Mal toplayarak onu tekrar tekrar sayan, diliyle çekiştirip yüzünden de alay eden kimsenin vay haline. Malın kendisini ebedî kılacağını zanneder. Kayır, o, an dolsun ki Hutame'ye atılacaktır. Hutame'nin ne olduğunu sana ne bildirdi? Tutuşturulmuş ateştir. Bir ateş ki yüreklere iğler. Onlar uzun sütunlar

arasında her yönden o ateşle kapatılmışlardır.»

Maddî ve ruhî bir azap tablosu, hissî ve manevî bir ateş resmi. Burada suç ile ceza usulü ve ikap havası arasında tekabül vardır. Kaşla gözle insanları hakir görüp dille de ayıplayan, alay eden, kendisini ebedî kılacak zanniyle mal toplayıp yığanın manzarası. Bu kibirci, alaycı, kendini beğenmiş insanı canlandıran tablo karşısında; bu kimsenin Hutame (kırıp geçiren ateş) içerisine kapatılıp kendi basma bırakılması halini canlandıran tablo var. Bir Hutame ki içine atılan azamet ve gururunu kırıp geçiriyor. Bu Hutame bir ateştir. Kalbe vuruyor; kaşla gözle çekiştirmenin, dille alay etmenin kaynağı olan kalbe vuruyor. Bu ateşe atılıp terk ediîme halinin tamamlayıcısı olarak ateg üzerine kapı kitleniyor ve sürgüleniyor. Arkasından öyle tomruklarla kapı sıkı sıkıya kapatılıyor ki artık o kimseyi buradan ne kimse kurtarabilir, ne de biri gelip görebilir.

Hayvanlar nasıl hiç saygı gösterilmeden ahıra konulur, bağlanır, kapı üzerlerine kilitlenirse bu da öyle Hutameye konulmuş, direklere bağlanmış, üzerinden de kapı kilitlenmiş sürgülenmiştir.

Kelimelerin musikisinde de şiddet var::

ibareler de muhtelif şekillerde tekid edilmiştir:

: Elbette Hntaraeye atılacaktır. Hutamenin ne olduğunu sana ne bildirdi? Allah'ın tutuşturulmuş ateşi id kalblere işler. O, onlar üzerine bastırılıp kilitlenecektir.» ifadede tehdid var: «Bütün kasiyle gözüyle çekiştirenlere veyl... Hayır elbette o atılacaktır... Allah'ın tutuşturulmuş ateşi... Bir ateş ki kalblere vurur.»

Bütün bunlarda malı kendisini ebedî kılacak zannedip ka-şiyle gözüyle çekiştirme, alay etme gibi âdî işlere uygun düşen bir tasvir ahengi mevcuttur![2]

Mürselam Suresi

«Andolsun örfen gönderilenlere, derken büküp devirenlere, yaydıkça yayanlara derken seçip ayıranlara, özür için veya uyarmak için öğüt bırakanlara ki size va' delen muhakkak olacaktır.»

«Yıldızlar silindiği zaman, gök yanldiğı zaman, dağlar dağılıp savrulduğu zaman, peygamberler (şahitlik etme) vakitlerine erdirildiği zaman, insanlannj hesabı hangi gün? bırakılın ti? (İyinin kötüden ayrılacağı) fasıl gününe. Fasıl gününün ne olduğunu sana ne bildirdi? O gün yalanhyanlann vay haline!

«Biz evvelkileri helak edip peşlerinden de sonrakileri onlara katmadık mı? Biz mücrimlere böyle yaparız. O gün yalan) hyanlann vay haline!»

«Sizi âdi bir sudan yaratıp belirli bir zamana kadar gayet sağlam bir yere koymadık mı? Buna gücümüz yetti, ne güzel güç vetireniz? O gün yalanlayanların vay haline!»

«Biz yeryüzünü, dirfleri ve ölüleri içine alan'bir topfamta kabı yapmadık mı? O gün yalanlıyanlann vay haline?»

«Haydi yalanladığınız şeye gidin. Gölge yapmıyan ve alevden de korumıyan Üç dallı bir gölgeye gidin. O gölge kaim ağaçlar gibi kıvılcımlar saçar. Sanki (o kıvılcımlar,) san, kaim bir iptir. O gün yalanlıyanlann vay haline!»

«Bu, konuşmıyacakları, özür dilemeleri için kendilerine izin verilmîyeceği gündür. O gün yalanlıyanlanjı vay haline!»

«Bu fasıl günüdür. Sizi ve öncekileri bir araya topladık. Eğer bu halden kurtulmak için bir hileniz varsa yapın. O gün yalanbyanlann vay haline!»

«Şüphesiz korunanlar gölgeler içinde, çeşmeler başında, iştahlarının çektiği meyvalar yanındadırlar.» «Amellerinize karşılık afiyetle yeyin, İçin. Biz iyilik edenlere böylesine karşılık veririz.». O gün; yalanhyanların vay haline!

«Yeyin ve biraz yaşayın. Siz suçlularsınız. O gün yalank yanlan vay haline! Onlara «rükû edin» denilse rükû etmezler. O ftün yalanlıyanlarm vay haline! Buna da inanmadıktan sonra artık hangi söze inanacaklar?»

Bu sure ve ileride gelecek Rahman ve Kamer sureleri ap ayrı bir uyuma sahiptir. Bu surede şimdiki âlem ile âhiret âlemi arasında tam bir izdivaç vardır. Dünya suretleri ile âhiret suretleri çift olarak gösterilmiştir. Kıyamet gününü yalanlı-yan kimseye delil olmak için böyle yapılmıştır. Dünya, insanın gözü önünde her şeyi ile vadedilen o günü göstermektedir. Yaratıcının kudretime ve nimetine nice deliller var dünyada. Ama adam yine de inkâr ediyor ve yalanlıyor. Bu düzende âhiret tabloları, hisse ve ruha tesir yapmak için vicdanî bir delil olarak gelir. Dünya tabloları da âhiretin varlığına vicdanî bir delil olarak gösterilir. Resimler arasında öyle bir izdivaç var ki dünyaya ve âhirete ait resimleri birbirinden ayırmak mümkün değil. Çünkü bunlar ve onlar tek bir gaye için aynı sahnede gösterilirler. O gaye, vicdanı etkilemektir.

Sure yeminle başlıyor: «Örfen (bilinmek veya bildirmek için) gönderilenlere derken büküp devirenlere, yaydıkça yayanlara, derken seçip ayıranlara, öğüt bırakanlara... andolsun.» Sayılan şeylerin mahiyetleri söylenmiyor, sadece vasıflan zikrediliyor. Bunlar genel şeylerdir. Bildirmek için gönderilenler umumidir. Büküp devirenler umumidir. Eserlerini yayanlar, vazı'ları ve eşyayı fark ve temyiz edenler, özür dileme için ve uyarma için öğüt bırakanlar... Peki nedir bu «gönderilenler» Burada korku hissini uyarmak için kapalılık icabeder. Tefsir kitaplarında bunların meleklerden bîr grup, ya da Kur'an âyetleri, yahut da beşer ruhları olduğu söylenir.

Benim kanaatime göre mahsus bu böyle kapalı bırakılmıştır, eseri söylenmiş esası gizlenmiştir ruhtaki etkisi fazla olsun diye. Zira vasfı bilinip aslı bilinmiyen bir şeyi his büyülenmiş gibi öğrenmeğe çalışır, onun ardına düşer, merak eder. Bunların yaptığı işlerin bilinip kendilerinin bilinimemesi, vadedilen güne sahip olan kuvvetin bilinmezliğini gösterir.

Bunlara yemin etti ki:... «Size vadedilen muhakkak olaca. tır». Böylece saJhneye girdikten sonra arza başlıyor. Bakıyo* sunuz ki birden tabiat sahneleri değişmekte, gök cisimleri çal kanmaktadır: Yıldızlar silinmiş, ışıklan sönmüş, gök yarıl mış, çatlaklar açılmış. Dağlar elenmiş, ne yükseklik kalmış, ne] alçaklık. Peygamberlerin, hesap gününde ümmetlerine şehadei| etme zamanı gelmiş çatmış. İşte bu hüküm, günü şehadet zamanıdır. Bugün cidden korkunç bir gün ve «yalanlıyanlann vaj haline bugün!»

Kıyamet sahnelerinden birinci sahne bittikten ve o sahne yi, yalanlıyanlann felâkete uğnyacaklanm söyliyerek bitir dikten sonra dünya sahnelerinden bir sahne takdim ediyor sahne, büyük kuvvetin, yalanliyanları daha dünyada iken cezalandırmağa muktedir olduğunu göstermektedir:edip peşinden de sonrakileri onlara katmadık mı?» Evet, gerçekten öyle olmuştur suçlulara böyle yaparız!»

Sonra üçüncü bir sahne başlıyor. Bu sahnede ta bidayetten beri insan yaratılışının safhaları gösteriliyor. Yaratan, tekrar diriltir. Yapan, yeniden yapabilir. Yaratılışın her merhalesini bir düzen ve hikmet içinde meydana getiren, insanları başı boş bırakmaz: «Sizi âdi bir sudan yaratmadık mı? Onu belirli bir zaman için sağlam bir yere koymadık mı? Biz buna kadir olduk, biz ne güzel kadir olanız.» Evet öyle olmuştur. O halde «Yalanlıyanların vay haline o gün!»

Daha sonra beşinci bir sahne başlıyor. Bu da herkesi kab gibi içine alan yeryüzünün gösterildiği sahnedir. Yeryüzü dirileri ve Ölüleri içine alıyor. Orada yüksek dağlar ve tatlı sular var. Bütün bunlar, kalbleri imana açan deliller değil inidir? Evet öyle. O halde: «Yalanlıyanlarm vay haline o £ün!»

Dünyada kaşla göz arasında tamamlanan bu sahneler gösterildikten sonra: -Geçmiş milletlerin ölüp yok olması sahnesi, gözönünde cereyan eden bir olay gibi gösteriliyor; âdi sudan doğan, takdir edilmiş bir nizama göre gelişen hayat sahnesi, dirileri ve Ölüleri alan, içinde yüksek dağlar ve tatlı sular bulunan yeryüzü sahneleri, insanların gözleri önüne serildikten. sonra hemen âhiret sahnesine geçiyor:

Yalanladığınız fjeye gidin!» îşte önünüzde görüyorsunuz. Kur-' an'uı metodu budur. Âhiret gününü gösterirken onu bugün oluyoimuş gibi göz önüne getirir. «Bir gölgeye gidin İd üç dallıdır». Bu, cehennem dumanının meydana getirdiği gölgedir. «Ne gölgelendirir, ne de alevden korur.» Boğucu bir gölgedir. Gölge yoktur onda. Gölge denmesinin sebebi, «Yalanladığınız şeye &idin» sözündeki alay ve töhdidi artırmak içindir. Gözlerine dokunur dokunmaz birden kendilerini onun içinde buluyorlar. Bir gölge ki onda gölge yoktur. Gidin «o» -siz biliyorsunuz onu, ismini zikretmeğe lüzum yok- «O kıvılcım saçar». Kalın ağaç gibi. Ah ne korkunç! Kıvılcım kaim sarı bir ipe benziyor [3] Kıvılcımı böyle bu ateşin ya kendisi? Elbette o, korkunç derecede büyüktür. Birinci teşbihe ikinci bir teşbih

daha katıyor. Bu da büyüklüğü tekidediyor.

Sanki sarı bir halattır.» Zihin bu karkunç şeyleri düşünürken henıea takri' ve tazir geliyor: «Yal anhyani arın vay haline o gün!»

Sahneyi tamamlamak için cehennemin maddî korkusunu tasvir ettikten sonra ruhî korkusunu tasvire geçiyor. Duyuları bu korku ile dolduruyor, oradan ruha işliyor korku. «Bu, ko-nuşmıyacağınız gündür. Onlara izin de verilmez ki özür dilesinler.» Burada korku derin bir sessizlik ve huşu içinde gizlidir. Bir sessizlik ki bunu ne bir tek söz bozuyor, ne bir özür dileme kesiyor. Saatler geçiyor böyle: «Yalanhyanların vay haline o gün!»

«Bu hüküm günüdür, özür dileme günü değil. Sizi ve öncekileri orada toplamışizdır. Eğer bundan kurtulmak için bir hileniz varsa yapın.»' Gücünüzün yettiği bir çare biliyorsanız tatbik edin. Ses yok. Bu acı ayıplama ve azar karşısında derin bir sessizlikten başka cevap yok. Pek kalabalık cemiyetler önündeki ayıplama sahnesi bitince iyileri kötüleri birbirinden ayırma işi başlıyor: «Müttakiler gölgeler içindedirler» Bu defa gölgelendirmiyen, ateşten de korumıyan o üç dallı gölge değil, gerçek gölge. Çeşmeler başında. Ateşten kıvılcımlar içinde değil. İştahlarının çektiği meyvaların altındadırlar. Bütün bunların üstünde de herkesin işiteceği şu manevî ikrama şu hitabı lâtife nail oluyorlar: «Yaptığınız amellere karşdık afiyetle ye-yin, için. Biz ihsan edenlere böyle karşılık veririz.» O yüce ve ulu varlıktan bu hitabı işitmek, saadetlerin en büyüğüdür. Ne mutluluktur bu! Ya yalanlıyanlar? Yaîanlıyanlann vay haline o gün! Ey suçlular, bu dünyada yeyin, biraz yaşayın, ne olsa siz suçlusunuz. Müttakilerin nail olduğu ikramı asla görmiye-ceksiniz. îşte burada dünya ile âhiret birbiri peşinden gelen iki fıkrada birbirine karışır. Sanki ikisi sahnenin birbirini takip eden iki perdesi gibi hazır gösterilir. Arada hiç fasıla yoktur. Oysaki birisi nice zamanlar sonra olacaktır. Müttekilere hitap ahiret-te tevcih edilmiş iken mükezziplere dünyada hi tabedilmek tcdir. Bu suretle onlara şöyle denmiş oluyor: îşte göz önünde eere-yan eden şu anda iki hal arasındaki farkı görün. Sonra yalanlayanların vasıflarım açıklayarak der ki: «Onlara rükû ediniz

dense (ükû etmezler.» Yalanlayanlar, kendi hallerini ve müttakilerin {hallerini, müttakilere ve mükezziplere söylenecek sözleri işittikten sonra onlara diyor ki: «Artık bundan sonra hangi söze inanacaksınız?».

Bu şekilde bir arz tuhaftır ama hisse ve ruha daha çok tesir eder. Bu arzda dinleyici ve okuyucu sahnelerin hareket ettiğini, manzaraların cisimlendiğini, üç zamanın bir araya geldiğini görür.[4]

Kaf Suresi [5]

Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldi, işte bu senin ötedenbe-ri kaçtığın şeydir. Sara üflendi, işte bu, vaîd günüdür. Her nefis yanında bir sürücü ve bir şahid ile geldi. Ando!sun ki sen bunu bitmiyordun. Biz senin gözünden örtünü kaldırdık, artık bugün gözün keskindir. Yanındaki arkadaşı ona dedi: «tşte bu yanındaki hazır.» «Her inkâr edici inatçıyı cehenneme atın. Hayrı meneden, mütecaviz, şüpheci. O ki Allah î?e beraber başka bir ilâh edinmiştir. Onu şiddetli azaba atın. «Yanındaki dedi ki.* «Rabbimiz, ben onu azdırmadım, zaten kendisi açık bir sapkınlık içinde idi. «(Rab) dedi: «Benim huzurumda çekişmeyin. Ben size valdi göndermiştim (bu günü bildirmiştim). Benim yanımda söz değiştirilmez. Ve ben kullara zulmedici değilim.» O gün biz cehenneme deriz ki: Boldun Der ki: Daha var mı? Cennet de müttakilere yaklaştırılır, uzak kalmaz. İşte bu cennet, Allah'a yönelen, O'nun emirlerine uyan, Gaybde Rahman'dan korkan, Allah'a yönelmiş bir kalble gelen sizlere, hepinize söz verilen yerdir. Oraya esenlikle girin, îşte bu, sonsuzluk günüdür. Orada istediklerini bulurlar. Katımızda fazlası da var.

Sahne dünyada başlıyor, âhirette son buluyor-. Şimdiki ve Öteki âlem birbirinden ayrılmamışlardır. Aralarındaki mesafe uzak değildir.

Kaf sûresi, kâfirlerin şiddetle yalanladıkları öldükten sonra dirilmeyi tamamen anlatıyor: «Kendilerine yine kendilerinden olan bir uyarıcıma gelmesinden hayret ettiler de kafirler, «Bu tuhaf bir şeydir! Biz öldükten ve toprak olduktan sonra mı? Bu, ihtimali olmıyan bir dönüştür, dediler.»

Bu yalanlamayı red için, bu dünya hayatında gözleri Önünde cereyan eden olayları göstermeğe başlıyor.»

Üstlerindeki göğe bakmazlar mı? Onu nasıl yapmışız, süslemişi?,, hiçbir çatlağı da yok. Yeri uzatmışız, ona dağları atmışız ve onda her çiftten gönül açan bitkiler bitirmişiz; Allah'a yönelen her kul için bir öğüt olsun diye. Gökten mübarek bir su indirdik, onunla bahçeler ve biçilecek taneli ekinler, küme küme tomurcukları olan boylu hurma ağaçlan yetiştir ilk, kullara rizik olsun diye. O su ile ölü yeri dirilttik. İşte cins (öldükten sonra kabirlerden dirilip çıkmak) di böyledir.»

Arz üzerinde yaratmayı, bitirmeyi, ölü yeri gökten inen ve ile diriltmeyi ki bunlar her zaman insanların gördükleri şey-erdir ama insanlar bunların, öldükten sonra dirilmeye, kabir-erden çıkmağa nasıl delâlet ettiğinden habersizdirler bunları gösterdikten sonra diyor ki: «İşte çıkış da böyledir.»

Sonra da insanlar arasında yalanlamış olanları anlatıyor: Fir'avn, Lût'un İhvanı, Eyke Ashabı ve Tubba' Kavmi. 3zetîe bunların vak'alarına temas ediyor. Yukarıda ihya ve hraca muktedir olmanın delillerini takdim ettiktea sonra bun-arı da kendisinin öldürme ve mahvetme kudretine delil olarak ileri sürüyor.

Ölümü ve hayatı anlattıktan sonra, Yaratıcının insanları 'arattığını, varlıkları sağlıklarında gözetleyip yönettiğini söylüyor. Bu suretle Ölümden sonra hesaba çekileceklerini anlatmağa zemin hazırlıyor: «Biz insanı yarattık, nefsinin kendi-ine ne fısıldadığını biliriz. Biz ona gah damarından daha yakınız. İki alıcı sağında ve solunda oturmuşlardu Hiçbir söz söylemez ki yamnda onu zapteden hazır bir gözetieyici olman.

O halde insan başı boş bırakılmıyacaktır. Bütün amelleri hesabediüyor. îki alıcı, ondan sadir olan her fiili görüp kaydediyor. Kur'an, her şeyi kendi metoduna göre teşhis ve tecsim ederek anlattığı gibi hesabı da böyle tecsim etmektedir. Bu, hissi okşıyan, hayali doyuran tasvir metodunun bir icabıdır.

Burada ölümden ve ölüm sarhoşluklarından .sonra gelen âhiret gününün şekli gösterilmeğe başlıyor; sanki ikisi de (dünya da âhirette) göz önünde, yan yana hazır: «Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldi. Bu, ötedenberi senin kaktığın şeydir. Sura üflendi. îşte bu, vaîd günüdür.» ilh.

Şimdi şu sahaya bir göz atalım da yanında bir saik ve bir şahid bulunan her nefsi görelim. Her nefis... Burada muhase be edilen, amelleri niyetleri, hareketleri ve halecamarı sayılan nefistir. Nefis gelmiş, yanında da bu iki bekçi. Ve kendisine şu itap yöneliyor: «Sen daha önce bundan gaflette idin. Sen den perdeni kaldırdık, artık bugün gözün keskindir.» Her şeye nüfuz eder. Gaflet ve tekzib ile (perdelenmiş olan her şeyi görür. Sonra o karîn ilerler Diğer surelerden anladığımıza göre bu karîn, sapkına refaket eden, onu dalâlete yönelten şeytandır. Gerçi şeytan, kıyamet gününde ondan teberrî eder ama dünyada onu sapıklığa iletmek için ona arkadaş olmuştur. İşte o ilerler ki bu yaratığın ne yapıp ne ettiğine dair her bilginin kendi yanında bulunduğunu, her şeyi bildiğini söylesin: «Ve arkadaşı dedi: İşte yanımda bulunan hazırdır.» O zaman geri çevrilmesi mümkün olmayan emir çıkar:»

Atın cehenneme her kâfir, inatçı, hayra engel olan, saldırgan, şüpheciyi (Allah ile beraber başka ilâhlar yaptı. Onu şiddetli azaba bırakın!» Sonra arkadaşı öne geçip onu azdırmadığını söylüyor, kendini azdırma suçundan temize çıkarmak istiyor:»

Arkadaş! dedi; Rabbimiz, ben onu azdırmadım. Fakat o kendisi uzak bir sapıklık içinde idi.»

Fakat derhal sadir olan yüce emir, hemen susmayı gerektiriyor. Çünkü bugün çekişme ve cidal günü değildir:»

Benîm huzurumda çekişmeyin, ben size vaîdi göndermiştim. Benim huzurumda söz değiştirilmez.»

Defterlerin muhtevasında değişiklik olmaz.»

Ben kullafra zulmedici değilim.»

Herkes, kendi yaptığının cezasnıı görür.

Buraya kadar sahne, arz ve konuşma sahnesidir. Suçluyu cehenneme atmakla bü sahne sona eriyor. O halde cehennem de canlı gibi konuşturulmalı, öteki canlıların hareketlerine iştirak ettirilmelidir ki sahnenin diğer cüzlerinin ahengi tamamlanmış olsun. Burada arz metodu, muhaveredir. O halde diğer cüzlerde olduğu gibi sahnenin bu cüz'ü de muhavere usuliyle arz edilmelidir:

«Biz o gün cehenneme deriz ki duldun mu, Der kî daha yokmu?»

Bu sual ve cevap karşısında hayal, bu muhaverenin arkasındaki resmi tahayyül ediyor. İşte cisimler kaldırılıp cehenneme savruluyorlar. Cehennem ağzını açmış, atılanı yutuyor, atılanı yutuyor. Birbiri peşinden atıldıkça cehenneme soruluyor: «Doldun mu?» Dolması için gereken miktarı da almıştır ama o her atılanı yutmuş, bir şey bırakmamıştır. Öfke ile kızmış, kabarmış, alevler fışkırtıyor, yeni yakıtlar istiyor ve diyor: «.Daha yok mu?»

Topluluklar, bu müthiş manzara karşısında başka bir manzara daha görüyorlar: Müttekiler için aklaştrılmiş, hazırlanmış cennet içerisinde izzet ve ikram gören, bu maddî nimet yanmda da edebî ikram ve ihsana nail olan, A'lâ' dan: Cennet müttekilere yak] aştırılmış tır, uzak değildir. İşte Allah'a yönelen, O'nun buyruklarına uyan, Gaibde Rahman dan korkan, Ve O'na yönelmiş bir kalb getiren herkes için va' dedilen (cennet) tir bu. Ona esenlikle girin. Bu, sonu olmıyan gündür.» Hit&b-ı kerimini duymak şerefine eren nıüttekilerin manzarası. Bu manzara karşısında o manzara ne kadar tiksindirici ve tüyler ürperticidir! Üstelik müttekiler, ce;mette istediklerini elde ettikleri gibi Allah indinde daha başka nimetlere de ereceklerdir: «Onlar için orada istedikleri vardır. Katımızda fazlası da var» Bu zevk ve rıza karşısmda o azabı görmek duymak ne korkunç!

Bu, hareketli konuşan gözle görülür mücessem bir sahnedir. Konuşma da sahnenin hayatiyetini ve hararetini artırıyor. Muhavere cehenneme kadar uzanıyor ve her yönden ahenk tamamlanıyor.

Bu vicdana tesir eden, şuuru ve hayali uyandıran bir sarı nedir. Dini gayesini gayet kolay yerine getiriyor. Sonrada mu' lak san'at gayesi tarafına geçiyor. Muayyen bir gaye, onu sanat gayesinden alıkoymuyor.[6]

Tarık Suresi [7]

Semaya, Tarık'a andolsun-Tarık"iıı ne olduğuna sana ne bildirdi? O isığ! üe karanlık delen yddızdır. Hiçbir nefis yoktur M üzerinde (yaptığı işleri) Infzeden bîri olmasın. O halde insan neden yaratıldığına baksın. Atıcı, bel ile teraib arasından çıkan bir sudan yaratıldı. Şüphesiz O (Allah), gizliliklerin ortaya çıkacağı gün onu tekrar yaratmağa kadirdir. O uısanra ne bir kuvveti, ne de bir yardımcısı vardır. Şiddetle yağmur sahibi olan göğe ve yarılan arza andolsun ki doğrusu im Kar'an bir hüküm sözüdür, eğlence değildir.»

Burada âhiret gününün sureti manevi bir surettir, örtülü, dürülü sırlar açılıyor, insanı hiçbir kuvvet bundan kurtaramıyor. O gün insanın bir yardımcısı da yoktur. Sırrı açığa çıkarılmış, kuvveti zayıf yardımcısı yok. Bu hal, insan ruhlarını çok etkiler.

Bu tabloda tam bir ahenk vardır. Esas tablo etrafına yayılan sahne kahramanlarının hepsiyle uyuşan bu ahenk, tablo şahıslarının kendilerine uygun ortam içerisinde ortaya çıkıyor, şöyle fei:

Sure kasemle başlıyor. Semaya ve Tarık'a kasemle. Ta rık meçhuldür. Ta'zira içiri bilmezlikten gelinerek ondan soruluyor:,

o «Tarık'ın ne olduğunu sana ne bildirdi?»

Sonra cevaben onun «Necm-i sâkib» olduğu söyleniyor. Nuriyle karanlığı delen, ışığiyle parlayan yıldız. İşte ışığiyle karanlığı delen bu yjîdıza yemin ediyor ki; Her nefsin üzerinde amellerini zapteden biri vardır. Nefis, Örtülüdür, gizlidir. Fakat bu hafız, onun gizlisine nüfuz ediyor, sırlarını görüyor, onda cereyan eden olayları yazıyor, «Sırların meydana çıkacağı günde» bunları keşfediyor. Bu bakımdan hafız, karanlığı del e 1 ıldız Tarık'a ne kadar benziyor! Ve ne güzel bir ahenk doğuyor!

Sonra sahnenin diğer taraflarını görüyoruz: «Jnsan neden yaratıldığına baksın. Sulb ile tarâib arasından çıkan atıcı bir sudan». Bu atıcı su, insanda meçhul bir karanlıktan fışkırmaktadır. Tıpkı ışığın, karanlığın bağrından fışkırması gibi. Bımu rahimlere atan varlık. «Sırların meydana çakacağı günde» tekrar yaratmağa kadirdir. Bu da def (atış) ile rec (döndürüp tekrar yaratma) arasındaki heyet ve harekette görünen bir ahenk çeşididir.

Seyre devam edelim:

Bundan sonra başka bir kısım görüyoruz: «Şiddetli yağmur sahibi semaya, yanlan arza and olsun ki, bu, kesin hüküm sözüdür, eğlence değildir.»

(ar-Rac') şiddetli yağmurdur. as-Sad' yerdeki yarıktır. Bitkinin tesiriyle yanlan yerlerdir. Bu da geçen sahnelerle tanı bir uyum teşkil eder. Bu da ayrı bir ahenk çeşididir.

înen yağmur, çatlamış arz şekil ve harekette bir yandan karanlığı delen, bir yandan da yaran yıldız gibidir Diğer taraftan bu inen yağmur ve çatlıyan yer, sulb ile teiâib arasından çıkan atıcı su ve çocuk doğarken yanlan rahim gibidir İnen suyun tesiriyle bitki çıkarken arz da yarılmaktadır. Her ikisi de gizli bir kudret ile doğacak yeni bir hayattan ötürü açılmaktadır.

«Onun ne bir kuvveti, ne de bir yardımcısı yoktur».

«Şiddetli yağmur sahibi somaya, çatlak sahibi arza andolsun (şiddetli yağmur) ve as-Sad' (çatlak) da şiddetli bir hareket vardır. Şiddetle yarılma. Kelimenin önce manasında, sonra o manayı kulağa duyuran musikisinde bu şiddetr kendini göstermiştir. Bu, insandan kuvveti ve yardımcıyı kaldırıp, onları arz ve Semanın yaratıcısına verme ortamı arasında tam bir ahenk teşkil etmektedir.

Böylece muhtelif noktalardan sahne ile musiki arasında, sahnenin cüzleri arasında ahenk meydana gelmiş oluyor. Bu uyum, sahne birliğini sağlıyor. Sahneye eglik eden musiki, genel tema ile beraber yürüyen bir ika'dır. İşte bu harika sanat, sadece kıyamet sahnesi birkaç satırı ve on fıkrayı geçmı-yen bir surede bulunmaktadır.[8]

Kamer Suresi [9]

1- «Andolsun id onları bu hallerinden vazgegîrecek nice haberler gelmiştir. Bn haberler, üstün bir hikmettir. Ama uyarmalar fayda vermiyor. O halde onlardan yüz çevir. Çağıran, görülmemiş ve tanınmamış bir şeye çağırdığı gün, gözleri dalgın dalgın, çekirgeler gibi yayılmış, o çağırana koşarak kabirlerden çakarlar. Kâfirler: «Bu, zorlu bir gündür!» derler.»

2- «Topluluk (ları( dağılacak, yüz geri edileceklerdir. Onlara va'dedilen (gidecekleri yer) kıyamettir. O ne korkunç, ne acı bir gündür! Mücrimler şaşkınlık ve azap içindedirler. O gün yüzleri üstü ateşe sürülürler. «Ateşin dokunmasını tadın,» Süresiz biz her şeyi bir kaderle yarattık. Bizim emrimiz yalnız birdir, göz kırpması gibidir (her şey böyle bir emirle bir anda olur) Müttekiler, cennetlerde Neher'dedirler. Kudretli hükümdarın huzurunda doğruluk makamında oturmaktadırlar.»

Bu surede iki kıyamet sahnesi vardır. Suredeki umumi gaye, bu iki sahneyi birbirine bağlamaktadır.

Biz, yanlarında Allah'ın kudretine delâlet eden vakalar olduğa halde yine yalanlıyan bir topluluk karşısırdayız:

«Ay yarıl Bir mu'cize gördükleri zaman yüz çevirirler ve 'devamlı bir sihirdir» derler. «Ay nasıl ve ne zaman yarılmıştır, bunu bilmiyoruz. Fakat Kur'an'ın, yüzlerine karşı söylediği bu olaya kafirlerin bir itirazda bulunduklarını tarih kaydetmiyor. Demek ki astronomik bir olay olmuş ve bu şekilde vasıflandırılmıştır. Müşriklerin bu âyete bir itirazda bulunmamaları, bunu isbat etmektedir. Önceki yalanlayıcıların âkibet-lerini duydukları ve kendi başlarına da bu dünyada nice -felâketler geldiği halde müşrikler yine yalanlıyorlar. «Onlara, kendilerini (inkârlarından) vazgeçirecek nice haberler geldi.» Cenabı Hak bu surede onlara Nuh kavminin, Âd' in, Semud'un, Lût kavminin ve Fir'avn kavminin âkibetlerini anlatmıştır. Bunların hepsi azaba çarptırılmıştı. Her kıssadan sonra da şu cümleyi tekrar etmiştir.»

«Benim azabım ve benim uyarmam nasılmış?»

tehdidi daha da derinleştirmek için böyle söylüyor. Tıpkı Mürselât suresinde:

«O gün yalanhyanlann vay haline!?

Cümlesini tekrar etmesi gibi. Aynı usulü burada da uygulamıştır.

Kamerin yarüdığını söyledikten sonra birinci sahneyi takdim etmiş, yalanlayıcıların hikâyelerini ve onlara sorduğu soruya anlattıktan sonra ikinci sahneyi takdim etmiştir:

«Sizin kâfirleriniz onlardan daha mı iyidir? Yoksa kitaplarda sizin için bir beraet belgesi mi var? Yoksa onlar: «Biz galip gelecek bîr topluluğuz» mu diyorlar?» diye sorduktan sonra peşinden:

«Cemiyet bozulacak ve yüz geri edileceklerdir» diyor. Birinci sahne muhtasar ve tez geçen bir sahnedir:

«Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı.» İfadesiyle ve surenin musi kişiyle bu kısalık uyuşuyor. Bu musiki, sür'atli vuruşlu, hareketli ve canlı bir musikidir. Her haliyle mükemmel bir musiki. «İşte bir anda yayılmış çekirgeler gibi kabirlerinden çıkan topluluklar (Bilinen çekirge sahnesi, bu gösterilen manzarayı kolayca anlamağa imkân veriyor). İşte toplumlar çağırana doğru koşuyorlar. Çağıranın, kendilerini niçin ve neden çağırdığını bilmeden. O, bilinmiyen, görülmiyen bir çağırıyor. «Gözleri dalgın dalgın» gidiyorlar. Bu ifade de tabloyu tamamlıyor, ona son cehresini veriyor. Bu yığıntı, bu dalgınlık ve bu konuşma sırasında «Kâfirler diyorlar M: Bu, cidden çetin bir gündür.» Şimdi bu kısa fıkralardan sonra sahnenin canlandırılmadık neresi kaldı? Dinleyiciler artık o fcilinmiyen günü pekâlâ tasavvur edebilirler. Demek ki, o, insanların yığıldığı bir gündür bu bir suretler kalabalığıdır. Suretler kendileridir. Kendileri dirileceklerdir. Bu tablolarda canlı bir korku dalgalanmakta ve bu korku her canlı ruha sıçramaktadır. [10]

ikinci sahne maddî nıanevi bir azap ve maddî-manevî bir nimet resmini çizmektedir. Sıra ile önce azap, sonra nimet sahnesi geliyor. Azaptan sonra nimetin gösterilmesi, onun kıymet ve kadrini daha da arttırmaktadır.

İşte kıyamet saatindeyiz: «Saat de ne korkunç, ne acı şeymiş!» Dünyada gördükleri her azaptan, yarda önceki ya-lanlayıcılar hakkında duydukları Tufan, Sayha, Rîh-i Sarsar, Saika, boğma gibi felâketlerden evet hepsinden daha korkunç. Mücrimler bir şaşkınlık ve kızgın azap içerisindedirler. Bir azap ki derileri ve bedenleri kavuruyor. İşte onla yüz üstü şiddet ve hakaretle o azaba, cehenneme sürükleniyorlar, ruhî bir acı ile beraber azabı tadıyorlar: «Ateşin dokunuşunu tadın.» Biz insanları başı boş bırakmak için yaratmadık. «Biz her şeyi bir ölçüye göre yarattık». Bir hikmet ve bir ecele göre yarattık. «Bizim emrimiz yalnız birdir. Bir göz kırpması

yakagibidir.» Ayın yarılması ve güçlü hükümdarın Fir'avn'ı laması gibi.

Şunlar yüz üstü ateşe sürüklenip hor ve hakir ateşe atılırken, hayretleri ve şaşkınlıkları artarken beri taraftan mü' minler huzur içinde ve nimetlerden faydalanmaktadırlar-«Cennetlerde ve neherdedirler.» «Kudretli hükümdar huzurunda doğruluk makamında» huzur, izzet ve ikram içerisinde bulunmaktadırlar. Öğüt alan yok mudur? Hele bu sahneler, bu tablolar karşısında?[11]

Sad Suresi [12]

«Allah'tan korkanlara en güzel bir gelecek var: Kapılan onlara açılmış Adn cennetleri. Orada tahtlara yaslanarak türlü türlü meyvalar ve içecek (ler) isterler. Yanlarında da gözlerini eşlerine dikmiş yaşıt güzeller vardır. İşte hesap günü için size va'dedilen budur. Doğrusu bizim verdiğimiz bu rızık-lann sonu yoktur.

«Azgınlara da en kötü bir gelecek vardır: Cehenneme yaslanırlar. Ne kötü bir döşektir o! işte onu tadsınlar, kaynar su ve irindir! Onun sekimde daha başka çifte çifte (azap,) ler var!

«İşte şu (nlar) da sizinle beraber (cehenneme) iktiham edilecektir. Onlara merhaba yok (rahat yüzü görmesinler). Onlar da muhakkak ateşe gireceklerdir! Dediler: 'Asıl size merhaba yok (asıl siz rahat yüzü görmeyin). Bunu bizim başımıza getiren sizsiniz. Ne kötü duraktır bu! Dediler: Rabbimiz, bunu bizim başımıza kim getirdiyse onun cehennemdeki azabını kat kat artır.»

«Ve dediler; Bize ne oluyor ki (dünyada) şerlilerden saydığımız adamları göremiyoruz? Onlarla alay etmiştik ha? Yoksa onlardan gözler mi kaydı?» «Bu, gerçektir, cehennem ehlinin çekişmedir!»

Burada her bakımdan karşılıklı iki manzara var. Cüzlerinde, vasıflarında, şekillerinde tamamen mütekabil iki manzara: Kendileri için en güzel istikbal mevcudolan müttekîler manzarası ve kötü istikbal mevcudolan azgınlar manzarası. Birinciler için kapılan açılmış cennetler var. Orada koltuklara yaslanma rahatı, çeşitli yemek ve içmek zevki ve lezzeti. Keza Gnlara genç, hepsi aynı yaşta güzel huriler var. Bu kadar güzelliklerine rağmen başka erkeklere iltifat etmiyen, gözlerini sırf kocalarına diken huriler. Bu, bitmiyen, daima tazelenen bir zevk ve yaşantıdır.

Diğerlerine gelince onlar için de Mihâd var ama rahat ol-mıyan bir döşek. Cehennem. «Ne kötü bir döşektir o!» Orada onlara kaynar bir içecek, kusturucu bir yemek var. Bu ye-mrk. cehennem ehlinden akan irindir. Bundan başka da çeşitli ayıplar var onlara. Azapların kat kat olduğunu anlatmak için «Ezvac: çift çift» tabirini kullanıyor. Bu kelimede ayrı bir ince ahenk ve edebî mana var: Cennet ehlinin ezvacı olan Kasırâtu't-tarf (gözlerini sırf kocalarına dikmiş huriler) Ie lâfzî müsakele (benzerlik) temin ediyor. Burada ezvac, mutad manasını taşımıyor. Kelimede ötekilerle mukayese bakımından bir alay manası var. Cehenneme mihâd isminin verilmesinde de bu alay manasını seziyoruz. Mü'nıinlere cennetlerde verilen miihâda mukabil kâfirlere de cehennemde mihâd veriliyor ama bilinen rahat verici mihâd değil, azap veren ateşten mihâd.

Sonra sahneyi üçüncü bir manzara ile tamamlıyor. Bu manzarayı, konuşma canlandırmakta, gözönüne getirmektedir

Şimdi biz cehennem ehlinden -bir topluluğun önündeyiz. Bunlar dünyada birbirlerini çok seviyorlardı, aralan gayet iyi idi. Ama bugün birbirlerini inkâr ediyorlar, tanımazlıktan geliyorlar, çekiştiriyorlar. Halbuki dünyada iken birbirlerini sapıklığa eğdirir, mü'minlere böbürlenir ve onların cennet davalariyle alay ederlerdi.

îşte bunlar grup grup cehenneme atılıyorlar. îlk grupa ikinci grubun da atıldığı haber veriliyor: şunlar da sizinle beraber göğüs geren oluyor?

«Onlara merhaba yok. Çünkü onlar o ateşe gireceklerdir bunu hakketmişler «Peki yerilenler susuyor mu? Hayır. Onlar da cevap veriyorlar.

«Dediler 'Hayır asıl size merhaba yok. Bunu bizim başımıza siz getirdiniz. (Bakın) ne çirkin durum!» Ve topluca bir dua:

«Dediler, Ey Babbimiz, bunu bizim başımıza getirdiyse onun ateşteki azabını kat kat artar.»

Sonra ne oluyor? Sonra bunlar, dünyada böbürlendikleri, kötü sandıkları, cennet davalariyle alay ettikleri mü'minleri göremiyorlar. Bakıyorlar ki onlar kendileriyle beraber cehenneme atılmıyorlar:

«Dediler: Bize ne oluyor ki (dünyada) iken kötülerden saydığımız adamları göremiyoruz? Onlarla eğlenmiştik ha? Yoksa onlardan gözler mi kaydı?»

Hayır ey kavm, göz kaymadı. Eğer nimet cennetlerine bir göz atsaydınız, onları orada tahtlara yaslanmış Olarak görürdünüz!

«İşte bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi muhakkak ve kesin bir gerçektir.»

Biz bugün, bu çekişmeyi, gözümüzün Önünde geçiyormuş gibi görüyoruz. Her insan, bu sahnenin dehşetini ruhunun derinliklerinde hisseder ve bundan sakınır, bu hale düşmekten kaçınır- gayet kaçınma fayda verirse tabu.[13]

A’raf Suresi [14]

Ey Âdem oğulları, size aranızdan âyetlerimizi okuyan peygamberler geldiğinde, kimler ittika eder ve gidişini düzeltirse onlara bir korku yoktur ve onlar üzülmiyeceklerdir. Ama âyetlerimizi yalankyanlar ve on (lan kabul) den kibirlenen-ler var ya işte onlar cehennemliklerdir. Onlar orada ebedi kalacaklardır. Allah'a karşı yalan uyduran, ya da O'nun âyetlerini yalanhyandan daha zalim kimdir? Kitaptaki payları kendilerine erişecek olan, onlardır. Elçilerimiz canlarını almak için geldiği zaman onlara «Allah'tan başka taptıklarınız nerede?» deyince «Bizi koyup kayboldular» dediler. Böylece inkarcı olduklarına kendi aleyhlerine §ehadet ettiler. Dedi ki : Sizden önce gelmiş geçmiş cinlerden ve insanlardan olan cehennemdeki milletler arasına girin. Her ümmet girdikçe yoldaşına (öteki millete) lanet etti. Hepsi birbiri aramdan orada toplanınca sonrakiler öncekiler için dediler ki: «Ey Kabininiz, bunlar bizi saptırdılar. Bunlara kat kat ateş azabı ver» Dedi M: «Hepsinin kat kattır ama siz bilmiyor sunuz.» Öncekiler de sonrakilere dedi (ler) İd «Sizin bize bir üstünlüğünüz yok. Kazandıklarınıza karşılık azabı tadın.»

«Bizim âyelernnizi yalanlıyan ve onlar (ı kabul) den ki-birlenenler var ya işte onlara gök kapıları açılmıyacak ve halat iğne deliğinden geçinceye kadar onlar cennete girmiyecek-lerdir. Biz mücrimleri böyle cezalandırırız. îman edip salih ameller işliydiler -ki insana ancak gücünün yeteceği kadar yükleriz- işte onlar da cennetliklerdir. Orada ebedî kalacaklardır, (cennette) göğüslerindeki kini (tasayı) çıkarıp atarız. Altlarından nehirler akar. Dediler ki: Bizi buraya sevk eden Allah'a hamdolsun. Eğer Allah bize bunu göstermeseydi biz bunu bulamazdık. Kabininizin elçileri gerçekle geldi (bunu haber verdiler.) Onlara seslenildi: îşte size cennet, yaptığınız amellere karşılık o size verildi.

«Cennet ehli cehennem ehline: «Rabbimizin bize va'dettiğini hak bolduk. Siz de Kabbinizin size va'dettiğini hak buldunuz mu?» diye seslendiler. Onlar da: Evet (Öyle bulduk)» dediler. Bunun üzerine aralarından bir çağıran: «Allah'ın laneti zalimlerin tepesine» diye ünledi. Onlar ki Allah'ın yolundan menedip onu eğri bir hale getirmek isterler, âhireti de inkâr ederlerdi.

«tki taraf arasında (surdan) bir perde ve AJraf üzerinde de (cennetlik ve cehennemliklerin) her birini simalariyle tanıyacak (muvahhid,) erkekler vardır ki onlar henüz oraya (cennete) girmemiş, fakat girmeyi şiddetle arzu ederek cennet ehline: «Selâmünaleyküm» diye nida ettiler.

«Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman da: «Ey Kabbimiz, bizi zalimler güruhu ile beraber bulundurma» dediler,

«Yine A'raf ehli (kâfirlerden) simalariyle tanıdıkları (elebaşı) birtakım adamlara ünliyerek şöyle dediler: «Ne çokluğunuz (yahut yığdığınız mallar), ne de (halka karşı) cür-dürdüğünüz o kibir (ve azamet) size hiçbir fayda vermedi. Kendilerini Allah'ın hiçbir rahmete erdirmiyeceğme yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?» (Ve cennetliklere dönerek,) «Girin cennete, sîze korku yoktur, siz uzülmiyeceksiniz de.»

«Cehennem ehli cennet ehline: «Su (yunuz) dan veya Allah'ın sîze verdiği rızıktan biraz da bize akıtın» diye feryâdettiler. Onlar da dediler ki: «Allah bunları, dinlerini oyun oyuncak yapan ve dünya hayatının aldattığı kâfirlere haram etmiştir.» Onlar bugünle karşılaşacaklarını nasıl unuttutarsa ye âyetlerimizi nasıl inkâr ediyor idilerse biz de bugün onları öyle unuturuz.»

Hemen hemen kıyamet sahnelerinin en uzunu budur. Bir birini takibeden en kalabalık manzaralar, değişik konuşmalar bundadır. Bu sahneler, Âdem kıssasını, şeytanın, onu ve karısını kandırması üzerine cennetten çıkışını, Allah'ın oğullarına şeytandan uyarıp şeytanın, ana - babalarını kandırdığı gibi kendilerini de kandırmaması için ondan uzak durmalarını ve Allah'ın, kendilerine âyetlerini okuyan peygamberler göndereceğini bildirmiş olduğunu-Yukanya aldığımız ilk âyetlerde olduğu gibi-anlattıktan sonra bu kıyamet sahnelerini arza başlıyoruz. Bir de bakıyorsunuz ki peygamberlerin haber verdiği şeyler bu sahnelerde zuhur etmektedir. Şeytana uyup Allah'ın âyetlerini yalanhyanlar, cennete girmekten mahrum edilmişler; şeytana muhalefet edip Allah'a itaat edenler cennete gönderilmişler, Mele-i A'lâdan onlara seslenilmiş: «îşte size cennet. Yaptıklarınıza kargılık size verildi.» Sanki cennet Allah için hicret edenlerin, dünyayı bırakıp şeytandan kaçanların barınağıdır.

Burada geçen kıssa ile ondan sonra gelen kıyamet sahneleri arasında büyük bir edebî ahenk vardır. O kıssa, cennette melekler topluluğu arasında başlıyor. Allah'ın, Âdem'i ve karısını yaratıp cennette iskân ettiğini şeytanın onları kandırıp cennetten çıkarmasını anlatıyor. Kıssa, nasıl cennette Âdem' in meleklerle beraber bulunma sahnesiyle başlamışsa âhirette de yine öyle cennette melekler ve insanların bir arada bulunduğu tir sahne ile bitiyor. Başlangıç sona kavuşuyor. Yalnız iki fıkra araşma, bir kitabın sadece iki sayfası, iki sahnenin aralığı sayılabilecek dünya hayatı devresi giriyor. Çekişme hali de başlangıç ile nihayet arasında bulunmaktadır. Her ikisiyle tam bir uyum teşkil etmektedir.

Bu Öyle harika, öyle güzel bir destandır ki şiirde bulunmaz. Bu öyle edebî bir kalıba dökülmüştür ki şiir onun karşısında para etmez. Bütün güzellik unsurlarını kendinde toplamıştır bu. Şimdi bu destanı bir bir ele alıp harika sahnelerini gösterelim:

îşte can çekişme sahnesi Önündeyiz. -Bu sahne, dünya ile âhiret arasında bir geçit (berzah) tir-. Allah'a iftira eden, yada O'nun âyetlerini yalanhyanlann can çekişî||si. Rablarmın elçileri gelmiş, onları 'öldürüyor, ruhlarını allarlar. Bunlarla onlar arasında şu konuşma cereyan ediyor:

«Allah'tan başka çağırdıklarınız nerede?» Dünyada güvendiğiniz, sarıldığınız, o yüzden yüce Yaratıcıya inanmaktan yüz çevirdiğiniz ilâhlarınız nerede? Şimdi hayatın sizden alındığı şu anda onlar gelip sizi ölümden kurtarabiliyorlar mı? Cevap, o tek cevaptır. Kaçamak ve mugalata imkânı olmıyan cevap:

«Dediler bizden saptılar» kayboldu gittiler. Ne biz onlann yerini biliyoruz, ne de onlar bize doğru geliyorlar. Hânları kendilerine yardım edemiyen, onları bu çetin andan kurtaramıyan kullara ne yazık, ne yazık! Bu gibi anlarda kullarına kılavuzluk edemiyen, onları kurtaramıyan ilâhlar da ne hüsranda! O halde bugün artık ne cidal, ne de kaçamak yok. «Kendilerinin kâfir olduğuna dair nefisleri aleyhine şehadet ettiler.»

Can çekişme sahnesi bitince ondan sonra gelen cehennem sahnesi başlıyor. Can çekişme ile ba's arasındaki zaman katlanıp kaldırılıyor. Sanki can verenler, hemen dünyadan cehenneme götürülüyorlar:

«Dedi İd: Sizden önce gelmiş geçmiş cinlerden ve insanlardan olan cehennemdeki milletlerin araşma girin.» Cinlerden ve insanlardan olan arkadaşlarınıza katılın. Rabbına isyan edip Âdem'i ve karısını cennetten çıkaran, Âdem oğullarına iğva verip azdıran îblîs değil miydi? O halde öncekiler ve sonrakiler hep beraber cehennem ateşine girin.

Bu milletler dünyada ileri gelenlerden idiler. Sonları başlarına uyardı, metbu, tabiini güderdi. Şimdi ise aralarında nasıl bir kin ve nefret var:

«Her ümmet girdikle kardeşine lanet etti.» Kardeşin kardeşe lanet edeceği âkibetten daha kötü âkibet olur mu?

«Hepsi oraya toplanınca» sonları başlariyle buluşup, yükseği alçağiyle aynı yerde bulununca aralarında düşmanlık ve cidal başlar:

«Sonra gelenler, ilk gelenler için dediler ki: Rabbimiz, bunlar bizi saptırdılar. Bunlara ateşten kat kat azap ver.» işte böylece acı alay başlıyor: Birbirinin dostu olan bu adamlar, şimdi birbirini tanımaz oluyor, birbirini suçluyorlar ve arkadaşlarına «Rabbimizden» en kötü cezayı istiyorlar. Önce inkâr ettikleri «Rabbimizden» bugün niyazda bulunuyorlar, O'na yönelip yalvarıyorlar! Cevap, duâ edenlerin, dualarının kabul edildiğini bildirir, bu hususta garanti verir şekildedir. Ama alaylı bir güven verme ve acı bir kabul etme:

«Dedi» herkesin kat kattır fakat siz bilmiyorsunuz.» Bundan emin olun. Siz de onlar da talebettiğiniz kat kat azaba uğrayacaksınız. Beddûâ edilenler, hasımlarının yaptığı duânm karşılığını böyle duyunca duâ edenlerle alay edercesine onlara dönüp diyorlar ki: Siz bizden üstün değilsiniz ki kurtuîasımz. Ve biz sizden daha çok azaba müstahak değiliz. Hepimiz de biriz:

«Öncekiler sonrakilerine dedi (ler) M: Sizin bize bir üstün] günüz yoktur. Siz de kazandıklarınıza karşılık azabı tadın.

Bu suretle alaylı taraf bitiyor ve hiç değişmiyecek olaif o acı âkibeti tekid ve takrir eden taraf geliyor. Mü'minlerin, nimet cennetlerindeki halini tasvirden Önce kâfirlerin uğrayacağı azabı anlatıyor:

«Âyetlerimizi yalanlayıp onlar (1 kabul) den Idbirlenenler var ya işte onlar için gök kapıları açılmaz. Halat iğne deliğinden geçinceye kadar onlar cennete girmezler.» Şimdi sen dur, bu harika sahne önünde istediğin kadar düşün: Halat ve küçük iğne deliği [15] Ne zaman iğne deliği, kaim halatın geçmesi için açılırsa işte o zaman o yalanlayıcılara da gök kapıları açılır onlar da nimet cennetlerine girerler. Fakat şimdi onlar-ta ha-îat iğne deliğinden geçinceye kadar- hep beraber toplanıp lâ-netleştikleri ateşin içindedirler: «Biz mücrimleri böyle cezalandırırız» işte sana onların cehennemdeki halleri:

«Onlar için cehennemden bir yatak vardır ve üstlerinden de örtüler.» Ateş onlara döşektir. Alay olsun diye cehenneme mi-hâd (döşek) diyor. Ama yatılacak, rahat edilecek yumuşak döşek değil. Ateş de onlara yorgan. Üstlerinden örtüyor onları. «İşte biz zalimleri böyle cezalandırırız.»

Şimdi de .bunun karşıtı olan sahneye bakalım:

«Onlar ki iman edip salih ameller işlediler» ellerinden geldiği, güçlerinin yettiği kadar, fazla değil. Zira:

«Biz kişiye ancak gücünün yettiği kadar amel yükleriz.» Peki ne olacak bunların hali?

«Onlar cennet ehlidirler. Orada ebedi kalacaklardır» Orafl sahipleri ve malikleridirler. Babalarını, kandırıp cennetten çıkaran şeytana isyan etmeleri ve ona yüz vermemeleri karşısında bu cennete sahib olmuşlardır.

Dünyada dost, ahbap iken şimdi birbirine düşman olan yalanlayım kafirler cehennemde birbirlerine lanet edip çekişirken iman edip salih ameller işüyen müminler ise cennette dost, samimi, sâf kardeşlik içindedirler. Kendilerini esenlik ve dostluk okşamaktadır:

«Göğüslerindeki kini (tasayı çıkanp attık.» Onlar, üstlerinden ve altlarından ateşler içerisinde kıvranıp kavrulurlarken bunların «altlarından nehirler akar.» Ötekiler birbirini yermekle, çekiştirmekle uğraşırlarken berikiler hamd ile ve Allah'ın lütuf ve nimetini itiraf ile meşguldürler: «Dediler ki; Bizi buraya getiren Allah'a hamdolsun. Eğer Allah bizi buraya üetmeseydi biz kendimiz bulamazdık. Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişler. «Ötekiler hakaret ve acılarını daha da arttırmak için: «Kazandığınıza karşılık azabı tadın» diye seslendirilirken, bunlara kereme lâyık oldukları söyleniyor:

«Şöyle seslenildiler: İşte size cennet. Yaptıklarınıza karşılık ze verildi.»

Arz devam ediyor. Şimdi biz, geçen sahneye bitişik bir sahne önündeyiz. Artık cennet ehli cennete, ateş ehli ateşe yerleşmiştir. Bir de bakıyoruz ki birinciler, cennetten Ötekilere seslemiyorlar:

«Biz Rabbimizin bi«e va'dettiğini gerçek bulduk. Siz de rab-binizin size va'dettiğini gerçek buldunuz mu?» Bu soruda da acı bir alay ve yürek soğutma vardır. Mü'minler va'din tahakkuk ettiğini bildikleri gibi vaîdin de tahakkuk ettiğini biliyorlar. Ama bu soru!? Alay. Oradan gelen cevap: «Evet!» Zira inkâra ve kaçamağa imkân yok. işte burada cidal sona eriyor ve konuşma kesiliyor:

«Aralarında bir müezzin seslendi: Allah'ın laneti zalimlerin tepesin edir.»

Sonra göz, geniş bir sahaya çevriliyor. Bu da ayrı bir sahnedir. Cennet ile cehennem arasında ayırıcı «A'raf» sahnesi. Burası cennet ehlinin cennete, cehennem ehlinin cehenneme ayrılıp gittiği geçiş noktası gibidir. Burada bir takım erkekler vardır ki her iki fırkayı da yüzlerinden tanıyorlar. Onların gittikleri yere dönüyor ve her fırkaya lâyiki veçhile ya hakaret veya taltif sözü söylüyorlar.

İşte A'raf ehli, cennet ehline dönmüş, onları selâmlıyorlar; cehennem ehline de dönmüş, onları azarlıyor, ayıplıyorlar:

«Allah hiçbir rahmet vermiyecek diye yemin ettiğiniz insanlar bunlar mı? Bakın şimdi bunlar nerede? Bunlar cennette selâm alıyorlar, selâmet içinde yaşıyorlar Son olarak da cehennemden bir ses işitiyoruz. Rica, yalvarış, zillet dolu, medet diliyen ses:

«Cehennem ehli cennet ehline seslendi: Ne olur üzerimize biraz su veya Allah'ın size verdiği rızıktan bir parça azık verin»

Biz yüzümüzü cennet tarafına döndürüp, oradan gelecek cevabı bekliyoruz. Bakıyoruz ki cevap özür dileme ve hatırlatmadır.

«Dediler: Allah onlan kâfirlere haram kılmıştır!»

Arz böyle etkili bir şekilde neticeye bağlanınca gayet münasip bir ta'kip geliyor. Sahneleri gösterilen bugünü insanlara hatırlatıyor, peygamberlerin Âdem oğullarına getirdikleri Allah'ın âyetlerini yalanlama yoluna girmekten kaçındırıyor. Bunların tevilini anyarak âhireti inkâr etmek istiyorlar. Bunların tevi nedir? Arz ettiğim şekilde cereyanmdan başka tevili yoktur bunların. Şimdi yalanlıyanlar o zaman ne bir kurtu luş, ne de şefaatçi bulamazlar:

«Yalnız tevilini mi gözetliyorlar? Onun tevili geldiği gün daha önce onu unutmuş olanlar der ki: Meğer Rabbimizin peygamberleri gerçeği getirmiş. Acaba bize şefaatçiler var mı ki bize şefaat edeler, yahut geri gönderilelim de yaptığımız amelden başka amel yapalım? Kendilerini mahvettiler ve uydurdukları şeyler de kendilerinden kaybolup gitti.»[16]

Yasîn Suresi [17]

«Diyorlar ki: Eğer doğru iseniz bu söyleyip durduğunuz şey ne zaman? Onlar sadece bir tek sayhaya bakıyorlar. Onlar çekişip dururken o hemen onları yakalayıverir. Artık ne bir tavsiye yapabilirler ne de ailelerine dönebilirler. Sura üflendi. Hemen onlar kabirlerinden Rablarina koşarlar. , Dediler: «Eyvah başımıza gelenler! Bizi yattığımız yerden kim diriltip kaldırdı? Jşte'bu, Rahman'm va'dettiği şeydir. Peygamberler doğru söylemişler.» Tek bir sayha kopar, hepsi hemen huzurumuza getirilmiş olur. Artık bugün hiç kimseye zulmedilmez ve yaptıklarından başka bir şeyle cezalandırılmazlar»

«Cennet sahipleri bugün bir zevk ve eğlence ile meşguldürler. Kendileri ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Orada kendilerine meyvalar ve istedikleri her şey var. Merhametli olan Rabden onlara sözce de selâm var!»

«Ey mücrimler, bugün (müminlerden) aynim, Ey Âdem oğulları ben size 'Şeytana kulluk etmeyin. O size apaçık düşmandır. Bana kulluk edin, işte doğru yol budur diye söylememiş miydim? O sizden nice nesilleri saptırmıştı. Düşünmediniz mi? İşte size va'dedilen cehennem. İnkârınıza karşılık bugün ona yaslanın.»

«O gün onların ağızlarını mühürleriz. Elleri bize konuşur, ayaklan yaptıklarına şehadet eder. İstesek gözlerini kör

ederdik de yola koşarlardı; nasıl göreceklerdi?! İstesek onları oldukları yerde meshederdik de ne ileri gidebilirler, ne geri dönebilirlerdi.»

Yalanlıyanlar soruyorlar: «Bu va'd ne zaman eğer doğru iseniz?» Cevap yıldırım gibi sür'atli bir sahne oluyor. «O tek bir na'radan başka bir şey değildir.» Onlar çekişip dururken o na'ra onları yak al ayı verir, hemen ölürler. Ne tavsiyeye vakit kalır, ne de gidip aileleri yanında ölebilirler. Hemen oldukları yerde yığılır kalırlar. Birinci na'radan sonraki ilk sahne böyle çiziliyor.

Sonra ikinci na'ra. Derhal kabirlerinden çıkıp sür'atîe ve. dehşet içerisinde mahşere koşarken birbirlerine soruyorlar:

«Bizi uyuduğumuz yerden Idm kaldırdı?» Ne oldu bize? Gözlerini uyuşturuyorlar, gerçeği anlıyorlar: «işte bu, Rahman in va'dettİği şeydir. Peygamberler doğru söylemiş meğer.»

Ve üçüncü na'ra:

«Hepsi celpedilip huzurumuza getirilmiştir.» Saflar dümdüz, göz açıp yumuncaya kadar ya da daha kısa bir zamanda her şey hazırlanmış, gösteri başlamıştır. Hepsi susmuş, dinliyorlar:

«Bugün hic kimseye zerrece zuhn edilmez ve ancak yaptıklarınızla cezalandırılırsınız.»

işte bu kadar sür'atîe üç sahne tamamlanıyor. Ap günden şüphe edenleri reddetmek için bu sür'at lüzumludur.

Sonra iki fırkayı birbirinden ayırma ameliyesi başlıyor. Göz sağa sola bakıyor. 'Şimdi gözümüzü sağa çevirelim: İşte şunlar cennet ashabı. Cennet nimetleri içinde zevk ve eğlence ile meşgul. Güzel bir gölgenin lâtif serinliği içinde rahat, huzur içinde koltuklara dayanmışlar. Hem kendileri, hem zevceleri. Orada kendilerine meyvalar ve istedikleri her şey var. Oranın gerçek sahibidirler. Her istediklerini elde edebiliyorlar. Maddî nimet ve lezzetlerin dışında manevi bir lezzet ve ikram da var ki bunların hepsine değer:

«Merhametli Kaİnlen sözce selâm.»

Şimdi de gözlerimizi sola çevirelim: Şunlar cehennem ashabı. Hakaret görüyorlar:

«Ey mücrimler bugün ayrılın.» mü'minlerden uzak durun. «Ben size dememiş miydim İd ey Âdem oğulları şeytana kulluk etmeyin, o size apaçık düşmandır?» Babanız Âdem'i cennetten çıkardığı günden beri o size düşmandır. «Bana kulluk edin», zira «Doğru yol budur?» Böyle iken siz, aranızdan birçok nesilleri azdıran şeytandan kaçmadınız. «Düşünmüyor muydunuz?» Hayır, sizin ne aklınız, ne dininiz vardır. O halde şu acı ve ağır azabı çekin «İşte va'dedildiğiniz cehennem. İnkâr edip durmanıza karşılık şimdi ona girip yaslanın!»

Bu sahne son bulunca kendimizi yeni ve acaip bir sahne önünde görüyoruz: Şunlar kâfirler, ağızları mühürleniyor, dilleri konuşmağa malik değil. Elleri konuşuyor, ayakları ne yaptıklarım söyliyerek aleyhlerine şehadet ediyor. Bu, cidden hayali kaldıran, vicdanı harekete getiren harika bir sahnedir.

Bu sahnede haller değişiyor. Bu sahne içinde bulunan insanın, kendi uzuvları birbirine düşüyor, insanlık şahsiyeti çözülüyor, her uzuv kendi derdini düşünüyor.

Bu sahne ile hayalimizi uyandırmak suretiyle bizi, başka bir sahneyi seyretmeğe hazırlıyor. Bu sahne de gözleri söndürülmüş, kör olarak yola bırakılmış, yolu bulmak için bilmeden şuraya buraya koşuşan insanların meydana getirdiği sahnedir. adamlar araştırmıyorlar, sadece körü körüne koşuyorlar. «Nasıl görecekler böyle?»

Hayal, gözlerinin ışığı söndürülmüş, körü körüne yolda koşuşan bu insanların gülünç hallerini, hareketlerini katıla katıla seyrederken yeni bir işaret, bütün hareketleri aniden kesiyor. Biraz önce koşuşan, çalkanan bu adamlar, oldukları yerde donakalıyorlar yürüyemiyen heykeller haline geliyorlar:

«İsteseydik, onları oldukları yerde dondururduk, ne ileri geri gidemezlerdi!»[18]

Furkan Suresi [19]

1- «Kıyamet saatini yalanladılar. O saati yalanlıyanlara bir saîr (çılgın alevli bir ateş) hazırladık. Bu ateş onları uzak bir yerden görünce onua öfkesini ve uğultusunu İşitirler. Elleri ayaklarına zincirlerle bağlı olarak o cehennemin dar bir yerine atıldıkları zaman orada yok olup gitmeyi isterler. «Bugün bir kere yok olmayı değil, birçok yok olmayı isteyin.» De ki: «Bu mu iyi, yoksa müttakilere va'dedilen ebedî cennet mi? Orası onlar için bir mükâfat ve gidilecek yerdir.» Orada ebedî olarak istediklerini elde ederler. Bu, Iiabbımn, yerine getirilmesi istenen bir va'didir. O gün onları ve Allah'tan başka taptıklarını hasreder (toplar), der ki: «Bu kullarımı siz mi saptırdınız, yoksa kendileri mi yoldan saptılar?» Derler ki: «Hâşâ, senden başka dostlar edinmek bize yaraşmaz. Fakat sen onları ve babalarını nimetler verip yaşattın da zikri unuttular ve helaki hak eden bîr millet oldular.» «Söylediklerinizde sizi yalanladılar. Arük (azabı) çeviremez ve bir yardım da göremezsiniz. Sîzden kim zulmederse ona büyük bir azap taddırmz.»

2- «Bizimle karşılaşmayı ummıyan kimseler dedi (ler) ki: Bize bir melek indirilmemeli mi, ya da Kabininizi görmemeli mi idik? Andolsun kî kendi kendilerine kibirîendiler ve pek asın bir şekilde azdılar. Melekleri gördükleri gün suçlulara müjde yoktur. Derler ki: «İyi haber size yasaktır.» Yaptıkları her amelin önüne geçtik ve onu etrafa saçılmış toz duman haline getirdik. O gün cennet sahiplerinin kalacakları yer daha iyi ve dinlenecekleri yer çok güzeldir. O gün gök, beyaz bûlutîır parçalanır ve melekler indirilir. O gün gerçek hükümdarlık Rahman'a aittir. Ve o, kâfirler için çok çetin bir

gündür.

«O gün zalim, ellerini ısırıp «Nolaydi, keski ben resul ile beraber bir yol edineydim! yah bana nolurdu ben falanı dost edimneseydim! Beni bana. gelmiş olan zikirden saptırdı. Zaten şeytan insanı yalnız ve yardımcısız bırakır.»

3- «Cehenneme yüzü koyun toplananlar^ işte onlar yer bakımından çok kötü ve yol balonundan çok sapkındır!»

1- Teşhis-burada bu kelime ile canlı olmıyan şeylere, manalara ve ruhî hallere hayat verip canlandırma anlamım kasdediyoruz-Kur'an-ı Kerim'in çok görülen bir ifade tarzıdır. Kur'an, tasvir ettiği suretlere öyle bir edebî güzellik vermiştir ki eşyaya hayat gelmiş, cansız şeyler nefes alan, yürüyen, cevap veren, hasılı hayatla dolup taşan varlıklar haline dönmüştür.[20]

İşte şimdi biz hayali coşturan sahnelerden biri önündeyiz: Çılgına donen ateş sahnesi. Bu ateşte hayat var: Etrafına bakıyor, kıyamet saatini uzaktan yalanlıyanlan görüyor. O

«Onlan uzak bir yerden gördüğü zaman onlar da onun öfkesini ve uğultusunu işitiyorlar.» Ateş, yanıyor, onları uzaktan görünce onlara kargı öfkesinden ve kızgınlığından kükremeğe başlıyor, uğultular çıkarıyor, öfkesinden çatlıyor, intikam püskürüyor, intikamla yanıyor. Onlar da ona doğru gidiyorlar! Çok korkunç bir sahne, acaip, harika bir manzara. Bir bekleme dakikaları ama ne dakikalar!

Elleri ayaklarına zincirlerle bağlı olarak cehennemin dar bir yerine atıldıkları zaman orada yok olup gitmeleri için duâ ederler.» Bu korkunç intikam ile yanan, yıkıp mahvetmeğe hazır ateş kâbusuna geldi kavuştular. Şimdi serbest de değiller ki hiç değilse azıcık olsun onunla mücadele edebilsinler, kendilerini savunsunlar. Zincirler içinde elleri ayaklarının yanma getirilip bağlanmış olarak cehennemin dar bîr yerine atıldılar. Artık kendilerini bu belâdan kurtaracak tek çarenin ölüm olduğunu anladılar. Ölüm istemeğe başladılar. Bugün ölüm, onu temenni edenin tek kurtuluş yoludur, tek güveni ve garantisidir. Ama ne gezer? îşte dualarının reddedildiğini işitiyorlar. Hem de gayet umut kestirici bir tarzda işitiyorlar onu: «Bugün bir kere yok olmayı değil, birçok kere yok olmayı isteyin.»

Tesir, gayesine varınca emir, Resul (S.A.V.) e teveccüh ediyor: «De ki: Bu mu iyi, yoksa müttakilere va'dedilen cennet mi? O, onlara bir mükâfat ve gidilecek yerdir. Orada istediklerini bulur, ebedî kalırlar. Bu, Rabbına, istenen bir va'ddir.» Elbette cennet iyidir. Hiç cennetle bu dayanılmaz belâ mukayese edilebilir mi? Ey insanlar, seçme elinizdedir. îster bunu, ister onu seçersiniz!

Yeri gelmişken bu kısa göz atıştan sonra başka bir azap sahneyi sunuyor: Allah'a başka ilâhları ortak koşan o kıyamet sahnesini yalanlıyanların sahnesi. Toplandılar bir araya Allah'tan başka taptıkları da kendileriyle beraber toplandı. Hepsi, âbidler ve mâ'budlar bir sırada kahredici tek Yaratıcının önünde durdular. O zaman ma'budlara hitap yöneltiliyor: «Siz mi bn kollarımı saptırdınız, yoksa onlar mı yolu sapıttılar?» Allah biliyor ama bu cevap talebi, arz sahasında gayet etkili oluyor. Cevap da şu tanrılardan kahredici tek İlâha yönelme o küfür ve sapıklıktan teberrî, şu cahil münkirlerden kurtulma tarzındadır: «Dediler: Seni teşbih ederiz; senden başka dostlar edinmemiz bize yaraşmaz. Fakat sen onlan ve babalarını azıcık yaşattın diye zikri unuttular, helaki hak eden bir millet oldular.» O zaman hitap, bu hitap anlamaz cahillere yöneliyor: «Siz dediğinizi yalanladınız. Artık ne ateşi kendinizden çevirmeğe, ne de yardımcı bulmağa kadirsiniz.» Ne azabı kendinizden savabilirsiniz, ne de kendinize yardım edebilirsiniz. Siz ancak helak olucu ve yenilmişlersiniz.

Biz ve onlar büyük arz sahasında bulunurken suâl ve cevaplar işitiyoruz. Zira söz gelimi bizi ve onları henüz arz devam ederken dünyaya naklediyor. Cenabı Hak diyor ki: «Sizden kim zulmederse ona büyük bir azap taddinnz.» ta ki o korkunç durumun hayali zihinlerde iken bu ikaz yapılsın ve tesirini göstersin. Umumiyetle Kur'an metodu budur. Bir şimşek çakışı içinde dünya ile âhireti, nimet sahneleriyle azap sahnelerini bir araya getirir. Nimete teşvik eder, azaptan uyarır, korkutur. Bunu sür'atle yapar. Çünkü vicdanda tergîb ve terhîb gayelerini gerçekleştirmek için bu sahnelerle vicdana hitabetmektedir. Onun için bu sahneleri böyle sür'atli gösterir, birinden diğerine geçer.

2- Bazı kâfirler, beşer olmasını, insanlar gibi yiyip iç meşini, sokaklarda dolaşmasını bahane ederek Resulü yalanlıyorlardı :

BizimIe karşılaşmayı umnııyanlar dediler ki: Bize melekler indirlmemeli miydi, ya da Rabbmıızı görmeli değil miydik?»

Cevap, istekleri tahakkuk edip melekleri görecekleri günün resmini çizmekle veriliyor. Melekleri gördükleri zaman ne olur:

Melekleri gördükleri gün, işte o gün mücrimlere müjde yok.»

Bu. ceza günüdür. O günde mücrimlere müjde verilmez, fakat azap edilir. Tekliflerine ne feci, ne âni cevap. O gün diyorlar ki: «Hicredilmi;? bir mahcur.» yani haram ve mahrum. Bu perden ve düşmanlardan sakınma cümlesidir. Dünyada iken düşmanları uzaklaştırmak ve onların azabından kurtulmak için bu cümleyi söylerlerdi. Şimdi birden bire bu hal ile karşılaşınca şaşırarak bu cümleyi söylüyorlar. Fakat bugün onlar nerede, söyledikleri söz nerede. Bu duâ, onları hiçbir azaptan korumuyor. «Biz onların yaptıkları her amelin önüne geçtili ve onu saçılmış toz duman haline getirdik.» İşte böyle bir an içinde hayal, zihinde cisimlenen bu hareketin peşine düşüyor. Amellerin kalkışını, fezada toz zerrelerinin kalkışını seyrediyor ve anlıyor ki onların yaptıkları bütün ameller, fezadaki toz zerreleri gibi saçılmış, uçmuş gitmiştir.

Burada yeri gelmiştir. Tekrar cennet ashabına bir nazar atfediyor. Onlar «O gün oturacakları müstakar bakımından daha iyidir.» Burada istikrar, hebâ-i mensurun hafifliğine mukabil ağırlık ifade ediyor. îtmi'nan ise, şaşırtarak duayı dile getiren korkunç hale mukabildir.

Onlar «Eğlence bakımından daha güzeldir.» Gölgeler'altmda, nimetler içinde istirahat etmektedirler.

Kâfirler, Allah'ın, buluttan bir gölge içinde kendilerine gelmesini istemişlerdi. Bu istekleri de Yahudi efsanelerinden doğuyordu. Bu efsaneler, Allah'ın, bir bulut içinde insanlara göründüğünü söylüyordu. Bunun tesiri altında kalan müşrikler de Allah'ın böyle gelip görünmesini istiyorlardı. Şimdi Cenab-ı Hak onların bu tekliflerine dönüyor ve bu teklifleri tahakkuk ettiği zaman meydana gelecek sahneyi tasvir ediyor»

O gün gök beyaz bulutlarla parça parça olur, melekler de indirilir. O gün gerçek hükümdarlık Rahman'a aittir.» Bu, o inkâr ettikleri gündür.

«Kâfirler için çok çetin bir gündür. îşte olmasını temenni ettikleri gün!

Sonra dönüp pişmanlık sahnesini arz ediyor. Öyle''üzün bir şekilde arz ediyor ki dinleyici bunu hiç bitmiyecek sanıyor. Bu sahne, pişmanlıktan, teessüften ellerini ısıran zalimin sahnesidir. «Zalim o gün, ellerini ısırarak der İd: Vah bana ne olur, Resul ile beraber bir yol tutsaydım, eyvah! Nolur falanı dost edinmeseydim, o beni bana gelmiş zikirden saptırdı. Zaten şeytan insanı yalnız ve kimsesiz bırakır.» Etrafındaki her şey susuyor. Acıklı sesini ve acı feryadını o kadar uzatıyor ki bu sahneyi seyredenler dahi sahneden mütessir olup onun pişmanlığına iştirak ediyorlar. Zaten arzı uzatmadan maksad da budur. Kur'anda edebî ahenk çeşitlerinden biri de bu şekilde arzı uzatmadır. [21]

3- Bu âyetlerden sonra surede, cehenneme toplananların hdi gösteriliyor. Orada onlar maddî azap yanında manevi tahkire de maruz kalıyorlar:

Yüz üstü cehenneme toplananlar var ya» onlar yüzleri üstüne kapanmış, dertli, kederli cehenneme kapatılmışlardır. Maddî bif sahnedir bu. Allah'tan korkanlar bundan korunur, ya-lanlayıcılar bundan kaçınır. Bu azap hakaretle de katmerleşir:

Onlarm yeri daha kötü ve yolu daha sapıktır.»[22]

Fatır Suresi [23]

Adn cennetlerine girerler. Orada sütun bilezikler ve inci-lerle süslenirler. Oradaki elbiseleri de ipektir. Derler ki: «Bizden üzüntüyü gideren Allah'a ha m dol sun. Şüphesiz Kabbımız bağışlayıcıdır, gükrün karşılığını vericidir. Bizi keremiyle ebedî kalınacak eve yerleştiren O'dur. Orada bize ne bir yorgunluk dokunacak ne de halsizlik dokunacaktır.

«Küfredenlere gelince onlar için de cehennem ateşi vardır. Ne ölümlerine hükmedilir ki ölsünler, ne de kendilerinden cehennemin azabı birazcık olsun hafifletilir. îşte biz her inkarcıyı böyle cezalandırırız. Onlar orada «Rabbımız bizi çıkar, yaptığımız amelden başkasını yapalım!» diye bağrışırlar, söğüt alacak insanın öğüt alabileceği kadar bir zaman sizi yaşatmadık mı? Size uyarıcı da geldi (inanmadınız). Öyle ise tadın, zalimlerin bir yardımcısı yoktur.»

Burada Kur'an âdeti uyarınca yine karşılıklı iki sahne var: Cennette nimet görenlerin sahnesiyle, cehennemde azap çekenlerin sahnesi. İkisi de insan ruhunda birbirinden farklı, kendilerine has izler bırakıyorlar. Fakat bu etkiler aynı gayede birleşirler. Oradan kendi öz istikametlerine giderler.

Birinciler cennettedirler. Sahne, görülen maddî bir nimet, hissedilen ruhî bir naîm ile açılmıştır. Onlar «Orada altım küpelerle, incilerle süslenmişler. Elbiseleri de orada ipektir.» Bu, ruharı okşıyan maddi refahın bir kısmıdır. Bunun yanında şu rıza, huzur ve itmi'nan: «Bizden üzüntüyü gideren Allah'a hamdolsun.» Dünya, sıkmtılariyle güçlükleriyle, üzüntüleriyle ebedî cennetle mukayese edilirse dünyanın kendisi de hüzün sayılır. Haşr günü de ızdırap ve büyük hüzün kaynağıdır. «Şüphesiz Rabbımız bağışlayıcı ve şükrün karşılığını vericidir. Bizi bağışladı. Keremiyle amellerimizin karşılığım verdi Bizi ebedî eve kondurdu.» Oturmamız, karar kılmamız için bu evi bize keremiyle verdi. Yoksa burası bizim hakkımız değil. O, keremiyle, lûtfiyle bunu dilediğine verir. «Burada bize ne bir yorgunluk dokunur, ne de halsizlik.» Burada bizim için nimet, rahat ve güven bir aradadır.

Bütün hava kolaylık, rahat ve nimet havasıdır. Bu havayı ifade etmek için seçilen kelimeler de melodileriyle ve ika' lariyle tatlı rahmet havasına uymaktadır. Hatta hüzn kelimesinden de sükûn kaldırılmış, kelimeyi hafifletmek için al-ha-zen denmiş. Cennete de «Dâru'l-mııkâım» deniyor. Onlara do-kunimyan nasab ve lüğ-ûb da sadece birer dokunucudurlar. İfadenin musikisi de tamamen yumuşak, sakin ve tatlıdır. Şimdi de diğer tarafa bakalım. Ne görüyoruz? Çalkantı, hiçbir halde duramamak, kararsızlık:

Küfredenler için cehennem ateşi vardır. Ne ölümlerine hükmedilir ki ölsünler, ne de kendilerinden cehennem azabı biraz hafifletilir.» Ne o, ne öteki.Ölüp rahat etmek bile yok: «işte biz, her inkâr edeni böyle cezalandırırız.»

Bunları seyrederken birden bire yankıları birbirine karışan, her taraftan uğuldayıp kaba, canhıraş bir ses, kulaklarımızı yırtıyor. Ne diyor bu ses:

Rabbimiz, bizi çıkar, yaptığımız gibi değil, salih amel işleyelim!» «Bu Allah'a yönelme, itiraf ve pişmanlıktır. Ama iş işten geçtikten sonra. Onun için sert bir azarlamayı taşıyan şu kesin reddi işitiyoruz:

Sizi öğüt alanın, Öğüt alabileceği kadar bir süre yaşatmadık mı?» O geniş ömürden, o güzel fırsattan faydalanmadınız. Halbuki o ömür, öğüt almağa kâfi idi. Üstelik (tenbih ve tahzir için)

«Size uyarıcı da gehnişti.» öğüt almadınız, sakınmadın

«O halde tadın. Artık zalimlerin bir yardımcısı yoktur.»

Bu takdim edilen sahneler, karşılıklı iki tablodur: Güven, rahat tablosu karşısında çalkantı, ızdırap tablosu var. Şükür ve duâ nağmesi karşısında canı bedenden çeken bağırtı ve iniltinin kulak tırmalaması. İnayet ve ikramın karşısında ihmal ve azarlama. Yumuşak melodinin, tatlı ika'ın karşısında kaba melodi, sert, haşîn ika' bulunmaktadır. Bu suretle sahnenin gerek bütününde, gerek cüzlerinde tekabül ve uyum tamamlanmış oluyor.[24]

Meryem Suresi [25]

1- «Rahrman'ın kullarına gaybde va'dettiği Adn cennetleri (ne gireceklerdir.) O'nun sözü muhakkak yerine getirilir.

Orada boş söz değil, sadece selâm işitirler. Sabah akşam rızıkların da hazır bulurlar. Kullarımızdan ittika edenlere vereceğimiz cennet işte budur.»

2- «Rabbına andolsun ki onları şeytanlarla beraber hasredeceğiz. Sonra onları getirip cehennemin çevresinde diz çöktüreceğiz.»

3- «..Müttekiteri o gün, Itahman'a komik olarak toplarız. Mücrimleri de suya götürür gibi cehenneme süreriz. Asla şefaatte bulunamazlar. Ancak Rahmanın huzurunda bir ahid alniîş olan başka, (o şefaat edebilir.)»

4- «İman edip salih amel işüyenler için Rahman bir sevgi yaratacaktır.»

Cennet tablosu sakin, tatlı. «Orada boş söz değil, sadece bir selâm işitirler.» Ne fazla söz, ne cidal, ne kavga. Orada bu havaya münasip tek ses işitilir. O da tatlı, razı edici selâm sesi. Bu cennette rızik tekeffül edilmiştir. Onu arayıp zahmet çekmeğe ihtiyaç yoktur. Zaten bu hoşnud eden havaya, bu rıza havasına talep yaraşmaz. «Sabah akşam nzıldan kendilerine verilir.» «Kullarımızdan İttika edene vereceğiniz cennet işte budur.»

Sonra -söz, kıyameti yalanlıyanlara getiriliyor: etnsan der ki öldükten sonra diri olarak çıkarılacağım ha » Tehdidi bir kasemle bu sözü reddediyor: «Rabbina andolsun ki elbet-te onları ve şeytanları bir araya toplıyacağız.» Yalnız onları değil, şeytanları da hasredeceğiz. Onlar ve şeytanlar hep beraber. Onlarla şeytanlar arasında tabi' metbu ya da arkadaşlık bağı vardır. Burada onların maddî bir görünüşü tasvir edilmektedir. Cehennemin çevresinde diz çökmüş bir halde toplanmışlardır. Yüz üstü kalma ve ümitsizlik, korkunun verdiği bir diz çöküş. Sonra bunlar bölüm bölüm ayrılıp cehenneme atılıyorlar. Bunlardan her birinin baş çekenini,' en çok baş kaldıranını, en azılısını, kuvvetlilerini ayırıyor (nenzi'anne) kelimesinde ve bunda bulunan geddede bu ayırı-Şin şiddeti aksediyor. Ve insan, bundan sonra gelen kazf olayını derhal tahayyül ediyor. Hayalde intizaı takibeden hareket, kazftır.

İfadeden anlaşılıyor ki mü'minler bu sahneyi görüyorlar.. Fakat dünyada bugünden ittika ettikleri için kurtuluyorlar. Buradan salimen ayrılıyorlar, mücrimleri cehennemde diz çökmüş olarak bırakıyorlar.

Sonra söz başka bir sahneye intikal ediyor. Bunların ve onların hallerini özetle belirten başka bir sahne gösteriliyor. Bunda sür'atli bir tekabül var. Bu sahnede mü'minler vefden (konuk olarak) Rahman'ın huzuruna toplanmışlardır. Mücrimler ve virden (suya götürülür gibi) cehenneme gitmektedirler. Vefdin yönü «Rahman» dır. O'nun iyiliği ve rahmeti karşılar onları. Virdin yönü de cehennemdir. Onları da cehennemin alevleri karşılar. Kendilerine şefaat edemezler. Zaten o gün şefaat de yoktur. Ancak salih bir amel yapan, Allah indinde makbul bir amel işliyen kimseye şefaat izni verilir.

Bir tablo daha takdim ediyor, şu tabloya bakın: «îman edip salih ameller işliyenler için Rahman bir sevgi yaratacaktır.» Bu da ma'nevî, lâtif bir rahmet tablosudur. Bunun esası Rahman ile birtakım kulları arasındaki yüksek sevgidir. Bu, başlı başına öyle eşsiz bir nimettir ki hiçbir nimet buna eş olamaz.[26]

Taha Suresi [27]

1- «Kim Iiabbına suçlu olarak gelirse, cehennem onun içindir. Orada ne ölür, ne de yasar. Kim O'na mü'min olarak gelirse onun için de en yüksek dereceler, altından nehirler akan cennetler var. Orada ebedî kalırlar. Bu, arınanların mükâfatıdır.»

2- «Sur'a üflendiği gün, İste o gün mücrimleri gömgök toplarız. Kendi aralarında saklı saklı «Siz dünyada ancak on gün eğleştiniz.» diye konudurlar. En doğru görüşlüleri «Kir günden fazla durmadınız» deyince ne diyeceklerini biz daha iyi biliriz. Sana dağlardan soruyorlar, de kî: «Onları Kabbuu un ufak edip savuraeak, yerlerini dümdüz, bomboş bırakacak. Oralarda ne bir eğrilik ne bir yumruluk (tümsek) göremîyeceksin. O gün davetçiye bîr eğriye sapmadan uyarlar. Sesler, Rahman'ın heybetinden kısılmıştır. Artık hışıltıdan başka bir şey işitmezsin. O gün şefaat fayda vermez. Ancak Rahman'ın izin verdiği ve sözüne razı olduğu kimse başka, (O şefaat edebilir.) Allah onların geçmişlerini de geleceklerini de bilir. Onlar onu kavrıyamazlar. Yüzler diri ve her an yaratıklarını gözetip idare edene baş eğmiş, zulüm yüklenen ise hüsrana uğramıştır.

«Kim inanmış olarak iyi işler yaparsa o, ne bir zulüm korkar, ne çiğnenmeden.»

3- «Dedi ki: İkiniz de oradan inin. Hepiniz bir düşman olarak. Benden size bir hidayet geldiği zaman kim benim hidayetime uyarsa o sapmaz ve bedbaht olmaz.. Kim de zikrmıden yüz çevirirse onun için dar bir geçim vardır. Kıyamet günü onu kör olarak hasrederiz. Der ki: «Rabbim, niçin beni ktV^ olarak başreyledin, oysa ben görür idini.» (Rab) der ki: «öyle, sana âyetlerimiz geldi, onları unuttun. Bugün de sen böyle unutulacaksın.»

1- Bu suredeki birinci sahne, A'lâ suresinde vasfı geçmiş olan «Orada ne ölür, ne yaşar» şeklinde ifade edilen azap sahneyidir. Ancak burada ayrı bir üslûpta geliyor: «Kim Rab-bına suçlu olarak gelirse onun için cehennem vardır. Orada ne ölür, ne de yaşar.» Orada bu siyakta değildi. Hem burada suçlu olarak geliyor. Başkasına karşı da değil, Rabbınâ karşı suçlu geliyor. Bu gelişi bu şekilde çizmede kuvvetli bir alay ve hakaret vardır. Sonra buna- yüksek derecelerde bulunan mü' minler tablosu ilâve ediliyor. Orada bu tablonun esasını "göstermiştik. Fakat biliyoruz ki bazı resimler tekerrür eder ama siyakta yapılan ufak bir değişiklik, resme bambaşka bir çehre kazandırmaktadır. İşte burada da böyle olmuştur. Bu tablo A'la suresinde de vardı ama burada ufak bir değişiklik ona, yep yeni bir hüviyet vermiştir.

2- ikinci sahne, yeni bir sahnedir. İşte suçluların, kederden tasadan yüzleri gömgök [28] bir halde haşrolunuyorlar. Ve işte şunlar aralarında gizli gizli konuşuyorlar. Haşr sahası üzerine çöken müthiş korkudan seslerini yükseltemiyorlar. Ne hakkında gizli konuşuyorlar? Kabirlerde geçirdikleri günler hakkında. Ne kadar zaman geçirdiklerini tahmine çalışıyorlar. Kendileri ölmüş, zaman şuurunu yitirmiş idiler. Şimdi «Ancak on gün kaldık» diyorlar. En doğru görüşlüleri «Yalnız bir gün kaldınız» diyor. Cahilleri de âlimleri de aynı şekilde şaşkınlık içindedirler. Hattâ âlimler, bilmezlikte daha ileri. Çünkü «Ancak bir gün kaldınız» diyorlar. Ne olursa olsun bu, bir birden birelik, şaşkınlık halidir. İnsan hallerin değiştiğini görüyor ama ne kadar zaman geçtiğini bilemiyor. Sezgi ve tahmine dayanıyor.

Bu kavmin karşılaştığı korkuyu anlamamız için yüksek dağların haline bakmalıyız: Dağlar un ufak olup savrulmuş, ne bir yükseklik, ne de alçaklık kalmamış, eğrilik gidip dümdüz olmuş.

Dağları un ufak edip savurduktan, dümdüz ettikten sonra sanki fırtına diniyor, her şey susuyor, ses alçalıyor, (mahşer-dekiler) kendilerini Allah'a çağıranın sesini işitiyorlar, ona tabi oluyorlar, sessiz sedasız teslim olup bir tarafa bakmadan geri kalmadan onun emrine gidiyorlar. Bu teslim oluşları «Eğrisi büğrüsü olmıyan ( bir uyuşla) çağırana tabi olurlar» şeklinde ifade ediliyor.. Bu ifade, yükseği, alçağı çukuru tümseği olmıyan dağlar sahnesine pek uygun düşmektedir.

Ve korkunç susma ve yaygın sükûn her tarafı kaplıyor.

«Rahman'm heybetinden sesler kısılmıştır. Artık .his. üt başka bir şey işitmezsin.», «Yüzler, diri ve her an yaratıl gözeri idare edene baş eğmiştir.»

Bütün sahneye korku, sükût, sükûn ve huşu hakim. Söz hışıltısı, soru gizli, huşu derin, yüzler boyun eğmiş, Hayy-a Kayyum'un celâl ve heybeti ağızları kapamış. Kendine izin verilenden başka kimsenin şefaat hakkı yok. Bütün ilim Allah'a mahsus. Zalimler, zulümlerini taşıyorlar, hüsranla karşılaşıyorlar, îman edenler, huzur ve güven içindedirler. Ne bir zulüm edilmekten, ne de çiğnenmekten korkuyorlar;

Bütün havayı celâl kaplamış. Rahman'ın huzurunda O' nun celâl ve azameti her şeyi derin bir korku ve sessizliğe atmış...

3- Müteakiben Âdem kıssasını özetle takdim ettikten, Âdem'in İblisle beraber cennetten inişini, birbirlerine düşman oluşlarım, Allah'ın, peygamberleri vasıtasiyle göndereceği hidayeti gözetleme içinde bulunduklarını söylüyor: «Kim hidayetime uyarsa ne sapar, ne de azar.» Bu şaka ve dalâl, Âdem' in elinden çıkan Firdevs'teki nimet ve hüdâmn karşılığıdır. Âdemin ve oğullarının, bu yer yüzünde karşılaşacağı şaka ve dalâldan bedeldir. Burdaki hüdâ sanki o cennetteki nimetin mukabili olmaktadır. Ona uyan sapmaz, azmaz. «Kim beni anmaktan yüz çevirirse onun için dar bir geçim vardır.» Allah ile ve Allah'ın rahmetiyle bağı kesilmiş bulunan kimse ne kadar müreffeh olursa olsun yine dardır. Âhirette de bu kimse tuhaf bir şekilde haşrolunacaktır. Kör haşrolun a çaktır. Bu, bir nevi, dünyadaki sapıklığı cinsinden bir sapıklıktır. Bundan dolayı soruyor: «Ya Rabbi, niçin beni kör olarak haşreyle-din, oysa ben görür idim?» Cevap «Bizim âyetlerimiz de böyle sana geldi idi de sen onları unuttuydtm. Şimdi sen de öyle unutulacaksın.»

ifadede düzen, tasvirde düzen: Cennetten iniş, şaka ve dalâl; cennete dönüş, şeka ve dalâlden kurtuluş. Cennetteki genişlik, dünyadaki darlık; hidayet ve körlük. Hep birbiriyle karşılıklıdır.

Bu sahne, Âdem kıssasını takiben gelir. Bu kıssa bütün insanlığın kıssasıdır. Gösteri cennette başlıyor, yine cennette son buluyor. A'raf süresinde geçtiği üzere. Ancak oradaki sahnelerle buradaki sahneler arasında bazı farklar vardır. Böylece genel sahneler esasta birleşiyor, teferruatta ayrılıyorlar, işte Kur'an sahnelerinin cüzlerinde yapılan bazı değişikliklerle sahne yepyeni bir, şekle- sokulmakta, sahnenin yeni bir yönü anlatılmakta ve tekrar bertaraf edilmektedir.[29]

Vakia Suresi [30]

1- «O kıyamet olayı koptuğu zaman onun kopmasını yalanhyacak yoktur. Alçaltir, yükseltir. Yer bir sarsılış sarsıldığı, dağlar bir serpiliş serpildiğl, hepsi dağılıp toz duman haline geldiği ve siz de üç çift olduğunuz zaman. Amel defteri sağ tarafından verilenler, nedir o kitabı sağ tarafından verilenler! Kitabı sol tarafından verilenler, nedir o sol ashabı!? İyi ide ileri gidenler o sabikun, nimet cennetlerine yaklaştırılanlar onlardırlar. Onların birçoğu evvel gelenlerdir, birazı

da sonra gelenlerdendir. Murassa' tahtalara karşılıklı olarak yaslanırlar, ölümsüz gençler çevrelerinde, baş ağrısı ve dönmesi vermiyen bembeyaz bir kaynaktan doldurulmuş kâseler, ibrikler, kadehler; seçecekleri meyvalar, arzulayacaklan kuş etiyle dolaşırlar. Sedefteki inci gibi parıl parıl parlayan ceylân gözlü huriler. Bunlar işledikleri (güzel) amellere karşılıktır. Orada ne boş söz, ne de günaha sokacak bir söz işitmezler. Sadece bîr söz işitirler: Selâm, selâm. Sağ ashabı, nedir o sağ ashabı?! Onlar dikensiz sedir ağaçlan, uzamış gölge altında, çağlayıp akan su başında, bitip tükenmiyen, yasak da edilmi-yen bir çok meyvalar içinde yüksek döşekler üstündedirler. Biz o ceylân gözlüleri, defterleri sağdan verilenler için yeniden yarattık. Onları bakire, eşlerine düşkün, aynı yaşta kıldık. Bunların birçoğu evvelkilerden, birazı da sonrakilerdendir. Sol ashabı, nedir o sol ashabı ? İnsanın içine îşliyen bir sıcaklık ve kaynar su içinde serinliği ve hoşluğu olmıyan kara bir dumanın gölgesinde bulunurlar. Onlar bundan Önce şımartılmış idiler. Ve büyük günah işlemekte direnip dururlardı. Ve derlerdi ki: Biz ölüp toprak olduktan sonra, biz mi diriltilecek misiz?. Önce gelip geçmiş babalarımız ha? De ki: Evvelkiler de sonraldler de bilinen bir günün vaktinde toplatılacaklar. Sonra siz ey sapkınlar, yalanlayıcılar bir ağaçtan, bir zekkumdan yiyeceksiniz. Ondan karınlarınız doldurulacak. Onun üzerine de kaynar sudan içeceksiniz, hem de susamış develerin suya saldırışı gibi içeeeksiniz. îşte ceza günü onların kondnmlacağı yer budur.

2- «O halde can boğaza geldiği zaman ki sîz o zaman bakıp durursunuz; biz ise ona sizlerden daha yalanız ama siz görmezsiniz. Evet haydi dine boyun eymiyecek, ceza görmiye-cekseniz onu geri çevirsenize! Davanızda doğru iseniz. Eğer o (ölen kimse Allah'a) yakın olanlardan ise onun için reyhan ve nalın cenneti vardır. Eğer ashabı yeminden ise «Ashabı yeminden sana selâm.» Ama sapık yalankyanlardan ise ona ateş konukluğu ve cehenneme yaslanış vardır.»

Burada kıyamet korkusu, Kari'adaki gibi maddîdir. Fakat bazı tarafları yeni bir şekildedir. Burada, kıyamet «Vâkia» dır. Vakia, inkâr ve tekzibi mümkün ölnııyan bir olaydır. «O olay vukua, geldiği zaman, onun vak'asını yalanlıyaoak (bîr dil yoktur.» «Usiyi al-Vakia kelimesi, vavdan aonraki medd

(uzatma) ve sükûniyle yukarı kaldırılıp bırakılan ve oradan yere döşeri ağır bir cisme benzer. His bu cismin çat diye düşmesini bekler. İşte hissin bekleyişine siyak böyle cevap veriyor. Kelime, böyle bir düşüşü canlandırıyor. Bu vakia, «Hadia, râfia: alçaltıcı, yükselticidir.» Nasıl madde aleminde yukarıdan düşen ağır cisimler düştüğü yerde çukur açar, bir taraf çukurlaşır öbür taraf yüksek kalırsa «Vakia» da birçoklarının kalkacağı, bir çokların alçalacağı günde mana aleminde o yükseliş ve alçalışı yapıyor. Sahnenin genel havası titreşme, sarsılma olduğundan siyak da sarsıntı tablolarını gösteriyor.»

Arz bir sarsılışla sarsıldığı zaman.» al-Vakia, yüksekten inip sarsarak sallaması yanında pamuk gibi abp öğüttüğü için siyak, his âleminde bu manada şekiller gösteriyor:

Dağlar bir serpiliş serpildlği zaman», her gey dağ ufak olup savrulur, toz zerreleri gibi havada uçuşur.

Toz duman haline gelir.» Böylece bütün tablolarda vakianın uyandırdığı manalar tahakkuk eder, bu manalara uygun maddî korku sona erer.

Bu sahne biter ki kendimizi büyük bir sahada bulalım rada cereyan eden sahneyi seyredelim. îlk defa burada insanları iki değil, üç fırkaya ayrılmış görüyoruz. Kur'an sahnelerinde insanlar umumiyetle iki fırka olarak gösterilir: [31]

:Siz üç fırka olduğunuz zaman», Allah'a yaklaşmış olan sabıklar fırkası-ki bunlar evvel gelenlerden, birazı da sonra gelenlerden teşekkül eder, ashabı meymene veya ashabı yemîn (sağcılar)- ki çoğu evvelkilerden, birazı da sonrakilerden teşekkül eder, bir de ashabü'1-meş.'eme, ya da ashabu'g-şimal. Bu üç fırkadan her birinin belirli bir yeri vardır.

Önce ashabı meymeneden başlıyor. Beride geleceği üzere mukarrebunun derecesi bunlardan üstünse de önce bunları göstermiştir:

Ashabı meymene, nedir o ashabı meymene?!» Bu istifham, bilinmez göstererek onların değerini büyültmek içindir. Kur'an'da bu usul çok kullanılmıştır. Daha önce bundan bahsetmiştik. Ashabı meymene, ashabı yemîn diye tanınan kimselerdir. Bu soruya cevap vermeden, yahut tafsilâta gi ashabı meş'emeye geçiyor eden

Ashabı meş'eme, nedir o ashabı meg'eme?» Bizim tarafımızdan bunlar da ashabu'ş-şimal diye tanınırlar. Meymene ve meş'emede yemîn (sağ) ve şimal (sol) manası varsa da bu manalardan önce nasîp ve tali' manalarına gelirler. Yani yümlü kişilerle şumlu, bedbaht insanlar anlamı vardır buşelimelerde:

Sabikun, sabikun, naira cennetlerinde onlar mukarrebundur. Bunların çoğu evvelkilerden, birazı da sonrakilerdendir.» Artık bunların evsafı hakkında daha fazla bir şey söylemiyor. Bırakıyor onların mümtaz bir fırka olduğunu biz .anlıyalım. Bunlar, nebiler, resuller olduğu gibi her peygamber devrinde kâmil imana ilk koşan kimseler de olabilir. Ne olursa olsun bunlar cennette seçkin bir zümredir. Daha sonra bunlar tafsilâtiyle anlatılacaktır. Burada nimet, maddî, görülür nimettir. Belki de bu sabikun, dünyada güçlüklere göğüs gererek mahrumiyetlere katlanan, Rahman'ın lütuf ve keremine kesin güvenerek ruhları imana koşan kimselerdir. Her ne olursa olsun burada maddî nimeti canlandıran maddî tablolar vardır:

Kıymetli madenlerden işlenmiş murassa' tahtlar Karşılıklı yaslanırlar.» Rahat, kalb huzuru ve itminan ile.»

Ölümsüz gençler çevrelerinde dolanırlar.» O gençlere zaman tesir etmez, yas. gençliklerini yıpratmaz.»

KaynağmdaB doldurulmuş küpler, ibrikler ve kadehler dupduru saf şarap sunarIar.

O şaraptan başlan döndürülmez, sarhoş da olmazlar.» Ne onlar ondan ayrılırlar ne de o (içki) biter, tükenir.

Ve istedikleri meyvalar, iştahlannm çektiği kuş etleri ve sedef içindeki inciler gibi iri gözlü panl panl huriler» al Lu'lu'ul meknûn, gözlerden saklanan, hiçbir gözün görmediği, hiçbir elin değmediği inci demektir. Burada hurilerin böyle saklı incilere benzetilmesi gayet güzel düşmektedir. Bunların hem çok güzel olduklarını, hem de onlara yabancı gözlerin, ellerin, değ-mediğini söylemiş oluyor. Bunlar hep o mü'minlere verilir: «Yaptıktan amellere karşılık olarak.» Bu, bir hak ve mükâfattır. Bütün bunlarla beraber sakin, her türlü boş sözden, çekişmeden muahezeden, uzaktırlar:

Orada ne boş söz, ne de günaha sokan bir lâf işitmezler. Tek bir söz işitirler: Selâm, selâm.»

Bu fırkayı anlattıktan sonra sözü ikinci fırkaya getiriyor: Ashabı yeminden bahsediyor. Geçen sahnelerde bunlar tanımıştık. «Ashabı yemin, nedir o ashabı yemîn?!» Bunlar ashabı meymenedir. Bunlar için de maddî, görülür nimetler var ama sabıklara verilen yumuşak nimetlere mukabil bu nimetlerde biraz daha kabalık ve bedavet vardır. Bunlar köy tipi nimetlerdir. Onlar

:I)üz»ltilmiş kiraz altında» dırlar. Sidr Arabistan kirazıt Bu,-dikenli bir ağaçtır. Fakat cennetteki bu kiraz nıahdi dur, yani silinmiş, düzeltilmiş, dikeni alınmıştır, dikcn.sizdi.

altında. Talh muz mafilyasından bir meyvadır. Meyvası, aşağıdan yukarı gayet mütevazin bir şekilde istif edilmiş

Uzamış gölge altında ve akar su başında» Bunlarla hepsf de' vasıyan köylünün hayran kaldığı güzel şeylerdir.

Birçok meyva, ne tükenir, ne de yasak edilir.» Yukarıda şunet ve bcdavet havası taşıyan meyva örneği gördükten sonra burada mutlak meyvayı görüyoruz.

Yüksel; döşekler Ne mevdune, ne de yumuşak. Sadece yüksek. Yüksek olması da onlar için kâfi. Ref'in, nefiste iki manası var; Maddî manevi yükseklik. Yerden yükseklik ve temizlik. Biri hatıra diğerini getirir. Bundan dolayı yüksek döşeklerde yatan hurilere, ashabı yeminin temiz zevcelerine geçiyor:

Biz onları ilk olarak yarattık (huri yarattık, ya da ölmüş olan zevcelerini dönüp yeniden dirilttik, gene zevceler yaptık,).

Onları bekâr kızlar yaptık.» Kimse dokunmamış kendilerine.

«Yalnız kocalarını seven «aynı yaşta,»

«Yalnız ashabı yemîn için» Onlara tahsis ve tayin edilmiş bunlar ki o yüksek döşeklere uygun düşsün bu güzel kızlar. Ashabı yemîn de evvelkilerden ve sonrakilerden meydana gelmiş bir gruptur.

Şimdi ashabı şimale gelmiş bulunuyoruz. Daha önce de bunları tanımıştık.

Ashabi şimal, nedir o ashabı şimal?!» Eğer ashabı yemin «uzamış gölge altında, akar su başında» idiyse bir de ashabı şimale bak ki nerededir onlar:

Vücut hücrelerine işliyen bir sıcaklık ve bir kaynar su.» Hava ,ateş gibi sıcak, insanın gözeneklerine işliyor, haşlıyor, kavuruyor insanı. Su ise kaynar, ne serinlik veriyor, ne susuzluğu gideriyor. Orada da bir gölge var ama «Yahnıum'daıı bir gölge.» Kapkara, boğucu duman gölgesi. Bu ifadede de bir alay var. Bu da o üç dallı olan, gölge vermiyen, ateşten de korumı-yan gölge nevinden. Bu üç dallı gölge «Mürselât Suresinde» geçmişti Orada lâzalîlin walâ yuğnî mine'l-leheb: ne gölgelendirir, r,e de ateşten korur şeklinde ifade edliyordu. Burada ise «Lâ baridin valâ kerîmin: Ne serindir, ne de cömert.» şeklindedir. Bu sıcak bir bölgedir, aynı zamanda cimrî, nekes. Onları iyi karşılamıyor, onlara rahat ve huzur temin etmiyor. Bütün bu darlıklar, sıkıntılar onların amellerine uygun cezadır. «Zira onlar bundan Önce şımartılmış keyiflerine düşkün idiler.» Şımarıkların, keyiflerine düşkünlerin azabı da ne yaman, ne carı yakanmış! «Büyük günaha ısrar eder dururlardı.» Âyette geçen Hins-i Azîm, Allah'a ortak koşma"Hır. Kulların iman edeceklerine dair (ezelde) verdikleri sözü yaptıkları ahdi bozma vardır bu kelimenin manasında. Bu bir ahiddir ki insanın ruhî yaratılışı, d-runî hayatı bunu tekid ve tasdik :eder. Keza bunu, insan varlığını kuşatan bütün mezahir, bütün kâinat da tekid etmektdir. Bu. ahid, üzerinde ittifak edilen bir ahiddir [32]«Onlar derlerdi ki: Biz ölüp toprak ve kemik olduktan sonra mı, biz mi elbette diril tileceknüşiz? Yahut evvelki babalarımız diriltilecek ha?» Böyle söylüyorlardı onlar. Böyle idiler. Kur'an, hâdiseyi böyle anlatıyor. Bu ifadeye göre sanki biz âhirette-yiz de dünya çok uzakta.

Orada insanlar geçirdikleri dünya hayatını hatırlıyorlar. Sahneyi göz önüne getirmek ve ruhlara derin etki yapmak bakımından bu ifade çok mühimdir.[33]

Burada tam sırası gelmiştir ve en uygun zamanda dünyaya dönüyor: «De ki: Evvelki ve sonrakiler belli bir günün (bir) zamanında cemedileceklerdir.» İşte o taplamlacak gün, bu gösterilen gündür!

Sonra bugün mükezzipleri bekliyen âkibeti anlatmağa başlıyor. Şımarık, keyiflerine düşkünlerin karşılaşacağı azabı anlattıktan sonra mükezziplere sesleniyor.

Sonra siz, ey sapkın yalanlayıcılar, elbette bir zekkum ağa-cmâan yiyeceksiniz» Acaba bu zakkum ağacı nedir? Bilmiyoruz. Fakat kelime Öyle bir ses, öyle yırtıcı bir ses çıkarıyor ki insanın gözü önüne sert, kaba, dikenli, elleri yırtan, boğazı yaralıyan bir ağaç geliyor. Bu ağaç, o dikensiz, dümdüz, meyva dolu kirazın karşıtıdır. Bu ağaç yırtar, diken doludur ama yine onlar bunu yiyeceklerdir.

Karınlarını bununla dolduracaklardır.» Zira açlık kâfir, mihnet galip! Bu diken boğazdan geçer mi? Dikenden yanan boğazların, genizlerin acısını dindirmek için su lazım. Su içecekler ama

Susuz develerin içişi gibi içerler.» aî-Hîm, susuzluk hastalığına müptelâ olan develerdir. Bunlar asla suya kanmazlar.

İşte din gününde onîarm konukluğa budur.» Konuk olarak gittiği yerde insan rahat etmek ister, dinlenmek için gider. Ama bunlar! Bunların konuk oldukları yerde rahat diye bir şey yok. Burası, kendisinde gölge olmıyan o gölgeye benziyor. Şimdi dönüp ashabı yemîn ve ashabı şimale ait sahneler arasında ve bu sahnelerin cüzleri arasındaki tekabüle. bakalım: Gerek'esasta, gerek teferruatta azap, nimete tekabül etmektedir. Naîmde uzamış gölge, akar su, dikensiz ağaç ve çok meyva var. Bunun karşısındaki cehîmde insan hücrelerine işliyen. sıcaklık, kaynar su, ne serin ne de cömert olmıyan dumandan gölge ve'Zakkum Ağacı var.. Karınlar bu ağaçla doluyor. Sahne, her iki tarafta da cüzleri birbirinin tam karşıtı olan ahenkli bir tabiat sahnesidir.Bu bir tasvir sanatıdır ki Kur'anda Edebî Tasvir kitabında Uzun uzadıya üzerinde konuşmuştum.

2- Sonra sözü, İlâhî kudrete deîâlet eden bazı sahnelere getiriyor. Yaratmada ve yapmada, yerde ve gökte, bitkide ve hayvanda ve insanın kendi nefsinde bulunan ilâhî kudret nişanelerini zikrediyor. Bunları öldükten sonra tekrar diriltmeğe delil veriyor. Ve can çekişme sahnesini anlatarak sureyi bitiriyor ki bu sahne ruha ve hisse çok tesir eder.

O halde can boğaza" geldiği zaman onu geri çevirsenize Halbuki siz o zaman bakıp durursunuz.» Ama ayrılmak üzere olan ruhu henüz ayrılmadan o adama tekrar geri çeviremezsiniz.

Biz ona sizden daha yalanız, ama siz görmüyorsunuz.» Allah' bu sahneyi gördüğünü, can çekişene herkesten daha yakın olduğunu böyle tasvir etmek korku ve huşuu artırıyor. Gerçi Allah her şeyi görür, her şeye yakındır, her olayı bilir ama bunua burada hatırlatılması ve böyle tasvir edilmesi sanki bu gerçeği birden bire yem bilinir hale getirmekte ve insanın tüylerini ürpertmektedir.

Evet haydi ceza görmiyecekseniz» hiçbir kuvvet size ceza veremiyecekse.o halde Doğru iseniz onu geri çevirsenize!» Eğer dediğim'?: gibi size ceza verecek kimse yoksa o halde siz o ayrılan ruhu da geri çevirebilirsiniz. Halbuki buna kadir değilsiniz! Ve bir anda can çekişme sahnesinden daha önce etrafiyle anlattığı üç fırkanın halini ve mevkiini özetliyor o mukarrebînden ise artık bir rahat, huzur güzel bir rızak ve nimet cenneti (içindedir. Eğer ashabı yeminden ise «Artık sana ashabı yeminden selâm.» Eğer sapkın mükezziblerden ise ona ateş konukluğu ve cehenneme yaslams vardır.» Söz buraya gelince ruh, sağlam imana hazırlanmış oluyor ve o zaman şu takib cümlesini iradediyor:

İste buf elbette en gerçek hakikattir. O halde büyük ismini teşbih et.»[34]

Şu’ara Suresi [35]

Cennet müttekilere yaklaştırıldı, cehennem de azgınlara açıkça gösterildi. Onlara: «Kani Allah'tan başka taptıklarınız nerede? Size yardım ediyorlar mı? Yahut kendilerine yardımları dokunuyor mu?» denildi. Onlar, azgınlar ve îblîsin askerleri hepsi tepe takla oraya atıldılar. Onlar orada (putlarıyle) çekişerek «Vallahi biz ap açık bir sapıklıkta imişiz. Zira biz sizi âlemlerin Kabbına eşit tutmuştuk. Bizi o sapıklıktan başkası saptırmadı. Şimdi artık ne şefaatçimiz, ne de yakın bir dostumuz var. Ah keski bir kere daha yatı yaşasak da müminlerden olsak!»

Bu sahne, surede İbrahim kıssasını takiben gelmektedir. İbrahimle babası ve kavmi arasında kendilerinin ve önceki babalarının taptıkları putlar üzerinde cereyen aden ve ibrahim' in babasından aynlmasiyle sonuçlanan konuşmadan sonra gelmiştir. Bu konuşma sonunda İbrahim babasına dua etmiş ve kendisini de cennetin varislerinden kılmasını, «Ne malın, ne de oğulların fayda vermediğini, ancak Allah'a selîm kalb getirenin kurtulduğu» din gününde kendisini yüz üstü bırakmamasını Allah'tan niyaz etmiştir.

Cenabı Hak onun babası ve kavmiyle olan konuşmasını anlatıp, sözü kıyamet gününe getirince hemen İbrahim'in kork tuğu, sakındığı kıyamet günjinü sanki bugün mevcutmuş gibi gözönüne getiriyor. İnsan sanki bu sahneye bakıyor ve ö duanın aynen tahakkuk ettiğini görmüş oluyor:

Cennet müttekilere yaklaştırılmış, donatılmış; cehennem de azgınlara açılmış. Azgınlar cehennemi görebilecekleri bir yerde durmuşlar, onun içine tepe takla atılmazdan Önce azarlama ve alayı işitiyorlar. Allah'tan başka taptıkları soruluyor kendilerine - bu sual,. İbrahim'in, kavmiyle olan muhaveresine uygun düşmektedir-. Neden o taptıkları, kendi kendilerine ve tabi'Ierine yardım etmiyorlar diye soruluyor. Tapanlardan bir cevap çıkmıyor. Zaten cevap beklenmiyor. Snf azar ve alay olsun diye sorulmuştur. Cevap almak için değil... «Onlar, azgınlar ve îblîsin askerleri hep oraya tepe takla atılırlar-

kelimesinden onların yardımsız ve düzensiz bir şekilde cehenneme atılışını hatırlatan bir ses gelmektedir. Yığılmış cürufun yıkılmasiyle arkasındaki diğer cürufların da peşinden yıkılıp kayması heyelan etmesi gibi.

Bu kelime, sesiyle manasım tasvir etmektedir. Onlar azgın kimselerdir. Onlarla beraber bütün azgınlar da yıkılmıştın iblisin askerleri. Hepsi İblisin askerleridir. Ecme'un kelimesi, şümul ifade eder. Onlardan yalnız bir zümrenin değil, hepsinin, iblisin askerleri olduğunu gösteriyor.

Şimdi onlara kulak verelim, cehennemde ne konuşuyorlar? Anlaşıldığı üzere hepsi orada ilâhlarına diyorlar ki

Vallahi biz meğer ap açık bir sapıklık içinde imişiz. Zira sizi âlemlerin Rabbiyle bir tutuyorduk.» Hakikati anlıyorlar ama iş işten geçmiştir. Suçu içlerinden mücrimlere yüklemek istiyorlar ama sonra ayıhyorlar iş işten geçtiğini, suçu başkasına yüklemenin, üzerinden atmanm faydası olmadığını anlıyorlar .

Artık ne şefaatçimiz, ne de bir yakın dostumuz yoktur.» Ne bize şefaat edecek ilâhlarımız, ne de bize faydası dokunacak dostlarımız var. Geçmişte yaptığımızı affettirmek için şefaatçimiz olmadığına göre acaba işlediklerimizi düzeltmek için tekrar dünyaya gitmemizde mi mümkün değil, dünyaya bir daha gitseydik, .inananlardan olurduk.»

Hayır artık bir daha ne dünyaya dönüş var, ne de şefaat. Bu, ceza günüdür.

Bu anlatışta .elbette ibret vardır ama çoğu inamcı değildir.»

Bu âyet, surede anlatılan Âd, Semûd, Kavm-i Lût'tan sonra tekrar edilen âyettir. Bu sahneden sonra da aynen tekrar edilmiştir. O vak'alardan sonra tekrar edilen âyetin bu sahneden sonra tekrar edilmesi, olayın da onlar gibi gerçek bir olay olduğunu, onlar gibi bir ibret ve alâmet olduğunu göstermektedir.

Böylece siyak, bu dünyadaki olaylarla âhiret alemindeki olayları bir araya toplamakta, sanki ikisi de aynı cinsten ve aynı zamanda geçen olaylar olarak gözükmektedir.[36]

Neml Suresi [37]

:«Söz, başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dâbbo çıkarırız. O onlara insanlara âyetlerimize kesin inanmadıklarını söyler. O gün her ümmetten, âyetlerimizi yalanlıyan bir grup hasrederiz, onlar (huzura) sevkedilirler. Geldikleri zaman (Allah) der: «Âyetlerimi anlamadığınız halde yalanladınız mı? Yoksa ne yaptınız?» Haksızlıklarından ötürü o söz baslarına gelir. Artık konuşamazlar.»

«Görmediler mi biz geceyi dinlensinler diye yarattık, gündüzü de (çalışsınlar diye) aydınlık yaptık? Şüphesiz bunda inanan bir millet için ibretler vardır.»

«Sur'a üflendiği gün göklerdekilerin ve yerdeldlerin hepsi korku içinde kalır, Allah'ın dilediği hariç. Hepsi boyunları bükülmüş olarak O'na gelirler.»

«Dağlan yerinde donmuş sanırsın. Oysa onlar bulutlar gibi yürürler. Bu, her şeyi gayet güzel yapan Allah'ın yapısıdır. Doğrusu o yaptıklarınızdan haberdardır.»

«Kim bir iyilik getirirse ona, daha iyisi verilir. Ve onlar o gün korkudan emindirler.»

Burada âyetlerde geçen Dâbbe üzerinde konuşmak istemiyorum. Bunun ismi Cessâs imiş, yok başka.bir şeymiş, boyu altmış veya altiyüz arşın imiş, tüylü, dört bacaklı, iki kanatlı imiş; yahut kırk bacaklı imiş, dÖrtyüz arşın imiş gibi îsraîli ve gayri Isrâîlî efsanelerin tesiriyle Kur'an tefsirlerinde görülen şeyler beni alâkadar etmez. Bana göre bu dâbbenin vasfını bizim bilmemize imkân yoktur. O, tamamen gaybe ait bir şeydir, vaafmı Allah bilir.

Beni burada alâkadar eden taraf tasvir yönüdür.

O söz onlarüı başlarına geldiği zaman» insanlarla kon olan bu dâbbe, karıncaların Süleyman'la olan hikâyesinin bulunduğu Nemi süresin'de gelmektedir.

Nihayet karınca vadisine geldikleri zaman bir karınca dedi İd: «Ey karıncalar yuvalarınıza girin Süleyman ve askerleri bilmiyerek sizi çiğnemesinler.» (Süleyman,) onun bu sözünden hafifçe güldü.» Demek ki Süleyman, karıncanın maksadını anlamıştı. Fakat nasıl anladı, kendisine haşerat dili nasıl öğretilmişti. Bunu bilmiyoruz. Bu surede bundan daha sonra Hüdhüd'ün Süleyman'la olan vak'ası yer alır.

Süleyman kuşları araştırdı: «Bana ne oluyor ki Hüdhüd'ü göremiyorum, yoksa kayıplardan nu oldu? Ona şiddetli bir şekilde işkence edeceğim; ya da onu keseceğim yahut da o bana ap açık bir delil getirecek» dedi. Çok geçmeden Hüdhüd gelip Süleyman'ın önünde durdu: «Senin bilmediğin bir şey öğrendim ve Seba'oan kesin bir haber getirdim» dedi. (Süleyman): Bakacağız, doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın?! dedi.» Süleyman, Hüdhüd'ün dilini anlamıştı. Nasıl anlamıştı, kendisine kuş dili ne suretle öğretilmişti? Bunu bilmiyoruz. Yine bu surede Belkîs olayı anlatılırken Ifrît'in, Süleyman'la geçen kıssası da zikredilir:

Dedi ki: «Ey cemaat, onlar bana teslim olarak gelmezden önce onun tahtını irim getirir bana?» Cinlerden bir ifrit dedi «Sen bu makamından kalkmazdan önce ben onu sana getiririm. Benim buna gücüm yeter, sağlamım.!» O halde Süleyman Ifrît'in dilini de anlamıştı. Ama nasıl anladı, kendisine ifrit dili nasıl öğretildi? Bunu bilmiyoruz.

Önemli olan, surede bütün temanın konuşma, birtakım haşereler, kuşlar, cinler ile bir insan arasında geçen konuşma olmasıdır. O insan peygamber, bu konuşma da onun mucizesi de olsa yine de insandır ve.insanın böyle varlıklarla konuşması, insan ruhunda bambaşka bir etki yapmaktadır, Âhiretin alâmetlerinden olan dâbbe de surenin temasına ve ondaki konuşma havasına uygun olarak zikredilmiştir. Ve bu kelime, Kur'aiıdaki tasvir ahengini, genel sahnenin meydana geldiği cüzlerin birliğini sağlamakta mühim vazife görmüştür.

Daha sonra kıyamet sahnesine geçmekte ve sahneyi, her ümmetten yalnız yalancılara hasretmektedir:

O gün her ümmet içinde âyetlerimizi yalanlıyanlardan bir cemaat hasrederiz. Onlar (huzura) sevkedilirler.» Hasredilenler yalnız mükezzipler değildir. Bütün insanlar hasredilecek -lerdir. Fakat Cenabı Hak burada mükezziplere özel bir haşr göstermek istiyor. Mükezzipler hayvan sürüleri gibi hasrediliyorlar:

Yani başları sonlarına birleşsin diye sevk edilirler. Hayvanların büylc toplandığı malûmdur. İradeden mahrum, gideceği yöaü bilmiyen hayvanlar böyle bir araya toplanır, sevk edilirler. Bunlar da tıpkı o iradesiz hayvan sürüleri gibi sevk ediliyorlar. «Nihayet Allah'ın hazanına geldikleri zaman (Allah): «Benim âyetlerimi kavramadığınız halde yalanladınız mı?» dedi. Bu, bir utandırma sorusudur. «Yoksa ne yaptınız?» Bu da yine harika bir alay ve boşuna alma sorusudur. Normal konuşmada bunların benzerlerine çok rastlamr. Yalanladınız mı, yoksa ne yaptınız? Zira hayatta yaptığınız görünür bir işiniz yok. Bu suâle susmaktan başka cevap olamaz.

Sanki sorulanın dilini mühürliyen, ruhunu tökezleten bir olay olmuştur: .

Haksızlıklarından dolayı söz onların başlarına düşmüştür. Artık konuşamariar.» Öyle hacaletten donup kalmışlar ki ne konuşabiliyorlar, ne de dilleri var, O dâbbe, o hayvanlar bile konuşup dururken bunlar taş gibi kesilmiş, Öyle dilsiz bir vaziyette donup kalmışlar. Bu da arzda bambaşka bir tekabül çeşidi, bir ahenk örneğidir.

Buradaki arzın, özel bir damgası var. Kur'anda bunun benzerleri mevcuttur. Bu özellik, dünya ile âhiret manzaralarını aynı hava içinde anlatmak, teessür ve itibara uygun zamanlarda birinden diğerine geçmek özelliğidir.

Burada kıyamet gününde bulunan şaşkın mükezzipler sahnesinden alıyor, bir dünya sahnesine getiriyor. Bir sahnki insanların vicdanlarını uyaran, kendilerini idare rden, onlara hayat vesilelerini veren, yaşamaları için kâinatı engelleyişi de&il, fakat kendilerine müsait yaratan bir ilâhın var olduğunu insanların kafalarına, ruhlarına üfliyen bir sahne:

Görmediler mi biz geceyi dinlenmeleri için yarattık, gündüzü de (çalışmaları için) aydınlık yaptık. Şüphesiz bunda inanan bir millet için ibretler vardır.»

Sakin gece sahnesi, aydınlık gündüz sahnesi. Bunlar hisse vicdanî bir etki bırakır. His bununla, geceyi gündüzü çeviren Allah'a kavuşmağa uçar. Nefsi imana kabiliyetli olan kimseler için bunlar ibret alınacak mucizelerdir ama onlar inanmıyorlar.

Sonra bizi dünya sahasından, kâinat sahnelerinden alıp başka bir sahneye getiriyor:

Sur'a üflendiği zaman, Allah'ın dilediği hariç, göklerdekilerin ve yerdeldlerin hepsi korkar, hepsi teslim olarak O'na gelirler.» boynu bükük.

Sonra tekrar bizi dünya sahnelerine döndürüyor: İşte yüksek dağlar. Gören bunları sabit sanır ama:

Her şeyi gayet güzel yapan Allah'ın yapışı.» Harika bir yapış, bir yaratış! Bu yapış, bu yaratış, sahibinin her şeyi bilip gördüğünü gösterir.

Şüphesiz O, yaptıklarınızı bilir.» O halde bilen, her şeyden haberdar olan Allah, iyilik ve. kötülüğün karşılığını verecektir:

Kim bir iyilik getirirse ona ondan iyisi verilir ve onlar o

gün korkudan emindirler.» Daha önce her şeyin, herkesin korktuğunu görmüştük. îşte yalnız iyilik getiren kimse bu korkudan emin oluyor. Bu, emniyet bizzat mükâfatın kendisidir. Zira korku öyle bir korku ki ondan emin olmak bile mükâfattır:

Ama ldm kötülük getirirse onlar yüzleri üzere cehenneme yıkılır.» İşte böyle şiddetle «Kubbet». Kelimedeki ses, korku veren hareketi tasvir etmektedir

Yaptığınızdan başka bir şeyle mi camlandırılıyorsunuz?»[38]

Kasas Suresi [39]

1- «Ve onları ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet gününde yardım edilmezler. Bu dünyada onların peşine bir lanet taktık. Kıyamet günü de onlar kötülerdendirler.»

2- «O gün onlara seslenerek der ki: «Benim ortağım olduklarını sandıklarınız nerededirler?» Söz üzerlerine hak olanlar: «Rabbimiz! Şunları biz azdırdık. Kendimiz azdığımız gibi onlan da azdırdık. Onlardan uzaklaşıp sana geldik. Zaten bize tapmıyorlardı» derler. Onlara denir İd: «Koştuğunuz ortaklan çağırın.» Çağinrlar ama (ortaklan.) onlara cevap vermezler. Azabı gördükleri zaman, keski doğru yolda olsalardı diye yanarlar.»

«O gün onlara seslenerek der M: «Peygamberlere ne cevap verdiniz?» O gün haberler onlara körleşir, birbirlerine de

soramazlar.»

3- «O gün onlara seslenerek der ki: «Benim ortağım olduklarını sandığınız şeyler nerede?» Her ümmetten bir şahid çıkarır, «Delilinizi getirin» deriz. O zaman bilirler ki gerçek Allah'a aittir. Uydurup taptıkları, kendilerinden kaybolmuştur.»

4- «tşte âhiret evi budur. Onu biz, yer yüzünde böbürlenmek ve bozgunculuk istemiyen kimselere vereceğiz. Akıbet, Allah'tan korkanlarındır.»

Bu dört sahne, surenin muhtelif yerlerine dağılmıştır. Fakat bulunduklan yerlerde anlatılan konu ile gayet güzel uyuşmaktadırlar. Sanki bunlar konunun neticesi, dünyadaki olay ile o olayın âhiretteki sonucu haline gelmektedirler.

1- Birinci sahne Fir'avn ve kavminin ileri gelenlerine ait ki3sayı takiben gelir. Onlar, dünyada milletlerinin sapıklıkta önderleri idiler. Onun için burada onlan ateşe çağıran önderler» diye tavsif ediyor. Bu, garip bir önderlik, acaip bir davettir. Önder, peşinden gelen tabiine «Haydi ateşe gidelim» dediği zaman hayalde davetlerin en tablosu çizilmiş oluyor.

Kıyamet günü yardım edilmezler.» Âcizdirler, yardıma muh-taçtıriar ama hiç kimseden yardım görmüyorlar. Bu âciz halleri, dünyada böbürlendikleri, kuvvet gösterdikleri o şiddet ve kuvvet tavırlarının karşısına konuyor. Bu sahne sunulmamdan önce onların dünyadaki tavru hareketleri arz ediliyor. Sonra da âhirette bu hale düşecekleri gösteriliyor. Onların bu dünyada arkalarından lanet edilir: «Kıyamet günü de çirkinlerdendir onlar.» Bu ifade, çirkinlik hallerinin en kötüsünü tasvir etmektedir.

2 - İkinci sahne Mekke kâfirlerinin şu sözlerini takiben geliyor:

İtemek ki bunları şirkte tutan, mal ve meta'dır. Yoksa bulun duklan hata, gerçek olduğu kanaati değildir. Bu sözün peşin şu ayet geliyor:

Size verilen şey, dünya hayatının metaı ve süsüdür. Allah'ı yanında olan daha iyi ve daha ebedîdir. Düşünmüyor musonuz?» Sonra Allah'ın huzuruna çıkarılacakları zamanki halleri tasvir ediliyor. Allah onları hayret içinde ve yüz üstü bırakan bir soru soruyor:

:Hanî benim ortaklarım sandığınız şeyler nerede?» Burada onların takınacağı tavır gösteriliyor. Metbu'Iar, tabi'lerinden ayrılıyorlar, ve azgınları aldatma mes'uliyetinden teberrî ediyor, suçsuzluklarını iddia ediyorlar: «Aleyhlerine hüküm gerçekleşenler dedi (ler) İd: «Rabbimiz, bizini aldırdıklarımız şunlar. Biz azdığımız gibi onları da azdırdık.» Kendimize ne yaptıksa onlara da onu yaptık. Önce biz azdık ve saptık, onlar da bize bakıp saptılar. Biz onları sana ortak koşturmaktan beriyiz. Onların kulluk ettikleri şeylerden, başka şeylere tapmalarından biz sorumlu değiliz. Bize ibadet etmediler ki.

Bunların hepsi boştur. «Benim ortaklanın sandığınız şeyler nerede?» sorusunun cevabı değildir. Cenabı Hak bu sözleri bırakıyor ve onları asıl mevzuun karşısına getiriyor: «Dendi İd: Ortaklarınızı çağinn.« Onlar da ortaklarını çağırıyorlar. Gelmiyeceklerini bildikleri halde çağırıyorlar: «Çağırdılar, fakat onlara icabet etmediler.» Çağırılarma bir cevap alamıyorlar, azapla karşılaşıyorlar. Sanki azap, çağırmalarının cevabı oluyor: «Azabı gördüler.»

Tam bu çetin anda gözlerini dünyadaki hidayete çeviriyorlar. Ona uysalardı, o, kendilerini bu elîm âkibetten korurdu. «Ah keski hidâyet üzre olsalardı!» diye yakmıyorlar. Ah, ah ama yine de kendi bataklıklar nida yuvarlanıp gidiyorlar, hidayete gelmiyorlar.

Dünyaya kısa bir bakıştan sonra tekrar o sahneye dönüyoruz; Başka bir sesleniş ve başka bir soru: «O gün onlara seslenerek der: «Peygamberlere ne cevab verdiniz?» Allah onlarınne cevap verdiklerini bilir, onlar da biliyorlar ama şaşırmışlar: «O gün haberler onlara kör olur.» Cevaplar onlardan kesilir. Sükût içerisinde şaşkın kalakalırlar. «Birbirlerine de soramazlar.» «Tevbe edip inanan, ve salih amel işliyen kimsenin feiâhâ erenlerden olması umulur.» Sapıklar ve yalancılar sahnesi gösterilirken bu söz, tevbeye ve imana çağırmadır.

3- Sonra, siyak devam ediyor, bu dünyadan, insanların kendi nefislerinden alınmış gayet müessir sahneler takdim edilir Bunlar Allah'ın bir olduğuna, bu kâinatı ve insanları O' nım idare etttiğine delâlet eder. Bunları müteakiben üçüncü bir kıyamet sahnesi getirir ki bu sahne ikinci ile müttefik, onun bir parçasıdır. Ancak biraz değişiklik vardır. Buradaki nida da ikinci sahnedeki nidanın aynıdır: «Ortağım sandığınız şeyler nerede?» Fakat burada onları cevap vermeğe terk etmiyor. Her ümmetin resulünü çağırıyor ki ümmetine şahidlik etsin.

:Her ümmetten bir şahid çıkardık, dedik ki: Delilinizi getirin»

Tabii delil falan yok. Maksat, müşrikleri güç duruma düşürüp rezil ve zelil etmektir. «Anladılar ki hak, Allah'ındır.» Anladılar ama iş işten geçtikten sonra. «Ve'uydurup taptıkları kendilerinden kayboldu.» Uydurdukları ile kendileri katiyyen bir araya gelemiyorlar. Çünkü iftira, gerçek önünde erir gider. Güneşin karşısında karanlığın kalmaması gibi.

4- Ve «Karun» kıssasını takibeden dördüncü bir sahne geliyor. O Karun ki kendisine o derece yer hazineleri ve dünya malı verilmişti ki kavminin gözleri onun malında, onun evinde idi. Onlar da onun gibi mala ve onun gibi eve sahib olmak istiyorlardı. Sonra kendisi de, evi de yerin dibine batırıldı. Batı ki diin ona imrehenler, arzularında hatâ ettiklerini anlasmlar. Bu kıssada büyük bir evden bahsedildiği için âhiret teki tabloda da ev geçmektedir: hiret evi. Onu yer yüzünde böbürlenmek ve fesat çıkarmak istemiyenlere vereceğiz. Âkibet müttekilerindir» îşte dünyada böbürlenenlerin, fesat çıkaranların evine mukabil, Allah' tan korkup böbür ienmiyen, fesat çıkarmıyanların evi. Kur'an tablolarında her zaman mevcudoîduğu gibi burada da ifadede ve tasvirde tam bir ahenk ve insicam vardır.[40]

İsra Suresi [41]

1- «Cehennemi kâfirlere bir knşatıcı (zindan) laldık?

2 - «Her insanın şumunu (günahını) boynuna dolarız ve onu kendisine kıyamet gününde ap açık karşılaşacağı bir kitap olarak çıkarırız. «Kitabını oku, bugün kendi kendine hesabını görmeğe yetersin.»

3- «O gün her milleti kendi önderleriyle çağırırız. Kimin kitabı sağından verilirse onlar kitaplarını okurlar ve zerre miktarı zulmedilmezler. Kim burada kör olursa o, âhirette de kördür ve yolunu daha şaşırmıştır.»

4- «Onları kıyamet günü yüzleri üstü kör, lal ve sağır olarak hasrederiz. Gidecekleri yer cehennemdir. (O cehennem) ne zaman sönmeğe yüz tutarsa biz onun ateşini artbrınz.»

Bu suredeki sahneler küçük ve kısadır. Fakat yep yeni tablolardan örnekler takdim edilmiştir. Birinci tablo, cehennemin, kâfirleri kuşattığını, hepsini içine aldığını, çepeçevre onları sardığını tasvir etmektedir.

İkinci tablo, amel defterlerini muska gibi sahibinin boynuna asılan açık bir kitap şeklinde tasvir ediyor, ve herke kendi kendinin şahidi oluyor.

Üçüncü tablo yeni bir davet şeklini arz etmektedir. Her ümmet, âhirette önderinin ismiyle çağrılacaktır. Kitabı sağ tarafından verilen bu kitabı okuyacaktır. Kitabı solundan verilen, nasıl dünyada kör ise, âhirette de kördür; nasıl dünyada yolunu yitirmiş ise âhirette de yolunu yitirmiştir. Burada körlük, okumanın karşısına konmuştur. Okuma göz ister. Göz ise, sapıklığın karşısındaki hidayettir.

Dördüncü tablo kâfirlerin yüzleri üstü sürülüp cehenneme toplandıklarını gösteriyor ki yüzleri üstü haşredilmeleri daha önce de geçmişti fakat bu kere onlar eskiden gördüğümüz gibi yalnız kör değil, aynı zamanda lal ve sağırdırlar. Haşriı kasveti, cehennemin azabından ayrı olarak kör, lâl ve sağır. Kör sağır ve dilsiz olanının azabı, gözü açık, konuşan ve işitenin azabından bin beterdir! Bu tabloda cehennemin ateşi 'te daima aynı şiddette yanıcı gözükmektedir.

Her sönmeğe yüz tuttukça onun ateşini artırırız.»

Burada tablolar çabuk çabuk geçmekte, gözüküp kaybolmaktadır. Bununla beraber yeniliği ve ap ayrı bir nevi'de oluşu dikkatimizi çekmektedir.[42]

[1] Otuzikmci sure, Mekkîdir.

[2] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 102-103.

[3] Bazı müfessîrler kasr'ı saray, cimale'yi de deve olarak tefsir ederler. Kur'an tablolarındaki edebî ahenk, bunları kalın ağaca ve kaim ipe hamletmeği zaruri kılmaktadır. Tutuşturulmuş ate§le kaim ağaçlar arasında bir ahenk vardır ki o da yakıttır. Küçük kıvılcımın, ategin yaktığı kalın ağaç hacminde olması ile kalın ip arasında şekil bakımından ve toplanan odunların iple sarüması bakımından bir ahenk vardır. Kur'an tasvirinde daima «resim birliği» mevcuttur. Cüzlerde uyum, külde uyum ve bunların hayalde, uyandırdığı çağrışımlarda uyum.

[4] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 104-111.

[5] 34 üncü sûre, Mekkîdlr.

[6] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 112-117.

[7] 36 inci sure. Bundan önce Beled suresi nazil olmuştur. Orada kıyamet meşhedleri yoktur.

[8] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 118-121.

[9] inci süre, Mekkîdir. Üg âyet hariç.

[10] Kur'anda Edebî tasvir

[11] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 122-126.

[12] inci sure, Mekkîdlr.

[13] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 127-131.

[14] 39 unucu sure. Mekkidir. Yeni Ayet hariç

[15] Bazı müfessirler al-Cemel'i deve diye tefsir ederler. Fakat Kur'an' dalîi edebî tasviri ve ondaki şaline cüzlerinin nasıl bir vahdet teg-kii ettiğini araştıran kimie, deve ile iğne arasında bir münaferet görecektir. Ama bu kelimenin taşıdığa kalın ip (halat) manası alınırsa bu iple iğne deliği arasında gayet ince bir ahenk görülür. al-Cemel, kaim ip manasına da gelir. Ve böyle bir tefsir, Kur'an metoduna, onun ince âhengine daha uygun düşer.

[16] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 132-143.

[17] 41 inci sure. Mekkîdir. Bunda* önce Cinn suresi nazil Orada âhirete iki igaret vardır. Biri:

«Ama kasıtlar cehenneme odun oldular» âyeti, ikincisi de:

«Allah'a ve Resulüne âsî olanlar için cehennem ateşi vardır. Orala ebedî kalacaklardır. O va'dedildikleri şeyi gördükleri zaman, kimin yardımcı bakımından daha. zayıf ve kimin sayısı daha az olduğunu bilecekler» âyetidir.

[18] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 144-148.

[19] 42 inci sure, üç âyet hariç Mekkdir.

[20] Bu hususta Kur'an'da Edebî Tasvir adlı eserimizin Tahvil.,Tec-sim bölümüne müracaat edilsin.

[21] Bu hususta Kür'anda Edebî Tasvir adlı kitabın Edebî Ahenk bölümüne bakılmalıdır.

[22] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 149-156.

[23] 43 üncü sure, Mekkîdir.

[24] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 157-160.

[25] 44 üncü sûre, Mekkidir. Yalnız ayrı ayrı yerlerde bulunan iki âyet hariç.

[26] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 161-163.

[27] 45 inci sure. İki âyet müstesna, Meldtîdir.

[28] Bazı tefsirlerde «gözleri göğermiş olarak» manası veriliyor. Çünkü Araplarda gök gözlülük, iyi telâkki edilmez. Arapların düşmanları olan Rumlar gök gözlü olduklarından, gök gözlülük Araplarda kötü sayılmıştır. Gök göz, kötü tesir eden gözlere misal olmuş, uğursuz kabul edilmiştir. Ama madem ki Kur'an burada gdklügü göze tahsis etmemiştir, o halde biz bunu yüzü gök manasına da alabaliriz. Biz,, lafzın delâlet ettiği ,ec yakın manayı almak taraftarıyız. Çünkü Kur'an, kelimeyi alır, onunla bir tablo çizer. Kur'an'da İfade tarzı, tasvirdir.

[29] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 164-169.

[30] 46 inci sure. îki âyet hariç, Mekkîdir.

[31] Be?ki de burada birinci ve ikinci fırka, gerçekte cennetteki dereceleri farklı olan bir tek fırkadır. Oralarda özetle, burada etrafiyle zütredilmiştir.

[32] Bu ahid, Kur'an-ı Kerlm'de::Ilabbın, Âdem oğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı ve on-lân kendi nefislerine ^ehadet ettirmişti: «Ben sizin rabbiniz değil iniyim?» Dediler: «Evet, Rabbımızsın.» âyetiyle zikrodilen ahJddir.

[33] Kur'an'da Edebî Tasvir adlı kitabın, Edebî Tasvir Bölümüne müracaat edilsin.

[34] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 170-183.

[35] 47 İnci sure, beş âyet hariç

[36] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 184-187.

[37] 48 inci sure Mekkidir

[38] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 188-194.

[39] 49 uncu sure, beş âyet müstesna, Mekkidir.

[40] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 195-200.

[41] 50 inci sure. Muhtelif yerlerinde bulunan on âyet hariç, Mekkîdir.

[42] Seyyid Kutub, Kur’an’da Kıyamet Sahneleri,(Cennet-Cehennem), Hilal Yayınları: 201-203.

Kuran - 102 201

Hata Bildir

Hata Bildir / Öneri Gönder