, Kur'an-ı Kerim Bilgileri, TDV, Ank. 193.

144- Kılavuz, Ahmet Saim, İman Küfür Sınırı, Marifet yay. İst. 1984.

145- KılavuZ, Ahmet Saim, "Cin" md. Dİ4, VIII, İst. 1993.

146- Kılıç, Sadık, Kur'an da Günah Kavramı, Hibaş Yay. Konya, ts.

147- Kılıç, Sadık, Kur'an'a Göre Nifak, Furkan yay. İst. ts.

148- Kılıç, Sadık, Fıtratın Dirilişi, Nehir yay. İst. 1991.

149- Kılıç, Sadık, Tarihselük ve Akılcılık Bağlamında Kur'an'ı Anlama Soruttu, İhtar yay. İst. 1999.

150- Kocabaş, Şakir, İslâm'da Bilginin Temelleri, İz yay. İst. 1997.

151- Koçyiğit, Talât, "Abdullah b. Übey b. Selûl" md. DİA, I, İst. 1988.

152- Köknel, Özcan, İnsanı Anlamak, Altın Kitaplar, İst. 1997.

153- Krech, Crutghfield, Ballachey, Cemiyet İçinde Fert, II, 344, Çev. Mümtaz Turhan, MEB, İst. 1971.

154- Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî, el-Câmi'Li Ahkâmi'l-Kur'ân, ts.

155- Kutub, Seyyid, Fî Zılâli'l-Kur'an, Dâru'ş-Şurûk, Kahire, 1997.

156- Kutub, Seyyid, et-Tasvîru'l-FennîFi'l-Kur'an, Çev. Kamil M. Çetiner, Arslan yay. İst. 1997.

157- Macdonald, D.B, "Cin" md. İA. İst 1977.

158- el-Mâturîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Mahmûd, Kitâbu't-Tevhîd, Tah. Fethullah Halîf, Mektebetü'l-İslâmiyye, İstanbul,1979.

159- Mennâu'l-Kattân, Mebâhis fî Ulûmi'l-Kur'an, Müessesetü'r-Risâle, Beyrut, 1993.

160- Mevdûdî, Ebu'1-Al'â, Tefhîmul-Kur'an, Çev.Heyet, İnsan Yay. İst. 1991.

161- Mevdûdî, Ebu'1-Al'â, Tarih Boyunca Tevhid Mücadelesi ve Hz. Peygamber, Derle­yen, Naim Sıddikî, Abdülvekil Alvî, Çev. N. Ahmed Asrar, Pınar yay. İst. 1984.

162- Mevdûdî, Ebu'1-Al'â, İslâm, Çev. Muhammed H. Kayanî, Şayeste Kayanî, Furkan yay. İst. ts.

163- el-Meydânî, Abdurrahman Hasan Habennaka, el- Akîdetul-İslâmiyyetü ve Üsüsühâ, Darul-Kalem, Dımeşk, 1994.

164- Mustafa Sabri, Mevkifu'l- Beşer Tahte Sultanil- Kader, Çev. İsa Doğan, İnsan ve Kader, Kültür Basın Yayın Birliği, İst. 1989.

165- el-Müncîd Fi'1-Iuğa Ve'1-A'lâm, Daru'l-Meşrık, 33. baskı, Beyrut,1993.

166- el-Müsennâ Ebû Ubeye b. Ma'mer, Mecâzü'l-Kur'an, Müessesetü'r-Risale, Beyrut, 1981.

167- MüsliM, Ebu'l-Hüseyin b. Haccac, el-Müsnedü's-Sahîh, Çağrı yay.İst. 1992.

168- Nasr, Seyyid Hüseyin, İslâm İdealler ve Gerçekler, Çev. Ahmet Özel,Akabe, İst. 1985.

169- Nesai, Ebû Abdirrahman, es-Sünen, Çağrı yay. İst. 1992.

170- Nesefî, Hâfuzu'd-Dîn Abdullah b. Ahmed, Medâriku't-Tenzîl Ve Hakâiku't-Te'vîl, Mecmua Minettefâsîr içerisinde, Dâru İhyâit-Türâsi'l- Arabî, Beyrut, ts.

171- Nursi, Said, Sözler, Sözler yay. İst, 1987.

172- Nursi, Said, Mektûbât, Sözler yay. İst. 1986.

173- Oğke, Ahmet, Kur'an'da Nefs Kavramı, İnsan Yay. İst. 1997.

174- Öner, Necati, İnsan Hürriyyeti, Selçuk Yay. İst. 1982.

175- Öner, Necati, Stress ve Dinî İnanç, TDV, Ank, 1997.

176- Özek, Ali ve Arkadaşları, Kur'ânı Kerîm ve Açıklamalı Meali, TDV, Ank. 1993.

177- Özsoy, Ömer, Sünnetullah Bir Kur'an İfadesinin Kavramlaşması, Fecryay. Ank. 1999.

178- Paçacı, Mehmet, Kur'an'da Ve Kitab-ı Mukaddeste Ahiret İnancı, Nun Yay. İst.

179- Paçacı, Mehmet, Kur'an ve Ben Ne Kadar Tarihseliz, Ankara Okulu, Ank. 2000.

180- Paret, Rudi, Kur'an Üzerine Makaleler, Çev. Ömer Özsoy, Bilgi Vak­fı yay. Ank. 1995.

181- Polat, Sait, Kur'an'da İnsan Hürriyyeti, Yüksek Lisans Tezi Selçuk,1992.

182- er-Ragıb, el-Isfahâni, el- Müfredat Fî Garîbi'l- Kur'an, Tah. Safvan Adnan Dâvûdî, Daru's-Samiyye, Beyrut, 1997.

183- er-Razî, Fahruddîn, et-Tefsîru'l-Kebîr,  Matbaatü'1-Behiyyeti'l-Mısr, Beyrut,1938.

184- Rızâ, Muhammed Reşid, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Hakîm, Dâru'l-Ma'rife,Beyrut, ts.

185- Road, Ziyauddin Ahmad, İslâm An Introduction, Begüm Aısha Bawany Wakf, Pakistan, 1986.

186- es-Sâbûnî, Nureddin Ahmed b. Mahmud b. Ebî Bekr, el-Bidâye FîUsûli'd-Dîn, Neşr. Bekir Topaloğlu, DİB, yay. ts.

187- es-Sâbûnî, Muhammed ALİ, Revâiu'l-Beyân Tefsîru Ayâti'l-Ahkâmi Mine'l-Kur'âni, Derseâdet, İst. ts.

188- es-Sâbûnî, Muhammed ALİ, Safvetü't-Tefâsîr, Dersaadet, Mekke, ts.

189- es-Sadr, Muhammed Bağır, Kur'an Okulu, Çev. Mehmet Yolcu, Fecr Yay. Ank. 1995.

190- Sami, Şemseddin, Kamus-u Türkî, Çağrı yay. Dersaadet, 1317.

191- Selisohn, M., "Âdem" md. İA.

192- es-Serahsî, Ebû Bekir Muhammed b. Ahmed b. Ebû Sehl, Usûlü's Serahsî, Kahraman yay. İst. 1984.

193- Sezen, Yümni, Sosyolojide ve Din Sosyolojisinde Temel Bilgiler ve Tartışmalar, İFAV, İst. 1990.

194- Sezikli, Ahmet, Hz. Peygamber Devrinde Nifak Hareketleri, DİB,Ank, 1994.

195- Sıddıkî, Mazhariddîn, Kur'an'da Tarih Kavramı, Çev. Süleyman Kalkan, Pınar yay. İst. 1982.

196- Subhi, Salih, Mebâhis Fî Ulûmi'l-Kur'an, Dâru'l-İlm, Beyrut, 1990.

197- es-Suyutî, Celâleddîn Abdurramân b. Ebû Bekr, Lubâbü'n-Nukûl Fî Esbâbi'n-Nuzûl, Dâru'l-Ma'rife, Beyrut, 1997.

198- es-Suyutî, Celâleddîn Abdurramân b. Ebû Bekr, el-İtkân Fî Ulûmi'l-Kurân, Beyrut, 1997.

199- es-SuyutÎ, Celâleddîn Abdurramân b. Ebû Bekr, Lukatü'l-Mercân Fî Ahkâmi'l- Cân, Tah. Mutafa Abdülkadir Ata, Dürü'l-Kütübü'l-İlmiyye, Beyrut, 1986

200- es-Suyutî, Celâleddîn Abdurramân b. Ebû Bekr, el- Habâik Fî Ahbâri'l- Melâik, Matbaatü Darü't-Te'lif, Mı­sır, ts.

201- es-Suyutî, Celâleddîn Abdurramân b. Ebû Bekr, El-Budûru's-Sâfira Fî Ahvâlil-Âhira, Tah. Ebû Abdullah Mu­hammed Hasan Muhammed Hasan İsmail eş-Şâfiî, Dâru'l Kitâbi'l-İlmiyye, Beyrut, 1996

202- Şengül, İdris, Kur'an Kıssaları Üzerine, Işık yay. İzmir, 1994.

203- Şeriatı, Ali, İnsan, Çev. Şamil Öcal, Fecr Yay. Ank. 1997.

204- Şevkânî, Muhammed Ali b. Muhammed, Fethul-Kadîr, Dâru'l-Ma'rife, Beyrut, 1997.

205- et-Tabatabai, Muhammed Hüseyin, el-Mîzân Fî Tefsiri'l-Kur'ân, Müessesetü'l-A'lemi, Beyrut, 1997.

206- et-Taberi, Ebû Cafer Muhammed b. Cerîr, Câmiul-Beyân An Te'vîl-i Ayi'l-Kur'ân, Dâru'l- Fikr, Betrut, 1995.

207- Tanyu, Hikmet, "Büyü" md. DİA, VI. İst. 1992.

208- TAYLAN, Necip, İslâm Düşüncesinde Din Felsefeleri, İFAV yay. İst. 1994.

209- Taylan, Necip, İlim Din İlişkileri Sahaları Sınırlan, Çağrı yay. İst. ts.

210- et-TîbI, Abdü'I-Kerîm, el-İnsân Fi'l-Kur'ani'l-Kerîm Mine'l- Bidâye ile'n-Nihâye, Dâru'l- Fikri'l-Arabiyyi, 1979.

211- Tirmîzî, Ebû Isâ, es-Sünen, Çağrı yay. İst. 1992.

212- Topaloğlu, Bekir, İslâm Kelâmcıları ve Filozoflarına Göre Al­lah'ın Varlığı, DİB. Yay. Ank. 1979.

213- Topaloğlu, Bekir, Kelâm İlmi, Damla yay. İst. ts.

214- Topaloğlu, Bekir, "Allah" md. DİA, II, İst. 1989.

215- Topaloğlu, Bekir, "Ahiret" md. DM, I, İst, 1988.

216- Topaloğlu, Bekir "Cennet" ve "Cehennem" md. DİA, VII, İst. 1993.

217- Toprak, Süleyman, Ölümden Sonraki Hayat, Esra yay. 1994.

218- Tunç, Cihat, Tevbe Hakkında Bazı Meseleler, İFD. Ank.1981.

219- Turan, Kasım, Kelâm Ve Felsefe Acısından İnsan Ve Fiilleri, MÜİF. yay. İst. 1997.

220- Tümer, Günay, Abdurrahman KÜÇÜK, Dinler Tarihi, Ocak yay, Ank. 1988.

221- Ukberî, Ebu'1-Bekâ Abdullah b. Hüseyin, et-Tıbyân Fî İ'râbi'l-Kur'an, Tah. Ali Muhammed el-Bacavf, Dâru'1-Ceyl, Beyrut, 1987.

222- Ukkaşe, Abdü'I- Mennân et-Tıbi, el-Belâ Ve'l- îbtilâ Fİ Zılâlil-Kur'ân Liş-Şeyh Seyyid Kutub, Metâbutüt-Tenzil el İslami, Kahire, ts.

223- Uludağ, Süleyman, Tasavvufun Mahiyeti (Şifâu'-s-Sâil Li Tehzîbi'1-Mesâil ve Mukaddime'de Tasavvuf İlmi), Dergah yay. İst. 1984.

224- Uludağ, Dünya" md. DİA, X, İst. 1994.

225- Ulutürk, Veli, Kur'an-ı Kerîm Allah'ı Nasıl Tanıtıyor, Nil yay, İz­mir, 1988.

226- Ulutürk, Veli, Kur'an'a Göre Zulüm Kavramı, İstişare yay. Kayseri, 1993.

227- Ulutürk, Veli, Kur'an'da Temsilî Anlatım, İnsan yay. İst. 1995.

228- Ulutürk, Veli, Ehl-i Kitap, İnsan yay. İst. 1998.

229- Unat, Faİk Reşit, Hicrî Tarihleri Milâdî Tarihe Çevirme Kılavuzu, TTK, Ank. 1994.

230- Uyanık, Mevlüt, Kur'an'ın Tarihsel ve Evrensel Okunuşu, Fecr yay. Ank. 1997.

231- Ülken, Hilmi Ziya, islâm Düşüncesi, Ülken yay. İst. 1995.

232- Üzüm, İlyas, "İkâb" md. DİA. XXII, İst. 2000.

233- el-Vahidi, Ebu'l-Hasan Ali b. Ahmed, Esbâb-ı Nuzûlü'l-Kur'an, Tah. Kemal Beysûni Zeğlûl, Dâru'l-Kütübü'l-İlmiyye, ts.

234- Vehbî, Konyalı Mehmed, Hülâsatü'l- Beyân, Üçdal, İst. ts.

235- Wensinck, A.J., "İblis" md. İA.

236- Watt, W. Montgomery, İslâm'ın İlk Dönemlerinde Hür İrade ve Ka­der, Çev. Arif Aytekin, Kitabevi, İst. 1996.

237- Watt, W. Montgomery, întroduction To The Qur'an, Edinburgh at University Press, 1994.

238- Wat, W. Montgomery, Muhammad's Mecca, s. 25, Edinburgh University Press, ts.

239- Wensinck, AJ, el Mu'cemul-Müfehres Li elfâzi'l-Hadîsi'n-Nebeviyyi, Çağrı Yay. İst. 1986.

240- Yapıcı, Asım, İslâm'da Tevbe Ve Dini Yaşayıştaki Rolü, Beyan yay. İst. ts.

241- Yavuz, Ömer Faruk, Kur'an ve Kıyamet, Marifet yay. İst. 1997.

242- Yavuz, Yusuf Şevki, "Akıl" md. DİA, II, İst. 1989.

243- Yavuz, Yusuf  Şevki, "Dalâlet" md. DİA, VIII, İst. 1993.

244- Yavuz, Yusuf Şevki, "Hidayet" md. DİA, XVII, İst. 1998.

245- Yavuz, Yusuf Şevki, "İstitâat" md. DİA, XXIII, İst. 2001.

246- Yavuz, Yusuf Şevki, "Azab" md. DİA, YV, İst. 1991.

247- Yavuz, Yusuf Şevki, "Bezm-i Elest" md. DİA, VI. İst. 1992.

248- Yazıcıoğlu, Mustafa Sait, Maturidi Ve Nesefiye Göre İnsan Hürriyyeti Kavramı, MEB, İst. 1997.

249- Yazır, Elmalılı M. Hamdi, Hak Dîni Kur'an Dili, Eser Yay. İst. ts.

250- Yeprem, M. Saim, İrade Hürriyyeti Ve İmam-ı Maturidi, MÜİF, yay. İst. 1984.

251- Yıldırım, Suat, Kur'ân-ı Hakim ve Açıklamalı Meali, Feza Gazete­cilik, İst. 1998.

252- Yıldırım, Suat, Kur'an'da Ulûhiyyet, Kayıhan Yay. İst. 1997.

253- Yıldırım, Suat, Peygamberimizin Kur'an Tefsiri, Kayıhan yay. İst. 1983.

254- Yıldırım, Suat, Mevcut Kaynaklara Göre Hıristiyanlık, DİB. Ank. 1988

255- Yurdagür, Metin, Allah'ın Sıfatları, Marifet yay. İst. 1984.

256- ez-Zavı, et-Tâhir Ahmed, Kâmûsu'l-Muhît, İsa'l-Bâbi'l-Halebî ve Şurekâuhû, Arabistan, ts.

257- ez-Zebıdı, Seyyid Muhammed Murtadâ el- Hüseyin, Tâcu'l- Arûs, Matbaatu'l- Hayriyye, Mısır, 1306.

258- ez-Zemahşerî, Cârullah Mahmûd b. Umer, el-Keşşâf, Dâru'l-Ma'rife, Beyrut, ts.

259- ez-Zemahşerî, Esâsü'l-Belâğa, Dâru'ş-şa'b, Kahire, 1960.

260- ez-Zerkânî, Muhammed Abdü'1-Azîm, Menâbili'l-İrfân Fî Ulûmi'l-Kur’an, Dâru'l-Kitâbi'l-Arabî, Beyrut, 1996.

 

MAKALELER

 

1- Akçay, Mustafa, "İmanın Oluşumunda Fıtratın Rolü", Sa. ÜİFD. I, 290.

2- Albayrak, Hâlis, "Tefsir Usulünde Bütünlük sorunu Adlı Makale­nin Düşündürdükleri ve Farklı Bir Yaklaşım", İslâmî Araştır­malar, IV Sayı 3, Ank, Temmuz 1990.

3- Atay, Hüseyin, "Kur'an'a Göre İnanç İlkeleri (Bildiri)", I. Kur'an Sempozyumu, Bilgi Vakfı, Ank. 1994.

4- Aydın, Mehmet S., "Değişim Sürecinde İslâm", İslâmî Araştırmalar, VI, Sayı 4.

5- Cebeci, Lutfullah, "Kur'an Sosyolojisi Üzerine Bir Deneme", Îslâmî Araştırmalar, Sayı III, Ocak, 1987.

6- Dhaouadi, Mahmoud, "An Exploration into the Nature of the Making   of  Human   and  Artifical   İntelligence   and   the

Qur'anic Persepctive", The American Jurnal ofTslamic Social Sciences, Vol. 9;Nos. 4.

7- Güler, İlhami, "İman ve İnkârın Ahlâkî ve Bilişsel (Kognitif) Temel­leri", İslâmiyât, Sayı, 1, Ank. 1998.

8- Öztürk, Yaşar Nuri, İnsan Allah Diyalogu, I. Kur'an Sempozyumu'nda sunulmuş tebliğ, Bilgi Vakfı, Ank. 1994.

9- Paçacı, Mehmet, "Kur'an-ı Kerîm Işığında Vahiy Geleneğine Bir Bakış", İslâmî Araştırmalar, Sayı 3, Temmuz 1991.

10- Soysaldı, Mehmet, "Kur'an'ı Doğru Anlamada Semantik Metodun Önemi", Kur'an ve Dil Dilbilim ve Hermenötik Sempozyu­mu, YYÜİF, Mayıs, 2001.

11- Ulutürk, Veli, "Kur'an'da Özel Bazı İmtihan Konuları", Sa.ÜÎFD, Sayı 1, 1996.

12- Yazıcıoğlu, Mustafa Sait, "İslâm Kelâmında Önemli Bir Mesele: İstitâat", İslâm'ı Araştırmalar, Sayı I, Temmuz l986.

13- Yıldırım, Suat, "Kur'an-ı Kerim'de Kıssalar", AÜİİFD, Sayı 3, Sa­raç Mat. Ank. 1979.