Alî b. Fedâl K Alî el-Kayruvânî, muktedir bir âlimdir. Ferezdak'ın hafidi olduğu için Ferazdakî denilmekle şöhret bulmuştur. Vefatı (479) târihine müsadiftir.

Ferezdakî, tefsîre, lugata, edebiyyâta büyük bir vukuf sahibi idi. Bir müddet Gazne'de, sonra da Bağdat'da ikaamet etmiştir. Eş'ârı da vardır.

Şu kıt'a da cümledendir[1] :

Müellefâtı, yirmi cilttir[2]

161- Fahru'l-İslâm el-Pezdevî:

Ali b. Muhammed b. el-Hüseyn b. Abdil-Kerîm b. Mûsâ, pek meşhur bir âlimdir. Takrîben (400) târihinde doğmuş, (482) senesi Keşş kasabasında vefat etmekle na'şı Semerkand'e nakledilmiştir. Rahmetullâhi aleyh.

Fahrü'l-İslâm, Mâverâü'n-Nehir'de yetişen en büyük Hanefî fukahâsındandır. Tefsirde, usulde, füru'da mütebahhir idi. Hanefî mezhebindeki pek geniş iktidarı darb-ı mesel sırasına geçmiştir. Semerkand'de tedrîs ile meşgul olmuş, pek kıymetli kitaplar te'lîf etmiştir.

Müellefâtı, her biri Mushaf-ı Şerif hacminde yüz yirmi ciltten müteşekkil imiş. Bir cildi Es'ad Efendi Kütüphanesinde (145) numarada mukayyettir. onbir cilttir. Usûl-i Pezdevî diye meşhur olan bu kitabı Abdü'1-Aziz Buharı Keşfü'l-Esrâr nâmiyle şerh etmiştir. Matbû'dur, başka şerhleri, haşiyeleri de vardır.[3]

162- Alî b. el-Hasen en-Nîsâbüri

Alî b. el-Hasen b. Alî Ebü'l-Muhsin, yüksek seciyyeli bir âlimdir. (484) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.

Alî en-Nîsâbûrî, muktedir, Hanefiyyü'l-mezhep bir âlim, zahit, müttekî bir zât idi. Tefsirde, kelâmda mütehassıs idi. Horasan âlimlerinin âdetleri veçhile va'z ve nasihatte bulunurdu. El-Hüseyn b. Alî es-Saymûrî'den ilim ahzetmiştir. Sultan Tuğrul Bey ile beraber Bağdad'a gelmişti, Nîsâbûr'a avdet edince münzeviyâne yaşamaya başlamış, vaktini ibâdet ve tâate hasr etmiş, ekâbiri ziyaretten kesilmişti. Bir gün Sultan Melik Şah, bu muhterem üstâzı eâmi-i şerifte görmüş, "Niçin bana gelmiyorsun?" diye sormuş, bu mübarek üstaz da şöyle cevap vermişti : "Ben istiyorum ki, sen alimleri ziyaret etmekle hükümdarların hayırlısı olasın, ben de hükümdarları ziyaret etmekle âlimlerin şerlisi olmıyayım".

Bu zât ile Ebû Muhammed el-Cüveynî ve oğlu Ebü'l-Meâlî arasında fürû' ve usûle müteallik bâzı mes'eleler dolayısiyle bir muhalefet mevcut bulunuyordu, her birinin birtakım taraftarları vardı. Aralarındaki münazaralara dâir Aliyyü'1-Kâri' bir hayli şeyler kaydetmiştir. Alî en-Nîsâbûrî'nin tefsiri ve sâir bâzı asarı vardır.[4]

163- Ebü Hâmîd Semerkandî:

Muhammed b. Abdi'r-Reşîd b. el-Hasen Alâü'd-Dîn, muhterem bir âlimdir. Semerkand'te El-Üsmûnt karyesinde doğmuş, bilâhare Hicaz'a gidip avdetten sonra (488) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.

Ebû Hamid, Hanefî fuikahâsının fühûlünden sayılmaktadır. Es-Seyyid Eşreften ilm-i fıkıh ve sâire teallüm etmiştir. Tefsirde, fıkıhta hilâfiyyatta mütebahhir idi

Müellefâtı, birkaç ciltden müteşekkildir.[5]

164- İbnü's-Sem'ânî:

Mansûr b. Ahmed b. Abdi'l-Cebbâr el-Mervezi et-Temîmî, meşhur bir âlimdir. Künyesi Ebü'l-Muzaffer'dir (426) târihinde doğmuş, bilâhare birçok seyahatlerde bulunmuş, Horasan'da, Bağdat'ta, Kûfe'de, Hicaz'da bir hayli meşâhire mülâkî ohnuş, bir müddet Horasan'da ikamet etmiş, nihayet Merv'e avdet edip orada (489) târihinde vefat eylemiştir. Mensup olduğu hanedan efradı fi'l-asl "Benî Temîm" den "Sem'ân" Kabilesine mensupturlar. Bu cihetle Sem'ânî nisbetiyle şöhret bulmuştur. Rahmetu'llahi aleyh.

Îbnü's-Sem'ânî, büyük bir ilim ve irfan ocağına mensuptur. Babası da, kardeşi de, evlâd ve ahfadı da bütün ilim ve faziletle temayüz etmiş kimselerdir. Kendisi, babası Ahmed b. Abdül-Cebbâr'dan, Ebû Ganim Ahmed'ten, İbni Heysem ile Ebü'1-Gar’âim b. el-Me'mûn gibi zâtlardan ilm-i hadîs ve şâire ahzetmiştir. Kendisinden de oğullariyle Ebû Tâhir es-Sincî, îbrâhim el-Mervezî, Ömer b. Muhammed es-Serahsî gibi meşâhir rivayette bulunmuşlardır.

Ebü'l-Muzaffer, tefsirde, hadîste, fıkıh ve usûl-i fıkıhta büyük bir üstaz idi, pek kıymetli eserleri, fazilet ve irfanının birer şahididir, ifâdesi fasîh, hafızası güzel hikâyeler ile, nükteler ile, manzumeler ile müzeyyen idi.

İmâmü'l-Haremeyn, Ebü'l-Muzaffer hakkında pek takdirkâr bulunurdu. Abdü'l-Gaafir el-Fârisî dahi derdi ki : Ebü'l-Muzaffer, zamanında fazl, zühd ve vera tarikat i'tibâriyle asrının feridi idi.

Ebü'l-Muzaffer, bidâyeten Hanefiyyü'l-mezhep iken bilahare Şafiî mezhebine intikaal etmiştir.

Şöyle ki : Ahmed es-Sem'ânî, Hanefî imamlarından fâzıl bir zât idi. tki oğlu var idi. Biri işbu Ebü'l-Muzaffer, diğeri de Ebu’l Kaasım Alî, her ikisi de Hanefî mezhebine sâlik, Hanefî fukahâsı arasında müşârün-bi'l-benân idi. Ebü'l-Kaasım, yüksek me'mûriyetlerde bulunmuş, büyük bir servet ve haşmet sahibi olmuştu. Ebü'l-Muzaffer ise, uzun seyahatlerden sonra (468) senesi Merv'e avdet etmişti, hâlâ Hanefî mezhebinde bulunuyordu.

Müdâfaası uğrunda otuz sene kadar münazaralarda bulunmuş olduğu Hanefî mezhebini bilâhare terkederek Şafiî mezhebini taklide başlamıştır.

Ebü'l-Muzaffer, bu mezhep tebdilini bâzı mânevi işaretlere mebnî iltizâm ettiğini hikâye etmiştir. Bu yüzden iki mezhep müritesipleri arasında bâzı münâkaşalar, muhâsamalar yüz göstermiş, hattâ bizzat kardeşi Ebü'l-Kaasım dahi bu hareketinden dolayı Ebü'l-Muzaffer'i muâhaze etmek istemiş, Ebü'l-Muzaffer de bir aralık Merv'i terk ederek Nîsâbûr'a gitmişti.

Ebü'l-Muzaffer, vaktiyle yapmış olduğu bir seyahat esnasında başından geçen bir vak'ayı şöylece anlatmıştır :

"Ben (461) târihinde Bağdad'a gitmiştim, orada fukahâ ile münazaralarda bulunmuş, daha sonra Hicaz'a giderken yolda Urbâ'nın eline esîr düşmüştüm. Urban, beni de yanlarına alarak develeri gütmek için beraber gezdirirlerdi. Ben onlara okur yazar olduğuma dâir bir şey söylememiştim, bir gün ileri gelenlerinden biri evlenecek oldu, şehirlerden birine giderek nikâhlarını akd ettirmek istiyordu, esirler arasında bulunan bir şahıs, beni göstererek şu kendisiyle beraber deve güttüğümüz adam, Horasan'ın fakîhidir, demesin mi?. Hemen beni çağırdılar, bâzı sualler sordular, ben de kendilerine Arapça cevap verince pek mahcup oldular, beni esîr etmiş olduklarından dolayı i'tizâra başladılar, nikâhlarını kıydım, pek sevindiler, kendilerinden bir şey istememi rica ettiler, ben istemekten çekindim, beni alıp Mekke-i Mukerreme'ye kadar götürdüler."

Ebü'l-Muzaffer, böyle bir esaret devresi geçirdikten sonra Mekke-i Mükerreme'de bir müddet mücavir kalmış, bu esnada "Sa'd ez-Zencânî" ye musahip olmuş, ba'dehû Horasan'a dönmüş, (468) târihinde Merv'e vâsıl olmuştur.

Bir aralık Nîsâbûr'a gidince kendisine bir kürsî-i tezkır ihzar edilmişti. Burada müessir, beliğ mev'ızalariyle halkı tenvir etmiş, bilâhare tekrar Merv'e dönünce Şâfiîlere mahsus bir medresede tedris ile meşgul olmuştur.

Ebü'l-Muzaffer'den sonra gelen Sem'ânî ailesi umûmen Şafiî mezhebine sâlik olmuşlardır! Hepsi de ilim ve irfan ile târihte temayüz etmiş zatlardır. Bahusus (506) târihinde doğmuş olan meşhur müverrih Ebû Saîd Abdü'l-Kerîm es-Sem'ânî işbu Ebü'l-Muzaffer’ in hafididir. Tâcü'1-İslam ünvanını hâiz bulunan bu kıymetli müverrih Hatîb-i Bağdâdî'nin kırk ciltten müteşekkil Târîh-i Bağdat adındaki eserine on beş ciltlik bir zeyil yazmıştır. Bundan başka Kitâbü'l-Ensâb ünvanlı beş ciltlik bir eseri daha vardır ki, o da pek kıymetlidir. "Merv" şehrinin mükemmel bir târihini de yazmıştır ki, yirmi ciltten mürekkeptir. Bir de oğlu Ebü'l-Muzaffer Abdü'r-Rahîm için Mu'cemü'l-Meşâyih,Avâlî nâmiyle iki kitap yazmıştır. Mu'cemü'l-Büldân, Tuhfetü'l-Müsâfir, El-Esfâr ani'l-Eş'âr, Et-Tahbîr fi'1-Mucemi'l-Kebîr, Fazâilü'ş-Şâm ünvanlı eserleri de vardır. Tezkiretü'1-Huffâz'da kendisinden pek sitâyişli bir lisan ile bahsedilmektedir. .

Müellefâtı: Ebü'l-Muzaffer, Mansûr-ı Sem'ânî'nin bir çok mu'teber te'lîfâtı vardır. Bir kısmı şunlardır : üç cilttir. Usûl-i fıkh'a aittir. hilâfiyyâta mütealliktir.bu kitap, Ebû Zeyd ed-Debbûsî'ye red ve onun Esrâr-ı Debbûsî ünvanlı eserine cevap olarak yazılmıştır. (Hadîs-i şerîfe dâir zaibt edilen takrirleri) bütün bu eserler, Şafiî Mezhebine göre kaleme alınmıştır.[6]

165- Selmânü'l-Hulvânî:

Ebû Abdi'llâh, Selmân b. Abdi'llâh b. Muhammed en-Nakî el-Hulvânî, nahiv âlimlerindendir. Nehrevân ahâlîsinden olup (494) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.

Selmânü'l-Hulvânî, Bağdad'da ilim tahsil etmiş, Irak'ta cevelân ederek neşr-i ilme çalışmış, bilâhare İsfahan'a gidip orada tavattun eylemiş, gayretli bir âlimdir, müfessirdir, bahusus nahivde mütehassıstır.

Müellefâtı: Kıraat üzeredir. lügate dâir on cilt olup, misli tasnif edilmemiştir, deniliyor. Ve sâire. Eş'ârı da vardır.[7]

Altıncı Tabakayı Teşkîl Eden Müfessirler:

166- Hatîb-i Tebrîzî :

Ebû Zekeriyyâ, Yahya b. Alî b. el-Hasen b. Muhammed eş-Şeybânî, nahiv ve lügat âlimlerindendir. (421) senesi Tibrîz'de doğmuş, bilâhare Bağdad'da ikaamet etmiş, bir aralık gençliğinde Mısır'a gitmiş, ba'dehû yine Bağdad'a avdet edip (502) târihinde Bağdad'da vefat etmiştir.

Hatîb-i Tibrizî, tefsirde, hadîste mahir olduğu gibi lügatte, edebiyatta da büyük bir üstâz idi. Ebü'l-Alâi'I-Maarrî, Ebû Muhammed ed-Dehhân el-Lûgavî, Kadî Ebu't-Tayyîb et-Taberî, Hatîb-i Bağdadî gibi meşâhirden ilim ahzetmiş, kendisinden de Ebul-Fazl Muhammed en-Nâsır, Mevhûbü'1-Cevâlîkî gibi bir çok fudalâ müstefîd olmuştur.

İlim ve irfan ve bilhassa edebiyyat sahasında büyük bir şöhrete mâlik olan bu zâtın işrete müptelâ olduğu maa't-teessüf rivayet olunmaktadır. (Allah onu affetsin.)

Müellefâtı: Mülâhhas tesmiye edilen bu eser 4 cilttir. matbu'dur, matbû'dur, "Leyden" de basılmıştır. matbu'dur. aruz ile kaafiyyeye dâirdir. Vesaire.[8]

167- Râgıb-ı İsfehânî:

Ebü'l-Kaasım, Huseyn b. Muhammed b. Müfaddal pek meşhur bir âlimdir. (503) târihinde vefat etmiştir.

Râgıb-ı Isfehânî, pek mütefekkir, mütebahhir ulemâdan ma'duttur. Şer'î ilimlerde büyük bir iktidar sahibi olduğu gibi hikmette, ahlâkta, edebiyatta da yüksek bir ihtisas sahibi idi. Fahrü'd-Dîn-i Râzî, Te'sîsü't-Takdîs ünvanlı eserinde bu zâtı Ehl-i Sünnet imamlarından ve Gazâlî'nin muâsırlarından olmak üzere göstermiştir. Binâenaleyh, Mu'tezile mezhebinde olduğuna dâir olan bir zehap doğru değildir. Fıkhan Hanefiyyü'l-mezheb idi.

Rivayete nazaran İmâm-ı Gazâlî, Râgıb-ı Isfehânî'nin Mekârimü'ş-Şerîa ünvanlı eserini nefasetinden dolayı pek tahsîn eder, dâima yanında bulundururdu.

Râgıb-ı Isfehânî hadd-i zâtında büyük bir müfessirdir, tefsir ihnine büyük bir hizmette bulunmuştur. Tefsire dâir yazdığı bir eseri ikmâl edememiştir. Fakat bu natamam eser büyük bir kıymeti hâizdir, hattâ Kaadî Beyzâvî gibi bir büyük müfessir, bu kitaptaki tahkîkattan müstefîd olmuştur.

Bu kitabın yazma müzehhep bir nüshası, Lâleli Kütüphanesinde (171) numarada mukayyettir. Fatiha süresiyle, Bakare sûresinin evâiline dâirdir. Bu kitap, usûl-i tefsire dâir pek mükemmel bir mukaddimeyi cami'dir ki, eser de hatt-ı zâtında bu mukaddimeden ibarettir.

Bu mukaddimede ezcümle Kur'ân'ın nasıl bir mu'cize olduğuna dâir pek güzel malûmat vardır. Bahusus deniliyor ki : Aklî ve sem'i ma'lûmâtın. külliyyâtını müş'ir olan hiçbir büfhan, delâlet, taksim ve tahdit yoktur ki, Kitâbullâh onu nâtık bulunmasın. Şu kadar var ki, Cenâb-ı Allah bu Kitâb-ı Mübîn'i, Arabın âdeti, tarz-ı muhâverâtı üzere i'râd buyurmuş, ve şu iki sebepten dolayı hükemânın, mütekellimînin dakîk tarikları veçhile i'râd ve inzal buyurmamıştır.

Birincisi[9] : âyet-i kerîmesiyle beyân buyurulan sebeptir. Yâni Peygamberler, kendi kavimlerine lisanlariyle, onların idrâk edecekleri bir veçhile hitab ederek muhtâc oldukları şeyleri beyan buyururlar, bu bir risâlet muktezâsıdır.

İkinci sebep de: Cenâb-ı Hakk'ın her hakikati her veçhile tefhim ve tebyîne kaadir bulunmasıdır. Şöyle ki : Dakîk hüccetler gayr-i vazıh deliller i'trâdına mail olanlar, açık hüccetler ikaamesinden âciz olanlardır. Çünkü ekseriyyetin anlayabileceği bir tarzda maksadı ifhâma muktedir olan bir zât, öyle az kimselerin zevkine varabilecekleri tarzda muratlarını ifhâma çalışmazlar. Allâhu Teâlâ ise, en mühim hakaayıkı herkesin idrak edebileceği bir tarzda tebyîne kaadir olduğundan Kur'an'da muhâtabâtını bütün böyle açık, herkesçe anlaşılması mümkün bir halde izhâr buyurmuştur.

Bu mukaddimede mu'cizât hakkında da pek güzel ma'lûmât serdedilmiştir. Şu veçhile hülasa edilebilir:

Mu'cizeler, hissi ve aklî olmak üzere iki türlüdür: Göz ile görülebilen ve âmme tarafından idrâk olunan mu'cizeler, birer hissî mu'cizedir. Tûfân-ı Nûh, Nâr-ı İbrâhîm, Asâ-yı Mûsâ gibi. Basiret ile idrak olunan, hakîkaten, ukûl-i râciha sahipleri tarafından mu'cizeler de birer aklî mu'cizedir. Ta'rîz veya tasrîh suretiyle gaibden haber vermek, birtakım ulûmun hakaayıkına bilâ-teallüm muttali' olmak gibi. Hissî mu'cizeler, bâzan olabilir ki, kehânetten, veya ittifakı surette vâki' olmuş hâdiselerden az kalır ki, tefrik edilemesin, aklî mu'cizeler ise böyle değildir.

Benî İsrail'in belâdetlerinden, basiretlerinin kılletinden dolayı kendilerine karşı ibraz buyrulan mu'cizelerin ekserisi hissî idi. Ümmet-i Merhumenin kemâl-i aklından, kemâl-i fehm ve zekâsından dolayı da kendilerine ibraz buyrulan mu'cizelerin ekserisi aklî bulunmuştur. Bunun içindir ki, aleyhi's-salâtü ve's-selâm Efendimiz buyurmuştur.

Râgıb-ı Isfehânî: unvanlı eseriyle de müfessirlere büyük bir hizmette bulunmuştur. Bu eser, Kur'ân-ı Kerîm'in elfâz-ı mübârekesini tahlîl ve tavzih eder. Bunların müştakkaatini, lûgavî ma'nâlariyle mecazî ve kinâî ma'nâlarını ve aralarındaki münâsebetleri gösterir. Mühim bir felsefe-i lügat ünvanına lâyık olan bu eser, tefsir ile iştigal eden her zât için büyük bir rehberdir. Bu kıymettar eser, Beyzâvî'nin de me'hazlarından biri bulunmaktadır.

Müellefâtı: Na tamam. matbû'dur. matbû'dur. üvanlı bir esere zeyl olarak basılmıştır.tasavvufa, ahlâka dâir, matbu' bir eserdir. nevâdiri cami', ilm-i nefs ile ahlâka dâir, matbu' bir kitaptır. matbu' dur, iki cilddir. ve sâire.[10]

168- Ebü'l-Hasen, Alî Et-Taberî:

Cemâlü'd-din, Alî b. Muhammed b. Alî, ulemâdan bir zâttır. El-Kiya'l-Herrâsî denmekle ma'rûftur. (450) târihinde Taberistan'da doğmuş, (504) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh.

Ebü'l-Hasen Taberî, müfessir, Şâfiiyyü'l-mezheb bir âlim olup irtihâline kadar Bağdad'da Nizâmiyye medresesi müderrisi bulunmuştur.ünvanlı bir eseri vardır.[11]

169- İmâm-ı Gazâlî:

Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ahmed eb-Tûsi, âleminin yetiştirdiği en nezîh simalardan biridir. "Hüccetü'l-İslâm", "Zeynü'd-dîn" lâkablarını hâizdir. (450) senesi Horasan'da Tûs şehri civarında Gazale karyesinde doğmuştur. Binâenaleyh bu karyeye mensûb bulunmuştur. Bâzı zevata göre de gazi maddesine mensûbdur. Çünkü babası gazzâl idi, yâni yünden iplik yapıp dükkânında satardı. "Gazzâl, Hubbâz, Saffâr gibi kelimelere yâ-i nisbet ilâvesiyle Gazâlî, Hubbâzî, Saffârî demek Harzem, Cürcan ahâlîsince âdettir.

Gazâlî'nin pederi vefata yüz tutunca kendisiyle kardeşi Ahmed Gazâlî'yi, mutasavvifeden ve ehl-i hayırdan bir dostuna vasıyyet etmiş, bir miktar da mal bırakmıştı. Bilâhare bu mal bitmiş, idareleri müşkil bir hâle gelmiş olmakla medreseye intisâb etmişler, bu intisab saadetlerine, derecelerinin i'tilâsına sebep olmuştur, Nihayet bu büyük âlim, az bir müddet içinde cihanşümul bir şöhret sahibi olduktan sonra (505) târihinde Tûs'da vefat etmiştir. Tayran kasabası hâricinde bulunan kabri, bir ziyâretgâhtır. Rahmetu'llâhi aleyh.[12]

Üstadları:

İmâm-ı Gazâlî, evvelâ Tûs'da Alî Ahmed er-Râzegânî'den bir müddet fıkıh okumuş, sonra Cürcan'da İmâm Ebû Nasr el-İsmâilî'nin derslerinde hâzır bulunmuş, bilâhare Nîsâbûr'da İmâmü'l-Haremeyn Ebü'l-Maâlî'den ilm-i kelâm, usûlü fıkh, mantık ve saire tahsil ederek onun hayâtında te'lîfâta başlayıp büyük bir şöhret kazanmıştır.

Ebû Sel Muhammed'den Sahîh-i Buhârî ile Sahîh-i Müslim-i, Hâkim Ebü'1-Feth et-Tûsî'den Sünen-i Ebî Davud'u dinlemiş, Şeyh Karmedî'den de tarîkate, tasavvufa dâir bir hayli hakikatler ahzederek onun gösterdiği zühd ve riyazet yoluna sülük etmiştir.[13]

Seyahatleri:

İmâm-ı Gazâlî, gerek maddî ve manevî kemâlâtını artırmak ve gerek kendi ma'lûmâtından âfâkı müstefîd etmek maksadîyle bir hayli seyahatlerde bulunmuştur. Bir aralık Cürcân'a sonra Nîsâbûr'a gitmiş, üstadı Ebü'l-Maâlî'nin vefatını müteâkıb "Sürremenreâ" ya giderek Vezîr Nizâmü'1-Mülk ile görüşmüş, bu kiymet-şinâs Vezirin huzurunda birçok âlimler ile mübâhaselerde bulunarak iktidarını isbât etmiş, (484) senesinde uhdesine Bağdad'daki Nizâmiyye Medresesi Müderrisliği tevcih olunmuştur. Artık Gazâlî'nin şöhretine, azamet ve ihtişamına nihayet yoktu. Fakat ruhunda lâtîf bir tahavvül husule gelmekle bu haşmet ve dârâtdan tecerrüd ederek Hac farizasını ifâ için yeniden seyahate çıkmış, Hicaz'dan avdetle (489) târihinde Şam'a uğramış, burada birkaç gün kaldıktan sonra Beyt-i Makdis'e teveccüh etmiş, bir müddet de orada kalmış, ba'dehû Şam'a avdet eylemiştir. Şam'da on. sene kadar kaldığı rivayet olunuyor.

İmâm-ı Gazâlî bu seyahati esnasında Mısır'a da uğramış, İskenderiye'ye giderek orada bir müddet ikaamet etmiştir.

Mağrib hükümdarı Sultan Yûsuf b. Tâşfîn'nin güzel nam ve adlini işitmiş olduğundan onunla görüşmek için Mağribe gitmek üzere yola çıkmış ise de bu hükümdarın vefatını yolda işitmekle bu seferi bırakarak kendi vatanı olan Tûs'a avdet eylemiştir.

Vezâret nöbeti, El-Ecell Cemâlü'ş-Şühedâ Fahrü'l-Mülk'e müntehi olmuştu. Bu zât, Gazâlî'yi ziyarete koşmuş, bu ilim ve irfan güneşinin ziyasından muhitin mahrum kalmasını münâsib görmediğinden tekrar tedrîs kürsisine şeref vermesini musırran rica etmiş, uhdesine Nîsâbûr'daki Nizâmiyye Medresesi Müderrisliği'ni tevcih ederek o feyizli üstâzı yeniden tedrisâta mecbur eylemişti.

Artık Gazâlî, birtakım âlimler ile mübâhaselerde, münazaralarda bulunmak fikrinden vazgeçmiş, talebesini irşâd ve tenvîre devam ederek dedikodudan âzâde, sükûnetli bir halde yaşıyordu.

Maamâfih Gazâlî, biraz sonra yine vatanına dönmüş, hanenin bir tarafında, fukahâ için bir medrese, sofiyye için de bir hânkaah yaptırmış, kâh ilim sahipleriyle, kâh tarikat erbabı ile görüşüp konuşuyordu. Artık ruhunu i'lâ edecek ibâdetler ile, Kur'ân-ı Kerîm'i tilâvet ile kudsî bir hayâta kavuşmuştu,[14]

Kemalât-ı Zatiyyesi:

İmâm-ı Gazâlî'nin fazl u kemâli, yalnız Şark'ın değil Garb'in de gözlerini kamaştırmış, terceme-i hâline dâir gerek Şark'da ve gerek Garb'da bir hayli kitaplar yazılmıştır.

Gazâlî, asrında Şafiî ulemâsının en yükseği' bulunuyordu, pek parlak bir zekâya mâlikti, naklî ve aklî birçok ilimler ile müzeyyen olan ruhunda birçok faziletler bihakkın tecellî etmişti. Lisânındaki talâkat, ifâdesindeki belagat rûhları teshir ediyordu. Yüksek ilim müesseselerinde tevâlî eden dersleriyle, rengin hitâbeleriyle, fâideli yazılarıyle pek büyük bir şeref ve şan kazanmıştı. Herkesin mahabbetini celb etmişti. Mazhar olduğu azamet ve ihtişam, Bağdad Dârü'l-Hilâfe'sindeki ümerâ ve vüzerânın haşmet ve azametine tefevvuk etmiş bulunuyordu.

Gazâlî'nin maddî varlıklarla, zahirî faziletlerle bir gûnâ kanâat etmeyen ruhu, mânevi sahalarda da kendisini tatmin edecek feyizler arıyordu. Bu cihetledir ki, maâlî semâlarına yükselerek pek müterakkî, mühezzeb bir hâle gelmeğe muvaffak olmuştur.

Gazâlî'nin zâhîrî kemâlâtına bakanlar diyorlar ki: Gözler Gazâlî gibi mükemmel bir âlim görmemiştir. Bunlardan biri diyor ki : "Gazâlî'nin kadrini anlayabilmek için Gazâlî kadar muktedir olmalı ve hiç olmazsa ona yakın bir fazîlet sahibi bulunmalıdır. Halbuki Gazzalî'den sonra kendisine müsavi veya mütekeaarib sayılacak bir kimse yetişmemiştir. Artık o büyük âlimi bihakkın takdir kaabil değildir. Onu herkes ancak kendisinin ilim ve irfanı derecesiyle mütenâsip bir surette takdir edebilir"

Gazâlî, daha hayatta iken eserleri her tarafa intişâr etmişti. Hattâ seyahati esnasında Şam'a gitmiş, orada bir müderrisin dersinde mütenekkiren hazır bulunmuştur. Müderris, tilmizlerine bir mevzuu takrir ediyor, "Bu hususta Gazâlî de şöyle demiştir" diye dersini tenvire çalışıyordu. Bunu işiden Gazâlî'nin artık ruhî duygularını düşünmeli : O nezih âlim, kendisine bir ucub ârız olmasından korkmuş, hiç kimseye sezdirmeden Şam'a veda ederek başka bir semte çıkıp gitmişti.

İmâm Gazâlî'nin ma'nevî cephesine nazır olanlar da onun pek büyük bir mutasavvıf, pek kıymetli bir hal ehli olduğuna kaani' bulunuyor, onun maddî varlıktan müteneffir olan ruhundaki ulvî tecelliyâta meftûniyet gösteriyorlar.

Endülü'sün pek büyük âlim ve müfessiri olan Kaadî Ebû Bekir el-Arabî diyor ki : "Ben îmâm Gazâlî'ye bir sahrada tesadüf ettim, üzerinde eski bir kisve, elinde ucu demirli bir asa, koltuğunda bir su ibriği bulunuyordu, halbuki ben onu evvelce Bağdad'da görmüştüm ki, dersinde büyük fazîlet sahiplerinden dörtyüz kadar zat hazır bulunmakta idi. Kendisine yanaştım, selâm verdim, ve dedim ki : Ya İmam! Senin için Bağdad'da ders ile bahs ile meşgul olmak bu halden daha hayırlı değil midir? Bana göz ucu ile hiddetli bir tarzda bakarak şöyle dedi :[15]

Gazalî Hakkındaki İtirazlar Ve Bunların Saikleri:

İmam Gazâlî'yi takdir ve tebcil edenler pek ziyâde olduğu gibi onun hakkında bâzı i'tirazlarda bulunan birtakım zevat da vardır. Bu i'tirazların hakîkî sâikleri şu veçhile hülâsa edilebilir :

1- Dînî esaslara muhalefet şaibesi. Şöyle ki :

Gazâlî'nin bâzı sözleri, yazıları dînî esaslara zahiren muhalif gibi görünüyordu.O zamana kadar görülmiyen derin fikirler, yanlış anlaşılmaya kaabiliyetli mütâlâalar Gazâlî'nin eserlerinde görülmiye başlamıştı. Binâenaleyh bâzı müteverri', ihtiyatlı zevat, bir hüsn-i niyyetle bu gibi şeyleri hoş görmüyorlardı.

2- Bâzı büyük müctehitlere muhalefet hâli. Şöyle ki :

Gazâlî bâzı şeylerde büyük müctehitlerden ayrılmak, onları tenkît etmek gibi bir cesaret göstermişti. Semâ' hakkındaki bâzı kanâatleri Hanefiyye hakkındaki bâzı sözleri bu kabildendir. Binâenaleyh Gazâlî'nin bu cesareti de bi'z-zarûre hoş görülmemiştir.

3- Bâzı mes'eleleri taz'îfe kıyam. Şöyle ki : .

Gazâlî esasen Şafiî mezhebine mensuptur, o mezhep kavâit ve usulü dairesinde içtihada kaadir olabilecek bir âlimdir, bu cihetle şâir mezheplere, bâ-husûs Mâlikî mezhebine ait bâzı mes'eleleri taz'îfe kıyam etmişti. Binâenaleyh Gazâlî'nin bu hareketi de muhalefet ettiği mezhep ulemasının hoşnutsuzluğuna sebebiyet vermiştir. 4- Eş'arî mezhebine muhalefet. Şöyle ki :

Gazâlî, kelâmda üstâzı Ebü'l-Meâlî'nin meslekini ta'kîb etmiş, hususlarda Eş'arî mezhebine muhalif bir vaziyet almıştı. Binâenaleyh Eş'arî mezhebine pek ziyâde bağlı olan ve talî mes'elelerde bile bu mezhebe muhalefeti tecvîz etmiyen zevat Gazâlî'nin bu vaziyetinden münfail olmuşlardır.

5- Mezâhib ihtilâfı. Şöyle ki :

Muhtelif mezâhib ve mesâlik erbabı alelekser biribirini tahtıe ve takbih edegelmişlerdir. Sofiyye tarîkına sâlik olanlar arasında bile hal görülüyor, Gazâlî ise tasavvuf tarîkına sülük ederek birtakım Hakikatleri ta'mîka başlamış, Mâlikî imamlarından olan ve keskin bir zekâ sahibi bulunan Mâzerî gibi mu'terizleri ise ibarelerin zevahiri ile iktifâ ederek başka ta'mîkaata lüzum görmemiş olduklarından aralarında bi'z-zarûre bir sû-i tefehhüm vücûda gelmiştir.

6- Yeni bir tarz-ı hareket. Şöyle ki : ,

Gazâlî, ilm-i kelâma mantık kavâidini tatbîk etmiş, İhyâü'l-Ulüm'u Sofiyye mezhebi üzerine yazmış, bunda fıkıh kanununu terk eylemiş, yazılariyle yeni bir çığır açmış olduğundan bu tarzdaki hareketi de dedi-koduya bâis olmuştur.

7- Felsefenin, bâzı ilimlerin inkişâfına muhalefet. Şöyle ki :

Gazâlî bâzı kimselerin iddiasına nazaran felsefeyi tezyif etmiş, feylesofların fikirlerini cerha çalışmış, Fârâbî ile, İbn-i Sînâ ile inkışafa başlayan felsefe cereyanlarının devamına engel olmuş, Yunan felsefesinden Müslümanların istifâdesine mâni' olarak İslâm âleminin terakkiyâtını asırlarca tevkife sebebiyet vermiştir. İşte böyle zannedenler de o büyük âlim, mütefekkir hakkında i'tirâza yeltenmişlerdir. Biz bunların bir kısmını aşağıda tahlîl edeceğiz.[16]

Gazâlî Hakkındaki Î'tirazları Tahlil:

Gazâlî, evvelce söylediğimiz veçhile cihanda bir çok âlimlere, dahîlere nasîb olmayan pek büyük hürmetlere, takdirlere mazhar olmuştur. Büyüklüğüne, yazmış olduğu kıymetli eserler, hakkında görülen bir kısım ma'nevî işaretler birer şahit olarak gösterilmektedir. Bununla beraber aleyhinde söz söyliyenler, kitaplarını birer bid'at mecmuası sayarak ihrak ve imhasına çalışanlar da bulunmuştur. Hattâ bu mu'terizler arasında pek büyük, muhterem âlimler de vardır. Kaadî-Iyâz, Ebû Abdillâh el-Mâzerî, Ebü'l-Velîd et-Turtûşî, Zehebî gibi zevat bu cümledendir.

Ebü'l-Ferec el-Cevzî diyor ki : "İhyâ'nın galatlarını toplayarak yazdığım bir kitaba adını verdim,"

Mağrib âlimlerinden bir zât da nâmiyle bir kitap yazmış ise de bilâhara gördüğü korkunç bir vakıa üzerine Gazâlî hakkında kanâatini tashih etmiştir.

İbn-i Teymiyye de Gazâlî hakkında bâzı tenkitlerde bulunmuştur. Fakat Gazâlî'ye isnâd edilen bâzı yazıların Gazâlî'ye âit olmadığını söyleyerek onu müdafaaya da çalışmıştır.

Şimdi bu i'tirazların başhcalarını cevaplariyle beraber hulâsatan tahlîl ve tavzîh edelim:

1- Gazâlî nahiv i'tibâriyle Arap lisânına hâkim değildir, söylerken bâzı lâhinlerde bulunur, sözlerinde bâzı ı'rab hatâları görülürdü.

C: Bu i'tirâz, Gazâlî'nin ilim sahasındaki iktidarını tenkîs edemez. Kendisi esasen evlâd-ı Araptan değildir, hayâtım da bütün lisaniyata tahsîs etmemiştir. Hattâ kendisi pek munsıf bir zât olduğundan dermiş ki : "Ben nahiv ilmi ile ihtiyaçtan fazla meşgul olmadım, bu cihetle yazılarımda bir nahiv hatâsı görürseniz ıslah edebilirsiniz?" Fakat bu, bence büyük bir tevazu' eseridir, yoksa Gazâlî pek fasîh, belîğ, Arap lisânına vâkıf bir zâttır. Öyle güzel ibareleri, beliğ hutbeleri, makaaleleri vardır ki, bunları birçok edipler, fasihler tanzîre zor muvaffak olabilirler, İhyâü'l-Ulûm'un her faslındaki parlak mukaddimeler, hutbeler buna şâhiddir.

2- İmam Gazâlî, Kimyâyı Saâdet'inde ve bâzı sûrelerin şerhi, bâzı meselelerin îzâhı hususunda şer'-i şerîfe muhalif görülecek birtakım yazılar yazmış, fikirlerde bulunmuştur. Bunlar Hüccetü'l-İslâm ünvanını hâiz bir zâtın kaleminden sudur etmemeli idi.

C : Bu i'tirâz üzerinde biraz tevakkuf etmek ister : Evvelâ şu müsellemdir ki, Peygamberlerden başka hiçbir kimse ma'sûm, hatâdan mahfuz değildir, bu i'tibârla Gazâlî de bâzı hatâlara ma'ruz kalmış olabilir. Dînî esaslara muhalif olan sözler her hangi kalemden sudur etmiş olursa olsun redde mahkûmdur. Hele müslümanların arasında büyük tanınmış, kitapları umûmun istifâdesi sahasına vazedilmiş olan zevat; fikirlerinde daha ziyâde mütebassır bulunmalı, cumhûr-ı Müslimînce kabul edilmiş esaslara münâfî görülecek tarzda yazılar yazmamalıdır. Fakat her fikri, her yazıyı dînî esaslara muhalif zannederek sahibinin aleyhine yürümek de dâima doğru olamaz. Bu gibi fikirlerin, yazıların dînî esaslara muhalif olmadığı güzel bir tetkik ve tevcih neticesinde tebeyyün edebilir. Bâhusûs faziletiyle, diyânetiyle tanınmış zevatın lehine binlerce fikirleri, yazıları şehâdet edip dururken hemen birkaç fikirlerine, yazılarına bakarak aleyhinde bulunmak muhataralı bir harekettir. Bir söz, te'vil ve tevcihi kaabil oldukça kaalinin aleyhine hüccet ittihâz edilemez. İşte Gazâlî'nin bir takım fikirleri, sözleri de bu kabilden bulunmaktadır.

3- Gazâlî, ilm-i kelâmda mütebahhir değildir. Hattâ kelâm ilmini tahsil etmeden evvel felsefe ile uğraşmış, felsefenin te'sîri altında kalmış, felsefenin verdiği cür'etle bâzı hakîkatlara hücum etmiştir. Çünkü bir feylesof, kendisini dinî hükümlere riâyet mecburiyetinde görmez, kendisini eimme-i dîne tâbi' tutmaz.

C: Bu iddia da Gazâlî hakkında pek nâbecâdır. Gazâlî ilm-i kelâmda mütebahhir olmayabilir. Gazâlî kelâm ilmine dâir mufassal eserler yazmamıştır. Fakat kelâm meselelerine dâir ve ehl-i Sünnet mezhebine muvafık öyle vâkıfâne yazılar yazmıştır ki, bunlar O büyük âlimin kelâm ilminde de ne kadar kudret sahibi olduğunu isbâta kifayet eder.

Gazâlî, kelâm ilmini felsefeden sonra okumamış, bilâkis kelâm ilmini tahsîl ettikten sonra felsefe ile meşgul olmuştur.Bunu bizzat Gazâlî adlı eserinde sarahaten bildiriyor.

4- Gazâlî'nin kitapları muvahhidîn ile felâsife, mütesavvife ve işârât ashabı meslekleri arasında mütereddit bulunuyor, kâh feylesofâne kâh mütesavvifâne fikirler dermeyân ediyor, bu bâbtaki hareketi, dînî esaslara tamamen tevâfuk etmemektedir.

C: Bu i'tirâz da ta'mîka muhtaçtır. Esasen İmam Gazâlî, birçok ilimler ile, fenler ile mücehhez bir âlimdir, gayesine hizmet için bâzan felsefeden, bâzan tasavvuftan vesâireden istifâde edebilir. Fakat O, dînî ilimlerde mütehassıs, metin bir diyanete sahip olduğundan onun felsefî ve tasavvufî beyanâtı, dînî esaslara muvafık bir dâirede cereyan eder.

Acaba "muvahhidîn" ta'bîrin'den maksat nedir? Bununla Cenâb-i Hakk'ın Vahdâniyyetine kaail olan mü'minler kasdediliyorsa felâsife ile mütesavvifenin muvahhidîn üzerine atfedilmesi burada doğru olamıyacaktır. Çünkü bu atıf, mugayereti îcâbetmektedir. Halbuki felsefe ve tasavvuf sâlikleri arasında da birçok müvahhit olanlar vardır. Ve eğer "muvahhidîn" ta'bîriyle ekserisi ilhak ve hulule mensup olan vahdet-i mutlakaya kaail olan kimseler kasdediliyorsa Gazâlî'nîn bunlar ile hiçbir alâkası yoktur, bilâkis bunlardan müteneffirdir, bu gibi vahdet-i mutlakaya kaail olanları tekfir etmiştir. Artık Gazâlî nasıl olur da bunların arasında mütereddit bir vaziyette bulunur?

5- İmam Gazâlî, İbn-i Sina'nın felsefesiyle iştigal etmiş, ona i'timat göstermiş, ondan mülhem olmuştur. Müellifi feylesof olan ve müteaddit risalelerden teşekkül eden "îhvânü's-sâfa" mecmuasını da okumaya devam eylemiştir. Hâsılı felsefî fikirleri, dînî mes'elelere mezcetmeye çalışıyor, bu fikirleri tezyine uğraşıp duruyordu.

C : Bu i'tîraz da Gazâlî hakkında bir sû-i zan eseridir. Vâkıâ bu büyük mütefekkir, felsefe ile de uğraşmıştır, ve iştigali öyle İbn-i Rüşd'ün iddiası veçhile yalnız İbn-i Sina'nın felsefesine münhasır da değildir, daha eski felsefe mekteplerini de tetkik etmiş, bunların arasında hakîkata tekarrup i'tibâriyle farklar bulunduğunu tasrîh eylemiştir. Fakat Gazâlî, hiçbir vakit İbn-i Sina'dan ve saâir feylesoflardan ilham almamıştır. Bilâkis Feylesofların bir kısım yanlış i'tikatlarını eserlerinde ve bilhassa "Tehâfütü'l-felâsife"' sinde göstermiştir.

Maahâzâ bir fikir, felsefî olduğu için mutlaka fena olmak îcâb etmez, hakka tercemân olan birtakım felsefî mütâlâalar, kanâatler de bulunabilir. Binâenaleyh bunların tahsîne şâyân olduğunu i'tirâf etmek, munsif, mütefekkir bir âlim için bir vazifedir, hadis-i şerifini de unutmamalıdır.

6- Gazâlî, mantığa büyük bir kıymet vermiş, mantıkta ihtisası olmayanın ilmine i'timâd edilemiyeceğini iddia etmiş, dînî ilimlere felsefeyi karıştırmıştır. Bu cihetle Gazâlî, İslâm âlimlerinin evvelki safvetini ihlâl etmiş oluyor.

C: Bu i'tiraz da Gazâlî'yi ve onun sözlerini iyice anlamamaktan neş'et etmiş olmalıdır. Gazâlî, zamanında, felsefe, Müslümanların arasında da intişâra başlamıştı. Felsefeye tehalük gösterenler çoğalmıştı. Feylesofların yaldızlı sözleri bâzı sâde dillerin gözlerini kamaştırıyor, kalplerini teshir edebiliyordu, artık mücâhit bir İslâm âlimi için bu felsefe cereyanlarını takip etmek, feylesofların ratb ve yâbis sözlerinin kıymetini meydana çıkarmak mühim bir vazife teşkil ediyordu. Hasma karşı hasmın silâhiyle mukaabelede bulunmak ihtiyâcını hisseden Gazâlî, mücâhedelerinde muvaffak olmak için felsefe tetebbüâtına başlamış ve feylesofların müddeâlarını isbât için müracâat ettikleri mantık kavâidinden de istifâdeye lüzum görmüştür. Gazâlî, bu tetebbuât, bu istifâde sayesindedir ki, feylesofların sözlerindeki birçok çürük noktaları keşfedebilmiş, onların iddialarını ilmî usuller dâiresinde reddederek kendi gayesine hizmete muvaffak olmuştur.

7- Gazâlî, tasavvuf hususunda "Ebû Hayyân et-Tevhîdînin kitaplarını me'haz ettihâz etmiş, kendisi Sofiyyeden olmadığı halde tasavvuftan dem vurmuştur. Aslen Şîraz'lı veya Nîsâbur'lu bulunan Ebû Hayyân ise fena şöhret kazanmış bir şahıstır, Zehebî'nin beyânına göre adüvvu'llahdır, sû-i akîde sahibi bir yalancıdır. Ebü'l-Ferec bin Cevzî'nin Târih'indeki beyânına göre de zenâdıkadandır, sû-i i'tikaadını gizlediği cihetle de zındıkların en şedididir.

C: Bu i'tiraz da yerinde değildir. Bir kere Ebû Hayyân'ın bu kadar fena bir şahıs olduğu herkesçe müsellem değildir. Dörtyüz târihinde berhayat olduğu anlaşılan Ebû Hayyân, Tâcüddîn-i Sübkî'nin ifâdesine nazaran fakîh, mütekellim, müverrih bir kimsedir, lûgatta, tasavvufta imamdır, El-Besâir, El-İşârât gibi birtakım musannefâti vardır.

İbn-i Neceâr da diyor ki : "Ebû Hayyân Tevhîdî, fakir, sâbir, mütedeyyin, sahih i'tikatlı, basâir gibi güzel müellefât sahibi bir zâttır.

Sonra "İmam Gazâlî ahlâk ve tasavvufa dâir kitaplarında Ebû Hayyân'ın eserlerini me'haz ittihâz etmiştir." denilmesi de doğru değildir. Gazâlî, Ebû Tâlib-i Mekkî'nin Kuutü'l-kulûb'unu, üstâz Ebü'l-Kaasım Kuşeyrî'nin "Kitâbü'r-risâle"sini, Hâris-i Muhâsibî'nin kitaplarını me'haz ittihâz etmiş, Cüneyd, Şiblî, Ebû Yezîd-i Bistâmî, Alî Alâî gibi ekâbirin makaalelerinden müstefîd olmuş, bunlardan başka da kendi ilim ve irfanına istinatta bulunmuştur.

Gazâlî'nin Sofiyyeden olmadığını iddia ise güneşin ziyadan mahrum olduğunu iddia etmek kadar gariptir. Mutasavvıfların en büyüklerinden olan Şeyh Muhyyiddîn-i Arabî bile: "Gazâlî tarik ehlinin reislerindendir." diyor ve Gazâli’nin İhyâü'l-ulûm'unu Mescid-i Haram'da Kâ'be-i Mükerreme muvacehesinde okumuş olduğunu haber veriyor.

8- Gazâlî akıl ve fehmi ile ilimdeki mümâresesiyle temayüz etmiş bir âlim idi, fakat bilâhara şeytanın vesvesesine kapılarak ilmi de, ilim ehlini de bırakmış, tedris vazifesine nihayet vermiş, feylesofların fikirlerine, Hallâc'ın remizlerine tercemân olmuş, bâtınîlerin sözlerini îzâha çalışmış, kitaplarını mütesavviflerin sözleriyle doldurmuş, fukahâya, mütekellimîne ta'n ve teşnî'de bulunmuştur.

C: İşte bunlar da tetkik ve tahlile muhtaç birtakım isnadlar. Filvaki' Gazâlî büyük bir âlim, pek kıymetli bir müderris idi, senelerce ilim neşrine devam etmiş, binlerce dimağları tenvire muvaffak olmuştur. Fakat muahharan şeytanın vesvesesine değil, Râhmân'ın ilhamına mazhar olarak bir müddet de kendi ruhunu tasfiyeye, kendi ebedî istikbâlini te'mîne çalışmış, müstait olduğu ma'neyî kemâlâtı elde ettikten sonra yine eski hayâta dönmüş, hem ilim ve ve kemal taliplerine, hem de tarikat sâliklerine daha mükemmel, daha nâfi' bir tarzda hizmet etmiştir.

Gazâlî, muhitinde mütekellimler, feylesoflar, bâtınîler, mütesavvifler nâmiyle dört zümre bulmuştu ki, bunlardan her biri kendi mesleğinin hakkıyyetini iddia edip duruyordu. Gazali, evvelâ kelâm ilmiyle iştigal etmiş, Mütekellimlerin istidlal yoliyle hakikatten haberdâr olduklarına kaani' olmuştur, kendisi de bu tarîka sâlik idi, fakat istidlal tarikiyle olan yakînini, keşif ve müşahede mertebesine yükseltmek istiyordu.

Sonra feylesofların tarîkini tetkike başlamış, hiç kimseden ders almaksızın kendi kendine iki sene kadar felsefe ile tevaggul etmiş, neticesinde feylesofların hak ve hakikati taharri hususunda birçok hatâlara mâruz kaldıklarını görmüştür.

Bir aralık da bâtınîlerin iddialarını tetkike başlamış, "İnsanlara hak ve hakikatin inkişâfı ancak ma'sum bir mürşidin ta'lîmi sayesinde kaabil olur" iddiasında bulunan bu fırkanın bu husustaki delillerini tavzih ve tahlil ettikten sonra bunları tenkîd etmiş, bunların nekadar vâhî, mülhidâne bir maksada müstenit olduğunu meydana çıkarmıştır.

İmam Gazâlî, daha sonra Sofiyye tarıkına nazarlarını tevcih etmiş, bir tereddüt devresi geçirdikten sonra Sofiyye tarîkına sülük etmiş, bu tarîkin ehline mukaarin olmuş, artık aradığı keşif ve müşahede gayesine bu sayede nail olabilmiştir.

Demek oluyor ki Gazâlî, Hakk'a vusul için kudsî bir maksat ta'kîb etmiş, kelâm ilmiyle tasavvufu Hakk'a hadim bulmuş, bunlara muhalif olan tariklerin butlanını teşhire çalışmıştır. Artık Gazâlî'nin mütekellimîne, fukahâya ta'n ve teşnî'de bulunduğu nasıl iddia edilebilir ki, kendisi de O zümrenin en mümtaz bir mümessilidir.

İmam Gazâlî, İhyâda görüldüğü veçhile yalnız maddî bir menfaat mülâhazasiyle fıkıh, kelâm tahsil edenlere ta'n ediyor, İslâm yurdunun her tarafında tababet gibi lüzumlu ilimler, zımmîler elinde kalmış olduğundan, bir kısım Müslümanların ise yalnız hâkim olmak, mansıp sahibi bulunmak hevesiyle İslâm hukukunu teşkîl eden fıkha inhimak gösterdiklerinden şikâyette bulunuyor.

Filhakika bu şikâyet doğrudur, dînî ilimler kudsiyyetinden dolayı müstakiller birer gaye teşkil etmelidir, bunların tahsili yalnız maddî menfaatler mülâhazasına mübtenî olmamalıdır ve Müslümanlar için lâzım gelen sair ilimleri de tahsile gayret edip yalnız bir iki ilim ile iktifa etmemelidir.

Gazâlî, böyle yalnız maddî bir menfaat düşüncesiyle ilim tahsil edenlerden şikâyet ettiği gibi Sofiyyeyi taklîd eden, kendilerini halka satmaya çalışan birtakım tarikat düşkünlerinden de şikâyette bulunmuştur.

9- Gazâlî, diyor ki : "Bildiğimiz bâzı şeyler vardır ki bunlar kitaplara tevdi' edilemez, bâzı bu kabil ma'lûmat vardır ki'bunları İşâaya mesağ yoktur, bunlar ehlince ma'lûm hakîkatlardır"

Acaba işâasına mesâğ olmayan bu şeyler hak mıdır, bâtıl mıdır? Eğer bâtıl şeyler ise doğrudur, bunlar kitaplara tevdî edilemez ve eğer hak iseler, ki Gazâlî'nin maksadı budur, bunlar neden kitaplara tevdî edilemesin? Bunlar anlaşılması müşkil şeyler ise izah edilmelerine ne mâni' vardır?

C : Bu i'tiraz da pek varit değildir. İşâa edilmesine mesağ olmayan mes'elelerle işâasında mahzur bulunmayan mes'eleler arasında esasen bir tehâlüf ve tebâyün mevcut olduğuna Gazâlî asla kaani' değildir. Bütün dînî ahkâm ve maârif, biribirini mütemmim, aynı menba'dan müstenbat, aynı hakikati mutazammındır. Zahire muhalif olan bir bâtın, nazar-ı hakikatte bâtıldır. Şu kadar var ki, bir kısım maârif vardır ki bilinmesi her fert için îcâbetmez ve bunların künhüne her fert vâkıf olamaz, bunlar dakik mes'elelerden bulunduğu cihetle bunların işâa edilmesi bâzı yanlış telâkkilere, tefsirlere sebebiyet verebilir. Binâenaleyh bunların işâası doğru olamaz.

Netekim bâzı muâlecâta, tıbbî mesâile müteallik şeyler de açıkça yazılıp herkesin istifâdesine arzedilmez. Çünkü tıp fennine müntesip olmayanların bir yanlışça tatbik ve isti'mâl ederek hayatî bir tehlikeye uğramalarından korkulur. Bu gibi şeylere esrâr-ı ilim, esrâr-ı san'at denilmektedir.

İşte bâzı dînî hakikatler de böyledir, maamâfih bunların bir kısmını hakkiyle ifâde ve îzah edecek ta'bîrât dahi bulunamıyacağından bunlar bi'z-zarûre kitaplara tevdî' edilemez. Bunlar hâl ehline âit, zevk ile bilinir hakîkatlardır.

Sahîh-i Buhârî'de Hazret-i Alî'den şöyle rivayet olunuyor :

Halka bildikleri, anlayabilecekleri şeyler île söz söyleyiniz, Allâhu Teâlâ ile Resulünün tekzîb edilmesini arzu eder misiniz?"

Filvaki' nâsa anlayamayacakları, zevkine varamıyacakları birtakım şeyler söylenirse hayrette kalırlar veya inkâr ederek büyük bir tehlikeye düşerler.

10- Gazâlî, kitapları birçok vâhî, mevzu' hadîsler ile doldurmuştur, îhyâ'daki hadîslerin bir kısmı bu kabildendir. Müteverri' bir zât, kendince sabit olmadıkça; "İmâm Mâlik şöyle dedi, İmâm Şafiî böyle söyledi" diyemez. Artık nasıl olur da Resûl-i Ekrem'den sabit olmayan sözler, hadîs nâmiyle Nebiyy-i zîşân'a isnâd edilerek denilebilir.

C : Bu i'tirâza da şöyle cevap verilebilir. Vakıa İhyâ'da vesâir bâzı kitaplarda böyle bir kısım hadîsler vardır. Evlâ olan bunların hadîs olarak zikredilmemesidir. Şu kadar var ki, bunlar ahkâma değil, yalnız fazâile, tergîb ve terhîbe müteallik sözler olduğundan bunların hadîs nâmiyle zikredilmesinde ötedenberi müsamaha gösterilmiştir.

Maahâzâ İmâm Gazâlî hadîs ilminde büyük bir ihata sahibi değildir. Kendisinden yalnız bir hadîs-i şerif rivayet edilmiştir. Son zamanlarında hadîs ile tevaggula başlamış ise de ömrü vefa etmemiş, hadîs ilminde tekemmül edememiştir. Kitaplarındaki hadîsleri kendisinden evvelki ulemânın, Sofiyyenin kitaplarından alarak nakletmiştir. İhtimal ki bunların sıhhatine kaail olmuş, bunları bir hüsn-i zanna binâen iktibas etmiştir. Yoksa kitaplarını vâhî, mevzu' hadîsler ile doldurmak istememiştir.

Şunu da ilâve âdelim ki : İhyâ'daki hadîslerin birçoğu bilâhara bâzı âlimler tarafından hadîs ilmine tevfikan tahrîc edilmiştir. (806) târihinde vefat eden Zeynüddîn el-Irâkî bu bâbda iki cilt kitap yazmıştır. Tahrîc edilmiyen, isnatsiz kalan, yâni râvîleri teayyün etmiyen hadîsler ise mahduttur. Nitekim Tâcüddîn-i Sübki bunları Tabakaat'ında tesbît etmiş bulunuyor. Maamafih bu isnatsız kalan hadîslerin birçoğu da sahîh hadîslere maâlen mutabıktır.

Gazâlî merhum, daha hayatta iken İhya hakkındaki bâzı i'tirazlara muttali' olmuş, bunlara adındaki bir eseriyle cevap vermiştir. Bu eser, Zebîdî'nin ünvanlı kitabının hamişinde tab' edilmiştir.

11- Gazâlî, İmâm-ı A'zam gibi ekâbir-i müctehidin hakkında tenkîdimsi sözler söylemiş, haddini tecâvüz eylemiştir.

C: Filvaki' Gazâlî böyle bâzı tenkitlerde bulunmuş, bu hareketinin cezasını da görerek kendi bâzı mezhebdaşları tarafından zendeka ile itham edilmiş, hemen hemen katli cihetine gidilmek istenilmiştir. Bereket versin ki yine Hanefî ulemâsından bâzı zevat imdadına yetişmiş, Horasan Valisi olan Emir Sencer Selçukî'ye müracaat ederek tahlîsini te'mîn eylemistir. Fakat bu hareket Gazâlî'nin şebabeti zamanına müsadiftir. Bilâhara tevbe etmiş, İmâm-ı A'zam hakkındaki hüsn-i re'yini İhyâü'1-ulûm'da göstermiştir. Artık böyle terk edilmiş bir kanâaatten dolayı âlim bir zât muaheze edilemez.

12- İmâm Gazâlî demiştir. Bu söz, Allâhu Teâlâ'ya aciz isnadını işrab edeceğinden doğru değildir.

C: Bu i'tiraz da îzâha muhtaçtır. Filvaki' bu sözden ilk nazarda böyle bir isnat münfehim olabilir. Ve bu söz Cenâb-ı Allah'ın fail bi'l-ihtiyar değil, fâil bi'1-îcâb olduğunu îhâm eder. Halbuki, Allâhu Teâlâ'nın kudreti gayri mütenâhîdir. Kendisi de fail bi'1-ihtiyardır, kendi kudret |ve ihtiyariyle bu bedî' âlemi yarattığı gibi daha nice bedîs âlemleri de yaratabilir, O'nun gayri mütenâhî olan kudretini hiçbir şey tahdîd edemez.

Bu hakikate şüphe yok ki Gazâlî de mu'teriz kadar, belki ondan daha ziyâde vâkıftır. O halde bu sözden maksat ne olabilir?

Bir kerre şunu arzedelim ki, mümkün olmayan bir şeyin vücûda gelemiyeceğini söylemek Cenâb-ı Hakk'a aciz isnadını işrâb etmez. İşte Gazâlî de böyle söylüyor, “Bu kâinattan daha bedl' bir şey imkân dâiresinde mevcut değildir.” diyor, Mümkün olmayan şey ise bi'z-zarûre vücûde gelemez, çünkü Kudret-i İlâhiyyenin taallûkuna müstaid değildir.İki nakîzın içtimâi gibi. Binâenaleyh böyle mümkün olmayan bir şeyin vücûda gelememesinden acz-i İlâhî lâzım gelmez. Ancak bu kâinat hakkında böyle bir iddia doğru mudur? Yâni hakîkaten bu mükevvenattan daha bedî' bir âlem, imkân dâiresinden hâriç midir? Bunu halletmek îcâb eder. Ebû Bekr el-Arabî vesaire bunun imkânına kaaildirler. Diğer bâzı zevat da adem-i imkânına k'aail bulunuyorlar.

Ezcümle bu hususta Şeyh Muhyiddîn-i Arabî Fütûhât'ında diyor ki : "Burada yalnız iki mertebe vardır : Kıdem mertebesi, hudus mertebesi, birinci mertebe Hak Teâlâ'ya mahsustur,ikinci mertebe de halka aittir. Artık Cenâb-ı Allah ne yaratacak olsa hudus mertebesinden çıkamaz. Hallâk-ı Kerîm, kendisine müsâvî bir kadîm yaratamaz mı da denilemez, çünkü bu gaye-i muhalde bir sözdür." Yâni bir şey hem yaratılsın, hem de Yaradan'a müsâvî bir kadîm olsun, buna imkân mutasavver değildir.

Gazalî'nin bu sözünü Abdii'l-Kerîm Cîlî de şöyle tevcih ediyor : "Vücuda gelen her şey hakkında Allâhu Teâlâ'nın kadîm olan ilmi sebketmiştir, artık o şey İlm-i İlâhî'deki mertebesinden ne yükselebilir, ne de alçalabilir."

Binâenaleyh bu nıükevvenât hakkında da Allahu Teâlâ'nın ezelî ilmi taallûk etmiş olduğundan bunlar da bulundukları halden daha bedî', veya daha vadi' olamaz.

Bu hususta Şeyh Şâzilî de şöyle demiştir : "Bizim aklımızın hükmüne nazaran bu âlemden hikmetçe daha bedî’ bir şey imkânda mevcut değildir. Allâhu Teâlâ'nın kendi ilmiyle istîsâr ve ihtiyar ettiği şey ise bunun hîlâfınadır."

Demek ki bu âlemden daha bedî' bir âlemin vücûduna Allahu Teâlâ'nın ilim ve irâdesi taallûk etmiş olsa öyle bedî' bir âlem de vücuda gelebilir.

Bu tevcihlerden hiçbiri büyük bir kuvve-i mantıkıyyeyi hâiz değildir. Bunlara karşı da lâzım gelen cevaplar verilmiştir. Maahâzâ daha başka tevcihler de vardır. İbrîz'e müracaat!..

Velhâsıl böyle te'vil ve tevcihi kaabil bir sözden dolayı o koca mütefekkir Gazâlî'ye i'tirâzına mahal yoktur.

13- Gazâlî, dînî esaslara bağlanmış, felsefenin aleyhinde bulunarak Yunan felsefesinin İslâm muhitinde inkişâfına mâni' olmuş, İslâm âleminin asırlarca terakkiden mahrumiyetine sebebiyet vermiştir.

C: Son zamanlarda bâzı kimselerin dermeyân ettikleri bu i'tiraz da pek vahidir. Bir kerre şüphe yok ki Gazâlî de bizzat felsefe ile uğraşmış, felsefenin hakîkî cephesini göstermeye çalışmış, feylesofların hakikate tevâfuk etmiyen bâzı nazariyelerini tenkit etmiş, muhtelif felsefî meslekler arasındaki tezatları meydana çıkarmıştır ki, bu mesâi tarzı da ayrıca bir felsefe meslekî demektir.

Sonra felsefeden ne kastediliyor? Vaktiyle riyâzî, tabiî, tıbbî ilimler de bütün felsefeye dâir sayılıyordu. Bilâhara bunlar birer müstakil ilim hâlinde bulunmuş, felsefe ise sırf mükevvenattan, mücerredâttan, kâinatın ilel-i evveliyesinden umumî surette bahse mahsus bir tetkik ve tefahhus, bîr nazariyecilik tarîki olarak kabul edilmiştir.

Gazâlî'ye gelince: Bu zât, hiçbir vakit riyâzî, tabiî, tıbbî ilimlerin aleyhinde bulunmamış, bilâkis bunları tahsile teşvîk etmiş, hattâ Müslümanların tıb gibi nâfi' ilimler ile uğraşmadıklarından yana yakıla şikâyette bulunmuştur.

Mücerret nazariyattan ibaret olan, hakikate tevâfuk etmiyen, İslâmî esaslara aykırı gelen birtakım felsefî fikirlere, akidelere muhalefet etmesi ise neden İslâm terakkiyâtını sekteye uğratmış olsun? Bu kabil bir Yunan felsefesi asıl zuhur ettiği kendi muhitinin hayâtını, terakkiyâtını idâmeye hizmet edememiş olduğu halde İslâm âleminin hayâtına, terakkiyâtına mı hizmet edecek idi!.

Târih gösteriyor ki, Yunan felsefesi İslâm âleminde intişâra başlamadan evvel Müslümanlar sırf Kur'an'dan, Hadis'ten aldıkları bir ilham sayesinde büyük bir faaliyet ve cevvâliyet göstermiş, terakkiden terakkiye mazhar olmuş, varlıklarını parlak bir surette tevsîa muvaffak bulunmuşlardı. Vaktâ ki Yunan felsefesi İslâm muhitinde intişâra başladı, fikirlerde zahiren bir inkişaf yüz gösterir gibi oldu, fakat hakîkat-ı halde İslâm alemindeki eski kuvvet ve faaliyet zevale yüz tuttu, nâfi' bir cevvâliyet yerine bir zevk ve sefâhet hayâtı kaaim oldu, akideler gevşedi, ihtilâf çoğaldı, İslâm rabıtası çözülmeye başladı.

Binâenaleyh Gazâlî, eserleriyle İslâm faaliyetini, terakkiyâtını sekteye uğratmamıştır. Belki bu faaliyeti, bu terakki hayâtını felce uğratan kuru bir felsefe dedi-kodusu yerine hakîkî, feyizli bir İslâm hikmetinin ikaame edilmesini tavsiye etmiş, kendisi de böyle bir hikmetin tecellîsine hizmette bulunmuştur.[17]

Gazâli'nin Tefsirdeki Mesleği:

İmam Gazâlî, her ilimde olduğu gibi tefsir ilminde de bir üstazdır. Bu ilme dâir de eserler yazmıştır. Hattâ nâmındaki tefsiri 40 cüz' veya 10 cilttir. Bu tefsiri İstanbul kütüphanelerinde çok aradım, nihayet Eyüp Sultan'da Bahriye Nâzın Hasan Paşa Kütüphanesinde (54) numarada mukayyet bir cildini buldum. Bu cilt, Sûre-i Mülk'ten âhir-i Kur'ân'a kadar olup (430) sahifeden müteşekkil bulunmuştur. (811) târihinde yazılmış, Gazâlî'nin olduğu üzerinde yazılı, üslûbundan da anlaşılıyor.

Bu tefsir oldukça münakkah ve toplu bir surette yazılmıştır. Evvelâ âyetler tahlil ve tefsir olunuyor, Mücâhit'ten, Nesefî'den, Tüsterî'den vesâireden bâzı şeyler naklediliyor. Sonra bâzı âyât-ı celîlenin tefsiri sırasında adetâ İhyâü'l-ulûm'da olduğu gibi züht ü takvaya vesaire dâir sahifelerce ma'lûmat veriliyor.

Bu ciltte[18] âyet-i kerîmesi Ebû Katâde'den mervî bir hadîs-i şerife mebnî diye tefsir olunuyor. Sonra da şu hadîs-i şerif rivayet ediliyor :

[19]Bir de Sûre-i Yûsuf Tefsirine dâir Bombay'da tab' edilmiş olan nâmındaki kitap,Gazâlî'ye nisbet edilmiştir. Bu tefsir de aşk ve mahabbetin yüksek mâhiyetine dâir arifane sözleri, hakimane hikâyeleri, mütasavvifâne beyitleri, nükteleri ihtiva etmektedir. Ezcümle mukaddimesinde şöyle deniliyor : "Biliniz ki Allâhu Teâlâ mahabbeti, mümkinâtın zuhuruna; illet ve meveddeti mevcudatın sürûruna sebep kılmıştır. Çünkü Allâhu Teâlâ Kelimât-ı Kudsiyyesinde buyurmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın isimlerinden biri de "Mahbûb" dur.

Yine bu tefsirde şu mealde bir hikâye vardır : Hazret-i Yûsuf bir gün başını babası Hazret-i Yâküb'un dizine koyarak uyumaya dalmıştı. Anın lâtif çehresine bakan Hazret-i Yâkup, âcabâ bu yüz mü güzel, yoksa ay ile güneş mi diye düşünüyordu. Derken Hazret-i Yûsuf uyanıp ay ile güneşi rü'yâda kendisine secde eder bir halde gördüğünü haber vermiştir.

Hazret-i Yûsuf demiş oluyor ki: Şems ile Kamer iki cemattır, ben ise Hallâk-ı Kerîm'in sun'u olan bir zî-hayâtım. Binâenaleyh ben onlardan daha güzelim, buna şahit te bunların bana secde eder bir halde görülmüş olmalarıdır.

İlâveten de deniliyor ki: Gündüzün görülen rü'yâlar sahîh olmaz denilmesi galattır. Çünkü Hazret-i Yûsuf da, Katayfur da rü'yâlarını gündüzün görmüşlerdir ki bunlar birer sahîh rü'yâ idi.

Bu tefsirde şöyle bir kıt'a da vardır.[20]Nâmındaki bu lâtif kitap, bir tefsir olmaktan ziyâde bir ibret, bir mev'ıza', bir tasavvuf mecmuası demektir.

Müellefatı: [21]Ayet-i celîlesi hakkında tetkîkaatı muhtevidir ve sâire. ünvanlı kitap Gazâlî nâmına tab'edilmiş ise de onun değildir. Bu kitap li-maksadin Gazâlî'ye nisbet edilmiştir. Bu kitap sahibi kıdem-i âleme kaaildir. Gazâlî ise kıdem-i âleme kaail olanları tekfir etmektedir. Tehâfüt-i felâsife'si buna şahittir. (750) târihinde vefat etmiş olan Ebû Bekr Muhammed bin Abdillâh el-Mâlikî bu kitap hakkında bir reddiye yazmıştır.[22]

170- Tâcü'l-Kurrâ':

Ebü'I-Kasem, Mahmud b. Hamza b. Nasri'l-Kirmânî, Nahiv ulemâsından bir zâttır. Bir aralık vatanından ayrılmış, (500) târihinde berhayât olup bu târihten sonra vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.

Tâeü'l-Kurrâ', müfessir, lisân-ı Arapta mütehassıs, pek zekî, dikkat-i nazara, husn-i istinbâta mâlik Şâfiiyyü'l-mezhep bir âlimdir. Kıymetli müellefâtı vardır.

Tâcü'l-Kurrâ'nın Lübâbü't-Tefâsir nâmındaki eseri, metin, vâzih, münakkah, müfessirlerin akvâlini muhtasarca cami', pek faydalı bir kitaptır. Hele âyetleri tavzih ve tahlil hususunda pek mükemmeldir. Tef sîr-i Kaadî’den bir hayli mufassaldır.En ziyâde dirayet tarikiyle yazılmış, ahkâm-ı şer'iyyenin hikmetlerine işareti hâvî bulunmuştur. Ezcümle:[23] âyet-i kerîmesinin tefsiri şu mealdedir : ''Bunlar ile ticârette menfaat vardır. Şarap, zaîfe kuvvet verir. Taamın hazmına yardım eder. Mahzunu testiye edip korkaklara şecaat, cimrilere sehâvet bahş eyler. Meysir denilen humar ile de ihtiyaç sahiplerine vüs'at gösterilmiş olur. Çünkü bunu oynayanlar deve boğazlamak ve bunun etini muhtaçlara dağıtmak için oynarlar. Boğazlayacakları develerin etinden kendileri yemezler. İşte bunların bu gibi birer menfaati vardır. Fakat bunlar sebebiyle tehaddüs edecek günah daha büyüktür. Bunların yüzünden insanlar arasında adavetler, buğzlar vücûda gelir. Bunlar fuhşiyyâta saik olur. Bunlar, aklın zevâline sebebiyet verir. Daha nice nice sayılması uzayacak fenalıkları meydana getirir. Binâenaleyh bunların menfaatlarına aldanmamahdır. Çünkü bunların zararları bu menâfi'den kat kat ziyâdedir."

Bu tefsirin birinci cildi Üsküdar'da Nûrbânû Kütüphanesinde (24) numarada mukayyettir. Kezâlik birinci ve ikinci ciltleri Veli Efendi Kütüphanesinde (249 ve 250) numarada mukayyettir. Üçüncü cildi de Fâtih Kütüphanesinde (417) numarada mukayyed olup sûre-i Meryem'den Sure-i Sâffât'ın nihayetine kadardır.

Müellefâtı: bu son iki kitap nahve dâirdir.[24]

171- Ebü Muhammed Bagavi:

Hüseyin b. Mes’ud b. Muhammed el- Ferra, meşhur bir alimdirLMuhyi’s-süüne), (Rüknü’d-din) ünvanı haizdir. Takriben(426) tarihinde doğmuş, (516) tarihinde vefat etmiştir. Ehl-i Horasan’dandır. İkamet etmiş olduğu da medfundur.Rahimehu’llahu Teala.

Ebu Muhammed Begavi,Şafii fukahasında ve büyük muhadislerden bir zattır. Fıkıh ve hadis ilimlerinde imam sayılmaktadır. Müfessir,Fadıl,gayet mütevviri,metin Selef mesleğine salik,sahih akideli bir mübarek alim idi. Kaffal-i mervezi’nin talebesinden olan Kaadi Hüseyn’den ve sairden hadis ve fıkıh ahzetmiştir.Kendisinden de Ebu Mansur Muhammed el-Attâr, Ebü'l-Fütûh Muhammed et-Tâî gibi zatlar rivayette bulunmuşlardır.

Bagavî'nin tefsiri, rivayet tarîkına müstenid, mütevassıt bir haldedir. Birçok ahâdîs-i şerîfeyi muhtevidir. Ashâb-i Kirâm'dan, Tabiînden ve Tabiîne tâbi' olan zatlardan tefsire dâir rivayet edilen akvâli cami' bulunmaktadır. Bununla beraber İsrâiliyyât kabilinden olan bir kısım târîhî ma'lûmâtı da hâvidir. Bunlar; dînî bir mâhiyeti hâiz, ahkâmdan gayri ma'dûd olduğundan bir tenkit ve tetkîke tâbi' tutulmaksızın bâzı tefsirlere böyle dere edilegelmiştir. Bu kabil rivayetler bir tetkik haddesinden geçirilmeden tefsirlere dere edilmemiş olsaydı elbette daha isabet edilmiş olurdu.

Bagavî'nin bu tefsirini (875) târihinde vefat etmiş olan Şeyh Tâcüddîn Ebû Nasr Abdü'l-Vehhâb ile Hâzin-i Bağdadî ihtisar etmişlerdir. Fadıl, şâir bir zat olup (1042)' de Câmiü's-sağîr'i tercüme ederek Dördüncü Sultan Murad'a ihdâ etmiş bulunan Biga'lı Kadri Mehmet Efendi, tefsîr-i Bagavî'yi tercüme ettiğini mezkûr Câmiü's-sağîr tercemesi mukaddimesinde zikretmiştir.

Müellefâtı: Matbu' bir tefsirdir. 4484 hadisten müteşekkil matbu' bir kitapdır. hadîse, fıkha dâir üç citlik mu'teber bir eserdir. fıkha dâirdir. ve sâire.[25]

172- Îbn-i Mevheb:

Alî b. Abdillâh b. Mevheb el-Cüzâmî, ulemâdandır. (441) de doğmuş, (532) târihinde vefat etmiştir; Rahmetu'llâhi aleyh.

İbn-i Mevheb, müfessir ve kıymetli bir zâttır. (Tefsîrü'l-Kur'ân) ünvanlı bir eseri vardır.[26]

173- Ömer b. Muhammed en-Nesefî:

Ebû Hafs Necmü'd-din Ömer b. Muhammed b. Ahmed, Mâverâü'nnehr'de yetişen Türk âlimleri arasında pek parlak bir nâsıyeye mâlik bir fâzıldır. (461) târihinde Nesef'de doğmuş, (537) târihinde Semerkant'de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.

Ömer en-Nesefî, tefsir, hadîs, kelâm, fıkıh, usûl-i fıkh, belagat, târih ilimlerinde büyük bir ihtisas sahibi idi. Hanefî fukahâsından olan bu zat fıkıh ilmini Sadrü'I-İslâm Ebü'1-Yüsr Muhammed el-Pezdevî'den, sâir ilimleri de birçok eâzımdan ahzetmiştir.

Ma'lûmâtının vüs'atinden ve ilminin her tarafa intişârından dolayı kendisine (Müfti's-sakaleyn) ünvanı verilmiştir. Zekâsının parlaklığı, ahlâkının metanet ve safveti ile temayüz etmiş, yüze yakın kitap te'lîf eylemiştir. Tefsîre dâir yazmış olduğu kıymetli eserinin, mukaddimesinde usûl-i tefsire âit nâfi' ma'lûmat vardır. Âyât-ı celîleyi geniş bir surette îzah etmiştir.

Bu muhterem âlim, Mekke-i Mükerreme'de iken Zemahşerî'yi ziyarete gitmiş, o koca allâmenin kapısını çalınca aralarında kapı arkasından bir lâtife olmak üzere şöyle bir muhavere cereyan etmiş olduğu mervîdir :

Zemahşerî :

— Kim o? Nesefî :

— Ömer, Zemahşerî :

— Munsarıf ol, yâni çekil git. Nesefî :

— Efendim! Ömer munsarıf olmaz. Zemahşerî :

— Nekre olunca munsarıf olur.

Müellefâtı: dört ciltten müteşekkildir. Bir nüshası Kütüphâne-i Umûdî'de (329) umûmî ve (76) sıra numarada mevcuttur. tefsire dâirdir.fıkha, hadîse dâirdir. Fıkha dâir nazmen yazılan ilk eserdir. fıkha dâir bir manzumedir. fıkıh ıstılahını muhtevidir. yirmi cilttir. İslâm muhitinin yalnız bir köşesinde yetişmiş olan binlerce yüksek âlimlerin hazin hâtıralarını ihya etmektedir. ve saire. Teftâzânî tarafından şerh edilmiş olan adındaki meşhur metin, bu zâta nisbet ediliyor: Fakat Zürkaanî'nin ifâdesine nazaran bu zâtın eseri değildir. Belki Muhammed Ebü'1-Fadl Burhânü'd-dîn en-Nesefî'nin eseridir.[27]

174 — Mahmûd Zemahşerî:

Ebül-Kaasım, Mahmûd b. Ömer b. Muhammed b. Ahmed, pek meşhur bir müfessirdir, Türkistan'ın bir büyük parçasını teşkil eden Harzem ülkesinin Zemahşer köyünde (467) târihinde doğmuş, bilâhare seyahatlerde bulunup defeatle Bağdad'a gitmiş, Mekke-i Mükerreme'de mücavir kalıp Cârullah ünvân-ı mefharetini ihraz etmiş, bir sefer esnasında isabet eden soğuk bir kardan dolayı bir ayağı kesilerek, a'rec kalmış, nihayet Mekke-i Mükerremeden Harzem'e avdet edip (538) târihinde bir arefe gecesi vefat etmiştir. Cürcan kasabasında medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[28]

Kudret-i İlmîyyesi:

"Fahr-ı Harzem" lâkabını da hâiz bulunan Zemahşerî, ilim ve kemal i'tibâriyle bir hârikadır. Bağdad'da Alî b. Muzaffer en-Nîsâbûri’den, Ebü'n-Nasr el-Isbehânî ile Ebû Mansûr el-Cevâlikî'den ilim ahzetmiş, zamanının bir kısmı Arabistan'da ve bahusus Mekke-i Mükerreme'de mücavir bir halde geçerek Arap lisânına fevkalâde bir sûrette muttali' olmuştur. Hattâ birgün Ebî Kubeys dağına çıkarak Arap kabilelerine hitaben: "Babalarınızın, dedelerinizin dilini gelin benden öğreniniz." diyecek kadar kendisinde bir kudret görmüş, filvaki1 vücûde getirmiş olduğu kıymetli eserleriyle bu iddiasını isbât etmiştir.

Zemahşerî, Tefsir, hadîs, lügat belagat ilimlerinde bî-nazîr idi, hac için yapmış olduğu bir sefer esnasında Bağdad'a uğramıştı, şöhreti her tarafa yayılmış olan bu yüksek âlimi, Şeyh-i Şerîf b. eş-Şecerî ziyaret edince: kıt'asını temessülen okumuştu.[29]

Bu cümleye karşı Zemahşerî, teşekkür etmiş ve bir makamla ola şu hadîs-i şerifi nakl ile Şerîf hakkında duâ ve senada bulunmuştur

"Zeydü'l-Hayl, huzûr-i Nebevi'ye dâhil olunca yüksek bir ses ile şehâdet getirmiş, Resül-i Ekrem salla'llahu aleyhi ve sellem de :[30] diye buyurmuş, işte Şerif hazretleri de böyledir.

Bu muhavere esnasında bulunan zevat, hadîs-i şerifi îrâd etmek Şerife, şiiri inşâd etmek de Zemahşerî'ye lâyık olacağını düşünerek bu .musahabeden taaccüb etmişlerdi.

Zemahşerî'nin gösterdiği bu kemalden dolayı taaccübe pek o kadar mahal yoktur. Ma'lûmdur ki, Müslümanlığın tulûiyle birçok milletler birdenbire tenevvür etmiş, ilim ve irfan sahasında büyük muvaffakiyetler göstermiş, aralarından ne büyük muhaddisler, fakîhler, edipler yetişmiştir.

İşte Asya kıt'asının en eski ve medenî sakinlerinden olup kadîm çağlardanberi yüksek varlıklar göstermiş olan Türkler de kendi ulvî, şahâmetli fıtratlarına pek uygun olan dîn-i İslâm'ı kabul edince pek büyük muvaffakiyyetler göstermeğe ve bu dîn-i mübîne pek mühim hizmetler etmeğe başlamışlardı. Daha aradan çok zaman geçmeden Türkler arasında gerek siyasetçe ve gerek ilim ve irfanca pek mümtaz zevat yetişmiş oldu. Artık İslâmiyete hizmeti kendilerine en ulvî bir gaye ittihâz eden, İslâm ilimlerinin tedvinine, neşrine harikulade bir surette himmet ve gayret gösteren Türk âlimleri, mütefekkirleri Arapça konuşuyor, eserlerini Arapça yazıyor, gerek dînî ilimlerin, ve gerek Arap'lisânının dekaayıkına vukuf i'tibâriyle adetâ Araplar ile müsabakaya çalışıyor ve pek parlak bir tarzda muvaffak da oluyorlardı.

İşte böyle" bî-nazîr muvaffakiyetlere mazhar olan Türk zekâsının en mükemmel mümessillerinden biri de Zemahşerî'dir. Bu zâtın ilmindeki vüs'at, yazılarındaki belagat, üslûbudaki azamet, fikrindeki metanet her türlü takdirlerin fevkindedir.

Binâenaleyh Zemahşerî, İslâm ulemâsı arasında kendisine ebedî ve pek şa'şaalı bir mevki' te'mîn etmiş bulunmaktadır.[31]

Tefsirdeki Mesleği:

Zemahşerî tefsir sahasında büyük bir inkılâp vücûde getirmiş, lâ-yemût bir şöhret kazanmıştır. Evvelce müfessirlerin hemen kısm-ı a'zamı yalnız rivayet tarikını ta'kîb ediyor, âyetlerin ma'nâlarını temhîde, mebânîsini teşyîde, hükümlerini tenbîhe çalışıyorlardı. Dirayet tarîkına ikinci derecede ehemmiyet veriyor, veya bu ciheti bilkülliyye ihmâl ediyorlardı.

Zemahşerî ise tefsirinde başka gayeler de ta'kîb etmiş, Kur'ân'ın bir mu'cize-i belagat olduğunu isbâta çalışmıştır.

Filhakika Kur'ân-ı Mübin'in belagat ve fasâhatca bütün edebî âsârın kat kat fevkinde olduğunu, hattâ bu i'tibâr ile bütün semavî kitaplardan da mümtaz bir mevki'de bulunduğunu tebarüz ettirmiş, Kitâb-î İlâhînin lâtif lâtif nüktelerini, işaretlerini izhâra çalışıp, pek güzel muvaffak da olmuştur.

Bu hârika-i zekânın tefsîrindeki dakik nüktelerden, işaretlerden birini kaydedelim. Bir nükte ki, bir işaret ki Fahr-i Râzî gibi en mütefekkir bir müfessiri bile takdir ve tahsîne mecbur etmiştir.

Râzî şöyle diyor : "Denilse ki :[32] âyet-i kerîmesindeki nazm-ı şerifinde fâide nedir? Melekler zâten teşbih ve tahmîd ile iştigalleri, Cenab-ı Allah'a evvelce îmân etmiş olmalarını muktazîdir, artık tekrar imân ile tavsif edilmelerinde fâide ne olabilir?

Deriz ki : Bundaki fâide, sâhib-i Keşşafın beyân ettiği nüktedir, Zemahşeri, bu nükteyi cidden pek güzel bulmuş, diyor ki : Bundan murâd Cenâb-ı Allâh’tan arş üzerinde hâzır ve müşahit olmadığına tenbîhdir. Çünkü orada câlis ve müşahit olsa idi, arşı hâmil olan, etrafında bulunan melekler zâtu'llâh'ı müşahede ve muayene etmiş olurlardı, o halde Allâhu Teâla’nın varlığına imanları—îmân bi'l-gayb kabilinden olmıyacağı cihetle— haklarında meth ü senaya sebeb olmazdı. Çünkü hâzır ve müşahit olun bir şeyin varlığına îman, medh ü senaya sebep olmaz. Görülmez mi ki güneşin vücûdunu, parlaklığını ikrar etmek senayı îcâbetmez. Artık Allâhu Teâlâ, meleklerin îmânını medh ve ta'zîm tarikiyle zikredince anlaşılmış oluyor ki melekler, zât İlâhî'yi arş üzerinde hâzır ve câlis olmadığı halde mücerred delil ile bilip tasdik etmişlerdir. Allâhu Teâlâ Keşşaf sahibine rahmet etsin, eğer kitabında bu nükteden başka bir şey bulunmasa idi yine kendisine fahr ve şeref olmaya kifayet ederdi."

Filhakika Fahr-ı Râzî'nin bu senası yerindedir. Çünkü : nazm-ı celilinden böyle bir nükteye intikal etmek, bununla da Mücessimenin i'tikaadındaki butlanı meydana çıkarmak büyük bir nufûz-ı nazar eseridir.

İşte bu gibi hususlardan dolayıdır ki, Zemerşerî'nin tefsiri, kendi zamanına kadar misli yazılmamış, yeni bir tarzda vücûde getirilmiş, Ebü's-Suûd merhumun da dediği veçhile : Bu tefsir çehre-i i'câzın incilâsı için parlak bir âyine olmuştur.

Hattâ Zemahşeri dahi bir tahdîs-i ni'met makaamında olmak üzere kendi tefsirinin kıymetini şu kıt'asiyle i'lâna lüzum görmüştür :[33]

Zemahşerî, bu mühim tefsiri üç sene kadar az bir zaman zarfında yazıp vefatı târihi olan senenin Rebîü'l-âhirinde ikmâl etmiştir.[34]

Amel Ve İ'tîkadca Mezhebi:

Fıkhan Hanefiyyü'l-mezheb olan ve âbid ve zâhid bulunan Zemahşerî, i'tikadca maatteessüf Mu'tezili bulunmuştur, hattâ bu i'tikaadiyle iftihar da ederdi. Bu cihetle yazdığı o muazzam tefsir, kendi i'tikaadının cefi ve hafî surette bir tercümanı olmak şaibesinden kurtulamamıştır.

Filvaki' Zemahşerî, rü'yetu'llâhı münkir idi. Tasavvuf neşvesinden mahrum idi, bu yüzden Ehl-i Sünnet'e, Söfiyye hazarâtına ta'n ve teşnîa cür'et göstermiş;[35] âyet-i celîlesinin tefsiri sırasında evliyâullah aleyhinde birtakım gayr-i lâyık sözler söylemiştir ki, bunların alelade bir eserde bile yazılması müstehcen görülür.

Maahâzâ kendi mezhebine muvafık düşmeyen âyetleri birtakım bârid tekellüfât irtikâbiyle te'vîle de kalkışmıştır. Bu cihetledir ki, ilm-i kelâmdan bi-hakkın behresi olmayanların Keşşaf tefsirini mütâlâa etmeleri ihtiyata münâfîdir.

Vâkıâ birçok muhaşşîler, bahusus Şerefü'd-Dîn-i Tayyibî, Keşşaf'daki i'tizâl mesâil ve mevâzıını teşrih etmiş, red ve" tashîha çalışmış ise de melhûz olan muhatara yine tamamen zail olmamıştır.

Keşşaf'da i'tizal mesaili bâzan pek açık bir halde görülür, bâzan da herkesin infâz-ı nazar edemiyeceği derecelerde kapalı bulunur.

Meselâ: Mu'tezile taifesi, rü'yetullâhı münkirdirler. Bunlara göre rü'yetin birinci şartı mer'înin bir cihette bulunmasıdır. Bu da mer’inin ya cisim veya cismânî olmasiyle kaabildir. Halbuki Zât-ı Bârî, cisim ve cismânî olmaktan münezzehtir. Binâenaleyh kaabil-i rü'yet değildir.

İşte Zemahşerî [36] âyet-i kerimesinin tefsirinde bu mes'eleyi açık bir tarzda beyân ederek diyor ki : “Gözler Zât-ı Îlahi'ye taallûk edemez ve kendisini göremez. Çünkü Allâhu Teâlâ zâtında mubassır olmadan mutedildir. Gözler ecsâm gibi asaleten veya a'râz gibi teb'iyyeten bir cihette bulunan şeylere taallûk eder, Zât-ı Bari ise böyle değildir."

Halbuki Ehl-i Sünnet'e göre rü'yetin şartı, mer'înin mevcûd olmasıdır, Allâhu Teâlâ ise mevcûd-ı hakîkî olduğundan dâr-ı âhirette görülmesine bir mâni' mutasavver değildir. Âyet-i celîle ise ru'yeti değil, ebsârın ihata veçhile idrâkini nefyetmektedir. Her ne ise Zemahşerî, burada I'tizâl akîdesini sarahaten dermeyân etmiştir. Fakat: âyet-i kerîmesinin tefsirinde bu akidesine pek hafî bir halde işaret ederek demiştir ki : "Cennete giren kimse için mutlak ve her türlü necata vesile olan şeye mütenâvil olan fevz hâsıl olmuş olur. Çünkü fevz ve. necat için Allah'ın suhtundan, Cehennemin ebedî azabından kurtuluşun, naîm-i muhalîede nâiliyyetin ötesinde bir gaye mevcut değildir."

Zemahşerî, fevz ve zafere gaye olmak üzere bunları gösteriyor, bununla da rü'y^tullâh'm ademini işrâb etmiş oluyor.

Halbuki Ehl-i Sünnet'e göre en büyük fevz ve necat, en büyük ni'met ve saadet, en yüksek gaye rü'yetullâh'a nâiliyyettir.

Bunun içindir ki. ecille-i ulemâdan Bülkînî, diyor ki :

âyet-i kerimesinin tefsirinde Keşsâf'dan i'tizâli cınbızlar üe çekip çıkardım, Zemahşerî, Cennet'e duhulden daha büyük'hangi fevz ve necat vardır? Demek istiyor, bununla da adem-i rü'ye'te işaret ediyor."

Velhâsıl: Keşşafın bedr-i münir kadar nûrânî olan çehre-i mehâsininde bu gibi i'tizâl kavâid ve mesaili, kelefü'1-bedr mesabesinde birer leke teşkil etmektedir. Bununla beraber tefekkürât ve tetebbüâtın parlak birer tecellîgâhı olan, esrâr-ı belagatın en lâtif bir tercümanı bulunan bu mühim eserden ehl-i ilm için istiğna kaabil değildir. Bu cihetledir ki, bu muazzam eseri şâibedâr olduğu nekaayisden tecrîd ile güzel bir tarzda telhîsa veya bunun şaibeli noktalarım haşiyeler ile, ta'lîkalar ile tavzih ve ta'yîne lüzum görülmüş, bu vazife bir çok kudretli âlimler tarafından ifâ edilmiştir.[37]

KEŞŞAFI TELHİS EDEN ZEVAT:

Adet İsmi îrtihâli Tercüme-i hal sırası

1 Şeyh Muhammed b. Aliyyü'l-Ensârî 662

2 Kadı Nâsırü'd-Dîn el-Beyzâvî 685

3 Kutbü'd-Dîn Muhammed es-Sayrâfî[38] 698

4 Alâü'd-Dîn Alî et-Tûsî 816

5 Abdü'l-Evvel b. Hüseyn, Ümmü Veled. 950

Keşşâf'a Tamamen Veya Kısmen Haşiye Veya Ta'lîka Zevat:

Adet İsmi Îrtihâli Tercüme-i hal sırası

1- Kutbü'd-Dîn Mahmûd eş-Şîrâzî 710

2- Şerefü'd-Dîn Muhammed et-Tayyibî 743

3- Ömer b. Abdürrahmân el-Kazvînî 745

4- Fahrü'd-Dîn Ahmed el-Çarperdî 746

5- Îmâdü'd-Dîn Yahya el-Alevî (D 750

6- Kutbü'd-Dîn et-Tahdânî 766

7- Ekmelü'd-Dîn el-Bâbertî 783

8- Sa'dü'd-Dîn Teftâzânî 792

9- Sırâcü'd-Dîn Ömer el-Bülkînî 805

10- Seyyid Şerif Cürcânî 816

11- Veliyyü'd-Dîn Ebû Zür'a 826

12- Burhânü'd-Dîn Haydar el-Herevî 830

13- Yûsuf b. Hasan et-Tebrîzî 840

14- Alâü'd-Dîn alâ musannifik 871

15- Hasan Çelebi "Hâşiye-i Seyyid'e haşiye" 885

16- Hatip-zâde Muhyiddîn ;'Ta'lîka" 901

17- Kemâlü'd-Dîn İsmail Karamanı "Ta'Iîka" 920

18- İbn-i Kemal Paşa "Ta'Iîka" 940

19- Hayrü'd-Dîn Hızır el-Atûfî 948

20- Mevlânâ Alî Kuşçu "Hâşiye-i Sa'deddîn'e haşiye" 978

21- Sun'ullâh Efendi , 1011

22- Saçaklı zade Mehmet Efendi 1145

23- Abdülkerim b. Abdülcebbâr (825) de berhayât idi. ........

24- Alâüddin Alî pehlivan. …….

25- Ebü'l-Abbâs Ahmed Îbnü'1-Benâ' ........

26- Mevlâ İbnü'l-Hatîb ........

27- Selanik kadısı Hâmid b. Mustafa ........

Keşşâf'daki Ahâdîs-i Şerîfeyı Tahrîc Eden, Keşşaf Hakkında Eser Yazan, Keşşâf'ın Şevâhîd Ve Ebyâtını Şerh Etmîş Olan Zatlar:

Keşşaf tefsirine birçok zevat hizmet etmiştir. Ezcümle Keşşafın ihtiva ettiği ahâdîs-i şerîfeyi Cemâlüddin Abdullah ez-Zeylaî ile Hafız Şihâbüddin Ebü'1-Fazl tahrîc etmişlerdir.

Keşşaf hakkında Nâsırüddîn Ahmed tarafından (El-İntisâf), Alemu'd-Dîn el-Irâkî tarafından (El-İnsâf) ve “717” târihinde vefat etmiş olan Alî Ömer el-Mağrîbî es-Sekûnî tarafından da (Kitâbü't-temyîz ale'l-keşşâf) ünvanlı eserler te'lîf olunmuştur.

Keşşaf’ın şevâhidini Hızır b. Muhammed el-Mevsılî, iki cild olarak şerh etmiştir. Kezâlik (949) da Hamâ'da doğmuş ve (1016) da Dımeşk'da vefat etmiş olan Muhibbü'd-Dîn Muhammed Hamevî ile (1110) da Fas'da doğmuş ve (1170) de Medîne-i Münevvere'de vefat etmiş olan Mâliki ulemâsından muhaddis Ebû Abdillâh Muhammed b. et-Tayyib de şerh etmişlerdir.

Keşşaf'da bin kadar beyit vardır. Bunları bâzı fuzalâ şerh etmiştir. Ekserisi mensûrü'l-mekaatı' olduğundan gayeleri ekser-i üdebâya, hattâ fuhûle bile hafî bulunmaktadır.

Keşşâf'ın hutbesini .= mukaddimesini de bâzı zevat şerh etmiştir. Bunlardan biri Fîrûz-Âbâdî'dir. Diğer biri de Hâmid b. Alî ed-Dımeşki'dir ki, vefatı (1171) târihine müsadiftir.

Zemahşer’nin müellefâtı :

matbu' tefsirdir.nesâyiha dâir matbu' bir eserdir.matbû'dur. lûgata dâir matbu' bir eserdir, nahve dâirdir, matbû'dur. matbû'dur. Fransızca tercemesi de matbû'dur. sınâat-ı i'râba dâir matbu’bir eserdir. matbû'dur. matbû'dur.matbû'dur. aruza dâirdir.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiy Buğyetü'l-vuât, Vefeyâtü'l-a'yân, El-A'lâm, Mu'cemü'l-matbûât, Keşfü'zzünûn.[39]

175- Ebü'l-Hasen, Alî El-Harzemî:

Alî b. el-Irak es-Smnârî, yüksek bir âlimdir. (539) târihinde vefat etmistir. Rahmctu'llâhi aleyh.[40]

Kudret-i İlmîyyesi:

Ebü'l-Hasen, tabakaat-ı nuhâta da dâhildir. Müfessir, fakîh, lisân-i Arab'a vâkıf bir zâttır. Şeyh Ebû Alî ed-Darîr en-Nîsâbûrî'den edeb okumuş, Buhârâ'ya rıhlet ederek oranın ulemâsından fıkıh ahzetmiştir. Eş'âr-ı avîsaya yâni ma'nâsını anlamak müşkül şiirlere de muttali' idi. isminde bir tefsiri vardır.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, El-A'lâm.[41]

176- Îbn-i Atıyye-i Müteehhir:

Abdü'1-Hak b. Gaalip b. Atıyye el-Muhârîbî el-Mâlikî, büyük bir müfessirdir. Künyesi Ebû Muhammed'dir. Gırnata ahâlîsinden olup (481) târihinde doğmuş ve (542) senesi Mağrıb'da (Lûraka) denilen mahalde vefat etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh.[42]

Mevkî-i İlmîsî:

İbn-i Atıyye, bir ilim ve celâlet hanedanına mensup, zekâsiyle, hüsn-i fehmiyle meşhur, âlim, mütefekkir bir zâttır. Tefsîre, hadîse, fıkha, edebiyata bi-hakkın vâkıf bulunuyordu. Babası Ebû Bekr Hafız Galip'den ve Ebû Alî el-Gassânî'den, Suğdîdî rivayet eder. Mağrıpda (El-Meriyye) beldesinde (529) senesi kadılık yapmıştır. Nesri lâtif, eş'ârı rengin ve dil-nişîndir. unvanlı tefsîriyle (İmâmü'1-müfessirîn) unvânına liyâkat kazanmıştır. Bu tefsir, âlem-i İslâm'da büyük bir rağbete mazhar olmuş, her tarafa intişar etmiştir. Bu tefsirin birinci cildi ile son cildi Lâleli Kütüphanesinde (116-120) numaralarda mukayyettir.[43]

Tefsirdeki Mesleğî:

İbn-i Atıyye, tefsirinin mukaddimesinde diyor ki: Ben bu tefsiri Selef-i sâlihînin isrine tebaiyyet suretiyle yazdım, ehl-i ilhâd'ın akvâlinden ictinâb edip îcâbeden yerlerde onların akvâlini reddettim, Kur'ân'ın efâz-ı mubârekesini tavzih hususunda mechûdumu bezl eyledim.

Bu tefsirin mukaddimesinde ilm-i tefsîre, merâtib-i müfessirine, Arap kabilelerinden hangilerinin lisanlarını muhafaza edip hangilerinin muhafaza edememiş olduğuna dâir ma'lûmât vardır.

Sonra Kur'ân-ı Kerîm'de gayr-i Arabî lâfızlar var mıdır, yok mudur? Mes'elesi de bahis mevzuu edilerek denilmiştir ki, Tabarî'ye ve sâireye göre Kur'an'da Arapca-i sarîhadan başka lâfız yoktur. Sair lûgatlara nisbet edilen kelimeler tevârüd kabilinden olup bunları Araplarla şâir kavimler bilittifak isti'mâl etmişlerdir. Fakat İbn-i Atıyye bu iddiayı savab görmüyor. Ona göre Arab-ı âribenin lisanlarına seyahatleri, neticesinde bâzı lûgatlar girmiştir. Şu kadar var ki, bunlar pek azdır, bunlar Araplar tarafından tasrîf edilerek kendi lisanlarına mal edilmiştir. Maamâfih bunlar az bir kısmında da bir tevârüd ve ittifak bulunmuş olmalıdır.

Bu tefsirde hem rivayet tarîkına riâyet edilmiş, hem de dirayet tarıkından istifâdeye çalışılmıştır. İltizâm edilen rivayet tarîki yalnız bir nakilcilikten ibaret değildir, belki bu hususta pek mutabassırâne hareket edilmiş, mevzu' veya hurâfât kabilinden ma'dûd ahbâr ve asardan kitap sıyânet olunmuş, ehl-i Sünnet mezhebine uygun, fitrat-ı selîme ashabının hüsn-i telâkki edecekleri bir tarza makrûn olarak malûmat serdedilmiştir. Bu tefsirde vücûh-ı kıraate, bâzı mesâil-i fıkhiyyeye, ezcümle akrabaya, ebeveyne olan vasıyyetler ve kısas hakkındaki ihtilaf-ı fukahâya dâir nâfi' ma'lûmat vardır.

İbn-i Haldun, bu tefsirin büyük müellifini takdirler ile yâd etmektedir. Ebû Hayyân da (El-Bahrü'1-muhît) unvanlı tefsirinde İbn-i Atıyye'nin bu tefsîriyle Keşşaf arasında bir mukaayese yapıyor, bu tefsiri daha cem'iyyetli, daha hâlis, rivayet tarîkına daha mutabık buluyor.

Şeyhü'l-İslâm İbn-i Teymiye de : "İbn-i Attyye'nin tefsiri Sünnet'e muvafık, bid'attan halidir. Keşke âsâr-ı Selefe ittibâ' hususunda biraz daha sebat gösterseydi, birtakım Mütekellimînin istidlallerini nakletmeseydi" mealinde mütâlâada bulunmuştur.

Me'hazlar : El-Bahrü'l-muhit, Tefsîr-i Şevkânî mukaddimesi, Buğyetül-vuât, Keşfü'z-zünûn.[44]

177- Ebü Bekr İbnî'l-Arabî:

Muhammed b. Abdillâh b. Muhammed b. Abdillâh, İbnü’l Arabi el-Meâfirî denmekle ma'rûf büyük bir âlimdir. (468) tarihinde Endülüs’ün "îşbîliyye" şehrinde doğmuş, (543) senesinde Fas'ta vefat etmiştir. Rahmetullâhi aleyh.[45]

Üstazları Ve Seyahatları:

Ebû Bekr b. el-Ârabî, kendi beldesinde babasından ve dayısı Ebü'l-Kaasım Hasan'dân ve seyahat ettiği yerlerde bir çok âlimlerden ilim ahzetmistir. Ezcümle Şam'da Ebû Bekr Muhammed et-Turtuşı den fıkıh ilmini tahsîl etmiş, yine Şam'da Ebû Hâmid Gazali’ye, Kuduste el-Hafız Mekkî b. Abdi's-Selâm er-Remlî'ye, Bağdad'da Ebu Bekr es-Şâşi’ ye, Mısır'da bir çok muhaddislere mülâki olmuştur. Kendisinden de el-Hasen b. Alî el-Kırâcî, Kaadî Iyâz ve daha başka bir çok âlimler rivayette bulunmuşlardır.

Endülüs Hükümeti inkıraza yüz tuttuğu cihetle Ebû Bekr b. Arabî ülemâdan, vüzerâdan bulunan pederiyle beraber (485) târihinde vatanından ayrılmış, Mısır'a, Şam'a iki defa Bağdad'a, Hicaz'a gitmiş, bir müddet İskenderiyye'de ikaamet etmiş, pederi orada (493) senesi vefat eylemişti. Kendisi bir müddet îşbîliyye'de kadı olduğu gibi bir müddet de Halep'de ve sâir yerlerde kadı bulunmuştur. Nihayet (495) senesi Endülüs'e dönmüş, bir aralık da Fas'a gitmiş, oradan avdet ederken yolda vefat etmekle na'şı Merrâkiş'e nakledilmiştir.[46]

Kudret-i Îlmiyyesî:

Ebû Bekr b. el-Arabî, Endülüs ülemâsının hâtimesidir. Rivayete âit ilimlerde büyük bir ihata sahibidir, hilaf, usûl, kelâm mes'elelerinde büyük bir vukufa mâliktir. Zehebî merhum, kendisini "El-Hâfızü'1-allâme" diye zikrediyor. Şarktan İşbîliyye'ye dönüşünde zamanının en büyük âlimi bulunuyordu, şarka rıhlet edenlerden hiçbir zat, bu kadar ilim ile mücehhez bir halde Endülüs'e avdet etmemiştir. Fasih, edîb, şâir, hoş sohbet, târih-şinâs. hayırhah bir zât idi. Müteaddit ilimlerde mahir, güzel ahlâk ile, hüsn-i muaşeretle, kerem-i nefs ile mümtaz idi. Va'z ile, tedris ile meşgul olmuş, tefsire, hadîse, fıkha, usûle, târihe, nahve dâir bir çok kitaplar te'lîf etmiştir. Servet sahibi idi, Îşbîliyye'de kendi malından bir sur yaptırmıştır, kendisini bir çok şâirler methetmislerdir.[47]

Tefsirdeki Mesleği:

Endülüs'ün, o ufûl etmiş îsîâm yurdunun ebedî eserlerini canlandıran bu yüksek âlimin tefsire dâir yazdığı mufassal eserler maalesef kütüphanelerimizde mevcut değildir. Bu zâtın bugün elimizde iki ciltten müteşekkil bir tefsiri mevcuttur ki, bu, Fas Sultânı Muhammed Ref, Abdü'1-Ha-fîz tarafından (1331) senesi Mısır'da tab' ettirilmiştir. Bu, bir kıymetli tefsirdir, ahkâm âyetlerini îzah etmektedir, güzel bir tertibe tâbi'dir. Şöyle ki:

1- Bu tefsirde âyât-ı celîleden bir kısmının esbâb-ı nüzulü zikredilmektedir.

2- Alelekser her sûre-i celîledeki âyetlerin mutazammın olduğu hükümler, fikhî mezheblere göre tefsir ve tavzih edilmiştir. Bu âyetlerden istiribat edilen hükümler, birinci mes'ele, ikinci, üçüncü mes'ele... diye güzelce tertibe tâbi' tutulmuştur.

3- Sâhib-i eser, müteaddit müctehitlerin, muhaddislerin sözlerini naklediyor ve ara sıra (tenkîh) serlevhası altında kendi nokta-i nazarını îrâd ederek kudret-i ilmiyyesini gösteriyor.

4- Sâhib-i eser, arasıra muhtelif mezhep sahiplerinin içtihadlarını yazıyor, sonra kendisinin mensûb olduğu Mâliki mezhebine âit akvâli zikrederek bunun rüchânını iltizamda bulunuyor. Bâzan da alelıtlak müctehitlerin akvâli hakkında ilmî tetkiklerde bulunarak kendince râcih olan kavli gösteriyor, rıdâ' mes'elesinde olduğu gibi.

Velhâsıl: pek münakkah ve vâsi' bir ilmin metin bir mahsûlü olan bu tefsîr-i şerif her veçhile senaya lâyıktır. Meşhur Hanefî âlimi Ebû Bekr Cessâs'ın (Ahkâmü'l-Kur'ân) ünvanlı tefsirine tekaabül etmektedir.

Müellefâtı: yirmi senede te'lîf edilmiş seksen bin varakalık bir tefsir imiş. Dağınık bir halde bulunan cüz'leri onun bunun elinde kalmış. Bu tefsîr'in sekzen ciltten müteşekkil tamam bir nüshası Merâkiş emîri Melik-i Âdil Ebû İnân'ın kitap sarayında (760) senesi mevcut bulunduğu mervîdir. tefsir ilmine dâir bir eserdir.

Muvatta' şerhidir. ahkâmı hâvi, matbu', iki ciltten müteşekkil bir tefsirdir. matbû'dur.

Me'hazlar : Ed-Dîbâcü'l-müzehheb fî ma'rifeti ulemâil-'mezheb, Cilâü'l-ayneyn, Tezkiretü'l-huffâz, Terâcimü'l-ahvâl li’z-Zehebi, El-A’lâm.[48]

178 — Ebü'l-Mehasîn Ahmed Mes'üd El-Beyhakî:

Mes'ud b. Alî b. Ahmed es-Suvânî, ma'ruf bir âlimdir. "Fahrü'z-zamân" lâkabını hâizdir. (544) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh.[49]

Kudret-i Îlmîyyesî:

Bu zât, tefsirde, lûgatta, nahiv'de büyük bir üstad sayılmaktadır. Kıymetli eserleri ilmindeki kudret ve vüs'ati göstermeğe kâfidir. Aynı zamanda kudretli bir şâirdir. Bîr kıt'asını kaydediyoruz :[50]

Müellefâtı: Usuldendir. usul-i fıkıhdandır. dört ciltdir. usuldendir.dîvân-ı eş'ârdir.

Me'hazlar: Buğyetü't-vuât, Keşfü'z-zünûn, El-A’lâm.[51]

179- Ahmed El-Beyhakî:

Ahmed b. Alî b. Muhammed, "Ca'ferik" denmekle ma'rûf bir âlimdir. (470) hududunda doğmuş, (544) târihinde vefat etmiştir.[52]

Kudret-i Îlmiyyesî:

Ahmed el-Beyhakî, tefsirde, kırâette, Iûgat ile nahivde imam bulunuyordu. Daha hayatta iken tefsiri her tarafa inşâr etmişti. Ebu'l-Ha' sen es-Sandalî ve Ebû Nasr b. Sâid'den ilim ahzetmiştir.

Müellefâtı : Kur'an ve hadisdeki masdarları muhtevidir. Me'haz : Buğyetü'l-vuât.[53]

180- Ebü'l-Feth Muhammed Eş-Şehrîstânî:

Muhammed b. Abdü'l-Kerîm b. Ahmed, meşhur bir âlimdir. Nîsâbur ile Harzem arasında bulunan Şehristan'da (467) târihinde doğmuş, (510) da Bağdad'a gitmiş, üç sene sonra vatanına avdet edip (548) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[54]

Mevkl-i İlmisi:

Muhammed Şehristânî, mütefekkir, mütefennin, fakîh bir zâttır. Ahmed el-Havâfî ile Ebû Nasr el-Kuşeyrî'den fıkıh, Ebu'l-Kaasım el Kuşeyrî'den de ilm-i kelâm tahsil etmiştir. Kelâmda Eş'arî mezhebine sâlikti.İlm-i kelâma, târîh-i edyâna, feylesofların mezâhip ve mesâlikine vâkıf idi. Sûre-i Yûsuf'a felsefî bir üslûb ile bir tefsir yazmıştır, de âsârı cümlesindendir.

Me'hazlar: Mu'cemü'l-üdebâ, Vefeyâtü'l-a'yân, El-A'lam.[55]

181- Emînü'd-Dîn Et-Tabersî:

Emînü'd-Dîn, Ebû Alî, el-Fadl b. el-Hasen, Tabaristan'a mensup bir zâttır. (548) târihinde "Senirvâr" da vefat etmekle na'şı Meşhed'e nakledilmiştir.[56]

Kudret İlmîyyesi:

İmâmiyye'den bulunan Tabersî, müfessir, müdekkik, lisân-ı vâkıf bir âlimdir. Birtakım eserleri vardır.

Müellefâtı: bu iki eser tefsire dâirdir bu iki eser, Keşfü'z-zünûn'a göre Ebû Ca'fer, Muhammed b. el-Hasen et-Tûsî'nindir

Me'hazlar : El-A'lâm, Ravzâtü'l-vennât.[57]

182- Ebû Hafs Ömer El-Cenzî:

Ömer b. Osman b. el-Hüseyn, muktedir bir âlimdir. Yetmiş yaşını mütecaviz olduğu halde (550) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh,[58]

Kudret-i İlmiyyesi:

Ömer el-Cenzî, nahv ve edebde imam idi, müttekî, nezâhet-i nefse mâlik, kuvvetli biır şâir bulunuyordu. Bağdad'a giderek birçok fudalaya mukaarin olmuş, Ebü'l-Muzaffer el-Ebîverdî'den edeb, Abdü'r-Rahmân ed-Dûnî'den hadîs ahzetmiştir.

Sem'anî diyor ki: Bu zât bir tefsir tasnif etmiştir ki, eğer tamam olsa idi bir misli bulunmazdı.

Mehaz : Buğyetü'l-'vuât.[59]

183- Hüccetü'l-Efâdıl, Alî Harzemî:

Ebü'l-Hasen, Alî b. Muhammed b. Alî el-Imrânî, büyük bir edipdir. Fahrü'l-meşâyih lâkabını da hâizdir. (560) târihlerine doğru vefat etmiştir.[60]

Kudret-i Îlmiyyesî:

Bu zât, Zemahşeri’nin en büyük tilmizlerindendir, mezheben Mu'tezilî'dir. Müfessir, esrâr-ı edebe vâkıf, kelâm-ı Arab'ın gavâmızına muttali' idi. Ömrünün âhirini neşr-i ilme hasretmiş, salâh-ı hâl ile zühd ü takva ile muttasıf bulunmuştur.

Müellefâtı :

Me'hazlar : Keşfü'z-zünûn, Buğyetü'l-vuât.[61]

184- Îbn-i Zafer:

Ebû Abdi'llâh, Hüccetü'd-Din, Muhammed b. Muhammed b. Zafer el-Kureşî es-Saklebî, büyük bir edîbdir. (497) târihinde Saklebe'de doğmuş, Mekke-i Mükerreme'de neş'et etmiş, Afrika'da, Endelüs'de seyehatlerde bulunduktan sonra Şam'a avdet edip Hamâd'da tavattun eylemiş ve orada (565) târihinde vefatı vuku' bulmuştur. Rahmetu'Mâhi aleyh.[62]

Kudret-i İlmiyyesi:

İbn-i Zafer, kudretli bir âlimdir, eserleri her tarafa intişâr etmiştir.Nahiv ilminde mütehassis idi, müfessir, müdekkik, sâlih, zahit, mâ-lâ ya'nîden müctenip bir zât idi Bir aralık Halep'de Sünnîler ile Şiîler arasında zuhur eden bir fitne neticesinde kitapları yağmaya, uğramıştı.

Müellefâtı: bir kaç ciltlik bir tefsirdir.Üç cildi Dârü'1-kütübi'-Mısriyye'de (310) numaradadır, (matbû'dur. necîb evlâda âid, matbu' bir eserdir. tefvîza, teessîye, sabr u rızâya, zühde müteallik, matbu’ bir eserdir. İtalyancaya, İngilizceye terceme edilmiştir. Tercemeleri de matbû'dur, ve saire.

Me'hazlar: Vefeyâtü'l-a'yân, El-A'lâm, Keşfü'z-zünûn, Mu'cemü'l-matbûâti'l-Arabiyye, Buğyetü'l-vuât.[63]

185- Ebü'l -Hasen Alî El-Ensârî:

Alî b.Abdi'llâh b. Halef el-Endelüsî, nuhâtdan bir zâttır. Vefatı (567) târihine müsadiftir. Rahmetu'llâhi aleyh.[64]

Kudret-i Îlmiyyesi:

Bu zât, İbnü'n-ni'me denmekle ma'rûf, kitabeti ile, ulûm-ı Arabiyyeye vukufu ile meşhurdur. Tefsire, fıkha hadim, tedrise muvâzab idi. Kur-ân-ı Kerîm'e tefsir, Sünen-i Neseî'ye şerh yazmıştır.

Me'hazlar : Buğyetül-vuât, El-A'lâm,[65]

186- İbnü'd-Dehhân, Nâsıhü'd-Dîn:

Saîd b. el-Mübârek b. Alî, nuhâtın a'yânından meşhur bir zâttır. (494) târihinde doğmuş, (569) da Musul'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[66]

Mevki-i Îlmısî:

İbnü'd-Dehhân, yüksek bir âlimdir, Ebü'l-Kaasım Hibetullâh'dan, Ebû Gaalib Ahmed b. el-Bennâ'dan ve sâireden hadîs dinlemiştir. İmâdü'1-Kâtib der ki: "İbnü'd-Dehhân, asrının Sîbeveyhi'dir,onun zamanında denilirdi ki El yevm Bağdad'da nahiv âlimi şu dört zattan ibarettir. Cevâliki, İbnü'ş-Şecerî, Îbnü'l-Haşşâb, İbnü'd-Dehhân." Müfessir olan bu zâtın bir kısım eş'ân da vardır. Bir kıt'asını kaydediyoruz :[67]

Müellefatı: kırk ciltmiş.nüket-i nahviyyeye dâirdir ve saire.

Me'haz': Buğyetü'l-vuât.[68]

187- Muhammed El Bakkaalî:

Muhammed b. Ebi'l-Kaasım el-Harzemî, büyük bir âlimdir. Künyesi: "Ebü'1-fazl", lâkabı : "Zeynü'l-meşâyih" dir.Takriben (506) târihinde doğmuş,(576) senesi Harzem Cürcâniyyesinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[69]

Kudret-i Îlmiyyesi:

Ebü'1-Fazl, Bakkaalî, âlim, fâzıl, müfessir, fakîh, edîb bir zâttır. Arap lisânında bir hüccet idi. Güzel i'tikaada mâlik, Hanefî mezhebine sâlik bulunuyordu. Mahmûd Zemahşerî'den teallüm etmiş, üstâzının vefatından sonra da yerine kaaim olarak tedris ile, te'lîfât ile meşgul olmuştur.

Müellefâtı: ve sâire.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiyye, Keşfü'z-zünûn.[70]

188 — Zahîrü'd-Dîn:

Şeyh Ebû Ca'fer,Muhammed b.Mahmûd en-Nîsâbûrî, ulemâdan bir zâttır. (577) târihinde berhayat bulunuyordu.[71]

Mevki-i Îlmisi:

Zahîrü'd-Dîn ma'rûf bir âlim, bir müfessirdir. Fârisî lisâniyle bir kaç cilt olarak yazmış olduğu ünvanlı kitabını (577) târihinde ikmâl etmiştir.

Me'haz: Keşfü'z-zünûn.[72]

189- Âlî El-Gaznevî:

Âlî b. İbrahim b. İsmail, Nâsırü'd-Dîn, Ebû Alî el-Hanefî, mübarek bir âlimdir. Vefatı (582) târihine müsadiftir.[73]

Mevki-i İlmîsi:

Yüksek bir Hanefî fakîhi olan Âlî, tefsirde, cedel ve usulde de büyük bir ihtisas sahibi idi, tefsirinde nahve i'râba dâir ma'lûmat vermiş, bedîâne bir üslûp ihtiyar etmiştir.

Müellefâtı: bir kaç cilttir. fıkha dâirdir. El-Meşâri'in şerhidir.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiyye, Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zünûn.[74]

190- Ebû Nasr El-Attâbî:

Ahmed b. Muhammed b. Ömer el-Buhâri, meşhur bir âlimdir. "Ebü'l-Kaasım" künyesiyle de yâd edilir, (586) senesi Buhârâ'da vefat etmiştir. Dâr-ı Attâb, Zehebî'nin ifâdesine nazaran Buhârâ'da bir mahallenin adıdır.[75]

Mevki-i İlmisi:

Ebû'Nasr, Hanefî imamlarından sayıhr, müfessir, fakîh bir zâttır. Fıkha dâir mu'teber eserleri vardır.

Müellefâtı: dört cilttir.

Me'hazlar: Keşfü'z-zünûn, el-Cevâhirü'l-Mudie.[76]

191- Ahmed En-Nâtıkî:

Ahmed b. Muhammed en-Nâtıki et-Taberî, ma'ruf bir âlimdir, vefatı (586) târihine müsadiftir.[77]

Mevki-i İlmîsi:

Ahmed en-Nâtıkî, Irâkayn'de yâni Küfe ile Bağdad havâlisinde yetişen Hanefî fukahâsının büyüklerinden sayılır. Tefsirde, fıkıhta mütehassıs idi. Ebû Abdillâh el-Cürcânî'den teallüm etmişti. Bu zâtın (Tefsîrü'l-Kur'ân), (Fetâvâ-i Attâbiyye) namiyle iki eserinden bahsolunuyor. Halbuki Fetâvâ-yi Attâbiyye, cevâmiül-fıkıh'tan ibaret olup Ahmed el-Attâbî'ye aittir. Bu iki zât biribirinden tefrik edilmemiş gibi görülüyor. Keşfü'z-zünûn'da (Fetâvâ-yı Nâtık) denilmiştir.

Me'hazlar: El-Fevâidü'I-Behiyye, Keşfü'z-zünûn.[78]

192- Muhammed El-Enbârî:

Ebû Tâhir, Muhammed b. Ebi'1-Fazl, meşhur bir edîbdir. Aslen En-bar'lıdır. (507) târihinde Mısır'da doğmuş, (596) târihinde vefat edip "Kurâfe"de defnedilmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[79]

Kudret-i İlmiyyesi:

Muhammed el-Enbârî, tefsirde, hadisde, şiir ve inşâda büyük bir iktidar sahibi idi, güzel yazısı ile, kıymetli eş'âriyle meşhurdur. Selâhuddîn-i Eyyûbî'nin Yemen'de hâkim olan biraderi Seyfü'l-İslâm Tuğtikin tarafından husûsî bir me'mûriyetle ve Huccâc ile beraber Bağdad'a gidip halîfenin ikram ve iltifatına nail olmuş, bir müddet Bağdad'da kalmış idi. Selâhuddîn-i Eyyûbî tarafından da Tinnîs ve İskenderiyye'de bâzı mühim me'muriyetlere tâyin edilmişti. Tefsîr-i şerifi ve (Kitâbü'l-manzûm ve'l-mensûr) adlı iki ciltlik bir eseri ve sair eş'ârı da vardır.

Me'hazlar : El-A'lâm, Kaamûsü'l-a'lâm.[80]

193- Ebü'l-Ferec El-Cevzî:

Abdurrahman b. Ebi'l-Hasen Alî b.Muhammed el-Bağdâdî, pek meşhur bir zâttır. Hazret-i Sıddik'ın neslindendir. Lâkabı "Cemâlü'd-Dîn" dir. Büyük ceddi Vâsıt ahâlîsindendir. Vâsıt'da yalnız bu zâtın hanesinde bir ceviz ağacı bulunurmuş, bu münâsebetle kendisine "Cevzî" denilmiş, sonra bu nisbet, evlât ve ahfadına intikal etmiştir. "Ferdatü'1-Cevz" denilen ma'ruf bir mahalle nisbet edildiği de mervîdir.

Ebü'l-Ferec, takriben (510) senesinde Bağdad'da doğmuş, (597) tarihinde yine Bağdad'da vefat etmiştir. Orada "Bâ'bü'1-Harb" denilen makberede medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[81]

Mevki-i İlmîsi:

Îbnü'l-Cevzî, zamanında Irak'ın büyük bir allâmesi, İslâm afakinin pek belîğ, heyecanlı bir vaizi idi. Mev'izelerini binlerce halk toplanıp dinlerdi, meclis-i va'zında Bağdad'ın bütün ekâbiri hazır bulunurdu.

İbnü'l-Cevzî, Ebü'l-Kaasım b. el-Husâyn'dan Alî b. Abdülvâhid ed-Dîneverî'den, Ebû Abdillâh el-Bâri' ile Ebû Gaalib Muhammed el-Hasen el-Mâverdî'den ve Hatibü'l-Isfehan ile diğer meşâhirden ilim ve irfan tahsîl etmiş, kendisinden de Îbnü's-Sâhib Yahya, Hafız Abdü'1-Ganî, İbnü'z-Zeynebî İbnü'n-Neccâr gibi zâtler nıüstefîd olmuşlardır.

İbnü'l-Cevzî, Hanbelî mezhebinde idi, gayet âbid, zâhid idi. Şemaili lâtif, harekât ve nağmâtı mevzun, latifeleri tatlı idi. Birçok ilimler ile mücehhez bulunuyordu. Bahusus tefsirde, hadîsde, târihte mütehassıs idi. İki üç yüz kadar telîfâtı vardır. Maahâzâ kitaplarının bâzılarında bir hayli yanlışlıklara tesadüf olunmaktadır. Bir kitabı yazar yazmaz tetkik ve tehzî'bine lüzum görmeden onu bırakıp diğer' bir kitap te'lîfine başlarmış, Zehebî merhum diyor ki : "Evet., ona bu hal, bu vehm, aceleden ve hemen diğer hitaba başlamadan neş'et etmiştir."

İbnü'l-Cevzî, bir risalesinde Hanbelî mezhebinin bir mücessime mezhebi hâline gelmesine sebebiyet verenlerden şikâyet etmiştir. Müteşâbihâtı te'vîle meyyaldir, aklı ihmâl etmenin doğru olamıyacağını söylemiştir, İmâm Gazâlî'yi intikaad ettiği için kendisini de İbn-i Esîr tenkîd etmiştirl( Kendisini tenkîd edenler arasında Şeyhü'l-İslâm İbn-i Teymiye de vardır.

İbnü'l-Cevzî, hayâtının son günlerinde nefy ve tağrîb musibetine uğramıştır. Abdü'l-Vehhâb el-Hanbelî adında garazkâr bir şahsın iğmâzına mebnî vezîr Îbnü'l-Kaasâb, bu muhterem zâtı acınacak bir halde Vâsıt'a nefyetmiş, orada bir hâne içinde mahbûsâne bir halde yaşamasına sebep olmuştur.

İbnü'l-Kassâb, Şîî mezhebinde idi, İbnü'l-Cevzî'nin Hazret-i Sıddîk sülâlesinden olması, bu hususta tesirden hâlî kalmamıştı.[82]

Tefsirdeki Mesleği:

Ebü'l-Ferec b. el-Cevzî, Kur'ân'ın ruhuna âşinâ, mütefekkir bir müfessir olduğundan (Zâdü'l-Mesîr) ünvanlı tefsirini âlimâne, belîgaane, mürşidâne bir tarzda yazmıştır. Bu eserinde meânî ve beyân ilimlerine çok i'tinâ göstermiş, bu iki ilim olmaksızın Kur’ân-ı Azîmüşşân'ın bi-hakkın tefsir edilemiyeceğini Câhız'dan naklen beyân etmiş ve bu iki ilme sûre-i Bakare tefsirinde bir nümûne olmak üzere daha ziyâde temasta bulunmuştur.

Bu tefsirde birçok mu'dal mevzu'lar suâl ve cevap tarzında halledilmiştir.

Beni âdemin ne suretle tekrîm-i İlâhîye mazhar olduğu :[83] Ayet-i celîlesinin tefsiri sırasında beyân olunarak deniliyor ki : Allâhu Teâlâ benî âdemi akıl, nutk, temyîz, hat, güzel suret, mu'tedil kaamet, maaş ve meâd işlerini tedbîre iktidar ile tekrîm buyurmuştur. Ve denilmiştir ki, Allâhu Teâlâ benî âdemi yeryüzünde bulunan şeylere teslît ve bu şeyleri insanlara musahhar kılmak suretiyle tekrîme mazhar kılmıştır.

(Zâdü'l-Mesîr)'in (2084) sahifeden müteşekkil, serlavhası müzehheb, fevkalâde bir nüshası Hamidiye kütüphanesinde (102) numarada mevcuttur. Bu nüshadaki bütün âyât-ı celîle, yaldız ile yazılmıştır. Bu Tefsîr-i şerîfin yazma bir nüshası da Kütüphâne-i Umûmîde (110) numaradadır.

Müellefâtı: Dört cüzden müteşekkil bir tefsirdir. Bir nüshası Kütübhâne-i Umûmî'de (389) umûmî ve (131) sıra numarada mevcuttur.ulûm-i kıraate dâir büyük bir eserdir, hadîse dâir matbû'dur. mev' izedir. tefsire dâirdir.[84]

Me’hazlar: Tezkiretü’l-huffaz li’z-Zehebi, İbn-i Hallikan, Cilaü’l-ayneyn, El-A’lam, Keşfüz-zünun, Mevzuatü’l-ulum, Kaamusü’l-a’lam

194- Hasen Nu'mânî = Ebü Alî Farisî

Ebû Alî, Hasen b. el-Hatîr en-Nu'mânî, muktedir bir âlimdir. Bağdad ile Vâsıt arasında bulunan Nu'mâniye karyesine nisbetle kendisine "Nu'mânî" denildiği gibi ceddi Nu'mân b. Münzir'e nisbetle de "Nu'mânî' denilmektedir. Şîraz'da ilm-i fıkıh tahsil ettiği için kendisine "Fârisî" de denilmiştir. Lâkabı: Zahirî veya Zahîrü'd-Dîn'dir. (547) târihinde doğmuş (599) da vefat etmiştir.[85]

Kudret-i Îlmiyyesî:

Hasen Nu'mânî, kırâet, tefsir, fıkıh, kelâm, cedel ilimlerinde bir mütehassıs olduğu gibi mantık, hey'et, tıp, hesap ilimlerine de vâkıf idi. Nahiv, lügat, aruz, kavâfî, şiir, târihte de iktidar sahibi bulunuyordu, İbrâniyyeye de âşinâ idi. Bir aralık Şam'a rıhlet ederek Kudus-i Şerîf'de tedrisât ile meşgul olmuştur. Mısır'da da bir müddet kalmıştı.

Müellefâtı: ve saire.

Me'hazlar : Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zünûn.[86]

195- Abdü'l-Mün'im El-Hazrecî:

Abdü'l-Mün'im b. Muhammed b. Abdü'r-Rahîm, değerli bir âlimdir. Vefatı (599) târihine müsâdifdir. Rahmetu'llâhi aleyh.[87]

Kudret-i İlmîyyesi:

İbnü'l-Feres el-Gırnatî denmekle ma'rûf olan Abdü'l-Mün'im, lûgatta, Arabiyyede bir imam idi. Tahsilini babasından, dedesinden yapmış, fıkıhda, usûl-i dinde mütebahhir olmuştur. (Ahkâmü'I-Kur'ân) unvanlı bir tefsiri vardır. Bir manzumesi :[88]

Me'haz: Buğyetü'l-Vuât.[89]

196- Nasr B. Alî Şîrâzî:

Ebû Abdİ'llâh,Nasr b. Alî b.Muhammed,İbn-i Meryem denmekle ma'rûf bir zâttır. (565) târihinde berhayât idi.[90]

Kıymet-i İlmîyyesi:

Şeyh Nasr b. Alî, Şîrâz'ın en yüksek hatibi, âlim ve edibi idi. Umûr-ı şer'iyyede, müşkilât-ı edebiyyede kendisine müracaat olunurdu. Mahmud b. Hamze el-Kirmânî'den ilim tahsil etmiştir. Tefsiri ve Fârisîce şerh-i îzâhı vardır.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, Keşfu'z-zünûn.[91]

197- Îbn-i Tayfur Es-Secâvendî:

"Muhammed b.Tayfur, Ebû Abdi'llâh el-Gaznevî, kıymetli bir âlimdir. Altıncı asr-ı Hicrî, ortalarında yaşamıştır.[92]

Mevki-i İlmîsi Ve Tefsirdeki Mesleği:

Secâvendî, büyük bir müdekkik, muktedir bir müfessirdir. Tefsir, kıraat, nahiv ilimlerinde mütehassıs bulunuyordu. Güzel bir tefsiri vardır. Âyât-ı celîlenin bâzı kelimelerini sırasiyle tefsir ve kadîm müfessirlerin akvâlini nakleder. Ehl-i Sünnet mezhebine mutabık, bâzı nâfi' îzâhâtı muhtevidir.[93] Nazm-i şerifi hakkına İmâm-ı Alî'den şöyle naklediyor : "İstiva, gayr-i meçhuldür, keyfiyeti gayr-i ma'kuldür, buna îman vâcibdir, bundan suâl ise bid'attır. Çünkü Allâhu Teâlâ mekân yok iken yine var idi, O yine mekânı yaratmasından evvelki vasıf üzeredir.

Müellefâtı: Bunun üçüncü cildi Molla Murad Kütüphanesinde (133) numarada mevcuttur. Bu tefsirin muhtasarı dır.

Me'hazlar: Gaayetü'n-nihâye, Keşfü'z-zünûn.[94]

Yedîncî Tabakayı Teşkil Eden Müfessîrler

198- Îmam-ı Fahrü'd-Din-İ Râzî:

Ebû Abdi'Ilâh, Muhammed İbni'l-Allâme Hatîbü'r-Rey Ziyâü'd-Dîn Ömer et-Teymî el-Bekrî, pek meşhur bir âlimdir. Nesebi Kureyş kabilesine müntehi olmaktadır. Asılları Taberistan'dandır. (543) senesi Rey şehrinde doğmuş olduğundan oraya nisbetle kendisine "Râzî" denilmiştir. (606) târihinde Herat'ta vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[95]

Üstazları Ve Seyahatları:

Fahr-i Râzî'nin ilk muallimi babası Ziyâü'd-Dîn'dir.Bu zât, Muhyi's-Sünne Muhammed Bagavî'nin tilmizlerinden gaayet fasîh, beliğ, hutbe iradında mahir idi. Hatîbü'r-Rey diye ma'rûfdur.

Fahr-i Râzî, bilâhare "Merâğa" da Alî Mecducîlî'den hikmet okumuş, Kemal Sümmânî'den fıkıh tahsîl etmiş, daha sonra Şeyh Necmü'd-Dîn-i Kübrâ'dan zühd ve tasavvuf dersi almıştır.

Seyehatlerine gelince: Fahr-i Râzî, mütebahhir bir âlim olduktan sonra seyehâte çıkmış, Hârezm'e giderek orada mu'tezile fırkalariyle bir çok münazaralarda bulunmuştur, bunun neticesinde Hârezm'i terke lüzum görmüştü.

Sonra Mâverâünnehr'e gitmiş, orada da birçok mübâhaselerde, münazaralarda bulunmuş, bir aralık vatanı olan Rey şehrine dönmüştü. Orada hazık ve pek zengin bir doktor, iki kızını Fahr-i Râzî'nin iki oğluna tezvîc etmiş, bilâhare kendisi vefat etmekle o cesîm serveti Fahr-i Râzî ailesine intikaal eylemiştir.

Fahr-i Râzî, bu servetin büyük bir kısmını Sultan Şihâbü'd-Dîn Gûrî'ye ikraz etmişti. Muahharen bunu istîfâ için Gazne'ye gitmiş, orada Şihâbü'd-Dîn'in birçok ikramlarına nail olmuştur.

Güneş gibi ufuklara ziyalar neşretmek fıtratında bulunan bu yüksek âlim, bir aralık Horasan'a gidip orada da kemâlâtını neşre başlamış, Sultân-ı Kebîr Alâü'd-Dîn Harzemşâh Muhammed ile aralarında büyük bir mahabbet ve samîmiyyet vücûda gelmişti.

Fahrü'd-Dîn-i Râzî, bir müddet de Herat'ta ikaamet etmiştir. Burada "Şeyhü'l-İslâm" lâkabı ile anılıyordu. Buradaki Kerrâmiyye taifesinin yanlış akidelerini teşhir ediyor, halkı tenvire çalışıyordu.[96]

Herat'taki Bîr Sergüzeşti:

Allâme Muhammed b. Şıhne diyor ki: Fahr-i Râzî'nin yalnız Arâbî ilimlerde değil, her ilimde yed-i tûlâsı var idi. Birçok ülkelere gitmiş, hükümdarlara müsâhib olmuş, bu yüzden, büyük bir fitne de tehaddüs etmiştir. Şöyle ki:

Hükümdar Gıyâsü'd-Dîn, Fahr-i Râzî'ye pek müteveccih bulunuyordu, onun için Herat'ta bir medrese yaptırdı. Bu teveccüh, Kerrâmiyye mezhebinde bulunan Herat ahâlîsine ağır gelmişti, bunlar tecsîm ve teşbihe kaail kimselerdir. Nihayet bir gün Kerrâmiyye, Hanefiye, Şâfiiyye âlimleri münazara için Gıyâsü'd-Dîn'in huzurunda toplandılar, Fahrü'd-Dîn-i Râzi ile Kerrâmiyyenin büyüğü ve en âlim ve zahidi bulunan Abdü'l-Mecîd b. el-Kudve de o meclisde hazır bulunmuşlardı.

Râzî söylüyor, İbn-i Kudve ve i'tirazda bulunuyordu, Gıyâsü'd-Dîn meclisten kalkmış, Râzî de İbn-i Kudve'ye kızarak bâzı lâkırdılar söylemişti. Ertesi gün Îbnü'l-Kudve, şehrin büyük camiinde va'za başlıyarak cemâate hitaben: "Ey insanlar! Biz Resûl-i Ekrem'den sahîhan naklolunan şeylerden başkasına hami bulunmuyoruz, biz Aristo ilmini, İbn-i Sina'nın küfriyyâtını, Fârâbî'nin felsefesini bilmiyoruz, o halde Allâhu Teâlâ'nın dînini, Peygamberinin Sünnetini müdâfaa edip duran bir İslâm âlimi ne için dünkü gün sebb ü şetme uğramış bulunsun?" diye ağlamağa başlamış, kürsî-i hitabeti etrafında bulunanlar da hep birden ağlamağa iştirak etmişler, derken umûmî bir vaveyla, bir kıyam kopmuş, şehir bir fitne sahası hâlini almıştı. Nihayet Gıyâsü'd-Dîn, Fahr-i Râzî'yi şehirden çıkaracağını halka va'd ederek fitneyi teskine muvaffak oldu. Râzî de şehirden çıkıp gitti.[97]

Kudret-i Îlmîyyesi:

Fahrü'd-Dîn-i Râzî, bir ilim ve kemâl timsâli idi. Tefsir, kelam, fıkıh, usûl-i fıkıh gibi dînî ilimler ile bi-hakkın mücehhez olduğu gibi edebiyatta, riyaziyatta, kimya, hey'et, tıp gibi ilimlerde de büyük bir iktidar sahibi idi. Pek parlak bir fikre, büyük bir muhakeme ve tenkit kudretine mâlik bulunuyordu, dînî mezheplerin esaslarını, felsefî mesleklerin mesailini tetkik etmişti, kendisinde parlayan bîr dehânın yardımiyle bid'at erbabına, mütefelsif zümrelere karşı bir cephe almış, hakikatin tecellîsini te'mîn için büyük bir şehâmetle mücâdele meydanına atılmıştı. Her hangi zümre ile münazarada bulunacak olsa galibiyyet nesîmi mutlaka kendi tarafında esmeğe başlardı.

Râzî'nin müellefâtı, İslâm âleminin her tarafına dağılmış, ilim sahipleri eski âlimlerin kitaplarını bırakarak onun eserleriyle iştigale başlamıştı. Binlerce ilim ve irfan talibi ve muhtelif mezâhip müntesipleri Râzî'nin huzurunda toplanır, herbirinin îrâd ettiği suâle güzelce cevaplar verirdi.

Asrının hükümdarları ziyaretine koşar, bir yere gitmek için atına binecek olsa üç yüz kadar talebesi etrafında yürürlerdi. Büyük bir vekar ve mehabet sahibi olan bu yüksek âlime karşı herkes pek ziyâde tevkîr ve ta'zimde bulunurdu.[98]

Tefsirdeki Mesleği:

Fahrü'd-Dîn-i Râzî, denebilir ki, tefsirde kendine has bir meslek tutmuş, tefsir kitabını o zamana kadar yazılmamış bir tarzda vücûda getirmiştir. "Mefâtihü'l-gayb" nâmındaki bu tefsirin başlıca bariz vasıfları şu veçhile hülâsa edilebilir.

1- Yalnız Fatiha sûre-ı celîlesi, bir cilt teşkil edecek derecede mufassal bir tefsire tâbi' tutulmuştur. Buna sebep de şu olmuştur:

Râzî diyor ki : "Yalnız Fatiha süresinin fevâid ve nefaisinden on bin kadar mes'ele istinbât olunabileceğini her nasılsa bir mecliste söylemiş idim, bunu istib'ad edenler bulundu, ben de telifine başladığım bu tefsir için böyle mufassal bir mukaddime yazıp iddiamın mümkinü'l-husûl bir şey olduğuna bir beyyine vücûde getirdim."

Filhakika birçok bedîaları, nefis nefis ilmî sânihaları, mes'eleleri cami' olan bu mukaddime, hem beyânât-ı Kur'âniyyenin azamet ve ulviyyetine, hem de Râzî'nin ilim ve ma'rifetindeki vüs'ata büyük bir burhandır.

2- Bu tefsir, hem rivayet, hem de dirayet tarîkini câmi'dir. Âyetlerin îzâhı sırasında hem Ashâb-ı Kirâm'dan, Tabiînden ve şâir zevattan menkul olan tefsir vecihleri yazılmış, hem de dirayet yoluyla bunların tavzih ve tahliline çalışılmıştır.

3- Bu tefsirde sûrelerin ve birçok âyetlerin aralarındaki münâsebet ve insicam öyle güzel, öyle mütefekkirâne bir tarzda gösterilmiştir ki, bunları mütâlâa edip de eser sahibinin fikrindeki küşâyişi, nazarındaki derin nüfuzu takdir etmemek kaabil olamaz.

4- Fahr-i Râzî, fıkhan Şafiî, i'tikadca Eş'arî Mezhebine sâlik olduğundan tefsirinde fıkha, hilâfiyâta, kelâma müteallik mesâilde alelekser Fıkh-ı Şafiî iltizâm edilmiş, Kaderiye mezhebi tenkîd ve cebr-i mutavassıt akidesi te'yîd ve müdâfaa olunmuştur.

5- Bu tefsirde ahlâka, ilahiyata, felsefeye, hey'ete teallûk eden mevzu'lar büyük bir vukuf ile îrâd ve muhakeme edilmiş ve bütün mebâhis, okuyucuları yormıyacak bir surette tertîb edilerek bir kısım vecihlere, mes'elelere ayrılmıştır.

6- Bu tefsirde bahusus eski hey'et âlimlerinin iddiaları, nazariyeleri birer tenkîd haddesinden geçirilmiş, Kur'ân-ı Hakimin beyanâtına münâfî görülen noktalar cerh edilmiş, meselâ:[99] Nazm-ı celîli îzâh edilirken hey'et ulemâsının semâ hakkındaki nazariyeleri ve seyyarelerin başka başka birer semâda merkûz olduğuna dâir iddiaları mufassalan yazılarak tenkîd edilmiş, ecrâm-ı semâviyenin 'birer semâda merkûz olmayıp kendi başlarına müteharrik, bir fezada sâbih bulunabilmeleri imkânı dermeyan edilerek yeni hey'etçe kabul edilen esaslara işaret olunmuştur.

7- Bâzı zevatın beyânına nazaran Fahr-i Râzî Sofiyye tarîkına sülük ettikten sonra bu tefsirini yazmaya başlamıştır. Bu cihetle bu mübarek tefsir, birçok tasavvufî beyanât ile de müzeyyen bulunmaktadır. Hattâ[100] âyet-i celîlesinin tefsîri sırasında İmâm-ı Gazâlî'nin "Mişkâtü'l-envâr" ismindeki risalesi tamamen dercedilmiştir. Bu risale ise ma'lûm olduğu üzere bu âyet-i kerîmeye dâir tasavvufî bir neşve ile yazılmış, kıymetli bir eserdir.

Velhâsıl "Mefâtîhü'1-gayb" birçok hakikatların inkişâfını te'mîn eden pek faydalı bir tefsirdir. Fettâh-ı Kerîm Hazretleri müellifinin ruhuna gayb âleminde rahmet kapılarını dâima açık bulundursun, âmîn.[101]

Mefâtîhü’ l-Gayb'ın Îkmali:

İmâm Fahrü'd-Dîn-i Râzî'nin (Tefsîr-i Kebîr) diye yâd olunan Mefâtîhü'1-gayb ismindeki tefsîri, vaktiyle on iki veya on üç cilt olmak üzere tertîb edilmiş, muahharen altı ve sekiz ciltten müteşekkil olmak üzere müteaddit defa tabedilmiştir.

Bâzı zevatın beyânına nazaran Fahr-i Râzî bu kitabını ikmâl etmeden vefat etmekle bunu başkaları ikmâl etmiştir.

Fahr-i Râzî, alelekser sûrelerin tefsirini yazıp bitirdiği târihi sûrelerin tefsirleri nihâyetinde kaydetmiştir. Fetih sûresinin tefsirini (17 Zilhicce 603) târihinde bitirmiştir. Bundan sonraki sûrelerin nihayetlerinde târihe tesadüf olunmuyor. Bu halde sûre-i Feth'e kadar olan tefsir kısmı Fahr-i Râzî'ye ait olmak lâzım gelir. Bu kısmı vefatından üç sene mukaddem yazmış bitirmiş oluyor. Bundan sonra üç sene daha yaşamış olduğundan mütebaki kısmı da yazıp bitirmiş olabilirdi. Fetih sûresinin tefsirini iki üç gün içinde yazdığı, sûrelerin nihâyetindeki târihlerin tekaabülünden anlaşılıyor, böyle geniş bir ilim, sür'atli bir kalem sahibi için mütebaki kısmı iki üç sene içinde yazmak pek kolay bir şeydi, eğer bir maniaya binâen bu son kısmı yazmaya muvaffak olamamış ise işte bu kısım başkaları tarafından yazılmış olacaktır.

Keşfü'z-zünün'da yazıldığına göre bu tefsirin noksan kalan kısmını (639) târihinde vefât eden Kaadıl-Fukahâ' Şihâbüddîn ed-Dımişkî ikmâl etmiştir. Kezâlik (777) târihinde vefat eden Şeyh Necmüddin Ahmed el-Kamûlî de bu tefsire bir tekmile yazmıştır. Celâlüddîn-i Süyûtî de bu tefsir nâmına Sebbaha[102] sûresinden âhir-i Kur'anâ kadar bir cilt olarak yazmıştır. Fakat elimizde matbu' olan Tefsîr-i Kebîr nüshalarında bunlara dâir bir işaret yoktur. Ve Tefsîr'in tarz-ı tahrîrinde bîr tebeddül de görülmüyor.

Ayasofya Kütüphanesine Sultan Ahmed mahzeninden nakledilen kitaplar arasında (11) numara ile mukayyed bir "Sûre-i Nebe" tefsiri vardır ki, bu da' Râzî'ye nisbet edilmiştir. Bunun zahrında deniliyor ki : "Fahr-i Râzî'nin Tefsîr'i, Ankebut sûresine kadardır. Bu sûreden i'tibaren mütebakisi, İmam Saîd ve Şehid Kaadı'l-Kudât, Hüccetü'l-İslâm, Müfti'ş-Şam, Şemsüddîn Ebû Abbâs Ahmen b. Halil b. Suâdeti'l-Hûbî'ye aittir." Bizce bu iddia doğru olmasa gerek.[103]

Mev'izaları:

Fahrüddîn-i Râzî fevkalâde fasih, belîğ idi, Arabi ve Farisî lisanlariyle va'z u nasîhatta bulunurdu. Va'z esnasında kendisine vecd hâli arız olur, müessir sözler söyler, çok kere dînî bir duygunun lâtif te'sîriyle gözlerinden yaşlar akardı. Hattâ, birgün va'z ediyordu, Sultan Şihâbüddin de cemâat arasında bulunuyordu, kendisine yeni vecd arız olmakla şöyle bir nidada bulunmuştu : "Ey Sultân-ı âlem! Ne senin saltanatın kalır, ne de Râzî'nin telbîsi, hepimizin dönüp gideceğimiz huzûr-ı İlâhidir:

Birgün de Herat'da minbere çıkmış, hutbe îrâd ederken şehir ahâlî sine bâzı itablarda bulunduktan sonra şu beyti inşâd etmiştir :[104]

Bir nasîhatnâmesinde:"Ben turuk-ı kelâmiyyeyi, felsefî menhecleri tecrübe ettim, Kur'ân-ı Mubîn'de bulduğum fâideye müsavi olacak bir fâide bunlarda görmedim." demiş, bunun sebebini hakimane bir surette îzâh etmiştir.[105]

Nazım Ve Nesrî:

Fahrüddîn-i Râzî'nin nesri de, nazmı da pek selis ve metindir. İbareler^ insanı yormaz, nazmı hikmetten hâlî bulunmaz, Arabî ve Fârisî eş'ârı vardır. Manzumelerinden iki numune :[106]

Hakkındaki Takdirler, Tenkîdler:

Fahrüddîn-i Râzî'nin terceme-i ahvâline dâir müstakil eserler yazılmıştır. Herkes kendisini büyük bir imam, bir allâme tanır. Hattâ tefsir kitaplarında: denildi mi bununla mutlaka Fahr-i Râzî kasdedilir. Bununla beraber hakkında bâzı tenkîdimsi lâkırdılar da mevcuttur. Ezcümle tefsirinde felsefeye, bâzı fenlere dâir fazla ma'lûmat bulunmasını bu tenkide vesile ittihâz edenler vardır, müfessir Ebû Hayyân gibi.

“Tefsîr-i Râzi’de tefsirden başka her şey vardır” diyenler de bulunmuştur. Halbuki böyle bir iddia doğru, değildir. Tefsîr-i Râzî'deki felsefeye vesâir fünûna müteallik malûmat çıkarılacak olsa yine bu kitap, yalnız tefsire ait kalacak mesâil ve mebâhisi i'tibâriyle sair bir kısım tefsir kitaplarının "bir kaçına muâdil olarak müstesna mevkiini yine muhafaza eder.

Maahâzâ bu felsefî, fennî malûmatın bu tefsire dercedilmiş olması bir lüzuma mebnîdir, Râzî'nin istihdaf ettiği ulvî bir maksada müstenittir. Malûmdur ki, Râzî'nin bu Tefsîr-i Kebîrinden evvel yazılmış olan tefsirlerin bir çoğu yalnız tefsire has ulûmu ihtiva ediyor, rivayet tarikiyle sabit malûmatı cami' bulunuyordu. Artık mütemadiyen bu usul dâiresinde tefsir yazılmasından o kadar fazla bir fayda beklenilemezdi. Beri taraftan İslâm âleminde felsefe ve saire intişâra baölamış, fikirlerde başka bir tahavvül vücûda gelmiş olduğundan birçok âyât-ı celîle ile erbâb-ı fünûnun nazariyyât ve felsefiyyâtı arasındaki tevâfuk ve tegaayürü göstermek için de mufassal tefsir kitaplarının vücûdüne ihtiyaç hissedenler çoğalmıştı.

Mütâlâa erbabının tetkik ve tefahhus duygularını tatmin etmek, zihinlere gelen şüpheleri, tereddütleri izâleye çalışmak ise Kur'ân-ı Hakîm'in hakaayıkını tecellî ettirmeğe çalışan mütefekkir, mütefennin bir müfessirin en kudsî bir vazifesidir.

İşte Fahrüddîn-i Râzî bu mühim vazifeyi ifâya çalışmış, asrının fennî terakkiyâtı nisbetinde buna muvaffak da olmuştur.

Binâenaleyh, bu i'tibâr ile tenkîd edilmesi muvafık değildir.

Bir de Zehebî merhum, (Mîzânü'l-i'tidâl..)’inde Fahrüddîn-i Râzî'-yi hadîs-i şerîf râvîleri arasında zuafâdan saymıştır ki, bu da doğru değildir.

Tâcüddin-i Sübkî'nin de dediği gibi Fahr-i Râzî'yi bu râvîler sırasında zikretmek ma'nâsızdir. Çünkü bu zât, muhaddislerden değildir ki, bu i'tibâr ile zuafâdan olup olmadığı bahis mevzuu olsun.

Maahâzâ Râzî, bu ümmetin yüksek âlimlerinden doğru sözlü, temiz seciyeli, pek muhterem bir zâttır. Nitekim Zehebî de bilâhare bu hakikati i'tirâfa mecbur olmuştur.

Bir de: (Es-Sırrü'1-mektûm fî muhâtabati'n-nücûm) nâmındaki tılı-sıma dâir bir kitap Fahr-i Râzî'ye isnâd edilerek bundan dolayı da aleyhinde dedikodu yapılmıştır. Zehebî, bu kitaba "bir sihirdir" diyor ve bunu o koca müfessire isnâd etmek istiyor. Halbuki bu kitap, Râzî'nin eseri değildir, bunu ona isnâd etmek bir iftira demektir. Bu kitaba revaç vermek için bunu o büyük zâta nisbet etmişlerdir. Maamâfih bu kitap sihire âit bir eser de addedilemez.

Sonra bir de bâzı müteahhir müfessirler, Râzî'nin tefsîrindeki bir kısım tetkîkat ve tevcîhâtı tenkide yeltenmişlerdir, Âlûsî-zâde de bu cümledendir. Ancak şu da şüphesizdir ki, bu müteahhir "müfessirlerin hepsi de Râzî'nin sofra-i ilmiyyesinden nevâleçîn olmuş olduklarını inkâr edemezler.

Mellifi beşer olan koskoca bir kitapta bâzı isabetsiz yazıların, mütâlâaların bulunması pek zarurî görülmelidir.

Yalnız şunu da ilâve edelim ki: Eslâfa pek hürmetkar olan Fahr-ı Râzî, kendisinden pek ziyâde yüksek olan İmâm-ı A'zam gibi bâzı ekâbire karşı içtihadı bâzı mes'elelerden dolayı her nasılsa tefsirinde ve Menâkıbü'1-İmâmı'ş-Şâfiî ünvanlı eserinde hürmete münâfî görülecek bir tarzda tenkîdimsi bir lisan kullanmıştır. Bu halde kendisinin uğradığı tenkidler de bir nevi1 ma'nevî ceza mâhiyetinde görülebilir.

Muellefâtı: Tefsîr-i Kebîr diye yâdolunan bu muazzam eseri. (687) de vefat eden Burhânüddîn en-Nesefî ismiyle telhis ettiği gibi Muhammed b. el-Kaadî Ayasuluğ dahi telhis etmiş, buna bâzı faydalı şeyler ilâve ederek bâzı indî tasarrufatta bulunmuştur. Bu son kitabın beşinci kısmı nihâyetinde bunun (17 Cûmâde'1-ûlâ 605) târihinde yazılmış olduğu bildirilmiştir. O halde bu kitap Fahrü'd-Dîn-i Râzî'nin son eserlerinden olacaktır. İlm-i kelâma dâir olan bu kıymetli eseri, Çelebi-Zâde Abdurrahman Efendi şerh etmiştir.

Fahr-i Râzî'nin bunlardan başka da âsârı vardır.

Me'hazlar: Tabakaatü's-Sübkî, Ravzatü'l-menâzır fî ahbâri'l-evâül-evâhir, İtkaan, El-A'lâm, Mevzûâtü'l-ulûm, Keşfü'z-zünûn.[107]

199- Ruzbîhân Baklî:

Şeyh Ebû Muhammed İbn-i Ebi'n-Nasr-ı Şîrâzî, meşhur arif bir zâttır. Şîrâz'da ikaamet edip (606) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'l-lâhi aleyh.[108]

Kudret-i İlmiyyesi Ve Tefsirdeki Mesleği:

Şeyh Ruzbihân, mutasavvifeden fâzıl bir zâttır. Tasavvuf mesleği üzere Arâisü'l-beyân ünvâniyle iki ciltlik bir tefsiri vardır ki, mütâlâası ruha inşirah verir. Kur'ân'ın işaretlerini kendi makaamına göre göstermiş, kendi meşâyihinin akvâlini de ilâve etmiştir. Sadr-ı evveldeki meşâyihe iktidâ ettiğini söylemektedir.

Tefsirinin mukaddimesinde diyor ki: Mükâşefe erbabı, Kur'ânın letaif ve esrarını kendi makamları ile mütenâsip bir halde beyanda bulunmuşlardır. Kur'ân'ın işaretlerini idrakleri, muâyenât ve mükâşefattaki derecelerinin tefâvütleri veçhile mütefâvit bulunmuştur. Maahâzâ söyledikleri, haber verdikleri şeyler ile bihâr-ı Kur'ân'ın ka'nna vâsıl olamamışlardır. Çünkü Kur'ân sıfât-ı'Rahmân'dır, Onun hakaayıkını hadis olanlar idrâk edemezler.

Ca'fer b. Muhammed'den şöyle naklediyor: Kitâb-i İlâhî, şu dört şeyi ihtiva etmektedir. İbâre, işaret, letâif, hakaayık. İbâre avama, işaret havassa, letâif evliyaya, hakaayık da enbiyâya aittir.

Müellefâtı: Hihd'de iki cilt olarak tab' edilmiştir. ve saire. Eş'ârı da vardır.

Me'hazlar: Keşfü'z-zünûn, Kaamûsü'l-a'lâm.[109]

200- Necmü'd-Dîn-1 Kübrâ:

Ebü'l-Cennâb, Ahmed b, Ömer el-Huyûfî, sofiyyeden pek meşhur bir zâttır. Tahsili esnasında mübâhase ve münazarayı pek sever, muarızlarına dâima galebe çalar bir âlim olduğundan kendisine (Et-Tâmmetü'1-kübrâ) denilmiş, sonra tahfif için (Tâmme) lâfzı bırakılıp lâkabı: (El-Kübrâ) olarak kalmıştır. Şehâdeti (618) târihine müsadiftir.[110]

Meşâyıhî Ve Seyehatleri:

Necmü'd-Dîn-i Kübrâ, birçok zevattan ilim ve irfan tahsil etmiş, Ferruh Tibrîzî, Şeyh İsmâil-i Kasrî, Ammâr-ı Yâsir, Şeyh Ruzbihân gibi büyük zatlardan da tarîkatle tasavvuf ahzeylemiştir. Necmü'd-Dîn-i Râzî, Mecdü'd-Dîn-i Bağdadî, Sa'dü'd-Dîn-i Hamevî, Seyfü'd-Dîn-i Bâharzî, Kemâl Hucendî gibi meşâhir de kendisinin müritlerinden bulunmuşlardır.

Necmü'd-Dîn-i Kübrâ, birçok yerleri gezip dolaşmış, İskenderiye'ye, Nîsâbûr'a giderek oralardaki meşâyihden hadîs dinlemiş, bir aralık Fahrü'd-Dîn-i Râzî ile mülâkaatda bulunmuş, nihayet Harzem'de tavattun eylemiştir.[111]

Kemâlat-ı Zâtîyesî:

Harzem ikliminin yetiştirmiş olduğu bu dırahşan sîmâ, zahirî, bâtınî ilimlerde büyük bir meleke ve zevk sahibi idi. Softyyenin pek büyüklerinden, şuarânın en güzidelerinden bulunuyordu. Şâfüyyü'l-mezhep olduğu mervîdir. Hadîs ve Sünnete muttali' idi. Lisânı birçok hakîkatlâra tercüman olmuş, kaleminden bir nice letâif ve işârât teraşşuh etmiştir. Aynı zamanda azîmü'1-câh, gurebâya penâh, lâimin levminden korkmaz, fedakâr bir mücâhit idi. Fazilet ve keramet sahasındaki şöhreti, nâsıyesindeki kudsiyet pertevi, Cengiz’in de kulaklarına aksetmişti.

Cengiz orduları Harzem diyarını istilâya başladığı sıralarda Cengiz tarafından bu muhterem zâta bir imtiyaz verilmek istenilmiş, orduları tarafından biı tecâvüze uğramaması için başına bir alâmet vaz' etmesi tavsiye edilmiş, bu sayede hem kendisinin hem de ihtiyar edeceği bir kısım halkın kurtulabileceği söylenmişti. Fakat yüzbinlerce dindaşlarının, hemşehrilerinin kanlar içinde kalan ma'sum vücutlarını görüp duran Necmü'd-Dîn-i Kübrâ, bu teklife muvafakat etmemiş, Cengiz ordularının çekilip gitmesinden başka bir şey ile memnun olamayacağını söylemiş, nihayet kendisi de harp meydanına atılarak birçok kahramanlıklar gösterdikten sonra şühedâ zümresine iltihak etmiştir. Şehîd olurken düşman efradından bir mecûsînin perçemini yakalamıştı, herifin perçemini kesmedikçe başını bu dem-i hurûşân şehidin elinden kurtaramadılar.

Hazret-i Mevlânâ, Necmü'd-Dîn-i Kübrâ lisânından söylediği şu beyitler ile bu vak'aya işaret etmiştir :[112]

Tefsirdeki Mesleği:

Necmü'd-Dîn-i Kübrâ, "Te'vüât-ı Necmiye" ünvanlı tefsirini tasavvuf lisânı ile yazmış, Kur'ân âyetlerinin tazammun ettiği nihayetsiz bedâyi' ve letâifden bir kısmına kendi yüksek ilhâmâtı ile mütenâsip bir tarzda tercüman olmuştur.

Bu eser, bir tefsirden ziyâde bir te'vil mecmuasıdır. Kur'ân-ı Azîm'e on iki ciltlik bir tefsir yazmış olduğu da mervîdir.

Te'vilât-ı Necmiye, İsmâil Hakkı merhumun (Rûhü'l-beyân) ünvanlı efsîrindeki tasavvufî yazılar için başlıca bir me'haz teşkil etmektedir.

Te'vîlât-ı Necmiye'de "Kürsî" nin ma'nâsı münâsebetiyle güzel bir mütâlâa vardır, bu mütâlâa, hakîkî mutasavvifenin mesleğini pek iyi göstermektedir. Hülâsası şu veçhiledir : "Kur'ân ile hadislerin nâtık olduğu a'yân hakkında te'vilde bulunmamak, bunların ma'nâlarını Resûlullâh'ın, Sahabenin, ulemâyı Selefin tefsirleri veçhile kabul etmek her bir Müslim için din ve diyanet muktezâsıdır. Meğer ki muhakkık olsun, hakikattan, ma'nâları, sırları, işaretleri keşfe, hakkiyle te'vîle taraf-ı İlahi’den tahsis edilmiş bulunsun. Bu takdirde Cennet, Cehennem, hür, kusur, sırat, mizan, enhâr, eşcâr, arş, kürsî, şems ve kamer gibi a'yân suretlerini iptal etmeksizin bunlar da kendisine lâih olacak işaretleri, tahkikleri dermeyân edebilir. Çünkü Allâhu Teâlâ suret âleminde her ne yaratmış ise onun nazîrini ma'nâ âleminde de yaratmıştır."

Yâni bir Müslim, evvelâ bunların ma'nâ-yı lûgavîleri i'tibâriyle hakîkatlarını, mevcudiyetlerini teslim eder. Sonra da Bunların delâlet ve tazammun ettikleri bir kısım işaretlere, letâife intikal eyler, bunlardan birini kabul, diğerinin inkârını iktizâ etmez.

Me'hazlar: Tabâkaatü's-Sübkî, Ravzatü's-safâ’ Lûgat-ı târihiyye, Kaamûsü'l-A'lam.[113]

201- Îbn-i Teymîyye Ebü Abdî'llâh:

Ebû Abdi'llâh, Muhammed b. Ebi'l-Kaasım el-Hadr b. Muhammed el-Harrânî, kudretli bir müfessirdir. Fahrü'd-Din lâkabını hâizdir. (542) târihinde Harran'da doğmuş, (621) senesi yine Harran'da vefat etmiştir. Rahmutu'llâhi aleyh.[114]

Mevki-i İlmîsi:

Ebû Abdi'llâh Harrânî, Hanbejî ulemâsından müfessir, fakîh, hatîb, vaiz bir âlimdir. Bir çok ekâbirden fıkıh ve hadis ahzetmiştir. Bir kısım beliğ, müstahsen hutbeleri, manzumeleri vardır ki, tab'ındaki cevdet ve vüs'ate şahadet eder.

Müellefâtı: ve saire.

Me'hazlar: Mevzûâtü'l-ulûm, Keşfü'z-zünûn.[115]

202 — Îbnü'l-Esîr Mecdü'd-Dîn:

Ebü's-Saâdât el-Mübârek b. Muhammed b. Muhammed b. Abdü'1-Kerîm b. Abdü'l-Vâhid eş-Şeybânî el-Cezerî, meşhur bir âlimdir. (544) senesi İbn-i Ömer Ceziresinde doğmuş, bilâhare Musul'a intikal etmiş, (606) târihinde Musul'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[116]

Üstazları Ve Me’muriyetleri:

Mecdü'd-Dîn, Ebû Muhammed Said b. el-Mübârek'ten nahiv ilmini tahsîl etmiş, Yahya b. Sa'dûn el-Kurtubî, Hatîbü'l-Mevsıl et-Tûsî, İbn-i Küleyb gibi zevattan hadîs dinlemiş, ve sâir ilimleri ahzeylemiştir.

Kendi vatanında neşv ü nema bulduktan sonra, Musul'a giderek Emîr Mücâhidü'd-Dîn'in dîvan kâtibi olmuş, vefatından sonra da Musul Hükümdarı Îzzü'd-Dîn Mes'ûd'a intisâb ederek mektupçuluğu, vazifesine ta'yîn edilmiş, ondan sonra da mahdumu Nûrü'd-Dîn Arslan Şâh'a intisapla yanında büyük hürmetlere, ni'metlere nail olmuştur.[117]

Mevki-i İlmisi:

Ebü's-Saâdât Mecdü'd-Dîn, zamanının yüksek bir âlimi, kudretli bir müellifi, meşhur bir kâtibi idi. Bâzı eş'ârı da vardır. Son zamanlarda kendisine bir nevi' felc arız olmuş, konağına çekilerek ilmî tetebbüâta başlamıştı. Hanesi zâirlerle, asrının ulemâ ve üdebâsiyle dolar, aralarında dâima ilmî mübâhaseler, musahabeler cereyan ederdi. Bu son hâlinden pek memnun idi. Tutulduğu hastalıktan kurtulmak istemiyordu, bu hastalık sayesinde resmî vazifelerden kurtulmuş, hürriyetine kavuşmuş, ehibbâ ve esdikaasiyle ilmî sohbetlerde bulunmaya muvaffak olmuştu. Binâenaleyh muâlecâta devam edilmesini kendisine söyleyen biraderi meşhur müverrih Îzzü'd-Dîn'e hitaben: "Ben hastalığımın zevalini, tedavisini muvafık görmüyorum, ömürden pek az bir şey kaldı, bırak beni zilletten selim olarak hür yaşayayım." diyordu.

Bu zâtın bir kardeşi de müellif i bulunan Vezir Ziyâ-ü'd-Dîn Nasrullâh el-Cezîrî'dir. Üçü de ilim ve fazl ile mütemayizdir.

Müellefâtı: Tefsirdir. Sa'lebî ile Zemahşerî'nin Keşf ü Keşşaf adındaki tefsirlerini cem' etmiştir. Kütüb-i Sitte'yi cami’ ve matbû'dur. hadîse dâir matbû'dur. âbâ ve ümmehât ve sâire hakkında matbu' bir eserdir.dualara, zikirlere âiddir. münşeata dâirdir. Ve saire.

Me'hazlar: Tezkiretü'l-Huffâz, Vefeyâtü'l-a'yân, Tabakaatü's-Sübkî, Keşfüz-zünûn, El-A'lâm.[118]

203- Ebü'l-Kaasım Er-Râfiî:

Abdü'l-Kerîm b. Muhammed b. Abdi'l-Kerîm el-Kazvînî, Şafiî fukahâsının büyüklerinden bir zâttır. (623) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[119]

Mevki-i İlmisi

Râfiî, şer'î ilimlerde yed-i tûlâ sahibi idi. Babasından ve Ebû Hâmid Abdullah İbn-i Ebi'l-Fütûh'dan ve sâireden hadîs dinlemiş, kendisinden de Abdü'1-Azîm el-Münzirî ve saire rivayette bulunmuşlardır.

Râfiî, tefsîr, hadîs, usul, fıkıh ilimlerinde pek büyük bir ihtisasa mâlik bulunuyordu. Ebû Abdi'llâh Muhammed el-Esferâyînî diyor ki: "Bizim şeyhimiz Râfiî, Îmâmü'd-Din, Nâsırü's-Sünne'dir. Ulûm-ı dîniyyede asrının vahidi’ mezhebde zamanının müetehidi, tefsirde vaktin ferîdi idi. Zühd ü takva ile muttasıf, kerameti zahir, pek mübarek bir zât idi.”

Müellefâtı: otuz meclisden müteşekkil olup Fatiha hakkındaki ahâdîs-i şerifeyi muhtevidir. bu, hiçbir mezhebde misli tasnif edilmemiş pek mühim bir kitap sayılmaktadır. Fıkha dair pek mufassal fakat nâ-tamam bir eserdir. Bâzı eş'ârı da vardır.

Me'haz: Tabakaatü's-Sübkî.[120]

204- Abdü's-Selâm İbn-i Berrecân:

Ebü'l-Hakem, Abdü's-Selâm b. Abdi'r-Rahmân b. Abdi's-Selâm, Endelüs'ün İşbîliyye şehrinde yetişmiş olan meşhur bir âlimdir. İbn-i Berrecân, İbn-i Ebî'r-Ricâl'den muhaffefdir. (627) târihinde Merakeş'de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[121]

Mevkî-i İlmîsi:

İbn-i Berrecân, birçok ilimlerde, bahusus lügatta, nahivde ve ulûm-ı garibe denilen şeylerde büyük bir ihtisas sahibi idi. Sadûk, sika olarak tanınmıştır. Ünvanlı nâ-tamam bir tefsîri vardır. Esmâ-i Hüsnâ'ya dâir bir şerh de yazmıştır. İbn-i Seyyide üzerine bir reddiyesi de mevcuddur.[122]

Tefsirdeki Mesleği:

îbn-i Berrecân, tefsirinde en ziyâde âyetlerin mutazammm olduğu esrar ve havasdan bahsetmiş, rumûz-ı Kur'aniyyeden istikbâli keşfe dâir bir nice hakikatlerin istihraç edilebileceği mütâlâasında bulunmuştur.

İbn-i Hallikân'ın naklettiğine nazaran, Sultan Selâhü'd-Dîn (579) tarihinde Halep şehrini fethettiği zaman Ebü'l-Maâlî ed-Dımışkî yazdığı bir kasidede : demişti. Filvaki' ertesi sene Receb ayına üç gün kalmış iken Kudüs-i Şerîf de fethedilmişti. "Âtiye ait olan bu hâdiseye vukuundan evvel nasıl muttali' oldun?" diye vâki' olan suâle, Ebü'l-Maâlî şöyle cevap vermişti. : “Ben buna;[123] âyet-i kerîmesine dâir İbn-i Berrecân'ın yazmış olduğu tefsir vâsıtasiyle muttali' oldum." Bu gibi müstakbele âit hâdiseler, birer uzun hesap ameliyesi neticesinde bâzı âyât-ı celîleden istihrac olunmaktadır.

Âyât-ı Kur'âniyyenin ihtiva ettiği hakaayık ve havâssa, nihayet yoktur. Fakat istikbâli keşf için uğraşmak, bu gibi keşfiyyâta tatbîk-i hareket ederek lâzım gelen esbaba tevessülü terk ile faaliyeti ta'tîl etmek İslâm ruhuna münâfî, Kur'ân'ın umûma vazıh, parlak bir surette feyz ve irfan bahşeden teâlimine muhâlifdir.

Tefsîrü'l-İrşâd'ın' iki cildi Dâmâd İbrahim Paşa Kütüphanesinde (25 ve 26) numaralarda mevcuddur.

Me'hazlar: Vefeyâtü'l-a'yan, Buğyetü'l-vuât, Mevzûâtü'l-ulûm.[124]

205- El-Muâfâ B. İsmail:

İbn-i İsmail eş-Şeybânı el-Mevsılî, Şâfiiyyü'l-mezheb bir âlimdir. Künyesi Ebû Muhammed, lâkabı: Cemâlü'd-Dîn' dir. Tahminen (500) târihinde Musul'da doğmuş, (631) târihinde yine Musul'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[125]

Mevki-i İlmisi:

El-Muâfâ, müfessir, muhaddis, edîb bir zâttır. Ünvanlı bir tefsiri ile serlevhalı bir eseri umûmî ve (177) sıra numarada mevcuttur.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, El-A'lam.[126]

260- Şihâbü'd-Dîn-i Sühreverdî :

Şeyh Ömer b. Muhammed b. Abdi'llâh, sofiyyeden meşhur bir zâttır. (539) târihinde Sühreverd şehrinde doğmuş, (632) târihinde Bağdad'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[127]

Kemâlât-ı Îlmiyyesi:

Şeyh Sühreverdî, Şafiî fukahâsından büyük bir âlimdir. Amucası Ebü'n-Necîb'in yanında nesv ü nema bulmuş, ondan hadîs fıkıh, tasavvuf ahzetmiş, Bağdad'da senelerce va'z u nasihatle iştigal ederek Şeyhü'ş-şüyûh ünvanını ihraz eylemiştir. Ünvanlı bir tefsiri vardır. ve serlevhalı tasavvufa dâir eserleri de matbû'dur.

Me'hazlar: Tabakaatü's-Sübkî, El-A’lam.[128]

207- Şeyh Muhyî'd-Dîn-i Arabî:

Ebû Bekir, Muhyi'd- Dîn meşhur bir zâttır. “Şeyh-i Ekber” ünvanına haizdir. Endülüs’ün “Mürsaiye” şehrinde (560) senesi doğmuş, bilahara birçok seyahatlerde bulunarak maddi ve ma'nevî kemalat tahsiline,neşreine çalışmış, mütaddit ve muhtelif ilmi, tasavvfî eserlerini cihanın münakaşalı nazarları önüne vaz ettikten sonra (638) senesi Şamda vefat etmiştir. (Salihiyye) mevkiinde medfundur. Bir aralık kabri buldurmuş, üzerine mükemmel bir türbe, civarına da bir cam-i şerif ile bir dergah yaptırmıştır. Türbesinde şu kıt’a yazılıdır.[129]

Üstaz Ve Meşâyihi:

Muhyi'd-Dîn-i Arabî, İşbîliyye'de İbn-i Beşküvâl'den ve muhaddis Ebî Muhammed gibi âlimlerden ders okumuş, İbn-i Asâkir, Ebu'l-Fereç İbn-i Cevzî, İbn-i Sikkît'e, İbn-i Hulvân, Câbir b. Ebî Eyyûb gibi bir çok ekâbire mülâki olarak kendilerinden müstefîd olmuştur. Ebû Medyenü'l- Mağribî, Cemâlü'd- Dîn Yûnus b. Yahya el-Kassâr, Ebû Abdillâh et-Teymî el-Fâsî, Ebu' l-Hasen İbn-i Cami' gibi Sofiyye hazrâtından da tasavvufî, ma'nevî ilimleri' ahzetmiş, Abdu'1-Kaadir-i Geylânî Hazretlerinden de bir vâsıta ile feyz almıştır.[130]

Seyahatleri:

Muhyi'd- Dîn-i Arabî, ilim ve irfan tahsili için (568) senesi İşbîliyye'ye gitmiş, orada (598) târihine kadar kalmış, bir müddet de Mağrib hükümdarlarından bâzılarının kitabetinde bulunmuş, sonra şark canibine seyahate çıkarak Mekke-i Mükerreme'yi, Medîne-i Münevvere'yi ziyaret etmiş, Ba'dehu Mısır'a, Şam'a, Irak'a, Elcezire'ye varmış; Anadolu'da Sivas'a uğramış, bir müddet de Konya'da kalarak Sadrü'd-Dîn-i Konevî'nin dul bulunan vâlidesiyle evlenmiş, nihayet Şam'a avdet ederek orada tavattun eylemiştir.

Bu büyük zâta, Konya'da Selçuk Hükümdarı ikram ve ta'zimde bulunduğu gibi asrının şâir Hükümdarları da ihtiramda bulunur, hediyeler, caizeler gönderirlerdi. Kendisi de bütün bu hediyeleri, caizeleri ihtiyaç sahiplerine tevzî' ve tasadduk ederdi.[131]

Kemâlât-ı Zâtîyyesi:

Endelüs diyarının, o hazin yâdı hatırlarda kalan muğterip İslâm: ülkesinin yetiştirmiş olduğu Şeyh-i Ekber, bir ilim ve ma'rifet güneşidir. İlmi pek parlaktır, tefekkürâtının şa'şaasına nihayet yoktur, nazarlarındaki nüfuz pek dakiktir, şiir ve edebdeki mesleki pek bedî'dir, mazhar olduğu garip tecelliyat hayretlere şayandır, zahirî ilimler bakımından nazirsiz bir üstazdır. Ma'nevî ilimler nokta-i nazarından misilsiz bir mürşittir. Kitaplarının binlerce sahifelerini teşkil eden yazıları, kendisinin şer'-i şerife son derece riâyetli, nezih i'tikatlı bir üstâz-ı kül olduğuna şahittir. Yine kitaplarının bir çok sahifelerindeki ahlâkî, tasavvufî satırlar, kendisinin fazilet timsâli, tasavvuf âbidesi ıtlakına lâyık bir mürşit bulunduğuna bir burhandır. Fakat yine kitaplarının bâzı sahifelerinde göze çarpan, dînî terbiye ile tenevvür etmiş nazarlar önünde pek kesif bir sis tabakası gibi teşekkül eden şatahat kabilinden sayılacak birtakım mutasavvifâne, feylesofâne yazıları da vardır ki, bunlar da birer garip muamma denilmeye lâyıktır.

Tulü' ile gurubun, bahar ile hazânın, hayat ile mevtin müteyâdd-ı teakup ve tezahürünü andıran bu mütahâlif sahifeler, bu büyük irfan âleminin hayatındaki garip, mütabâyin tecellîlerin birer ma'kesi mesabesinde bulunmaktadır.

Binâenaleyh bu pek yüksek zâtın tülü' ile baharı andıran yazılarını mütâlâa edenler dimağlarını irfan nurlariyle parlatmış, ruhlarını ma'nevî bir feyz ile neşvelendirmiş oluyorlar. Bilâkis onun o gurup ile hazânı temsil eden, o sisli sahifelerine bakanların bir kısmı da mühlik bir akidenin zebûnu, muzlim bir hayâtın esîri olup kalıyorlar.[132]

Tefsirdeki Mesleği:

Muhyi'd-Dîn-i Arabî, hem tefsire ait ilimlere lâyıkiyle vâkıf, hem de tasavvuf ilminde bi-hakkin mütahassıs olduğu cihetle tefsire ait yazılarında hem müfessirlerin mesleğini ta'kîb ederek âlimâne beyanatta bulunmuş, hem de Söfiyyenin tarîkına sâlik olarak pek mutasavvifâne te'viller, tevcihler serdetmiştir.

Hatta rivayete nazaran nıüfessirîn tarîkına uygun olmak üzere sekiz ciltlik bir tefsir yazmış olduğu gibi tasavvuf mesleği üzere de (Sûret-i Kehf)'e kadar altmış ciltlik bir te'vil kitabı vücûda getirmiştir. Bu kitaplar, maatteessüf bugün kütüphanelerimizde mevcut değildir.

Muhyi'd- Dîn-i Arabî, nâmına hem nıüstakillen, hem de Hâzin tefsirinin hamişinde tab' edilmiş olan ve ibaresiyle başlayan tefsir, Kâşâni'ye aittir. Bu, tasavvuf tarîkına göre yazılmış güzel bir kitaptır, bu bir tefsirden ziyâde bir te'vil mecmuasıdır, nitekim bunun bu mâhiyetini müellifi de mu'teriftir. Buna dâir ileride de malûmat vereceğiz.

Muhyi'd- Dîn-i Arabî, sair eserlerindeki ve bilhassa Fütûhât-ı Mekkiyye'sindeki yazılarından da anlaşıldığı üzere pek mütefekkir bir müfessirdir, bir müevvildir. Bir kısım âyât-ı Kur'âniyyenin tazammun ettiği işârât ve letâifi hakikat lisâniyle, tasavvuf neşvesiyle pek ince bir surette tevcih ve te'vîle çalışmıştır. Bâzı âyât-ı celîlenin delalet ve işârâtını anlamak hususunda kavâid-i lisâna muhalefet ederek şâir müfessirlerden ayrılmış olduğu da görülmektedir.[133]

Hakkındaki Takdirler Tenkitler:

İlim ve faziletiyle parıldayıp duran ve kamerin safhasındaki "Kelefü'1-bedr" nâmını verdiğimiz ziyâ-yı remâdî kabilinden birtakım donuk lekeleri de görülen Şeyh-i Ekber hakkında İslâm âlimleri, mütefikkirleri, bir hüsn-i niyetle üç zümreye ayrılmış bulunuyorlar:

1- Birinci zümreye göre Muhyi'd- Dîn-i Arabî, büyük bir âlimdir, büyük bir mürşittir, büyük bir velîdir. Dâhil olduğu her beldede meâsiri meşhur, kerametleri meşhuddur. Zahirî ve bâtinî ilimlere dâir yazmış olduğu kitaplar, iktidarının vüs'atine, kendisinin Söfiyyeden nezih, mütefekkir bir zât olduğuna şahadet etmektedir.

Kaadî Şihâbü'd-Dîn Ahmed ez-Zebîdî, Şeyhü'l-Müzcâcî, Şeyh Cemâlü'd- Dîn Muhammed el-Kirmânî, Mecdü'd-Dîn-i Fîrûzâbâdî, Şeyhülislâm İbn-i Kemal, Abdü'r-Razzâk-ı Menâvî, Celâlü'd- Dîn-i Devvânî, Şeyh Nablusî bu zümreye dâhildirler.

Fîrûzâbâdî diyor ki : "Muhyi'd- Din-i Arabî, hâlen ve ilmen tarikat şeyhidir, zahiren ve nefsef’l-emir itibariyle hakikat imamıdır, fiilen ve ismen maarif rüsumunun muhyîsidir. Onun kitaplarının hassalarından dır ki, onları mütâlâaya devam eden kimsenin sinesinde mu'dalleri keşf, müşkilleri hal için bir inşirah vücûda gelir"

Fîrûzâbâdî şunu da ilâve ediyor : "Şeyh-i Ekber, Kur'ân-ı Mübîn'i yetmiş şu kadar cilt olmak üzere[134] nazm-ı şerifine kadar tefsir etmiş, bu kelime-i celîleye gelince ruhu kabzedilmiş tir. Bu hal, onun kâmil, muvahhid bir zât olduğuna büyük bir burhandır."

Şeyhü'l-İslâm İbn-i Kemal de bir fetvasında şöyle diyor : Eyyühe'n-nâs! Biliniz ki, Şeyh-i A'zam, Muktedâ-yı Ekrem, Kutbü'l-ârifın, İmâmü'l-muvahhidîn Muhammed b. el-Arabî el-Endelüsî, kâmil bir müctehid, fâzıl bir mürşittir, onun acîb menkıbeleri, harikulade halleri, ulemâ ve fudalâ yanında makbul tilmizleri vardır, inkâr eden hatâ etmiş, inkârında ısrar eden dalâlete düşmüş olur, te'dîbi ve bu itikattan tahvili Sultan üzerine lâzım gelir, çünkü Sultan, ma'ruf ile emir, münkerden nehiy etmekle mükelleftir.

Onun bir çok te'lifâtı vardır, Fusûs-ı Hikemiyye, Fütuhât-ı Mekkiyye de bunlardandır. Bunlardaki meselelerin bir kısmı lafzan ve ma'nen anlaşılmakta, Allâh'ın emrine, Peygamber’in şer'ine muvafık bulunmaktadır. Bir kısmı da keşf ve bâtın ehlinin değil, ehl-i zahirin idrâkinden hafi kalmaktadır. Kasdedilen ma'nâya muttali’olmayan kimse için[135] kavl-i İlâhisi mucibince sükût etmek îcâb eder."

Birçok zevat, Muhyud-Dîn-i Arabi'yi müdâfaa için kitaplar, risâleler, makaleler yazmışlardır. Şam ulemâsından Ömer Hafîd eş-Şihâb Ahmed el-Attâr'ın yazdığı Şeyh Abdü'1-Gani Nablusî'nin yazdığı ve yaver-i Sultan Selimin emriyle Muhammed b. Muzafferü'd-Din'in yazdığı unvanlı kitaplar bu cümledendir.

2- İkinci zümreye göre İslâmiyet'in i'tikaadî, amelî, ahlâkî esasları Kur'ân-ı Mübîn ile, Sünnet ile, büyük müctehidlerin icmâ' ve ictihadlariyle sabit olmuş, takarrur etmiştir. Dînî ta'birlere, mefhumlara bütün âlimler, hakîkî sofiler riâyet edegelmişlerdir. Halkın yanlış telâkkisine meydan verecek yazıların, ta'birlerin makdûhiyyeti de yine umum İslâm ulemâsı, söfiyyesi tarafından kabul edilmiştir.

Hele dînî mesâil içinde bir kısım hükümler vardır ki, bunlara "zarûriyât-ı diniyye" denir. Hâlık-ı Âlem'in ezeliyet ve ebediyeti, mahlûkaatını hudûsu, fenası, ve Zât-ı Bârî'nin birer eser-i kudreti olmaları gibi. Bu hükümlere muhalefet, İslâmiyet'ten rabıtayı kesmek demektir. Binâenaleyh elimizde böyle bir mikyas vardır. Artık bir söz, ümmetin herhangi bir ferdinden sâdır olursa olsun, o ferdin şahsına değil, o sözüne bakılır, Peygamberlerden başka hiçbir kimse ma'sum olmadığından herhangi bir şahsın bidâyeten veya nihâyeten hatâya, küfre düşmesi dâima imkân dâiresindedir. Bu halde söylenilen söz, bu mikyasa muvafık ise haktır, değilse bâtıldır. Ve bu butlan derecesine göre söyleyenin ya fıskını veya küfrünü müstelzimdir.

Muhyi'd- Dîn-i Arabi'ye gelince, bunun ilme, fadlen muktedir bir şahsiyet olduğu inkâr edilemez ve âhirete ne veçhile gittiği de bilinemez. Fakat bir kısım sözleri vardır ki, bunlar, dînî mikyasa muhâlifdir, bunların bir kısmı, sahibinin fıskını, icmâa muhalefetini, diğer bir kısmı da îman dâiresinden büsbütün çıkmasını müstelzimdir.

Muhyi'd-Dîn'nin kitaplarında, bâ-husûs Fusûsu'l-hikem'inde bu gibi bir çok sözlere tesadüf olunuyor, Fir'avn'ın îmânına, cehennem azabının adem-i devamına kaail bulunuyor, âbide ma'bûdiyet, mahlûka hâlikiyet sıfatını izafe ediyor, bütün eczâ-i kâ'nâta birer hıssa-i u'ûhiyet ayırarak onlara karşı yapılacak ibâdetlerin Allah'a ibâdet olacağını iddia ediyor, daha birçok sözler ki, hiçbir veçhile tevcih ve te'vîli kaabiî bulunmamakda. Eğer bu sözlerde bütün dînî esaslara, lisan kanunlarına, kadîm Söfiyye hazaratının nezih, perhizkârâne sözlerine muhalif olmalarına rağmen te'vil edilirse artık cihanda bâtıl hiçbir söz kalmamak, ve hiçbir bâtıl akide bulunmamak îcâb eder. Bunun neticesinde sözler, maksatlara, hakikatlere delâlet hassasından mahrum kalır.

Hâsılı bu sözler sarihtir, bunları te'vîle çalışmak zaittir, bunlar bir vecd ve sekir hâlinde söylenmiş şeyler de değildir. Çünkü kitaplarda yazılmış, bunların ibkaasına kaailleri tarafından çalışılmıştır. Bu sözler, ma'sum halkın temiz akidelerini bozuyor, bir kısım kimseleri ilhâda sevkediyor, evâmir ve nevâhîye itaat kalmıyor, bunlar kendilerinde birer rubûbiyet hıssası görerek birer fir'avn kesiliyorlar. Bu hal ise hem ferdin, hem cemiyetin saadetine, intizâmına muhaliftir.

Bir "Vahdet-i Vücûd" sözüdür, birtakım lisanlarda deveran edip duruyor, daha ilimlerin mebâdîsinden haberdar olmayan bir nice gaafiller, işittikleri bu sözün te'sîriyle ne muzlim çukurlara yuvarlanıp gidiyorlar.

Evet. "Vahdet-i Vücûd" haktır, şu ma'nâya ki: bütün mükevvenât, âdisdir, mahlûkdur, Allah'ın kudretiyle kaaimdir, Allâhu Teâlâ ise ezelîdir, kadîmdir, hâlık-ı kâinattır, bizzat kadîmdir. Binâenaleyh bütün mükevvenât kendi mâhiyetine nazaran yok mesabesindedir. Hak Teâlâ'nın varlığı karşısında adetâ bir zıll-i zâikien, bir hayalden ibarettir. Bunlar bizzat kaaim olmadıklarından kendilerinde hakîkî bir varlık semmesi mevcut değildir. İşte bu i'tibâr ile denir ve Allah'dan başka olan mevcutlar yok hükmünde tutulur. Yoksa bunların da Hakk'ın Vücûduna delâlet eden, Hakk'ın kudretiyle kaaim olan birer vücûdu vardır.

Evet sâlike bâzan seyr-ü sulük esnasında bir tecellî, bir vecd ve sekir hâli arız olur, mâsivâ gözünde kaybolup kendisini de göremez bir hâle gelir, kendisine yalnız Hakk'ın şa'şaası lâyih olmaya başlar. Güneş doğduğu zaman yıldızlar gözden kaybolduğu gibi Cenâb-ı Hakk'ın tecellî nurları parlamaya başlayınca da mâsivâ göze görünmez olur, bu, bir Vahdet-i Vücûd değil, bir Vahdet-i Şuhûd'dur. Artık sâlik Haktan başkasını göremeyince Allâhu Teâlâ'yı —hâşâ— her şeyin aynı imiş gibi zanneder, diğer bir ta'bir ile her şeyi Allah’da mündemeç, Onunla müttehid gibi görmek hayâline düşer. Bu hal ise bir sâlik için ilk merhaledir ve İmâm-ı Rabbânî'nin dediği gibi bir berzahdır, tehlikeli bir ibtilâdır. Vaktâ ki sâlik bu merhaleden ileri gider, nusrat-ı ilâhî de kendisini te'yîd eder, o zaman anlar ki bütün eşya, Vucûd-ı Hakk'ın —hâşâ— aynı değil, .belki Onun birer feyzidir, Kudret-i Hakk'ın taallûkiyle vücûda gelmiş birer şâhid-i rubûbiyyettir.

Artık böyle bir sâlik, ya o ilk merhaledeki zannına göre söz söyliyerek feyz-i İlâhî'den mahrum, sukuta mahkûm olur, veya nadim ve itâib olarak bu mühlikeden kurtulur.[136]

Demek oluyor ki, böyle bir tarzda Vahdet-i Vücûd tecellîsi muvakkattir, tekâmül mertebesinden dûn bir şuhûd haletinden ibarettir ki, bu sâlik için bir akabe demektir. Bundan geçmeyen bir sülük sahibi, büyük tehlikelere ma'ruz kalabilir.

İşte Fusus'daki sözlerin bir kısmı da sahibinin bu mehlekelere dûçâr olduğunu göstermektedir.

Şeyh Alâü'd-Dîn en-Neccârî, Îzzü'd-Dîn b. Abdi's-Selâm, Takıyyü'd-Dîn b. Dakîk, Zeynü'd-Dîn el-Irâkî, İmam Ebû Hayyân, Şeyhü'l-Islâm İbn-i Teymiye, Allâme-i Taftâzânî, Aliyyü'l-Kaarî, Sîrâcü'd-Dîn ekBülkînî, Şemsü'd-Dîn Muhammed el-Cezerî, Kutbü'd-Dîn el-Kastalânî, Bedrü'd-Dîn Muhammed b. Cemâa, şârih-i Sahîhü'l-Müslim Kaadî Şerefü'd-Dîn, Allâme Ebû Amr b. el-Hâcib, Sa'dü'd-Dîn Çelebi, Şeyhü'l-İslâm Ebû Zür'a, Çivi-Zâde İbrahim Bikaaİ, İmam Radiyyü'd-Dîn b. el-Hayyât, Zeynü'd-Dîn el-Ezhed gibi pek meşhur ve muktedir ulemâdan, muhaddisînden, fukahâdan, sofiyyeden bir çok zevat bu ikinci zümreye dâhildir.

Müfessir Ebû Hayyân,[137] âyet-i celîlesinin tefsirinde diyor:

"Zahiren Müslüman kisvesine bürünen, söfiyyeye intisap da'vâsında bulunan birtakım kimseler vardır ki, bunlar hulule, ittihada kaaildirler, Hallâc, İbn-i Arabi ve sâire gibi."

Şeyhü'l-İslâm İbn-i Teymiye de bir mektubunda şöyle diyor : "Ben evvelce İbn-i Arabî hakkında hüsn’i zan ve ta'zim edenlerden idim,, çünkü gibi kitaplarında fâideli şeyler görmüştüm, fakat hakîkî maksadına muttali' olmamış, Fusûs'u gibi eserlerini henüz okumamıştım, biz din kardeşlerimizle toplanır, hakkı araştırır, tarîkin hakikatini anlamaya, keşfe çalışırdık, vakta ki iş anlaşıldı, artık üzerimize vâcib olan şeyleri anlamış olduk."

İbn-i Teymiye, daha bir çok ma'lûmat veriyor ve ezcümle eliyor ki: "Vahdet-i Vücûd'a kaail olanlar üç tarıka ayrılmıştır, İbn-i Arabi, birin'ci tarîka mensubdur. Bundan dörtyüz sene mukaddem İslâm muhitinde bir bid'at türemişti, o da ma'dûmun îlm-i îlâh’den hâriç, bir şey’i sabit olması iddiasıydı. İbn-i Arabî, bu iddiada bulunanlara iltihak etmiştir. Fusus'daki iki esasdan biri budur. Diğeri de Hâlık ile mahlûkaatın Vahdet-i Vücûduna kaail olmasıdır. Bu sözleriyle kendisinden evvelki bütün meşâyihden, ulemâdan ayrılmış bulunuyordu. Mütebaki ittihâdiyenin kavilleri de böyledir. Şu kadar var ki, onların arasında İslâm'a en yakın olan İbn-i Arabi'dir. Onun birçok yerlerde güzel sözleri vardır. Çünkü o mesâhir ile müzahir beynini ayırıyor, emir ve nehyi, ve olduğu gibi şerâyii ikrar ediyor, şâir meşâyih gibi bir kısım ahlâk ile, ibâdât ile seyr ü sülûkde bulunmayı tavsiyede bulunuyor. Bunun içindir ki, birçok âbid kimseler onun sözlerini, hakaayıkını anlamaksızın ahzetmiş, onunla intifa'da bulunmuştur. Fakat bu hakaayıkı anlayarak İbn-i Arabi'ye ittibâ' edenlerin sözleri ise malûm."

Yine Şeyh Takıyyü'd-Dîn İbn-i Teymiye, (Aliyyü'l-Kaarînin unvanlı kitabında münderec) bir fetvasında Fusûsu'l-hikem'in bâzı ibarelerini tahlil ederek İbn-i Arabî hakkında daha âteşîn bir lisan kullanmaktadır.

İmam Süyûtî'nin Muhyi'd- Dîn-i Arabî hakkındaki sözlerine gelince bunlar mütenâkız görülmektedir. Şeyh Burhânü'd-Dîn el-Bikaaî ile muârazada bulunmuş, ona karşı: nâmındaki eserinde İbn-i Arabi'nin tarîkini tasvip ve müdâfaa etmiştir. ünvanlı kitabında ise İbn-i Arabi'nin tarîkatini tahtıe etmiş, "Kur'ân-ı Kerîm'i cevher-i lâfzının iktizâ etmediği biı veçhile tefsir etmek tahrîm-i galiz ile haramdır. Kendisine Kitâbül-Fusûs nisbet edilen mübtedi' İbn-i Arabi'nin yaptığı gibi" demiştir.

Kezâlik unvanlı eserinde de şöyle demişlerdir: "Biz i'tikaad ederiz ki, ilmen, amelen, sohbeten Sofiyyenin seyyidi bulunan Ebu'l-Kaasım el-Cüneydî'nin tarîki, kavim bir tarîktir. Çünkü bu, bid'ailerden hâli, tefviz ve teslim, nefisden teberrî dâiresinde carîdir, İbn-i Arabî ve emsali gibi mutasavvıf eden bir cemâatin tarîki hilâfına ki, o zendikadır, Kitap ve Sünnet'e münâfîdir."

Vaktiyle Yemen havalisindeki ulemâ ve söfiyyeden bir kısmı Muhyi'd- Dîn-i Arabi'ye şiddetle tarafdar olup onu müdâfaa ediyor, eserlerini tedrise, neşre çalışıyordu. Ezcümle Cemâlü'd- Dîn-i Kirmanı bu zâtın kitaplarını tedris ile tavzih ve tefsir ile meşgul oluyordu, diğer bir kısmı da İbn-i Arabi'nin Şer'-i Şerife muhalif, ittihâd ve hululü müş'ir olan yazılarını sened ittihâz ederek nıüdâfaacılara hücum ediyor, İbn-i Arabi'nin hatâlarını nazmen ve neşren tenkid ve teşhîre uğraşıyordu. Nihayet büyük bir fitne yüz göstermeye başlamıştı, mes'ele hükümete aksetmiş, Sultan Nasır, İbn-i Arabi' nin bâzı kitaplarını toplayarak kütüphanesinde saklamış, Kirmani de yaptığından nedamet göstererek tâib ve müstağfir olmuştu.

(828) senesi idi ki, Şeyh Semsü'd- Dîn Muhammed el-Cezerî, Yemen'e gelmiş, neşr-i ilme başlamıştı, birçok âlimler, fâzıllar toplanarak kendisinden icazet almaya koyulmuşlardı, İbn-i Arabî mes' elesini bu büyük âlimden suâl ettiler, onun vereceği cevâba, karâra intizarda bulundular. Muhammed el-Cezerî, İbn-i Arabi' nin eserlerini okumuş, vaktiyle bu hususta şâir ekâbirin mütâlâasından müstefid bulunmuş, lâzım gelen kanâati edinmişti. Bu yüksek âlimin ihzar ettiği cevap Taiz şehrinde medrese-i Eşrâfiyyede yapılan bir icazet merasimi esnasında kürsüye çıkılarak okundu. Orada medresenin istîâb edemiyeceği kadar çok olan ulemâ ve fukahâ tarafından tasvîb edildi. Sonra bütün Yemen havalisine ta'mîm edilen bu cevap, oralardaki âlimler tarafından da tasdik olundu.

Bu cevâbın hülâsası şöyledir: "Evet. Şer-i Şerifin zahirine muhalif, Müslümanların zihinlerine şek ve şüphe ilkaasına müsait olan kitaplar, gerek İbn-i Arabi'ye ve gerek başkalarına ait olsun imha edilmelidir. Bu, salâhiyattar olan makamlar için bir vecibedir. Bu kitapları mütâlâa etmek haramdır, bunlar te'vil edilmelidir" diyenlerin sözlerine bakma-malı, bu yanlış bir düşüncedir, gibi sözler nasü te'vîl edilebilir,

böyle bir te'vil kapısı açılırsa artık dünyâda hiçbir bâtıl söz kalmaz,

Bence en iyi görünen şudur: İbn-i Arabî, riyazetle tevaggul edince üzerine sevda galebe etmiş, artık dediğini demiştir, bunun içindir ki, sözleri arasında birçok ihtilâflar, tenakuzlar bulunmaktadır, bugün bir şey der, yarın onun hilâfına başka bir şey söyler, artık böyle bir kimsenin sözüne bakmak caiz olur mu? Nerede kaldı ki, sözlerini nakl ve neşr caiz olsun, onu taklîd eden, onun hakkında hüsn-i san besleyen, iki kimseden biridir: Ya onun sözlerini tahkik edemiyen, onun içtihadına, ilminin çokluğuna bakıp onu bu cihetle sofu, hayırlı bir şahıs zanneden vicdanı selim bir kimsedir veya zahiren müslim görünen, hakikatte ise ibâhaya, hulule kaail bulunan bir zındıktır."

İşte bu ikinci zümreye mensup zevatın kanaatleri, fikirleri bu merkezdedir. Şer'-i Şerifin ahkâmını muhafaza, İslâm akaaidini himaye, birtakım muhakemeden mahrum kimseleri dalâlete düşmekten vikaaye maksadiyledir ki, bu zatlar bu gibi mütâlâalarda, müdâfaalarda bulunmuş ve bu hususta birçok eserler yazmışlardır. İbn-i Nûrü'd-Dîn-i Hanefî'nin yazdığı:onun tilmizlerinden birinin yazmış olduğu Teftâzânî'nin veya Aliyyü'l-Kaarî'nin yazmış bulunduğu ve saire gibi.

3- Üçüncü zümreye göre Şeyh-i Ekber'in hakkında hüsn-i zanda bulunmalı, fakat kitaplarının mütâlâasını tecviz etmemelidir. Bunlar demek istiyorlar ki:

Muhyi'd- Dîn-i Arabî, hakîkaten büyük bir zâttır, ibâdet ve tâat hususundaki ict'hâdı, keşf ve kerameti menkuldür, eserlerinin birçokları Kitâbullâh'a muvafık, ahlâkı tehzîbe hadimdir. Fakat her nasılsa yazıları arasında hulul ve ittihadı gösteren birtakım satırlar da vardır, bunlar bozuk i'tikatlı kimselerin elinde birer sened olmuş, kendi bâtıl da'vâlarını tervîce vesile ittihâz edilmiştir.

Vâk'â kadrinin celâletini inkâr kaabil olmayan Şeyh-i Ekber, bu sözlerin müteâref ma'nâlarını kastetmiştir denilemez, fakat değilmi ki bunlar yanlış telâkkilere yol açıyor, artık böyle yanlış anlaşılmıya kaabiliyetli sözleri ihtiva eden kitapları mütâlâa, muhataralı bir şey olduğundan câis olamaz. İhtiyat ve hikmet de bunu îcâb eder.

Binâenaleyh biz kendisinin fazilet ve kemâlini i'tir'âf eder, velayeti hakkında hüsn-i zanda bulunuruz, fakat bu tehlikeli eserlerin okunmasını da caiz görmeyiz.

Muhyi'd- Dîn-i Arabî hakkında en ziyâde tenkidi câlib kitab, (Fusûsu'l-hikem)'dir. Aliyyü'l-Kaarî merhum, bu kitabın münderecâtından yirmi dört mes'eleyi pek ilmî, tasavvufî bir tarzda tetkik ve intikaad etmiştir. Vâkıâ bu kitabı kırk kadar meşhur zevat şerh etmişlerdir. Bu cihetle Fusûs'un Şeyh-i Ekber'e aidiyyetini kabul etmiş bulunuyorlar. Fakat bu şerhlerin bir kısmı, o kitabdaki dînî esaslara uygun görülmeyen sözleri tevcih ve te'vîl ve bu suretle Şeyh-i Ekber'i tenkidden siyânet maksadına müstenid bulunmuş olabilir, nitekim şârih Bâlî merhum, Fir'avn'ın îmânı mes'elesinde böyle mükemmel bir tevcihde bulunmuştur.

Şeyh Abdü'1-Vehhâb Şa'râni, serlevhalı kitabında diyor ki: "Halk, Muhyi'd- Dîn-i Arabî hakkında iki fırkaya ayrılmıştır. Bir fırka, onun velayetine mu'tekiddir, 'musıb olan da bu fırkadır. Diğer bir fırka ise bunun hilâfınadır, bence mes'eleyi halledecek bir'tarîk daha vardır ki, şu iki fırka buna râzı olmaz. Bu tarîk ise Şeyh-i Ekber'in velayetine i'tikaddan, kitablarına ise nazarı fahrimden —yâni mütâlâasını haram görmekten— ibarettir. Hattâ bizzat Şeyh-i Ekber de demiştir ki: Biz cemâatiz ki, bizim kitablarımıza nazar haramdır, çünkü Sofiyyenin bilittifak kabul ettikleri birtakım ıstılahlar vardır, onlar bu ıstılahların ulemâ arasında müteâref olan ma'nâlarını kast etmemişlerdir. Bunları müteâref ma'nâlarına hami, dîne münâfîdir, bu ıstılahlar tarikat gayretiyle, iltizâm edilmiş, ehil olmıyanların tarikat nâmına söz söylemelerine meydan vermemek maksadına müstenid bulunmuştur." .

İmam Gazali de Söfiyye'nin bu ıstılahları hakkında demiştir ki: 'Bunlar Kur’ân-ı Mübin'deki, Sünnet'deki vech, yed, istiva gibi müteşâbih kelimelere benzer, binâenaleyh.bunları zahirî ma'nâlarına haml, sahih olamaz.”

Maahâzâ bunlar, zevka, ehl-i hâle âit şeyler olduğundan bunları Öyle herkes de anlayamaz.

Büyük bir mutasavvıf olan Şeyh Takiyyü'd- Dîn Ebû Bekr el-Kudsî de diyor ki : Dostlarımdan bâzıları İbn-i Arabi'nin kitablarınıı okutmamı tavsiye ettiler, bâzıları da beni bundan men'a çalışıyorlardı. Bu hususda Şeyh Yûsuf es-Suğdî ile istişarede bulundum, dedi ki: Oğlum! Allâhu Teâlâ seni muvaffak etsin, İbn-i Arabi'ye mensub olan bu ilim, onun için ihtira' edilmiş değildir, o, bu fende mahir idi. Onun tarîkına mensup olanların iddialarına nazaran bu ilim ancak keşf tarıkıyla anlaşılabilirmiş; bu iddiaları sahih ise o ilmi takrirde fâide yoktur, çünkü eğer mu' karrir ile kendilerine takrir olunan kimseler buna muttali' iseler artık takrir, hâsılı tahsil kabilinden olur, ve eğer yalnız biri muttali' ise bu takrir diğerine fâide vermez, şayet her iki taraf da muttali' değilse artık hayret ve zulmet içinde kalmış, hatâya düşmüş olurlar." Ne güzel bir kıyâs-ı mukassem da da şu mealde bir ibare vardır: Sofiyye'nin ıstılahlarını hâvi bir kısım kitapları okumağa ve okutmağa çahşanlar, ne kendileri, ne de başkaları hakkında Hayır-hâhlık etmiş olmazlar. Bâ-husûs zahirî ilimlerden kaasır bulunurlarsa dal, hem de mudil olurlar. Söfiyye hazarâtı, kendi kitaplarını başkalarına okutmazlardı, onların ilimleri öyle kitaplardan ahzedilemez."

Şunu da ilâve edelim ki: Muhyi'd- Dîn-i Arabi'nin dînî âdaba riâyet ettiğini, güzel i'tikad ve amel sahibi olduğunu gösterir binlerce yazıları vardır. Hattâ kendisi, en son eseri olup gaayet mu'teber ve meşhur bulunan ve kendisine âidiyyetinde hiç şüphe edilmiyen Futuhât-ı Mekkiyye'sinin mukaddimesinde kendi i'tikaadını uzun uzadıya tasrîh eder ki, Ehl-i Sünnet mezhebine muvafıktır.

Yine Futuhât'ının (62) nci babında der ki: "Günahkârlar dört taifedir, hepsi de cehennemliktir, oradan çikmıyacaklar dır, bunlar Allâhu Teâlâ'ya karşı tekebbür gösteren kimselerdir, kendileri için rubûbiyet iddiasında bulunan Fir'avn ve emsali gibi. Nemrud ile gayrileri de böyledir.

Hazret-i Şeyh'in bu sözleri Fusus'daki sözlere tamamen muhalif, dinî esaslara muvafıktır. Bununla beraber bu sözler gösteriyor ki, Şeyh-i Ekber, Fir'avn'ın îmân'ına mu'dekid değildir, bilâkis onun küfrüne kaanîdir, kezâlik cehennem azabının müebbediyyetine kaail, mahlûkaatın rubûbiyyet ve hâlıkıyyet sıfatını hâiz olamayacağına mu'tekiddir.

Kezâlik Şeyh-i Ekber'in asarından isdidlâl ediyoruz ki, kendisi bihakkın âlim, mütefekkir, kuvve-i hafızaya mâlik bir zâttır. O halde denilebilir ki, böyle bir zattan mütenâkız lâkırdıların zuhuru beklenilemez.

Binâenaleyh Futuhat'daki sözleri esas olarak kabul edilmelidir. Bunlara muhalif olarak Fusus'da veya sâir eserlerinde görülen sözler ise ya muvakkat bir şuhûd hâlinin hatâ-âlûd birer semeresidir, yâhud başkaları tarafından li-maksadin yazılıp bu büyük zâta nisbet edilmiştir.

Nitekim buna zâhib olanlar da vardır. Ezcümle Şa'rânî merhum, bunu iddia ediyor, daha kendisi hayatta iken kitaplarına başkaları tarafından ilâveler yapıldığını, hakkında fena bir cereyan uyandırılmak istenildiğini, bu ilâveleri bir ilmî heyet huzurunda isbat eylediğini kitaplarında tessüfle anlatıyor. Şeyh-i Ekber'in kitaplarına da böyle ilâveler yapılmış olduğunu isbâta çalışıyor.

Şeyhü'l-İslâm Ebu's-Suûd merhumun da şöyle bir fetvası vardır: “Bir kimse Şeyh Muhyi'd- Dîn'nin Fusıısu'l-Hikem'i Şerîatden hâriçtir, halkı idlâl için bunu tasnif etmiştir, bunu mütâlâa eden mülhiddir, dese ona ne lâzım gelir? El-Cevab: Evct, o kitapda Şeriata mübâyin kelimât vardır, bâzı mutasalliflcr bu kelimeleri Şer'a irca için tckellüfde bulunmuşlardır, lâkin biz teyakkun etmiş bulunuyoruz ki, bunları bâzı yahudiler Şeyh -kuddise sırruhû- ya iftira etmişlerdir. Binâenaleyh o kelimelerin mütâlâasını terk ile ihtiyatda bulunmak vâcibdir. Zâten bundan nehiy hususunda emr-i Sultanî de sâdır olmuştur, artık her veçhile ictinab îcâb eder."

Vâkiâ Şeyh-i Ekber'in vaktiyle yazma ve müteferrik bir halde bulunan bâzı eserlerine her hangi hâinâne bir maksada mebnî bâzı yanlış cümlelerin, hâriçden ilâve edilmiş olması müsteb'ad değildir.

Velhâsıl: Bu üçüncü zümrenin bu hususdaki kanâati daha salim, daha tehlikesizdir. Şöhreti ve fazileti Şark ve Garb'ı tutmuş, büyüklüğüne her asırda binlerce îmân ehli kaani' bulunmuş olan bir zât hakkında bu gün sû-i zanda bulunmakda hiçbir fâide yoktur.

Hâdimî merhum diyor ki: “Muhyi'd- Din-i Arabi gibi eslâfdan bâzı zevat hakkında hak olan, imsâk-i lisanda bulunmakdır, nitekim (Bezzâziye) gibi fetva kitaplarında deniliyor ki: Bir mes'elede yüz vech olsa da bunlardan doksan dokuz vech, küfrü mûcib, bir vech de küfre mâni' bulunsa âlim olan, bu bir veçhe meyleder, bir müslimin sözünü güzel bir mahmele hami mümkün oldukça küfrüne kaail olmaz. İlm-i usulde beyân olunduğu üzere kesret-i edille tercihi îcâb etmez. Bâ-husûs İbn-i Arabi'nin hüsn-i hâli mütevatirdir, hüsn-i i'tikaadına sâir musannefâtı şahittir. Bunun hakkında Süyütî, İbn-i Kemal, Ebu's-Suûd, Fîrûzâbâdî, Seyyid-i Şerif gibi zevatın fetvaları vardır ki, bunlar onun medhini, kitaplarının da men'-i mütalâasını icâb etmektedir.”

Binâenaleyh bu gibi büyük tanınmış zevat hakkında sû-i zandan fena tefevvuhâtdan ihtiraz etmelidir. Bununla beraber bütün Müslümanlarca diyanetleri, faziletleri, kerametleri müsellem bir çok İslâm eâzımının, cihan kütüphanelerini tezyin edip i'tikaada, ahlâka, tasavvufa, hikmete ve sair ulûm ve fünûna müteallik ve her türlü yanlış telâkkilere gayri müsâid bulunan binlerce kitaplarının mütâlâasını da şüpheli, muhataralı, müphem, yanlış telâkkilere müstaid eserlerin mütâlâasına tercih etmelidir. Bâ-husûs hal ve zevkdan mahrum, bir istiğrak ve şuhûd tecellîsinden bî-haber, Sofiyye hazarâtının zühd ü takvasından zâhil kimseler, Vahdet-i Vücûd gibi mâhiyyeti binlerce tefsîr ve tavzîha müsâid mes'eleler ile uğraşmamalıdırlar. Böyle bir iştigâl pek muhataralı bir haldir.

Bu hususda: diyenler şüphe yok ki daha ihtiyatlı hareket etmiş olurlar.

Müellefatı: Şeyh-i Ekber'in (439) adet te'lîfâtı olduğu kendisinin yazmış olduğu bir cetvelden anlaşılmaktadır. Bir kısmı şunlardır: Kehf sûresine kadar altmış cilddir.sekiz cilddir.El-Faslü'1-Müfîd ismindedir.dört cilt matbu bir eserdir. matbû'dur. Bu kitabı, Sadru'd-Dîn-i Konevî, Mevlânâ Câmî, Hoca Parsa, Dâvûd-ı Kayseri, Kemâlü'd-Dîn-i Kaaşânî, Abdü'1-Ganî Nablûsî, Şâir Nev'î, Sofyalı Bâlî, Baba Ni'metu'llah Nahcüvânî, Yazıcı-Zâde Mehmed Efendi, İsmâîl-i Ankaravî ve daha birçok zevat şerh etmiştir.

Me'hazlar: Mîzân-ı Zehebi, El-İber, Târîh-i Zehebî, Cilaül'l-ayneyn, Kurru'l-avn, El-A'lam, Dürrü'l-muhtar, Er-Reddü'l-muhtâr, Mevzûâtu'l-ulûm, Kaamûsü'l-a'lam, Terceme-i hâl ve fazâil-i Şeyh-i Ehber.[138]

208- Mûsâ B. Yûnus

Ebu'1-Feth, Mûsâ b. Yûnus, feylesof-meşreb bir âlimdir. (551)'de Mevsıl'da doğmuş, (639) da yine Mevsü'da vefat etmiştir.[139]

Kudret-i İlmiyyesi:

Ebu'1-Feth Mûsâ riyâziyyâta, musikiye vâkıf idi. Tevrat'dan, İncil'den yahûdîlere, hristiyanlara ders verirdi, bu iki kitabı onlar için fâideli bir tarzda şerh etmişti. Aklî ilimler ile çok tevaggul ettiği, için dînen müttehem görülmüştü.

Müellefâtı: Kur'ân-ı Mübîn'in tefsirine dâirdir. O nücûma dâirdir. Ve saire.

Me'hazlar: Vefeyâtü'l-a'yân, El-A'lâm,[140]

209- Ebu'l-Mehâsin Hüseyn Cürcânî:

HüseynCürcâni, değerli bir âlimdir.(640)da vefât etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh. Ebu'l-Mehâsin, fâzıl bir müfessirdir, nâmında bir tefsiri vardır.[141]

210- Alemü'd-Dîn Es-Sehâvî:

Ebu'l-Hasen, Alî b. Muhammed b. Abdu's-Samed el-Mısrî es-Sehâvî, meşhur bir âlimdir. Mısır'da Sehâ beldesine mensubdur. (558)'de doğmuş, bir müddet Dimeşk'da ikaamet edip (643) târihinde orada vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[142]

Mevki-i İlmîsi:

Sehâvî, tefsire, fıkha, usûl-i fıkha, Kur'ân'a, lûgat-ı Araba bi-hakkın vâkıf, kıymetli eş'âra mâlik idi. Fevkalâde zekî, güzel ahlâk ile muttasıf idi. Kahire'de Şeyh Ebû Muhammed el-Kaasım eş-Şâtıbî’den ve Tâcü'l-Kindî'den ilm-i kıraat ahzetmiş; İskenderiyye'de Silefî'den, İbn-i Avf’dan, Mısır'da Busayrî'den ve İbn-i Yâsîn'den hadîs dinlemişti. Dimeşk'a rıhlet ettiği zaman kendisinden pek çok kimseler kırâât ahzetmişlerdir. Şâfiiyyü'l-mezheb bulunuyordu.

Müellefâtı: Sûre-i Kehf'e kadar dört ciltlik bir tefsirdir. müteşâbihât-ı Kur'ân'a dâir bir manzümedir ve matbü’dür, tecvide dairdir. Usul-i dine dairdir.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zunûn, El-A'lâm, Vefeyâtü'l-a'-yân.[143]

211- Îbn-i Teymiye Mecdü'd-Din:

Mecdii'd-Dîn, Abdü's-Selâm b. Abdullah b. el-Hadr el-Harrânî, büyük bir âlimdir. Harran'da doğmuş, bilâhare Bağdad'a gidip altı sene kalmış, sonra Harran'a dönmüştür. Vefatı (652) târihine müsâdifdir.[144]

Mevki-i İlmîsi:

Hanbelî fukahâsından olan Mecdü'd- Dîn, ilim ve irfâniyle asrının ferîdi idi. Harran'da tedris ile, te'lîf ile meşgul olmuş, birtakım kıymetli eserler vücûda getirmiştir.

Müellefâtı: Fıkha dâirdir.

Me'hazlar: Cilâü'l-ayneyn, Keşfü'z-zunûn.[145]

212- Yûsuf Sıbt İbni'l-Cevzi :

Şemsü'd-Dîn,Ebu'l-MuzafferYûsufb. Kız Oğlu b.Abdullah el-Bağdadi, meşhur âlimlerden ve müverrihlerdendir. Ebu'l-Ferec İbni’l-Cezvi’nin sıbtı denmekle ma'ruftur. Babası Kız Oğlu b. Abdull, Vezir Avnü'd-Dîn b. Hübeyre'nin pek sevgili bir kölesi, idi, Vezir, evlat gözüyle baktığı bu kölesini âzâd etmiş, ona Bağdad'.n en yüksek alimi olan Ebu-1 Ferec'in kızını almıştı.İşte Ebu'l-Muzaffer bu mes’ut izdivacın kıymetli bir semeresi olarak (581)'de Bağdad'da dünyaya gelmiş,(654) târihinde de Dimeşk'da vefat etmiştir. Aslen Türktür, Cebel-ı Kaasıyunda medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[146]

Mevkî-i İlmîsi:

Ebu'l-Muzaffer Yûsuf, âlim, fakîh, vaiz, pek zekî, belagat ve telâkatla mümtâz bir zât idi. Evvelâ gençliğinde dedesi Ebu'l-Ferec’in terbiyesi altında bulunarak ondan fıkıh okumuş, Hanbelî mezhebine sâlik bulunmuştur. Bilâhare Mevsıl'a Dimeşk'a gitmiş, Cemâlü'd- Dîn Mahmûd el-Hasîrî'den tefakkuh ederek Hanefî mezhebine dâhil olmuştur.

Ebu'l-Muzaffer, Dimeşk mescidinde va'z ederdi, halk geceleyin gelip mescidde yatar, bu zâtın lâtîf, müessir mev'ızalarını dinliyebilmek için oturacak yer tedârikine çalışır, bu hususda birbirleriyle müsabaka edercesine hareket ederlerdi. Bu zât, ayni zamanda büyük bir müverrih idi, Cihan kütüphanesini unvanlı kırk ciltlik bir târih ile tezyin etmişti. Bu târih, birçok müverrihler için bir me'haz teşkil etmiştir. Hafız Zehebî merhum, bu târihi tenkîd ediyor, bunda birtakım esassız hikâyelerin bulunduğunu söylüyor, "Ebu'l-Muzaffer'in naklettiği şeyler husûsunda sika olduğunu zannetmem." diyor, kendisine rafz ve muvazenesiz hareket isnâd etmek istiyor.

Mir'âtü'z- zamân'a zeyl yazmış olan "Sa'dü'd-Dîn b. el-Arabî" ise bu târih aleyhindeki sözleri hasede hamlediyor, Zehebî gibi, Suğdî gibi zatların bu târihden müstefîd olmuş, bunu me'haz ittihâz etmiş olduklarını söylüyor.

Müellefâtı: Ebul-Muzaffer'in birçok te'lîfâtı vardır, bir kısmı şunlardır: yirmi dokuz cilttir.on iki imâma dâir matbu' bir eserdir, bunun bâzı yazma ciltleri kalmış ye yalnız sekizinci cildi fotoğraf ile tab' edilmiştir. Bundan bâzı müntehab parçalar da Fransızca tercemeleriyle beraber basılmıştır.

Me'hazlar: İbn-i Hallikân, Keşfü'z-zunûn, El-Fevâidü'l-behiyye, Mu'-cemü’l-matbûât.[147]

213- Şerefü'd- Dîn El-Mürsî:

Ebû Abdillâh (veya Ebu'1-Fazl) Muhammed b. Abdullah b. Muhammed, büyük bir müfessirdir. Aslen Mürsiye'li olup (570) târihinde doğmuş, bir müddet Endelüs'de dolaşmış, sonra Bağdad'ı, Horasan'ı ziyaret edip bir müddet Haleb'de, Dimeşk'da kalmış, hac vazifesini ifâdan sonra Dimeşk'a avdet, daha sonra Medîne-i Münevvere'de -ikaamet ve bilâhare (624) de Mısır'a rıhlet, oradan da Dimeşk'a giderken (655) târihinde Arîş ile Za'ka arasında vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[148]

Kudret-i Îlmîyyesi:

Şerefü'd-Din, nahiv ulemâsından müfessir, muhaddis, fakîh, ilm-i usûle vâkıf, edîb, zâhid bir zâttır, A'mâ bulunuyordu. Mâlikiyyü'l-mezhep idi. Tâcü's-Sübkî'ye göre Şâfiiyyü'l-mezheb idi. İbn-i Ğalbûn ve sâireden kırâet, Ebu'l-Hasen Alî b. Yûsuf Dânî ve Tayyîb b. Muhammed'den nahiv, İbrahim b. Dahhâk'den ve sâireden usûl, İbn-i Abdü's-Semî'ile sâireden de hadîs ahzetmiştir. Kendisinden de Muhibb-i Taberî, Şeref Fezârî, Muhammed b. Yûsuf b. el-Minhâr gibi zâtlar rivayette bulunmuşlardır, tefsiri ve sâir kıymetli eserleri vardır. Tefsirinde âyetlerin biribirine olan irtibatını beyâna i'tinâ etmiştir. Zamanının fahri sayılırdı. Nazm ve nesri de pek lâtif idi.

Müellefâtı: Bu yirmi ciltlik bir tefsîr-i kebîrdir. On cüzdür. üç cüz'dür. Zemahşeri'nin Mufassal'ı hakkında tenkıdâtı da vardır.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât,Keşfü'z-zunûn, El-A'lam.[149]

214- İbn-i Abdü's-Selâm:

Şeyh Abdü'1-Azîz b. Abdü's-Selâm b. Ebi'l-Kaasım es-Sülemî, pek meşhur bir zâttır. Künyesi: Ebû Muhammed'dir, Şeyhü'l-İslâm, Sultânü'l-ulemâ’, Îzzü'd-Dîn unvanlarını hâizdir. (577) de dünyâya gelmiş, (660) târihinde Kahire'de vefat etmiştir. Kurâfe-i Kübrâ'da medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[150]

Üstazları Ve Seyahatları:

İbn-i Abdü's-Selâm, aslen Mısırlıdır. Fahrü'd-Dîn İbn-i Asâkir'den fıkıh, Seyfü'd-Dîn Âmidî'den ve sâireden usûl, Hafız Ebu Muhammed el-Kaasım'dan ve sâireden hadîs okumuş, Şeyh Şihâbü'd-Dîn Suhreverdî'den de tasavvuf ahzetmiştir. Kendisinden de tilmizleri olan Şeyhü'l-İslâm İbn-i Dakîk el-İyd, Ebü'I-Hasen el-Bâcî, Şeyh Tâcü'd-Dîn Îbni'l-Garkâh, Hafız Ebû Muhammed ed-Dimyâtî gibi meşâhîr rivayette bulunmuşlardır.

Bu muhterem zât bir müddet Dimeşk'da tavattun ederek zâviye-i Gazâliyye'de ve sâirede tedris ile meşgul olmuş, câmi-i Emevî'de hitabet ve imamet vazifesini îfâ etmiş ve bu vesile ile minbere kılıç vurmak gibi hatiplerin yapageldikleri birtakım bid'atleri kaldırmış, bilâhara Dimeşk hâkimi Salih İsmail'in Frenklerden yardım isteyerek mukabilinde Sayda Şehrini ve Şakîf kalesini terketmesinden pek müteessir olarak (639) hududunda Kahire'ye çıkıp gitmiş. Mısır Hükümdarı Melik Salih, Necmü'd-Dîn Eyyûb b. el-Kamî! tarafından kemâl-i ihtiram ile karşılanarak Mısırda kadı ve Amr b. el-Âs camiine hatip tâyin edilmiş ve bilâhara medrese-i Sâlihiyye bina edilince Şâfiiye'nin tedrisi de uhdesine tevcih olunmuştur.[151]

Kemâlat-ı Zâtiyyesî:

İzzü'd-Dîn büyük bir Şafiî âlimi idi, ve aynı zamanda yüksek bir mutasavvıf bulunuyordu. Zühd ü takvâsiyle temayüz etmiş ve kendisinden birçok kerametler zuhur eylemiştir. Zamanının hükümdarlarına, ricaline karşı ma'ruf ile emir, münkerden nehiy hususunda asla müsamaha göstermezdi.

Ccmâlü'd-Dîn b. el-Hâcib diyor ki: İbn-i Abdü's-Selâm, Gazâlî'den daha fakihdir.

Şeyhü'l-İslâm İbn-i Dakîk da diyor ki: İbn-i Abdü's-Selâm, selâtîn-i ulemâdan biri idi.

Ehl-i Sünnet'in i'tikaadını beyan zımnında Melik Eşref'e yazmış olduğu pek kıymetli bir mektubu Tabakaat-ı Sübki'de münderiçtir.

Müellefâtı: Tefsîr-i İbn-i Abdi's-Selâm diye ma'rûf, muhtasar bir tefsirdir. Bu tefsir, Köprülü Kütüphanesinde (44) numarada (Emâlî) unvâniyle mukayyettir. tasavvufa dâirdir. matbu'dur. bu son üç kitap matbu’dur.

Me'hazlar: Tabakaatü's-Sübkî Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü'l-matbûâti'l-Arabiyye.[152]

215- Abdü'r-Rezzâk Er-Rüstağfenî:

İzzü'd-Dîn, Abdü'r-Rezzâk b. Rızku'llâh, Hanbeli ulemâsından bir zâttır. (589) da Re'sü'l-Ayn'da doğmuş, (661) de vefat etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh.[153]

Mevki-i İlmîsi:

Abdu'r-Rezzâk Rüstağfenî, yüksek bir müfessir, büyük bir muhaddisdir. Sair ilimlerde de ihtisas sahibiydi. Şiir ve edebde mahir bir üstâz bulunuyordu. Bağdad'da Abdü'l-Azîz b. Menînâ'dan, Dimeşk'da Ebu'l-Yümn el-Kindî'den, kendi beldesinde Ebü'1-Mecd el-Kazvînî'den, Haleb'de İftihar Abdu'l-Muttalib'den ve sâireden hadis ahz etmiş kendisinden de oğlu Şemsü'd-Dîn ile Dimyâtî ve saire rivâyetde bulunmuşlardır. Mevsıl'de dâru'l-hadîs müderrisliğine tâyin edilmişti. Mufassal, güzîde âyeti bir tefsir yazmıştır.[154] âyet-i kerîmesinin tefsirinde diyor ki: Bu nazm-ı celîl, Bedir gazvesinde mubârezede bulunan Hamza, Alî ve Ubeyde b. el-Hâris (radiya'llâhu teâlâ anhüm) hazarâtiyle Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa ve Velîd b. Utbe hakkında nazil olmuştur, bunlar biribirine karşı cephe almış, iki kısma ayrılmışlardı. Bu tefsîr-i şerifde hadîsler, senedleriyle rivayet edilmiştir. Suyûtî merhum, bu tefsiri ihtiyar etmiştir.

Müellefâtı: tefsirdir. ve saire.

Me'hazlar: Tezkiretü'l-huffâz, Kcşfü'z-zunûn.[155]

216- Ebû Abdullah El-Kurtubî:

Ebû Abdullah, Şemsü'd- Dîn Muhammed b. Ahmed b. Ebî el-Ensârî el-Hazreci, Endülüs'de yetişen yüksek âlimlerden biridir. Bilahare Mısır'da “Münyetü Ebi’l-Hasib” da ikaamet ve (671) tarihinde vefat etmiştir.[156]

Kudret-i İlmîyyesi:

Mâlikî fukahâsından'olan Kurtubî, büyük bir allâmedir, tefsirde, hadîsde, hılâfiyyâtda mütebahhir idi. İbn-i Devah, İbnü'l-Himyerî, Ebu'l-Abbâs İbni'l-Müzenî gibi meşâhirden ilim ahzetmiş, kendisinden de oğlu Şihâbü'd-Dîn Ebu'l-Abbâs ile saire rivayette bulunmuştur.[157]

Tefsirdekî Mesleğî:

Bu büyük müfessir, tefsirinde rivayet tarîkına i'tinâ etmiş, dirayet i'tibâriyle de muvaffakiyet göstermiştir. Tefsirinin mukaddemesinde Kur'ân'ın fazâiline, keyfiyyet-i tivâletine, tefsirine, i'câzına, cem' ve tertibine ve sâireye dâir nâfi' malûmat vermiş, müfessirlerin merâtibine işarette bulunmuştur.

Bu tefsir, lisaniyata, fıkhî ahkâma, hilâfiyyâtâ, muhaddislerin cerh ve ta'dîline dâir birçok tafsilâtı câmi'dir.

[158]Ayet-i kerîmesinin tefsirinde şöyle deniliyor : "Kasvet, salâbet, şiddet, kuruluk demektir, ki burada kalblerin inâbeden —Hakk'a rücû'dan—, âyâtı ilâhiyyeyi iz'andan hâlî bulunmasından ibarettir. Müsned-i Bezzâr'da Hazret-i Enes'den mervîdir, Resûl-i Ekrem salla'llâhu aleyhi ve sellem: buyurmuştur. Yâni şu dörtşey, şekaavet eseridir: Göz kuruması, yürek katılığı, uzun uzadıya ümid, dünyâya düşkünlük.

Yine bu tefsirde Urve b. ez-Zübeyr'den naklen deniliyor ki: Haddi veya bir farizayı nâtık olan âyetler Medîne-i Münevvere'de, ümmetlerin ahvâline, azaba müteallik âyetler de Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.

Başlayan âyetlerde Medîne-i Tâhire'de nüzul etmiştir.ile başlayan âyetler ise Alkarae ile Mücâhid'e göre Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur. Fakat bu iddia doğru olmayacaktır, çünkü Bakare ile Nisa' sûreleri Medîne-i Münevvere'de nazil olduğu halde bunlarda da: başlayan âyetler vardır.

Kurtubî merhum, tefsirinde âyetlerden mustenbat mes'eleleri yazıyor, bu husustaki müctehidlerin sözlerini naklediyor ve çok kere kendi mezhebini te'yîde çalışıyor. Meselâ[159] Ayet-i kerimesinin tefsirinde Kur'ân-ı Azîm'in bir ücret mukaabilinde ta'lîm edilip edilemiyeceği mes'elesini bahis mevzuu ediyor, bunun Zührî ile ashâb-ı re'ye göre caiz olmadığını, çünkü bu ta'lîmin sâir vâcibât gibi bir vecîbe olup ihlâsa, takarrup niyetine muhtaç bulunduğunu kaydediyor, sonra da kendi mezhebini şöylece bildiriyor:

Eğer bir kimse başkasına Kur'an ta'lîm etmek üzere teayyün etmiş olursa, yâni ondan başka ta'lîm edecek kimse bulunmassa bilâ-ücret ta'limden imtina' edemez. Fakat ta'lîmı için teayyün etmiş olmassa imtina edebilir." Bu ta'lîm, onun hakkında vâcib olmaz. Olabilir ki nefsinin ve ailesinin nafakalarını te'mîn edecek bir mala mâlik bulunmaz. İmâmü'l-Müslimîn'e vâcibdir ki, ikaame-i din için bu gibi zevatın maişetlerini te'mîn etsin, etmezse bu vecîbe müslümanlara teveccüh eder. Nitekim Hazret-i Sıddik, Hilâfet makaamına geçip ümmetin masâlihiyle meşgul olunca kendisine bir maaş tahsis edilmiş, kendi maişetini te'mîn için ticaretle meşgul olmasına meydan verilmemişti.

Müeltefâtı: on iki ciltlik bir tefsirdir. Ahîren Mısır'da nefis bir surette tab' edilmeye başlanılmıştır. Bu tefsiri (804) de vefat eden Sirâcü'd- Dîn Ömer b. Alî b. el-Mülâkkın eş-Şâfiî ihtisar etmiştir. matbû'dur.

Me'hazlar: Kitâbü'n-nübelâ = Zehebî, Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü'l-matbûât.[160]

217- Sadrü'd-Dîn-i Konevî:

Ebu'l-Maâlî, Muhammed b. İshak, meşhur mesâyih ve ulemâdan bir zâttır. Konya'da doğmuş, (673) târihinde vefat etmiştir.[161]

Kemalât-ı Zâtiyyesi:

Sadrü'd- Dîn-i Konevî, zahirî ve bâtinî ilimlerde temayüz etmiş, birtakım mutasavvifâne, âlimâne eserler vücûda getirmiştir. Daha çocuk iken pederi vefat etmekle validesi Şam'dan Konya'ya gelmiş olan Şeyh Muhyi'd-Dîn-i Arabi ile tezevvüc etmişti. Bu cihetle Sadrü'd- Dîn, Muhyi'd- Dîn-i Arabi'nin feyz-i terbiyesine nail .olmuştur. Kendisinden de Mevlânâ Celâlü'd- Dîn-i Rûmî'nin ulûm ahzetmiş olduğu mervîdir. Bâzı mesâil-i hikemiyye hakkında Hoca Nasîrü'd-Dîn-i Tûsî ile mükâtebat ve muhâberatda bulunmuştur. Neticesinde Tûsî, acz ü taksirini i'tirâf etmiştir.

Müellefâtı: tasavvuf tarikiyle yazılmış matbu', bir Fatiha tefsiridir. Atpazârî Osman Fazlî-i Dâhi bu tefsire unvâniyle bir haşiye yazmıştır.Bu zât (1102) târihinde Magosa'da menfî iken vefat etmiştir.matbû'dur matbu’dur. ve sâire.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Kaamûsu'l-a'lâm, Osmanlı müellifleri, Mu’cemü'l-matbûât.[162]

218- Muvaffaku'd- Dîn El-Kevâşî:

Şeyh Ebu'l-Abbâs Ahmed b. Yûsuf el-Mevsilî, müfessirlerden bir zâttır. (590) da Mevsıl mülhâkaatından Kevâşe kal'asında doğmuş, (680) târihinde Mevsil'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[163]

Mevkl-i İlmîsi:

Kevâşî, Şafiî fukahâsından Arabiyyeye, kirâet ile tefsîre bi-hakkın vâkıf, zühd ile sıdk ve ihlâs ile muttasıf bir zât idi, adîmü'n-nazîr sayılmaktadır. Kendisini zamanının Hükümdarı ve ricali ziyaret ederdi, fakat kendisi bunlara ehemmiyet vermez, atiyyelerini kabul etmezdi. Keşf ü keramet ile meşhurdur.

Evvelâ mufassal bir tefsir yazmış, sonra bunu telhîs etmiştir. Bu tefsirinde i'râba ve sâireye dâir güzel ma'lûmat vermiş, bu tefsirden birer nüsha Mekke-i Mükerreme ile Medîne-i Münevvere'ye ve Kudüs'e göndermiştir. Şeyh Celâlü'd- Dîn-i Mahallî,tefsirinde Kevâşî'nin tefsirine i'timâd etmiştir. Suyûtî merhum da bu tefsirin tekmilesinde Kevâşî'nin tefsirine îbn-i Kesîr'e, Vecîz ile tefsîr-i Beyzâvî'ye i'timâd ettiğini söylemistir.

Kevâşî'nin muvassal tefsirinin adı:Muhtasar tefsirinin adı da :

Me'hazla: Tabakaat-ı Şâfiiyye, Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zunûn[164]

219- İbnü'l-Münîr El-İskenderî:

Ebu'l-Abbâs, Nâsırü'd-Din Ahmed b. Muhammed b. Mansûr el-Mâlikî, ulemâdan, üdebâdan bir zâttır. (620) 'de doğmuş, (683) târihinde İskenderiyye'de vefat edip Câmi-i Garbî'de pederinin türbesine defnedilmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[165]

Mevki-i İlmîsi:

İbnü'l-Münîr, kudretli bir âlimdir, müfessirdir, bâzı me'mûriyetlere ve iki defa İskenderiyye kadılığına ve hitabetine tâyin edilmiştir. Fakîh, edib, fâzıl, beliğ bir zât idi. Şeyh İzzü'd-Dîn İbni's-Selâm demiştir ki: Diyâr-ı Mısrıyye iki tarafında iki zât ile iftihar eder, İskenderiyye'de İbnü'1-Münîr ile Kus'da da Dakîku'1-îyd ile.

Müellefâtı: Zemahşerî ile münâkâşâtını cami', tefsîre âit bir eserdir, gençliğinde te'lîf etmiştir. Keşşaf'ın hamişinde tab' edilmiştir.Şifâ-i Şerîf tarzındadır .ve sâire. Eş'ârı da vardır.

Me'hazlar: El-A'lâm, Mu'cemü'l-mat'bûât.[166]

220- Abdu'r- Rahmân El-Hanbelî:

Abdu'r- Rahmân b. Ömer b. Ebi'l-Kaasım el-Basrî, muhterem bir âlimdir. (624) de Basra'da doğmuş, orada büyümüş, (634) târihinde gözlerine a'mâ arız olmuş, (684) de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[167]

Mevki-i Îlmîsi:

Bu zât, bir müddet vatanında tedris ile, iftâ ile iştigal etmiş, ba'dehu (657)'de Bağdad'a gitmiş, (681) senesi uhdesine Medrese-i Buşeyriyye ve ba'dehu Medrese-i Müstensıriyye müderrisliği tevcih olunarak bu ilim müesseselerinde Hanbelî mezhebinde bulunan talebeye ders vermiştir. nâmında dört ciltlik bir tefsiri-ve fıkha dâir adında bir eseri vardır.

Mehaz: El-A'lam.[168]

221- Kaazî Beyzâvî:

İmam Nâsırü'd- Dîn, Ebu'1-Hayr Abdullah b. Ömer b. Muhammed b. Alî, pek meşhur bir allâmedir.Şîraz nevâhîsinden "Beyzâ" da doğmuş, (685) veya (691) târihinde Tibriz'de vefat etmiştir. Rahmetullâhi aleyh.[169]

Mevki-i İlmisi:

Şâfiiyyü'l-mezheb olan Abdullah Beyzâvî, büyük bir sîmâ-yı fazilet idi. Birçok ilimler île mücehhez bulunuyordu, bilhassa tefsir, fıkıh, usûl, kelâm, mantık, nahiv, belagat, târih ilimlerinde bi-hakkın mütehassıs idi. Arif, sâlih, müteabbid idi. Tarîk-ı kazaya sülük etmiş, bir aralık Tibriz'e gitmiş, orada vezirin hazır bulunduğu bir meclis-i ilmîde kendi kemâlâtını isbât ederek vezirin fevkalâde iltifatlarına nail olmuş, nihayet Şiran'da Kaadi'l-Kudât mesnedini ihraz eylemişti.

Rivayete nazaran son zamanlarında Şeyhi Muhammed b. Muhammed Kethânî'nin işaretiyle kadılığı terk ile onun sohbetine mülâzemet etmiş, meşhur tefsirini te'lîf eylemiş, vefat edince de şeyhinin kabri yanına defnedilmiştir.[170]

Tefsirdeki Mesleği:

Kaazî Beyzâvî, tefsir sahasında büyük bir ikdidar göstermiş, fevkalâde münakkah, rnüfîd, beliğ bir tefsir kitabı yazmış, ona: nâmını vermiştir.

Fi'1-vâkı' bu tefsir, yazılışı i'tibâriyle külfetten berî, selîs bir üslûbu hâiz, müfessirlerin bildirdikleri birçok vecihleri pek mûciz bir tarzda câmi'dir. Bir kısım mutasavvifâne, hakimane beyanâtı muhtevidir! Münakkahiyyeti i'tibâriyle de bî-nazîr olduğundan ilim kürsülerinde tedrîsi için pek elverişli bulunmuştur.

Beyzâvî merhum, bu kıymetli eserinin mukaddimesinde diyor ki: "İlimlerin mıkdâren en büyüğü, şerefçe ve alâmetçe en yükseği tefsir ilmidir. Bu, dînî ilimlerin başı ve reisidir, Şer'-i Şerif kavâidinin binası ve esâsıdır. Tefsir yazmağa ve tefsir hakkında söz söylemeye o kimse lâyikdır ki, dinî ilimlerin hepsinde, usûl ve furûunda akranına tefevvuk eder, Arabî san'atların, edebi fenlerin bütün nevi'lerinde yüksek bir mevki' sahibi bulunur.

Çoktanberi düşünüyordum ki tefsire dâir bir kitap yazayım da Ashâb-ı Kirâm'ın büyüklerinden, Tâbiîn'in âlimlerinden, daha sonraki Selef'i Sâlihînden bana baliğ olan şeylerin hülâsasını ihtiva .etmiş, gerek benim istin'bat eylediğim ve gerek benden evvelki efâdil-ı müteelihırînin ve emâsil-i muhakkikinin istanbât ve istihraç eyledikleri birtakım mühim, dakik nükât ve letâifi muhtevi bulunsun. Meşhur sekiz imama müntehi olan vücûh-i kırâeti ve mu'teber kurrâdan mervî bulunan şevâzz'ı da mübeyyin olsun.

Şu kadar var ki, iktidarımın noksanı bu emre ikdamdan beni alıkoyuyor, bu makamda durmakdan beni men’ ediyordu. Tâ ki ba'de'l-istihâre mazhar olduğum sünûhat sayesinde tereddütden kurtuldum ve itmam edince: (Envârü't-tenzîl..) tesmiye edeyim, diye karar verdim, işte maksada mübaşeret ediyorum."

Kaazî'nin bu sözleri, tefsirinde ne gibi bir meslek iltizâm etmiş olduğunu pek güzel anlatmaktadır.

Celâlü'd-Dîn-i Süyûtî, bu tefsir üzerine unvâniyle yazmış olduğu haşiyesinde diyor ki:

"Keşşaf hakkındaki muhtasarâtın seyyidi, Kaazî Nâsırü'd~Dîn Beyzâ-vî'nin : (Envârü't-tenzil.) kitabıdır. Kaazî, Keşşafı telhis etmiş, pek güzel muvaffak da olmuştur. Kaazî, Keşşaf'daki i'tizal hafâgâhını keşfetmiş, bunların izâlesini yed-i kifayetine almış, desâyis ve cidal mevâzıını tarh eylemiş, mühim şeyler yazmış, ilâveler yapmıştır. Artık bu kitabı, ayarı hâlis altun gibi meydana çıkmış, gündüz ortasındaki güneş gibi şöhret bulmuş, mütâlâasına ilim sahipleri muvâzabet edip durmuştur."

Kâtip Çelebi merhum da demiştir ki : "Bu tefsir, şânı azîm, beyandan müstağnî'dir. Kaazî, bu kitabında i'râba, maânî ile beyâna müteallik şeyleri Keşşaf'dan; hikmete, kelâma dâir şeyleri Tefsîr-i kebir'den; iştikaaka, gavâmız-i hakaayıka, letâif-i işârâta âit şeyleri de Tefsîr-i Râgıb'dan telhis etmiştir. Maahâzâ Kaazî, kitabına kendi parlak fikrinin mahsûlü olan birçok ma'kul vecihler, makbul tasarruflar da ilâve eylemiştir. Bu cihetle çehre-i serâirden şek şaibesini gidermiş, ilim sahasında vüs'at ve basiret artırmıştır.

[171]Kaazî'nin vücûh-i tefsire dâir ikinci, üçüncü veya dördüncü derecede olarak lâfziyle îrâd ettiği şeyler, za'f-ı mercuh veya za'f-ı merdud suretiyle zayıf demektir.

Kaazî'nin tefsirinde bâzı vecihler vardır ki, bunlar, kendisine aittir. "Melaikenin Arşu'r-Rahmân'ı hâmil ve etrafında tâif bulunmaları Arş'ın hıfz ve tedbîrinden ve sâireden mecazdır," demesi bu misillû tevcihler cümlesindendir. Bu gibi tevcihlerin vücûh-i âliye-i tefsirden ma'dud olmaya lâyık olmadığı zannedilmiştir. Bu gibi zanlar, fehmin kusurundan, ilmin noksanlığından neş'et etmiş şeylerdir. Çünkü Kaazî, Ehl-i Sünnet ve cemâat mezhebi üzre olup dinî ilimlerin, müsbet fenlerin zımâmına mâlik bulunmuştur. Artık onun tefsiri, ilimden bir nice kaviyyü'1-mesâlik fenleri ve tarikleri muhtelif, mütenevvi’ bir nice kaaideleri muhtevidir. Az kimse bulunur ki, bir fende ihtisas kesbetmesi başka fenler ile tevagguluna mâni1 olmasın, Kaazî ise böyle değildir, insan bilmediğinin düşmanıdır.

Kaazî, tefsirinde sûrelerin fazâiline dâir bâzı zaif veya mevzu' hadisler zikretmiştir. Fakat bu, onların mâhiyetine adem-i vukufundan dolayı değildir, belki onun âyîne-i kalbi safvet kesbetmiş, Rabbisinin nefehât-ı feyzine mazhar bulunmuş olduğundan bu hususda tesâmuh göstermiştir, tahriç ve ta'dil esbabından kaçınmış, tergîb ve te'vil canibine meyletmiştir.

Sonra bu tefsir, min indi'llâh cumhûr-ı efâdılın kabulüne nail olmuş, bunun tedrisine, tamamen veya kısmen tahşiyesine mülâzemet edilmiştir."

Kâtip' Çelebi'nin bu mealdeki sözleri pek doğrudur, Tefsîr-i Kaazî, binlerce ehl-i ilmin hadde-i tetkikinden geçerek muhtelif tetebbu'lar, tahliller neticesinde pek kıymettar bir tefsir olduğuna âmmece karar verilmiştir. En büyük âlimler tarafından üzerine iki yüz elliden ziyâde haşiye ve ta'lîka yazılmış ve bu mübarek tefsir gerek Şark'ta ve gerek Garb'da asırlardanberi ilâhiyyât kürsülerini tezyin etmekte bulunmuştur.[172]

KAAZÎ TEFSİRİNE TAMAMEN VEYA KISMEN HAŞİYE YAZAN ZÂTLAR

Adet İsmi İrtihâli Tercüme sırası

1- Ebû bekr b. Ahmed es-Sâiğ el-Hanbelî 786 ----

2- Molla Hüsrev 885 288

3- Şemsü'd- Dîn Yûsuf el-Kirmânî 786 ----

4- Molla. Gûrânî 890 291

5- Muslihü'd- Dîn tbn-i Temcid 890 ----

6- Baba Ni'metu'llah Nahçuvânî 902 306

7- Ahmed-Zâde Yûsuf Tokaadî 902 ----

8- Kaazî Zekeriyyâ el-Ensârî 910 310

9- Celâlü'd-Dîn-i Süyûtî 911 305

10-Kemâiü'd-Dîn İsmail Karamam 920 ----

11-Cemâlü'd-Dîn Karamânî 933 ----

12-İbn-i Kemal-Paşa 940 313

13-Ebu'1-Fadl el-Kâzerunî 940 314

14-Isâmü'd-Dîn el-Esferâyînî 943 318

15-Sa'du'llâh Efendi Sa'di Çelebi 945 319

16- Atûfî Hayrü'd- Dîn 948 320

17- Şeyh- Zâde Muhyi'd-Dîn 950 321

18- Ebu'1-Fidâ' İsmâîl-i Konevî 1195 411

19- Mustafa es-Sürûrî 969 ----

20- Mahmûd es-Sâdikî el-Geylânî 970 ----

21- Nûru'd- Dîn Hamza el-Karamânî 971 ----

22- Amasya Müftîsi Muhmed Efendi 973 ----

23- Abdü'1- Kerîm- Zâde Mehmed 975 ----

24- Dede Cengî 975 327

25- Kınalı- Zâde Alâü'd-Dîn 979 331

26- Sinânü'd- Dîn Yûsuf Amasyalı 986 337

27- Kadı- Zâde Şeyhü'l-İslâm Şemsü'd-Dîn 988 ----

28- Alâiyeli Mevlânâ İvazı 993 ----

29- Abdü'1- Ganî Efendi: Kuzâtdan ve Bolu 995 ----

Sancağının Gerede Kasabasından

30- Molla Ahmed Şemsü'd- Dîn Karabâğî 1009 ----

31-Sıbgatu'llâh b. Rûhu'llâh el-Berveci

32-Bedrü'd-Dîn el-Hasen es-Saffûrî el-Bûrîni

33-Behâü'd-Dîn Âmilî

34-Muhammed Emîn b. Sadrü'd-Dîn Şirvânî

35-Alâmek Muhammed Bosnevî

36-Ganî-Zâde Nâdiri

37-Îbnü's-Sâiğ Muhammed el-Mısrî

38-Abdu'llah el-Kerderî

39-Amasyalı Hıdr b. Muhammed

40-Yûsuf-Zâde Abdu'llah Hilmi

41-Abdü'l-Hakîm es-Seyalkûtî

42-Şihâbü'l-Hafâcî

43-Burhânü'd-Dîn ibrahim el-Mısrî

44-Kırımlı Muhammed b. Kadreşî (1)

45-Minkaarî-Zâde Yahya Efendi

46-Hamza Efendi

47-Abdu'r.-Rahman el-Mahallî

48-Feyzullah Efendi

49-Uşşâkî-Zâde Abdü'1-Bâkî

50-Muhammed Akkirmânî

51-Manisalı Halil Naîmî

52-Ebü'l-Hasen Nûrü'd-Dîn Sindî

53Saçaklı-Zâde Mehmed Mar'aşî

54-Mestci-Zâde Abdu'llah

55-Mehmed Emîn Üsküdârî

56-Abdu'r-Rahmân b. Ömer es-Sefercelânî

57-Câru'llah Veliyyü'd-Dîn Efendi

58-Ahmed Kaaz-âbâdî

59-Osman b. Ya'kub Kemahlı (2)

	Tercüme
îrtihâli	sırası
1015	__
1024	—
1031	354
1036	356
1046	358
1034	—
1066	—
1064	—
1067	370
1067	403
1067	369
1069	371
1079	—
1079	—
1088	374
1081	—
1098	—
1099	385
1090	—
1114	—
1130	390
1138	■—■
1145	393
1148	—
1149	396
1150	—
1151	397
1163	400
1171	__

(1) Kendi el yazisiyle muharrer bir nüshası Kılıç Ali-Paşa Kütüphânesindedir.

(2) Tefsir-i Fatiha ile tefsîr-i Nebe" üzerine haşiyesi vardır. Hizb-i a'zâm'i da şerh etmiştir, İstanbul'da medfundur.

532 Adet

Tercüme Irtihâli sırası

İsmi

60-Muhammed Hâdimî

61-Allâme Muhammed el-Büleydî el-

Endülüsî

62-Abdu'l-Gafûr = Lebîb Âmidî

63-Aydınlı Karatepeli Hüseyin

64-İsmail Müfid Efendi

65-Muhammed Mekkî Efendi

66-Mantıkî Mustafa Efendi

67-Gazzî-Zâde Abdu'l-Lâtif

68-İbn-i Âbidîn, Muhammed Emîn

69-Ni'metu'llâh, Perveşnî el-Aydînî

70-Şeyh Muhammed eş-Şîrânî

71-Şeyh Muhammed b. Cemâlü'ş-Şirvânî

72-Hasen b. Muhammed es-Saffûrî

ed-Dımeşkî

73-İsâ b. Muhammed el-îcî es-Safevî

74-Ebu'l-Kaasım b. Ebî Bekr el-Leysî

75-Sirozlu Yûsuf b. Hamza el-İlyâsî (1).

KAAZÎ TEFSÎRÎNE TA'LÎKA YAZAN ZEVATTAN BÂZILARI

1176

1176 1185 1191

1210 1212 1244 1247 1252

404

408 410 418 419 420 421 423

Adet İsmi

1-Seyyid-i Şerif Cürcânî

2-Seyyid Ahmed Kırîmî

3-Şeyh Kaasım b. Kutlubuğa

4-Muhammed b. İbrahim Niksârî

5-Kemâlü'd- Dîn Muhammed el-Kudsî

6-Muhyi'd- Dîn Muhammed Aheveyn

7-Yavsı Muhammed Muhyi'd- Dîn İmâdî

8-Muhyi'd- Dîn Muhammed el-İskilibî

9-Muhyi'd- Dîn Muhammed Karabâğî

Tercüme îrtihâli sırası

816 850 879 901 903 904 922 932

Beyzâvi üzerine bir hâşiye-i Kadîmesi, bir de hâşiye-i cedidesi vardır.

10-İbn-i Muhyi'ş-Şîrâzî

11-Hayrabolulu Hayyâmî

12-Muhammed b. İbrâhim el-Halebî

13-Mahmud-Paşa İmâm Zade Mehmed İstanbulî

14-Nasru'd- Dîn er-Rûmî el-Manastırî

15-Muslihü'd- Dîn Muhammed Lârî

16-Bustan Muslihü'd-Dîn Mustafa

17-Ramazan- Zâde Ahmed Çelebi

18-Şeyhü'l-İslâm Zekeriyyâ Efendi

19-Ahmed b. Rûhu'llah el-Ensârî

20-Molla Hüseyin Halhali

21-Sadrü'd- Dîn Şirvânî

22-Şeyh Radiyyü'd- Dîn Muhammed İbn-i Ebi'L-Lûtf el-Kudsî

23-Ganî- Zâde Mehmed b. Abdü'1-Ganî

24-Alâiyeli Hidâyetu'llâh

25-Muhammed b. Mûsâ el-Bosnevî

26-Nûru'llah eş-Şirvânî

27-Manisalı Kuddûsî Abdu'r-Rahmân

28-Remzi Efendi = Lem'atü'I-Envâr

29-Şeyhü'l-îslâm Abdu'r-Rahim Efendi

30-Dârendeli Muhammed b. Ömer

31-Bursalı Abdu'r- Rahmân Rahîmî Erzurum Müftüsü Muhammed Hazık Efendi

33-Gazzî- Zâde Mustafa Nesîb

34-Burdurlu Halil Efendi

35-Hasan Fehmi Efendi

36-Muhammed Emîr Pâdişâh-ı Buhara

37-Muhammed Kemâlü'd- Dîn Taşkendi

38-Sinânü'd- Dîn el-Berdaî

39-Şeyh Edîb el-Halebî

	Tercüme
îrtihâli	sırası
945	—_
971	—
971	—
973	__
976	—
977	330
977	328
986	—
1001	345
1009	—
1014	—
1020	361
1028	—
1036
1039	—
1046	—
1035	367
1080	—
1100	381
1128	—
1152	—
1161	—
1176	406
1202	415
1289	432
1294	—

	_

534

Velhâsıl: Kaazî tefsirine haşiye ve ta'lîka yazan daha birçok zevat vardır. Bunların bir kısmına dâir ileride ma'lûmât verilecektir.

Kaazî tefsirini (874) tarihinde vefat etmiş olan ve "Îmâmü'1-Kâmiliyle" diye ma'ruf bulunan Şafiî âlimlerinden Kahire'li Muhammed İbn-i Muhammed b. Abdu'r- Rahmân ihtisar etmiştir.

Kaazî tefsirindeki ahâdîs-i şerîfeyi de (1175) târihinde Mekke-i Mükerreme'de vefat etmiş olan Himmât-Zâde Muhammed b. Hâsen ed-Dımeş-kî: nâmındaki eserinde tahrîc etmiştir, matbû'dur.

Kaazî tefsirini Akhisar'da tedrîa ve te'lîf ile iştigal ve (1185) de vefat etmiş olan Birgili’li Alî Efendi nâmında bir zâtın terceme ettiği: adındaki eserde mündericdir. Bu zât Şerh-i Mevâkıfı da terceme etmiş.

Kaazî'nin Müellefâtı:Tefsirdir. Usuldendir. usulden İmâmFahrü'd-Dîn'nin Müntehab'ına şerhdîr. kelâma dâirdir. mantıktandır. fıkha dâirdir. Kâfiye'nin muhtasarıdır, bunu nâmiyle Birgivî Mehmed Efendi şerh etmiştir.

Me'hazlar: Tabahaatü's-Sübkî, Buğyetü’l-vuât, Keşfü'zumûn, Mevzûâtü'l'ulûm, Mu'cemü’l-matbûât, Osmanlı müellifleri, Şakaayık zeyli Atai.[173]

222- Burhan En-Nesefî:

Ebu'1-Fazl Muhammed b. Muhammed b. Muhammed, fudalâdan bü zâttır. Takriben (600) târihinde doğmuş, (686) veya (679)da Bağdad'da vefat ederek İmâm-ı A'zam Ebû Hanîfe Hazretlerinin türbesi civarına defnedilmiştir. Rahmetu’llahi teala aleyhima.[174]

Mevki-i İlmîsi:

Hanefî mezhebinde bulunan Burhan en-Nesefi, âlim, müfessir, muhaddis bir zâttır, kelâm ve usul ilimlerinde imam sayılmaktadır, İmâm Fahrü'd-Dîn-i Râzî'nin ismindeki Tefsîr-i kebîr'ini telhis etmek suretiyle nâmında bir tefsir kitabı vücûda getirmiş, bu tefsirde Râzî'nin mesleğini ta'kîb etmiştir.

Burhân-ı Nesefî'nin ilm-i kelâma dâir yazmış olduğu: nâmındaki eseri de pek makbuldür. Bu eseri gerek Teftâzânî ve gerek Keşfü'z-zunûn sahibi Ömer en-Nesefî'ye nisbet ediyor, fakat bunun sâhib-i tercemeye âit olduğunu Zürkaanî tasrîh etmektedir. nâmiyle ihn-i cedele dâir bir eseri de vardır. Bunu Şemsü'd- Dîn Muhammed Semerkandî şerh etmiştir. Bunun adında diğer bir şerhi de vardır.

Me'hazlar: El-Fevâidül-behiyye, Keşfü'z-zunûn, Tehzibü'l- esmâ'.[175]

223- Burhânü'd- Dîn El-Hanefî:

Ebu'l-Maâlî, Ahmed b. Nasır b. Tâhir, ulemâdan bir zâttır. (689) da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[176]

Mevkî-i İlmisi:

Bu zât, sâdatdan müfessir, fakîh, zâhid bir âlimdir. nâmiyle yedi ciltden müteşekkil bir tefsiri ve yetmiş mes'eleyi muhtevi usûl-i dîne dâir bir eseri vardır.

Me'haz: El-Cevâhirü'l-mudie.[177]

224- Şeyh Abdü'l-Azlz Dîrînî:

Ebû Muhammed, Sa'dü'd- Dîn Abdü'1-Azîz Ahmed b. Sâid ed-Dîrînî, Mısırlı bir âlimdir. Dîrînî denmekle şöhret buhnuştur. (612) de doğmuş, (694) de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[178]

Mevki-i Îlmisî:

Dîrînî müfessir, fakîh, sofu bir zâttır. Şeyh Îzzü'd-Dîn b. Abdü's-Se-lâm'dan Ebü'1-Feth b. Ebi'l-Ganâim'den ve sâireden ilim ve irfan ahz etmiştir. Tasavvufa pek meyyal idi. Halk ziyaretine koşarak kendisiyle teberrükde bulunurlardı. Rufâî tankına mensubdur.

Müellefâtı: bin iki üz beyitten Ziyâde bir ercûze'dir, kırk günde nazm edilmiştir. Hak beyti şudur :

Bu eser, Mısır'da tab' edilmiştir. Kenarında Irâkî'nin hakkındaki Elfiye'si, İbn-i Sellâm'ın risalesi, ve Ca'berî'nin "Mekkî ve Medenî âyetler" hakkındaki manzumesi yazılıdır. tevhide dâir delilleri ve Nasara hakkında reddi muhtevidir. Mısırda basılmıştır tasavvufa dâir, matbu' bir eserdir.matbu'bir risaledir.

Mecazlar: Tabakaatü's-Sübkî, Mu'cemü'l-matbûât, Keşfü'z-zunûn.[179]

225- Hîbetu'llah İbn-i Seyyid El-Küll:

Ebu'l Kaasım, Behâü'd-Dîn İbn-i Abdullah el-Kıftî, ulemâdan, fukahâ-yı Şâfiiyye'den bir zâttır. (599) da doğmuş, (697) târihinde İsnâ'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[180]

Mevki-i İlmîsi:

Bu zât, fıkıhda, usulde, ferâizde, nahivde, cebir ve mukaabelede ve sair bir kısım ilimlerde temayüz etmiş bulunuyordu. Râfızîlerin fazâyihini beyân ile haklarında nasihatlerde bulunurdu, Bu cihetle hayâtına defeât ile sû-i kasd etmişlerdi.

Müellefâtı : Sûre-i Meryem'e kadardır, fıkıhdan beş ciltdir.Taberî'nin Umde'sini şerhdir ve saire.

Me'haz: Buğyetü'l-vuât.[181]

226- İbnü'n-Naklb El-Makdisî:

Ebû Abdi'llâh, Muhammed b. Süleyman b. el-Hasen Cemâlü'd- Dîn, meşhur bir müfessirdir. Aslen Belh'lidir, kendisi (611) târihinde Kudüs'de doğmuş, (698) de orada vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[182]

Mevki-i İlmîsi:

İbnü'n-Nakîb, Hanefî fukahâsından, mütefennin bir zâttır. Kahire'ye giderek bir müddet Câmi-i Ezher'de ikaamet etmiş, "Âşûriyye" medresesi müderrisliğinde bulunmuş, sonra yine Kudüs'e dönmüştür. Herkes ziyaretine giderek duâsiyle teberrükde bulunurdu.

Bu azimkar âlim, elli tefsiri cem' ederek: unvâniyle seksen ve doksan dokuz ciltlik muazzam bir tefsir vücûde getirmiştir. Bu tefsir, âyât-ı celîleye âit lügatler, kırâetler, i'râb, esbâb-ı nüzul ve saire i'tibâriyle her güne tafsilâtı câmi'dir.

İmam Şa'rânî diyor ki : "Ben bundan daha vâsiini mütâlâa etmedim."

Kesfü'z-zunûn'a nazaran bu tefsîr-i şerîf elli şu kadar ciltten müteşekkildir.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiyye, El-A'lâm, Kaamûsü'l-a'lâm.[183]

Sekizinci Tabakayı Teşkil Eden Müfessirler

227- Ebu'l-Berekât En-Nesefî:

Hâfızü'd-Dîn, Abdullah b. Ahmed b. Mahmûd, pek mübarek bir âlimdir. Buhara Hanlığının güzel, ma'mûr bir şehri olan ve şimdi "Kaareşî" adiyle anılan "Nesef" beldesine mensubdur. (710) da vefat etmiştir. Ayni senede Bağdad'ı ziyaret etmişti, Rahmetu'llâhi aleyh.[184]

Mevki-i Îlmisî:

Ebu'l-Berekât, pek yüksek bir âlimdir. Tefsirde, hadisde, fikıh'da. usulde büyük bir vukuf sahibi idi, Hanefî mezhebinin imamlarındandır. Muhammed b. Abdi's-Settâr el-Kerderî'den, Hamîdü'd-Dîn Darîr'den, Hâher-Zâde Bedrü'd-Dîn'den fıkıh ahzetfniştir. Zamanında bî-nazîr bulunuyordu, pek fâideli te'lîfâtiyle nâmını ibkaa etmiştir.[185]

Tefsirdeki Mesleği:

Bu büyük müfessir, tefsirinin mukaddimesinde diyor ki: Arzusunu yerine getirmekliğim teayyün eden bir zât, benden "te'vîlât-ı Kur'âniyye" ye dâir bir kitap yazmakhğımı istemişti, şöyle ki: Bu kitap, vücûh-i kırâeti, i'râbı cami', bedî' ilimlerin inceliklerini, işaretlerini mutazammın, Ehl-i Sünnet ve Cemâatin sözleriyle müzeyyen, bid'at ve dalâlet ashabının ebâtılından hâlî olacak, ne okuyuculara usanç verecek derecede uzun, ne de maksadı ihlâl edecek tarzda kısa bulunacak.

Ben bu hususta kuvve-i beşeriyyenin kusurunu ve muhataralı bir vaziyetten ihtirazın lüzumunu nazara alarak bir müddet tereddüt ettim, fakat bilâhara birçok mâialara rağmen bunu yazmağa karar verdim ve Cenâb-ı Hakk'ın tevfîkiyle az bir müddet içinde yazıp bitirdim.

Fi'1-hakîka bu tefsîr-i şerîf, arzu edildiği veçhile yazılmış nâfi' bir eserdir. Kaazî Beyzâvî'nin meşhur tefsirinden biraz daha mufassal ve ondan daha vâzıhdır. Müellifin hadisdeki, fıkıhdaki kudret-i ilmiyyesini göstermekte, mevzu' hadislerden, hurâfâtdan sayılacak tarihî ma'lûmattan hâlî bulunmaktadır.

Kaazî ile Ebu'l-Berekât arasında pek az bir zaman farkı olmakla beraber bu tefsirde Kaazî'nin beyanâtını, tahrir tarzını andıran bir kısım ibarelere tesadüf olunmaktadır. Sâhib-i terceme, ya (685) de vefat etmiş olan Kaazî'nin tefsirini görüp okumuş, veyâhud her ikisi bir me'hazden müstefîd olmuştur.[186]

Medârîk Tefsirine Haşiye Yazan Zatlar:

1- Muhammed Abdü'1-Hak el-Hindî: unvâniyle Tefsîr-i Medârik'e bir haşiye yazmıştır. Bu eser (1336) târihinde Hind'de yedi cüz' olarak tab' edilmiştir.

2- Fakîh, zâhid bir zât olup Dimeşk'da sakin bulunan ve kendi maişetini elinin emeğiyle te'mîne çalışan Şeyh Abdü'l-Hakîm Efgaanî de Tefsîr-i Nesefî'ye bir haşiye yazmıştır. Son asırlarda uzun bir müddet yaşamış olan bu zâtın Kenz'e, Neceârî'ye, Hidâye ile Menâr'a ve Şâtıbiyye'ye de birer şerhi vardır.

Müellefâtı: ciltten, müteşekkil, matbu' bir tefsirdir.London'da basılmıştır. Umde'nin şerhidir. usûl-i fıkıhdan dır. matbû' durlar. fıkıhdan mu'teber bir metindir. bu da fıkıhdan bir metindir. Vâfî'nin muhtasar ve müfîd bir şerhidir. Ebû Hafs Ömer en-Nesefî'nin hilâfiyyâta âid adlı eserinin şerhidir. Kaasım b. Yûsuf el-Medînî'nin fıkıhdan adındaki eserinin şerhidir.

Me'hazlar: El-Fevâidü’l-behiyye, Keşfü’z-zunûn, Mu'cemü'l-matbûât, El-A'lam.[187]

228 — Alemü'd-Dîn El-Irâki:

Abdü'l-Kerîm b. Alî b. Ömer el-Ensâri, Mısırlı a'mâ bir müfessirdir, Mühezzeb sarihi Ebû Ishak el-Irâkî'nin ana cihetinden torunu olduğu için bu münâsebetle "Irâkî" nisbetini almıştır. (623) de doğmuş, (704) de Kahire'de vefat etmiştir. Rahmettu'llâhi aleyh.[188]

Kudret-i İlmıyyesî :

Alemü'd- Dîn, zekî, mütefekkir bir âlimdir. Tefsir hususunda büyük bir iktidar sahibi idi. unvanlı eseri bir muhâkeme-i ilmiyeyi muhtevidir. İbnü'l- Münîr Sekenderî'nin "El-İntisâf" adlı eseriyle Keşşaf hakkında derin mütâlâaları ihtiva etmekte ve El-İntisâf'in muhtasarı sayılmaktadır.[189]

Me'haz: Tabakaatü's-Sübkî.

229- Kutbü'd-Dîn-i Şîrâzî:

Mahmûd b. Mes'ûd b. Muslih el-Fârisî, meşhur bir âlimdir. (634)'de Şîrâz' da doğmuş, muahharan diyâr-ı Rûm'a rıhlet ederek- Sivas ve Malatya kadılıklarında bulunmuş, Şam'ı ziyaret ettikten sonra gidip Tibriz'de ikaamet etmiştir. Vefatı (710) târihine müsadiftir. Rahmetu'llâhi aleyh.[190]

Kudret-i İlmıyyesî:

Kutbü'd-Dîn, nakliyyât ve akliyyâta bi-hakkin vâkıf, tab'an zarif, hüzn ve gamdan âzâde bir zât imiş, satranca, mûsikîye, şa'bezeye de vukufu varmış. Şîraz hatîbi bulunan babasından ve sonra Nasîrü'd-Dîn-i Tûsî'den ilim ahzetmiş, Sadr-ı Konevî'den de Câmiü'l-usûl'ü rivayette bulunmuştur. Şafiî mezhebinde bulunan bu zât, ezkiyâ-ı âlemden ma'duddur.

Mûellefâtı: Kırk ciltlik bir tefsirdir. Tefsırü'l-allâmî diye ma'rufdur.[191] Kavl-i Şerifine kadar olan bir cüz'ü "Dârü'l-Kütübi'l-Mısriyye" de (181) numarada mevcuddur. İstanbul'da Es'ad Efendi Kütüphanesinde de (111) numarada bir nüshası ve diğer nüshaları mevcut bulunmaktadır. Sühreverdî'nin esrarına aittir. belagata dâir bir eserdir. hikmete mütealliktir. hey'ete dâir dir.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, El-A’lâm.[192]

230- Necmü'd- Dîn Et-Tûfî:

Ebü'r-Rebî', Süleyman b. Abdü'1-Kavî es-Sarsarî el-Bağdâdî, meşhur âlimlerdendir. İbnü'1-Yûfî denmekle ma'rufdur. (600) târihinden biraz sonra Bağdad'da Sarsar beldesi karyelerinden "Tûf" da doğmuş (710) veya (716) senesi Halîlü'r-Rahmân kasabasında vefat etmiştir.[193]

Kudret-i Îlmiyyesî Ve Mezhebi:

Necmü'd-Dîn-i Tûfî, fakîh, edib, şâir, târihde, nahiv ve lügatte mütehassıs, şedîdü'z-zekâ' bir âlim idi. Şam'da Şeyhü'l İslâm Ahmed b. Teymiye'ye ve sair fuzalâya mülâkî olmuş, Mısır'a giderek orada hadîs okumuş, Ebû Hayyân'dan Kıtâb-ı Sîbeveyh'in muhtasarını dinlemiş, bir müddet Kahire'de ikaamet etmiştir.

Hanbeliyyü'l-mezheb olan Tûfî, Rafızîlikle müttehem idi, hattâ kendisi bile nefsini Eş'arî, Hanbelî, Rafızî olmakla tavsîf ederdi. Bu hâlinden dolayı bir aralık darb ve Kûs'a nefy ile tiâbs ve teşhîr edilmişti. Ba'de'n-nefy : Şeyn-âver olacak hâli görülmemiştir. Hicaz'a gitmiş, Haremeyn'de mücavir kalarak orada birçok kitaplar okumuş, daha sonra Şam'a giderek orada tavattun etmiştir.

Müellefâtı: kendi tarzında bî-nazîr bir tefsirdir. Bir nüshası İstanbul'da Murad Molla Kütüphanesinde (31) numarada, bir nüshası da Dârü'l-Kütübi'l-Misriyye'de (687) numarada mevcuddur. bir kaç cilttir. usuldendir. bu eseri, sû-i i'tikaadına delildir.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, Cilâü'l-ayneyn, Keşfü'z-zunûn, El-A'lâm.[194]

231- İmâdü'l-Kindı:

Ebu'l-Hasen, İbn-i Ebî Bekr en-Nahv el-Mâlikî, muktedir bir âlimdir, İskenderiyye kadısı diye meşhurdur. Endelüs'de Gırnata şehrinde tavattun etmişti, vefatı (720) târihine müsadiftir. Rahmetu'llâhi aleyh.[195]

Kudret-i İlmiyyesi Ve Tefsirdeki Mesleğî:

Imâdü'l-Kindî, muktedir bir âlimdir, hele nahiv ilminde mütebahhir idi. unvâniyle yirmi üç büyük ciltlik bir tefsiri vardır. Bu tefsirde evvelâ bir iki âyet-i celîle tivâlet, sonra bu âyetler hakkında Zemahşerî'nin akvâlini nakleder, daha sonra lüzum gördüğü tevcihât ve münâkaşâtı îrâda çalışır, bunlardan fazla da sair tefsirlerdeki akvâli ityân eder. En ziyâde nahve âit hususlar ile iştigal ettiği görülmektedir.

Bu tefsîrin yirmi bir cildi, müellifin elyazısiyle olarak Dârü'1-kütübil-Mısriyye'de (187) numarada mevcuttur.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Dârü'l-kütübi'l-Mısriyye Fihristi,[196]

232- Îbnü'l-Mutahher El-Hillî:

Cemâlü'd-Dîn, el-Hasen b. Yûsuf b. Alî b. el-Mutahher, Şîa imamlarındandır. "El-Allâme" denmekle ma'rufdur. Irak'da "Hille" ye mensuptur. (648)'de doğmuş (726)'da vefat etmiştir.[197]

Kudret-i Îlmîyyesî:

Ibnü'l-Mutahhcr, kudretli, çalışkan bir âlimdir. Tefsire, usûle, fıkha, edeb'.yâta, feisefeye vâkıf bulunuyordu. Doksan kadar te'lîfâtı vardır. Babası Sedîdü'd-Dîn Yûsuf'dan ve Şeyh Necmü'd-Dîn Ebu'l-Kaasim el-Hilli'den ve sâireden ilim tahsil etmiştir. Zamanında Şîa fırkasının riyâseti kendisine intikal etmişti. Şâh Hüdâ-Bende diye anılan Sultan Mu-hammed el-Moğolı'ye takarrub edip o sayede mezhebini te'yîd ve tervice çalışmıştı

Müettefâtından bir kısmı : hadîse dâirdir. Tahran'da basılmıştır. matbû'dur. Bu eserde yüz delil Hazret-i Ali'nin imametine, bin delil de muhaliflerin şüphelerini ibtâie dâir îrâd edilmiştir. matbû'dur. İbn-i Teymiye tarafından bir kaç ciltlik bir eserle reddedilmiştir. hikmete dâir olup kadîm hükemâ ile münâkaşayı hâvidir.

Me'hazlar : El-A'lâm, Ravzâtü'l-cinân, Ed-Dürerü'l-kâmine, Mu'ce-i'l-matbûât.[198]

233- İbn-i Teymîyye Takıyyü'd-Dîn

Şeyhü'l-lslâm, Takıyyü'd-Dîn Ebü'l-Abbâs Ahmed b. Abdü'I-Halîm İbn-i Abdi's-Selâm el-Harrânî ed-Dimeşkî, pek meşhur bir âlimdir. Harran'da (661) târihinde doğmuş, Tatar mezâliminden dolayı pederiyle beraber Dimesk'a hicret etmiş, (728) târihinde de vefatı vuku' bulmuştur. Vefat ettiği gün şehrin bütün dükkânları kapatılmıştır, cenazesini elli binden ziyâde kimse teşyî' etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[199]

Kudret-i Îlmîyyesî Ve Mezhebi:

Takıyyü'd- Dîn, tefsirde, hadîsde, usulde, fıkıhda, Arabiyyatda mütebahhir idi. Henüz yirmi yaşında yok iken tedrise başlamış, fetva vermeğe ehliyet kesbetmiş, daha üstazları ber-hayât iken ulemânın büyüklerinden sayılmağa başlanmış, Şeyhü'l-İslâm unvanını ihraza muvaffak olmuştur.

Hanbelî mezhebinde bulunan Takıyyü'd- Dîn, bâzı mes'elelerde Cumhura muhalefet ettiği için aleyhinde bir cereyan başgöstermiş, nihayet Mısır'a celbedilerek Mısır kal'asında hapsedilmiş, bilâhare sebîli tahliye edildiğinden Dimesk'a avdet ederek ta'lîm ve iftâya devam eylemiştir.

Fi'1-hakîka bu zat, bir cerbeze-i ilmiyye kabilinden olarak bâzı i'tikaadî ve amelî mes'elelerde Cumhura muhalefet etmiş, bu hususda hakka isabet edememiş olduğu müteaddit ulemânın tenkitleri ile, mütâlâalariyle sabit olmuştur.

Bâzı zevatın iddiasına nazaran Takıyyü'd-Dîn, Mücessimedendir, cihete kaaildir, Arşın nev'an kıdemine kaani'dir, kabirleri ziyarete, üç talâk ile kat'î beynûnet vukuuna âit mes'elelerle Cumhûr'a muhâlifdir, ta'mîk edildikçe isabetsizliği sabit olacak daha bâzı ictihadları vardır.

İbn-i Teymiyye'yi tenkit eden ulemâ arasında Takıyyü'd-Dîn es-Sübki ile Şihâbü'd-Dîn İbn-i Hacer, Ahmed el-Heytemî de vardır. Âlûsî- Zâde Nu'man Efendi nâmiyle yazdığı bir eserde İbn-i Teymiyye'yi müdâfaa etmiştir.

Âlûsî Mahmud Efendi merhum da nâmındaki eserinde İbn-i Teymiyye'nin tecsîm ve teşbihe kaail olmadığını kaydediyor, furûâta âit bâzı mes'eleler hakkındaki kanaati ise kuvvetli şüphelerden neş'et etmiştir, bu hususda kendisi yalnız değildir, kendisinden mukaddem de bu mes'elelerde Cumhura muhalefet edenler bulunmuştur, diyor. Fi'1-hakîka, pek yüksek bir âlim olan İbn-i Teymiyye'nin bir kısım sözlerini bilâhare bâzı mutaassıp kimseler sened. ittihaz etmiş, bunları kısmen yanlış tefsîre tabi' tutmuş, bu zâtın sarih sözlerine bakmayıb da bâzı sözlerinin lâzımını ele almış, bunları bugünkü Vehhâbiyye mezhebinin esasları meyânında göstermişlerdir. Yoksa İbn-i Teymiyye'nin âlim, fâzıl, müteşerri', zahit bir zat olduğunda şüphe yoktur.

Me'hazlar: Fevâtü'l-vefeyât, Ed-Dürerü'l-Kâmine, Cîlâü'l-ayneyn Mu'cemü'l-matbûât.[200]

234- Rüknü'd-Dîn Muhammed Et-Tunusî:

Rüknü'd-Dîn, Muhammed b. Muhammed b. Abdi'r-Rahmân el-Ca'ferî et-Tunusî, mütefennin bir âlimdir, künyesi "Ebû Abdi'llâh" dır. (664) de Tunus'da doğmuş, (690) da Dimeşk'a gitmiş, (738) târihinde Kahire'de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[201]

Kudret-i İlmiyyesi:

Rüknü'd- Dîn, olgun bir âlim idi, Dimeşk'da birçok âlimlerden müstefîd olmuş, kendisi de tedrisatta bulunmuştur. Bir mes'eleye dâir ma'lûmat verirken sanki bütün hayâtını o mes'elenin âid olduğu ilme sarfetmiş gibi dekaayık ve gavâmızına müteallik mütâlâalar serdederdi, İbn-i Sina'nın Şifâ'sını da her gece mütâlâada bulunurdu. Hoş sohbetli, mütâlâası çok bir zât idi. Kaf Sûre-i Celîlesine tefsiri ve Dîvân-ı Müteneb-î'ye şerhi vardır.

Me'haz: Buğyetü'l-vuât.[202]

235- Îbnü'l-Bârîzî:

Îbnü'l- Bârizî, Hibetu'llâh. b. Abdü'r-Rahîm, Ebü'l-Kaasım, Şerefü'd-Dîn, Hamat ahâlîsinden bir âlimdir. (645) de doğmuş, (738) de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[203]

Mevkî-i İlmîsi:

Îbnü'l-Bârizî, Şafiî fukahâsından müfessir, muhaddis bir zattır. Hamat'da maaşsız olarak kadılıkda bulunmuş, Mısır kadılığına defeâl ile ta'yîn edilmiş ise de kabulden istinkâf etmiştir. İhtiyarlığında Basra'ya gitmişti. nâmındaki münakkah eserinin Sûre-i Meryem'den Sâffât'ın âhirine kadar bir cildi Fâtih Kütüphanesinde (233) numarada mevcuttur.[204] âyet-i kerîmesinin tefsirinde diyor ki: "Yahya aleyhi's-selâm'ın bu isim ile tesmiye edilmesinde bir münâsebet vardır. Çünkü O, meyyit mesabesinde olan iki şahıstan tevellüd etmiştir ki, biri bir Şeyh-i kebîr, diğeri de âkır olan bir mer'e-i kebîredir."

Müellefâtı: iki cilttir, on iki cilttir. Şafii fıkhına dâir iki cilttir.

Me'haz: El-A'lâm.[205]

236- Ebü'l-Hüseyn El-İskenderî:

Ebü'l-Hüseyn b. Ebî Bekr b. el-Hüseyn el-Mâlikı, ulemâdan bir zâttır. (654) de doğmuş, (741) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[206]

Mevkî-i İlmîsi:

Ebu'l-Hüseyn, çalışkan âlimlerden, müfessir, nahivde mütehassıs bulunuyordu, Dimyâtî'den rivayette bulunmuş, kendisi de birçok kimseleri ma'lûmâtından müstefîd etmiştir. On ciltden müteşekkil bir tefsiri vardır.

Me'haz: Buğyetü'l-vuât.[207]

237- Hâzîn-i Bağdadî:

Şeyh Alâü'd- Dîn Alî b. Muhammed es-Söfî, ahlâkının saffet ve nezâhetiyle temayüz etmiş bir âlimdir. (678)'de Bağdad'da doğmuş, (741)'de Haleb'de vefat etmiştir. Rahmettu'llâhi aleyh.[208]

Tefsirdeki Mesleği:

Tefsir, hadîs, fıkıh ilimlerinde büyük bir kudret sahibi olan Hâzin unvâniyle pek nâfi' bir tefsir yazmıştır. Bu mübarek zat, Bagavî'nin ismindeki tefsirini teletmiş, buna sair tefsirlerden aldığı faydalı birçok ma'lûmâtı da ilâve eylemiştir. Şöyle ki:

1- Tefsir ilmine müteallik nâfi' bir mukaddimeden sonra sûreleri tefsire başlıyor, bu sûrelerin fazâili hakkındaki hadîsleri yazıyor, âyetlerden istinbat olunan i'tikaadî, fıkhî mes'eleleri güzel bir tertip dâiresinde gösteriyor.

2- Maalimü't-tenzil'den ve sâir tefsirlerden aldığı hadislerden bir kısmının esânîdini yazmış, bir kısmını da terk etmiştir, Me'haz ittihâz edilen hadîs kitaplarından Sahîh-i Buhârî ile Sahîh-i Müslim'i birer işaret ile gösteriyor, diğer kitapların da isimlerini yazıyor.

3- Birçok Âyât~ı Celîleyi muhtasar ve müfîd bir tarzda tefsir ediyor, arasıra tevakkuf ederek ilmî bir mevzu' hakkında etraflıca malûmât veriyor, sonra yine tefsiri ta'kîbe başlıyor.

4- Maalimü't-tenzil’de münderic İsrâiliyyatdan ma'dud birtakım kıssaları Hâzin de tefsirine dercetmiş, bunları ilim sahiplerinin nasıl karşılamış olduklarını bildirmiş, kendisi yalnız bir nâkil vaziyetinde kalmıştır.

Velhâsıl: Bu tefsîr-i şerîf, pek vazıh, ahkâma dâir nâfi' tahlîlâtı cami', güzel bir tertibi hâizdir. Dört cilt olarak basılmıştır.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü'l-matbûât.

Zeyl: Mûsâ b. Hacı Hüseyn İznikî nâmında bir zât, nâmîyle Hâzin tefsirini terceme etmiştir. Bir nüshası Enderûn-ı Hümâyûn'da Revan Odası ile Bursa'da Câmi-i Kebîr Kütüphanesinde mevcuttur.

Bu zât, Ebu'1-Leys tefsirini de terceme etmiştir. Bir nüshası Revan Odası Kütüphanesinde mevcuttur. Hoca Parsâ' nın tasavvuf ve ahlâka dâir olan ını da terceme etmiştir. Bunlardan başka nâmında ilm-i ahlâka dâir açık bir Türkçe ile yazılmış bir eseri daha vardır ki, birer nüshası Kütüphâne-i Umûmî ile Nurûosmânî ve Manastır Kütüphanelerinde mevcuttur.

Mehaz: Osmanlı müellifleri.[209]

238- Şerefü'd-Dîn Et-Tibi:

Şerefü'd-Dîn, Hasen b. Muhammed b. Abdillâh, Mağribde yetişmiş olan büyük âlimlerdendir. (743) de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[210]

Kudret-i Îlmiyyesi Ve Tefsirdeki Mesleği:

Tîbî, zamanının bir allâmesi idi, aklî ve naklî ilimlerde teferrüd etmiş, bahusus müfessirler arasında büyük bir şöhret kazanmıştır. Zühd ü takva ile, tevazu' ile, cûd u kerem ile muttasıf idi. Ticaret yoluyle maişetini te'mîn eder, müstahık olanlara yardımda bulunurdu. Hattâ deniliyor ki: İrs ve ticaret tarikiyle elde etmiş olduğu büyük bir serveti vücûh-i hayra sarfetmekîe âhir-i ömründe fakir düşmüştü.

Tîbî, mübtediayı reddederdi, Kitab ve Sünnet'den dekaayıkı istihraç hususunda bir âyet idi. Sabahdan öğleye kadar tefsîr ile, öğleden ikindiye kadar da hadis ile iştigal ederdi. Zemahşerî'nin Keşşâf'ına yazmış olduğu haşiye adındadır. Bu hâşiyesiyle Keşşafın bi-hakkın inkişâfına hizmet etmiştir. Bu haşiye, Keşşaf'daki vücûh-i kırâeti îzâh eder, hadislerin, rivayetlerin derece-i sıhhatini gösterir, lügatleri tahlil ve tahkik ile mes'elelerî takrire çalışır; nükteleri, işaretleri tetkik ve tavzihde bulunur.

Deniliyor ki: "Tîbî'nin haşiyesi olmaksızın Keşşafı okumak câiz değildir." Çünkü Tîbî merhum, Ehl-i Sünnet ulemâsından olduğu cihetle Keşşaf'daki î'tizal mes'elelerini tetkik ve tenkîd eder, Zemahşerî'nin maksadını terviç için ibareler arasında pek kapalı olarak îrâd ettiği Mu'tezile akidelerini bulup meydana çıkarır.

Tîbî haşiyesinde lüzumundan fazla "nükât-i beyâniyye" îrâd edilmiştir, denilmekte ise de bu iddia, bu mühim eserin kıymetini tenkis etmez,

Müellefâtı: Altı ciltten müteşekkil, matbu' bir haşiyedir. 'bunu tilmizlerinden Alî b. İsâ: unvâniyle şerh etmiştir.

Me'hazlar: Dürer-i Kâmine, Keşfü'z-zunûn, Mevzûâtül-ulûm, Kaamûsü'l-a'lâm.[211]

239- El-Hasen B. Muhammed Et-Tîsi:

El-Hasen b. Muhammed b. Abdullah et-Tîsî, büyük bir âlimdir. (743) de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[212]

Kudret-i Îlmîyyesi:

EI-Hasenü't-Tîsî, kudretli bir ilim sahibiydi, İbn-i Hacer'in beyânına göre bu zat, Kur'ân-i Mübîn'den ve Sünnet-i Nebeviyye'den dakik mes'eleleri istihraç hususunda bir âyet idi. İlmî neşre müteveccih, mütevazı', güzel i'tikaada mâlik idi, felâsife ile mübtediayı şiddetle reddederek fazîhalarını izhâra çalışırdı.

Sahî ve âlicenab olan bu zât, irs ve "ticaret tarikiyle elde etmiş olduğu büyük bir serveti vücûh-i hayrata sarf ederek âhir-i ömründe fakir kalmış idi. Her gün sabahtan öğlene kadar tefsir, öğleden ikindiye kadar da hadis ile uğraşırdı. Keşşaf'ı şerhetmiş ve demiştir ki: Ben bu şerha başlamadan evvel Resûl-i Ekrem salla'llâhu aleyhi ve sellem Efendimiz'i rü'yamda gördüm, bana bir kadeh süt ihsan buyurdu, ondan içtim.

Müellefâtı:

Me'haz: Buğyetü’l-vuât.[213]

240- Ebü Hayyân El-Endelüsî:

Muhammed b. Yûsuf b. Alî b. Yûsuf b. Hayyân, Endülüs'de yetişşen âlimlerin, ediblerin büyüklerindendir. Lâkabı: "Esîrü'd-Dîn" dir. (654) de Gırnata şehri mülhakaatından "Matahşariş" beldesinde doğmuş, (745) senesi Kahire'de vefat etmiştir. "Makaabir-i Söfiyye" denilen mahalde medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[214]

Üstazları Ve Seyehatları:

Ebû Hayyân, pek çok zevata mülâki olmuş, pek çok zevattan ilim ahzetmiştir. Ezcümle Gırnata'da üstaz Ebû Ca'fer b. ez-Zübeyr, Ebû Ca'fer b. Beşîr, Ebû Ca'fer b. et-Tıbâ' ve sâireden; Mâlaka'da Ebû Abdillâh Muhammed b. Abbâs el-Kurtubî'den; Bîcâye'de Ebû Abdi'llâh Muhammed b. Salih el-Kinânî'den; Tunus'da Ebû Muhammed Abdi'llâh b. Harun'dan ve sâireden; İskenderiye'de Abdü'I-Vehhâb b. Hasen'den; Mekke-i Mükerreme'de Ebu'I-Hasen Alî b. Salih el-Cesenî'den; Mısır'da Abdü'1-Azîz el-Harrânî'den, Ebû Muhammed Dimyâtî'den ve sâireden İtirâât, hadis, fıkıh, nahiv, lügat, edebiyat gibi ilimleri tahsîl etmiş, kendisinden de bir çok zevat, bâ-husûs Tabakaat-ı Şâfiiyye sahibi Tâcü'd-Dîn es-Sübkî ile babası Alî b. Abdü'1-Kâfî es-Sübkî gibi meşâhir ders almışlardır.

Deniliyor ki: Ebû Hayyân, kırâet, nahiv, lügat ilimlerini Gırnata'da tahsil ettikten sonra müktesebâtını artırmak için (680) târihi sıralarında Afrika'ya geçmiş, oradan da İskenderiye'ye Mısır'a uğramış, Hicaz, İrak, Şam havalisini ziyaret etmiş, nihayet Mısır'a avdet ederek orada tedrîs ile, kitaplarını te'lîf ile meşgul olmuştur.[215]

Kudret-i İlmîyyesî Ve Kemâlât-ı Zatîyyesî:

Ebû Hayyân, büyük bir allâmedir, tefsirde, hadisde, kırâette, edebiyatta, târihte pek mütehassıs idi, zamanındaki ulemânın, üdebânın mümtazı, nuhâtın üstâzı idi. Kahire'deki birçok âlimler kendisinden ders almışlardı, her taraftan yüzlerce ilim ve ma'rifet talibi Mısır'a gelerek bu büyük üstâzın derslerinde hazır bulunuyorlardı. Daha kendisi ber-hayat iken yetiştirmiş olduğu tilmizleri eimme ve esâtize sırasına geçmişlerdi. Kendisine "Iisânül-Arap" deniliyordu. Gaayet fasih, itkaan ile muttasıf, dakikaları araştırmakla marruf idi. Tab'an latifeye meyyal olduğundan Kahire'deki fudalâya, üdebâya karşı istihza edercesine muamelede bulunurdu, fakat hepsinin üzerinde üstâziyet hakkı olduğundan onlar bu muameleye tahammül ederlerdi.

Ebû Hayyân, sadûk, sâlimü'l-akîde, melîhü'1-vech bir zât idi. Huşu' ve bükâsı çok idi. Kur'an tilâvet ederken ağlardı. Şafiî mezhebine sâlikti, Zahirî mezhebine de mütemayil idi. Ebü'l-Bekaa'nın ifâdesine nazaran dâima zâhiriyyü'l-mezheb bulunmuştur. Hazret-i Alî hakkında büyük bir mahabbet beslerdi.

Ebû Hayyân, Sîbeveyh'in kitaplarına pek meclûb idi. Hattâ bu yüzden Şeyhü'l-İslâm İbn-i Teymiyye ile araları açılmıştı. Şöyle ki: Ebû Hayyân, Şam'da bulunurken İbn-i Teymiyye'ye mülâki olmuş, onun faziletini takdir ederek senasına dâir bir kaside de söylemişti. Fakat bilâhare nahivden bir kaaideye ait aralarında cereyan eden bir mübâhase esnasında İbn-i Teymiyye, "Sîbeveyh otuz yerde hatâ etmiştir." demekle Ebû Hayyân bundan çok müteessir olmuş, İbn-i Teymiyye hakkında tenkitkâr bir vaziyet almış, En-Nahr unvanlı tefsirinde İbn-i Teymiyye'ye pek fena atmıştır.

Ebû Hayyân, Arap ulemâsından olduğu halde Türkçe'yi de öğrenmiş, Türkçe kavâidini cami' bir kaç kitab da telîf etmiştir, Fürs, Habeş lisanlarına vukufu da kaydolunmaktadır. Mansûriyye'de tefsir, Câmiü'l-Akmer'de kırâet tedrîs ederdi.[216]

İlm-i Tefsir Hakkındaki Fikri:

Pek büyük bir müfessir olan Ebû Hayyân diyor ki: İlimler pek çoktur, hepsi de mühimdir. Bunların ehemmi ise ebedî hayâta, sermedî saadete medar olanıdır ki, bu da Kitâbu'Ilâh ilmidir. Bizzat maksûd olan budur, başkaları vesâit mesabesindedir. Bu cihetle şu son zamanlarımda nazarlarımı yalnız tefsire hasretmeği düşünüyordum, Cenâb-ı Hak lûtf etti, bu arzuma nail oldum, şöyle ki:

(710) senesi nihayeti ve hayâtımın (57) nci senesi evâili idi ki Sultan Melik Mansûr'un kubbesinde Tefsir müderrisliğine ta'yîn olundum, bu vesile ile tefsirimi yazmağa başladım, sâir zevatın tefsirlerini de mütâlâaya koyuldum, bu kitaplardaki mufassal yazıları telhîsa, müşkülen halle, mutlakları takyide çalıştım, sonra müfekkiremin istihraç edebildiği letâif ve bedâyii, lisaniyata âit dekaayık da yazdığım tefsire ilâve ettim, bunlar senelerce vuku' bulan ilmî mesâimin mahsûlüdir. İlim tahsili için birçok fedâkârlıklara katlandım, ilim tahsilini evlâd ü ıyâlime tercih ettim, cihanın şark ve garbını dolaştım, nice âlimlere mülâki olup kendilerinden istifâdeye gayret gösterdim.

Bu husustaki sözlerini hulasaten naklettiğimiz Ebû Hayyân'a göre, bir kimse Arabca'ya hakkiyle vâkıf olursa Kur'ân-ı Kerîm' in ma'nâsını başkalarından rivayete muhtaç olmaksızın anlayabilir, ancak bir kısım ahkâm ve mesâil i'tibâriyle rivayete ihtiyaç vardır.

Her hangi bir lisâna âit kelimelerin terkibinden evvel medlullerini, hükümlerini ve bu kelimelerin o lisanda nasıl terkîb edildiğini bilen ve bu kelimelerin güzelce terkîb edilip edilmediğini bilen ve bu kelimelerin güzelce terkîb edilip edilmediğini temyiz edecek dereceye yükselen bîr zat, bu kelimelerden terekküb eden ibarelerin ma'nâlarını anlamak hususunda bir muallime ihtiyaç görmez. Şu kadar var ki, bu anlayış hususunda nâsın isti'dâdı mütefâvittir. Bunun içindir ki anlayışlar arasında ihtilâflar, tebâyün ve tearuzlar görülür.

Ebû Hayyân, bu mealde mütâlâada bulunduktan sonra diyor ki: muasırlarımızdan bâzıları, "Kur'ân-ı Mübîn'deki kelimelerin, tekriplerin anlaşılması nakle mütevakkıftır, bunların ma'nâları Mücâhid, Tâvûs, İkrime gibi Tabiinden an'anesiyle nakl edilmiş olmalıdır." diyor. Ne garibdir ki bu muasır zât, Mücâhid, Tâvûs gibi Tâbiîn'in tefsirleri arasında ne kadar ihtilâflar, mübâyenetler olduğunu da bilmektedir.

Bunun nazîri şöyledir: Farz ediniz ki bir kimse Türkçe'yi güzel biliyor, Türkçe kelimelerin, terkiplerin ma'nâlarını anlıyor, kendisi de Türkçe'yi güzelce yazıp konuşuyor, Türkçe olarak yazdığı şeyleri Türklerin yazılarına tatbik ediyor, onların lisânına tamamen uygun buluyor, hattâ muntazam mensur ve manzum eserler vücûde getirerek Türk üdebâ ve fusahâsı arasında bir mevki' sahibi bulunuyor. Bununla beraber kendisine gönderilmiş olan Türkçe bir mektubun ma'nâsını belki ben anlayamam diye Türk Sungur, veya Sencer'den soruyor, o mektubu anlamak için kendi fikrini işletmekten kaçınıyor, şimdi böyle bir kimse ukalâdan sayılır mı?

Muasır zat sanıyor ki her âyet-i celîlenin ma'nâsını mutlaka halef, seleften bi'1-isnad nakletmiş ve bu, böylece Ashâb-ı Kiram'a müntehi olmuştur. Yine bu zâtın ifâdesine nazaran gûyâ Ashâb-ı Kiram, her âyetin ma'nâsını mutlaka Resûl-i Ekrem'den sorup öğrenmişlerdir. Halbuki Ashâb-ı Güzin, Arab'ın fusahâsından bulunuyordu, Kur'ân-ı Mübîn, kendi lisanları üzere nazil olmuştu.

Demek ki bu muasır zâta göre Tabiîn hazarâtından sonraki İslâm âlimlerinin ilm-i tefsire âit istihraç ettikleri maânî ve dekayıkı Kur'ân-ı Azîm'in i'câzma, fasâhat ve belagatına dâir dermeyân ettikleri mesâil ve bedâyi', Mücâhid'den ve sâireden menkul olmadığı için tefsirden sayılmayacak! Bu ise sakıt bir sözdür.

Ebû Hayyân şunları da söylemektedir:

Müfessir olabilmek için ilm-i tefsirin mütevakkıf bulunduğu ilimleri bi-hakkın bilmek lâzımdır. Bundan başka da fikirde selâmet bulunmalıdır, nesir ve nazma tab'an isti'dâd da lâzımdır, Kur'ân-ı Mübîn'in i'câzı taklîd ile değil, zevk ile bilinir. Bu ilimleri, bu hasletleri cami' olmayanlar, Kitâbu'llâh'ın gavâmızını anlayamazlar, letâifini idrak edemezler. Onların tefsir diye yazacakları şey, başkalarının satırlarını nakle inhisar eder, asırlarca deveran edip duran mahfûzâtı tekrar etmekten ibaret kalır.

Ebû Hayyân, bu mealdeki mütâlâasını serd ettikten sonra müddeâsına delil olmak üzere Keşşafın mukaddimesindeki bâzı sözleri zikrediyor, Ebu'l-Kaâsım Mahmûd Zemahşerî ile Ebû Muhammed İbn-i Atıyye'nin tefsirlerini senada bulunuyor, maa-hâzâ bunların da intikaada tâbi' olabileceğini söylüyor.[217]

Tefsirdeki Mesleği:

Müfessirlerin sekizinci tabakası ricalinden olan Ebû Hayyân, tefsir âleminin büyük bir allâmesidir. Arab lisânına pek çok vukufu vardır. Bu cihetle tefsirinde en ziyâde lisan kavâidine, belagat ve fasâhate müteallik tahkikat göze çarpar. Bu hususda en kuvvetli gördüğü Zemahşerî ile, İbn-i Atıyye ile çarpışır, pek çok takdîr eylediği bu iki müfessir ile ilim sahasında adetâ bir mübârezeye atılmış gibi bir vaziyet gösterir, belîğ bir kalemin, metin bir muhakemenin, cevval bir fikrin mahsûlü olan El-Bahru'l-muhit, En-Nehrü'1-mâdd adındaki iki tefsiri, engin denizlerin, lâtîf cereyanlı ırmakların birer âlî timsâli denilecek kadar vüa'atli, letâfetli bir manzara teşkil etmektedir.

El-Bahru’l-muhit'te şu tertibe riâyet edilmiştir:

1- Tefsirin mukaddemesinde ilm-i tefsirin mütevakkıf bulunduğu ilimlere ve bu ilimlere âit olan en cem'iyyetli, en mu'teber kitaplara, me'nazlara dâir pek faydalı ma'lûmat verilmiştir.

2- Tefsirde âyât-ı celîleyi teşkil eden kelimeler, lügat ve nahiv kaaidelerine göre îzah edilmiş, bir kelimenin müteaddit ma'nâları var ise bunlar da yazılmıştır.

3- Âyetlerin tefsiri yazılmış, esbâb-ı nüzulü ma'lûm ise gösterilmiş, mensuh olanları var ise işaret edilmiştir.

4- Âyetlerin arasındaki münâsebetler, irtibatlar gösterilmiş, bunların kırâetine âit vecihler yazılmış, bu vecihler Arapçanın kavâidine tatbîkan tetkik edilmiştir.

5- Âyetlerin hakkında Selef'den Halefe nakledilegelen ma'nâlar, tevcihler yazılmış, bunların açığı da, kapalısı da gösterilmiş, i'rab ve belagat i'tibâriyle bir kısım dekaayık ve letâif kaydedilmiştir.

6- Biribirinin. aynı olan kelimelerden veya terkiplerden biri hakkında verilen ma'lûmat, lüzum görülmedikçe diğerlerinde tekrar edilmemiş, evvelce verilmiş olan ma'lûmâtın mahalline işaretle iktifa olunmuştur.

7- Âyetlerden bâzılarının ihtiva ettiği şer'î hükümler hakkında dört mezhep imamlarının ve sâir müctehidlerin sözleri yazılmış, bunların istinâd ettikleri deliller zikredilmiyerek fıkıh kitaplarına alınmıştır. Meğerki garîb veya hilâf-i meşhur bir hüküm olsun.

8- Bâzı âyetlerin tefsiri sırasında Söfiyye hazarâtının sözleri bi'l-münâsebe yazılmış, fakat bir kısım mutasavvıfların, Kur'an elfâzının nıedlûlleriyle hiç alâkası bulunmayan sözleri yazılmamış, hele Bâtiniyye taifesinin sıkılmadan Cenâb-ı Hakk'a veya Hazret-i Alî ile encâl-i kiramına isnâd ettikleri esassız sözlere tefsirde hiç yer verilmemiştir. Müfessir, bu sözleri "hezeyan" nâmiyle yâdediyor.

9- Âyetler, lisâniyyât ve belagat i'tibâriyle, tahlil ve terkib suretiyle tafsil edildikten sonra o âyetlerdeki birkaç vecihle tefsire tâbi' bulunan kısımlar hakkında güzel, mûcez bir fezleke yapılmış, bu vecihlerden hangisinin sâhib-i eserce müreccah olduğuna işaret olunmuştur.

10- Usûlü dâiresinde sabit olmayan esbâb-ı nüzule, sûrelerin fazali hakkında tashih edilmiyen haberlere, münasebetsiz hikâyelere, İsrâiliyattan sayılan ma'lûmâta bu mübarek tefsirde tesadüf olunamaz.[218]

Edebiyattaki Kudreti:

Mütefennin Ebû Hayyân, yüksek bir şâirdir. Büyük bir şiir mecmuası vücûde getirmiştir. Manzumelerinin bir kısmı âlimâne, hakîmânedir, bir kısmı da şairane, âşıkaanedir. Müveşşahât denilen manzumeleri daha parlaktır.

Ashâb-ı Kiram'dan Kâ'b Hazretlerinin meşhur kasidesine nazire yazmıştır. Bir beyti:[219]

Ebû Hayyân, bir kasîdesiyle de îmam Buhârî'yi medh etmiştir ki, matlaı şudur :[220]

Ebû Hayyân, bir kasîdesiyle de İmam Şafiî'yi medh etmiştir. Bu kasidenin ilk beytlerinde "Nahiv ilmiyle neşv ü nema bulduğunu, Zeyd ile Amr'ın çarpışmaları neticesinde kuru bir şöhretten başka bir şey elde edemediğini, şimdi ise bu ilmin ehli kalmadığını" söylüyor, "Ba'de-mâ dünyâya'da âhirete de yarıyacak olan İlm-i fıkh ile iştigal edeceğini"anlatıyor,ve böyle bir girizgâh bularak Hazret-i İmâm'ı medhe başlıyor. Bu kasideden iki beyt:[221]

Ebû Hayyân, şu kıtasiyle de üstâza olan ihtiyâcı anlatmaktadır:[222]

Ebû Hayyân'ın şu manzumesi de hoştur :[223]

Ebû Hayyân'ın şu manzumesi de âşıkaane bir mazmunu hâvidir:[224]

Müeltefâtı: Sekiz cilt tefsirdir.El-Bahrü'1-muhît'in bir zübdesidir, bâzı ilâveleri de hâvidir. Her ikisi bir arada tab' edilmiştir.[225]

İtmamına Muvaffak Olamadığı Kitaplar:

Me'hazlar: Tabakaatü's-Sübkî, Buğyetü’l-vuat, Cilâü'l-ayneyn, El-A'lâm, Keşfü'z-zunûn, Mevzûâtü'l-ulûm, Kaamûsü'l-A'lâm, Lügat-ı, târihiyye ve coğrâfiyye.[226]

241- Ahmed El-Çarperdî:

Fahrü’d-Dîn, Ahmed b. Hasen, meşhur bir âlimdir. (746) târihinde Tibriz'de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[227]

Mevki-i Îlmisi:

Çarperdî, âlim, fâzıl, edîb, vakur, zâhid bir zâttır. Kaazî Nâsirü'd-Dîn Beyzâvî'den ve sâireden ilim ahzetmiştir. Ehl-i Sünnet mezhebine büyük hizmetlerde bulunmuş, Keşşâf'a yazdığı haşiyede Zemahşerî'nin Ehl-i Sünnet'e karşı nazmen ve neşren yapmış olduğu ta'rizlere, hücumlara aynı suretle mukaabelede bulunarak Ehl-i Sünnet'in şükranını kazanmıştır.

Ezcümle Zemahşerî, Ehl-i Sünnet'e karşı şu manzûmesiyle gayzını izhâr etmişti :[228]

Zemahşerî'nin lisân-ı edebe yakışmayan bu sözlerine Çarperdî şu kit'asiyle cevap vermiştir :[229]

Müellefâtı: Fıkıhtan nâ-tamam. ve saire.

Me'hazlar: Tabakaatü's-Sübki, Buğyetü'l-vuât.[230]

242 — Tâcü'd-Dîn Ebû Muhammed En-Nahvî:

Ahmed b. Abdü'l-Kaadir b. Ahmed el-Kaysî el-Hanefî, ulemâdan bir zâttır. İbn-i Mektûm denmekle ma'ruftur. (682)'de doğmuş, (749) da mat'ûnen vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[231]

Mevkî-i Îlmisî:

Tâcü'd-Dîn, nahiv ulemâsından muktedir bir müelliftir. Bahâ' b. en -Nehhâs'dan nahiv okumuş, uzun bir müddet Ebû Hayyân'a mülâzemet etmiş, Serûcî'den ve Dimyâtî'den ve sâireden ilm-i hadîs ve sâire ahzeyr lemistir.

Ebû Hayyân'ın tefsirinde İbn-i Atıyye ile Zemahşerî'ye dâir serdedilen mütâlâaları, i'tirazları, tenkidleri cem' nâmiyle tefsire âit bir eser vücûde getirmiştir.

Yaşı ilerledikten sonra hadîs istimâına, kitabetine başlamış olduğundan bunu çok görenlere karşı şu manzûmesiyle cevap vermiştir :[232]

Müellefâtı: Bahr-i muhît'in kenarında tab' edilmiştir.lûgata dâirdir. Bunu telhis da etmiştir. Fıkıhdandır. Ve sâire.

Me'hazlar: Buğyet’ül-vuât, Keşfü'z-zunûn.[233]

243- Îbnü'l-Lebban:

Şemsü'd-Dîn, Muhammed b. Ahmed b. Abdü'l-Mü'min, Dimeşk'lı bir âlimdir. (679) da doğmuş, (749) târihinde vefat etmiştir. Rdhmetu'llahi aleyh, Nisbeti : "El-İs'ırdî" dir.[234]

Mevki-i İlmîsi:

İbnü'l-Lebbân, fâzıl, müfessir bir zâttır. Tefsire dâir bir eser yazmıştır. Bunun birinci cüz'ü yazma olarak mevcuttur.Dârü'1-Kütübi'l-Mısriyye'nin (9) numarasında mukayyeddir. İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesinde (188) numarada da unvâniyle bir nüsha mevcuddur ki, Kur'ân-ı Kerîm'deki kelimelerin kaçar türlü isti'mâlini bildirir.

Me'haz: El-A'lam.[235]

244- Ebu's-Senâ El-Isfehânî:

Şemsü'd-Dîn, Mahmud b. Abdi'r-Rahmân b. Ahmed, meşhur bir âlimdir. (674) de Isfehan'da doğmuş, (749) tarihinde Kahire'de bir taun neticesinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[236]

Mevki-i İlmîsi:

Ebu's-Senâ, hem nakliyyatda hem de akliyyâtda büyük bir üstâz idi. Babasından ve memleketi ulemâsından ilim ve irfan tahsil etmiş, (724) de Hicaz'a gidip Kudüs'ü ziyarette bulunmuş, (725)'de Dimeşk'a rıhlet ederek ahâlisinin ikramlariyle karşılanmış, hakkında İbn-i Teymiye gibi büyük bir âlim pek ta'zîmatda'bulunarak bir meclisde huzzâra hitaben: "Sükût ediniz, beldelere misli girmemiş olan bu zâtın sözlerini dinleyelim." demiştir.

Ebu's-Senâ Zemlekânî'den sonra bir müddet "Revâhiyye" de müderris bulunmuş, ba'dehu vuku' bulan da'vet üzerine (732) târihinde Mısır'a gitmiş, Melik Kavsun tarafından Karâfe'de bir hankah bina, kendisi de oraya şeyh ta'yîn edilmiş idi. Yüksek bir ilme, şerefli, şanlı bir hayâta nail olmuştur. Şâfiiyyü'l-mezhep idi.[237]

Tefsirdeki Mesleği:

Ebu's-Senâ Isfehânî'nin dört ciltten müteşekkil olan tefsiri pek nâfi' erden biridir. Bu eserin tefsire, kelâma, elfâzın medlullerine, vaz'ına,tefsir ilimlerine müteallik yirmi üç mukaddimeden müteşekkil bir dibacesi vardır ki, pek mühimdir.

Ba'dehu tefsir kısmı başlıyor, Besmele'nin Fâtiha'dan bir ayet olup olmadığına dâir sair tefsirlerde görülemiyecek derecede mufassal, âlimâne bir tetkîk-i ilmî mevcuttur. Bu tefsirde kelâm ve Hilâfiyyat mes'eleleri de pek güzel tavzih edilmiş, lisaniyat i'tibâriyle de fâideli tahliller yapılmıştır.

Ebu's-Senâ, Keşşâf'dan, Fahr-i Râzî'den bâzı şeyler nakleder, Keş-şâf'ın akvâlini ve onu müteakip sâhibü’l-întisaf’ıin reddiyelerini de yazar.

İhlâs sûresinin tefsirindeki bir kısım beyanâtı hulasaten şu veçhiledir : Kur'ân-ı Azîm'de Cenâb-ı Hakk'ın sıfât-ı Selbiyyesine Sıfât-ı Celâl, Sıfât-ı İcâbiyyesine de Sıfât-ı İkrâm tesmiye olunmuştur. Nitekim Allâhu Teâlâ Hazretleri:[238] buyurmuştur. Artık her kim :[239] Kavl-i Şerifinin ma'nâsını bilirse Allâhu Teâlâ'yı bilcümle Sıfât-ı Celâl ve Cemâliyle bilmiş, Bunlar esastır, Nazm-ı Celîl'i de bu esaslar üzerine câri mesâil kabîlindendir. Muhakkikin, evvelâ asıl ve kaaideyi zikrederler, sonra da bunların üzerine mes'eleleri tefrî' ederler, işte bu Sûre-i Celîle'deki beyanat da bu menhec üzere vâki' olmuş, yâni evvelâ esaslar zikrolunup ba'dehu bunlann üzerine ibtinâ edecek mes'eleler beyân olunmuştur.

Müellefâtı: Tefsirdir. Bunun fevkalâde güzel bir nesih ile muharrer ve bî-nazîr tezhîbi hâiz bir nüshası Hamidiye Kütüphanesinde (1054) numarada ve serlevhası müzehheb bir nüshası da Lâleli Kütüphanesinde (176, 177) numaralarda mevcuttur. Nasr-ı Tûsî'nin Tecrîdül-akaaid'ine şerhdir. matbü'dur.

Me'hazlar: Buğyetül-vuât, El-A'lam.[240]

245- Îmâdü'd- Dîn Yahya:

Yahya b.Kaasim el-Alevî, Fâzıl-ı Yemeni denmekle ma'ruf bir alimdir. (750)'de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[241]

Kudret-i İlmiyyesî:

Îmâdü'd-Dîn, Yemen ahâlîsinden fâzıl, müfessir bir zâttır. (738) târihinde unvanlı haşiyesini ikmâl etmiş, ba'dehu Hâşiye-i Tîbî ile Dürerü'l-esdâf'daki ma'lûmâtı cem' ederek adındaki ikinci haşiyesini vücûda getirmiştir. Bu eserler, kendisinin çalışkan, muktedir bir âlim olduğuna şehâdet eder,

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, El-A'lâm.[242]

246- Îbn-i Kayyîm El-Cevziyye:

Ebû Abdi'llâh, Şemsü'd- Dîn Muhammed b. Ebî Bekr b. Eyyûb ed-Dımeşkî, meşhur bir âlimdir. (691)'de Dımeşk'da doğmuş, (751)'de yine Dimeşk'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[243]

Mevki-i İlmîsi:

Hanbelî mezhebinde bulunan İbn-i Kayyim, tefsire vâkıf, usûle, fıkha, tasavvufa ıttılâiyle ma'rûf, âbid, zâhid bir zâttır. Defeât ile haccetmiş, Mekke-i Mükerreme'de bir müddet mücavir kalmıştı. Mekke-i Mükerreme ahâlîsi kendisinin kesret-i tavaf ve ibâdetine teaccüb ederlerdi. Şeyhü'l-İslâm İbn-i Teymiyye'nin tilmizlerindendir. Arabiyyeyi Aliyyü'l-Mecd et-Tunûsî ile İbn-i Ebi'1-Feth el-Ba'lîden, hadîsi de et-Tekıyy Süleyman ile Ebû Bekr b. Abdü'd-Dâim'den ve Ebû Nasr b. eş-Şîrâzî'den ve sâireden ahzetmişti. ibn-i Teymiyye'ye pek ziyâde merbut idi. İbn-i Teymiyye'nin kitaplarını tehzîb, ilmini neşr, mezhebine nusrat etmiş, onunla beraber Dimeşk karasında hapsedilmiş, İbn-i Teymiyye'nin vefatından sonra hapishaneden kurtulmuştur. Güzel ahlâka mâlik, .kudretli, mütefekkir bir âlim olan İbn-i Kayyim, maa't-teessüf teşbih ve tecsîmi andırır birtakım yazılar yazmıştır. Nâs arasında sevimli bir sîmâ olarak tanınmış olan bu âbid, zâhid zâtın ahlâka, tasavvufa dâir bir hayli güzel eserleri de vardır.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, Cüâü’l-ayneyn, El-A'lam, Mu’cemü’l-matbûât.[244]

247 — Şeyh Semîn:

Şihâbü'd-Dîn, Ahmed b.Yûsuf b.Abdü'd-Dâim el-Halebî bir zâttır.Kahire'ye gelip tavattun etmiş, (756) târihinde vefat etmiştir.[245]

Mevki-i İlmisi:

Şihâbü'd-Dîn Semin, çalışkan bir âlim, bir müfessirdir.Müteaddit cüzlerden müteşekkil bir tefsiri ve unvanlı bir eseri vardır. Bu tefsirin bir nüshası Şehîd Ali Paşa Kütüphanesinde (115) numarada mevcuttur. Keşfü'z-zunûn'a nazaran bu zâtın tefsirinin ismi dir.Bir de nâmında bir eseri vardır ki, müfredât-ı Râgıb kabîlindendir. Müfredât-ı Râgıb'daki ve emsâlindeki noksanları da ikmâl etmiş, Elfâz-ı Kur'âniyyeyi maânî-i mecaziyyesini değil, asıl maânî-i lûgaviyyesini de îzâha çalışmıştır. Bî-nazîr bir eserdir. Güzel bir nüshası Selim Ağa Kütüphanesinde (142) numarada mevcuttur.

Me'haz: Zürkaanî = Şerhü'l-Mevahib[246]

Takıyyüd- Dîn Es-Sübkî:

Ebul-Haaen, Takıyyü'd-Dîn Alî b. Abdü'1-Kâfî b. Yûsuf el-Ensârî, asrında Şeyhü'l-İslâm unvanını ihraz etmiş, meşhur bir âlimdir. Mısır'da "Sübk" denilen mahalde (683) de doğmuş, sonra Kahire'ye, Şam'a gitmiş, (739)'da Şam kadılığına ta'yîn edilmiş, daha sonra Kahire'ye alil olarak avdet edip orada (756) târihinde vefat etmiştir. Bâbu'n-Nasr'da medfundur.[247]

Mevki-i Îlmisi:

Takryyü'd- Dîn, pek yüksek bir âlimdir. Müfessir, hâfız-ı Hadîs, müdekkık, bahhâs, Şâfiiyyü'l-mezhep bir zâttır. Takiyy-i Sâiğ'den kırâet, Alemüd-Dîn Iraki'den tefsir, İbnü'r-Rif’a’dan fıkıh, Alâ-i Bâcı'den usul, Ebû Hayyan'dan nahiv, Şeref Dimyâtî'den hadîs okumuş, Tâcü'd-Dîn b.Atâu'llâh'dan tasavvuf ahzetmiş, sair meşâhirden de müstefîd olmuştur. Eşrefiyye, Şâmiyye, Berâniyye, Mesrûriyye Dârü'l-Hadisleri meşîhatini ihraz etmişti. Dimeşk Câmi-i Şerifinde bir defa bir hutbe îrâd etmiş idi, bu hâdiseyi Hafız Zehebî şu kıt'asiyle yaşatmıştır:

Pek muktedir, afif ve lâtif dakikaları istinbat hususunda bînazîr olan Takıyyü'd-Dîn'in yüz elli kadar eseri ve kıymetli eş'ârı vardır.

Müellefâtı:[248] nâ-tamamdır. Ravza-i Mutahhara'yı ziyaret hakkındadır. Matbû'dur.matbûdur. risalelerden müteşekkildir. Ve sâire.

Me'hazla : Buğyetü'l-vuât, Tabakaatü’s-Sübki, El-A’lam, Mu'cemü'l-Matbûât.[249]

249- Kaadi Adudü'd-Dîn El-İci:

Abdü'r- Rahmân b. Ahmed b. Abdü'l-Gaffâr, yüksek bir âlimdir. (700) târihinde Şîraz nahiyelerinden "İc" de doğmuş, (756)'da vefat etmiştir, Hazret-i Sıddik'ın neslinden olduğu mervîdir. Rahmetu'llâhi aleyh.[250]

Mevki-i İlmisi:

Şafiî fukahâsından olan Adudü'd- Dîn, naklî ve aklî ilimlerde büyük bir üstâz idi, tefsîre, kelâma, fıkha, edebiyata dâir yazmış olduğu eserleri kendisinin mütefekkir, pek muktedir bir zât olduğunu göstermektedir. Kaazî Beyzâvî'nin tilmizi Şeyh Zeynü'd- Dîn el-Heykî'den ve şâir ekâbirden ilim ve irfan tahsil etmiş, kendisi de Şeyh Şemsü’d-Dîn el-Kirmânî, Seyfü'd-Dîn el-Ebherî, Allâme Teftâzânî gibi pek fâzıl tilmizler yetiştirmiştir.

Adudü'd- Dîn, büyük bir servete mâlik, âlicenaplık ile ma'rûf bulunuyordu, tilmizlerine nakden yardım eder, servetinden 'başkalarını da müstefîd eylerdi. Sultan Ebû Saîd zamanında bâzı şehirlerde kadılık yapmış, Kaadü'l-Kudât unvanını ihrazetmişti. Bilâhare vatanı olan Ic'e dönmüş, orada bir mes'eleden dolayı Kirman Hükümdârı'nın zulmüne uğrayarak ölünceye kadar "Direymiyan" kal'asında mahpus kalmıştır.[251]

Tefsirdeki Mesleği:

Adudü'd-Dîn, unvâniyle yazmış olduğu tefsirinde şâz kırâetleri, mercuh vecihleri terk ederek bunların yerine bâzı lüzumlu kaaidelerin yazılmasını tercih eylemiştir. Tefsirin ibaresi pek belîgânedir, birçok dekaayık-ı Kur'âniyyeyi îzâh etmekte, âyetler arasındaki münâsebât ve irtibâtâtı göstermekte, bâzı beyânât-ı Kur'âniyenin takdim ve te'hîrindeki, tevhid ve teksîrindeki nüket ve esrân. bedî' bir tarzda mübeyyin bulunmaktadır. Bid'at ve neva enimi red hususunda da kıymetli yazıları câmi' dir.

Bu tefsirde Keşşaf'dan, Mefâtîhü'l-gayb'dan ve Kaazî'den istifâde olunmuştur. Adudü'd- Dîn, tefsirinin mukaddimesinde tefsirin yalmz Selefden mervî olan akvâle hasredilmesinin muvafık olmadığını, Kur'ân'ın bedâyi' ve acâibinin, belagat ve fasâhatının tebarüzünü te'min hususunda ahlâfın da birçok mesaîsi sebk ettiğini ve aksi takdirde birçok letâif ve fevâidin zayi' olacağını Mefâtih sahibinden naklen zikretmektedir.

[252]Ayet-i kerîmesinin tefsirinde belîgâne tevcîhat vardır. Resûl-i Ekrem'in bütün mü'minler için ve bilhassa kendi kavmi için nasıl bir ni'met-i İlâhiyye olup imtihân için ulvî bir mahal teşkil ettiği tasvir edilmiş, o Peygamber-i zî-Şân'ın Kitâbu'llah ile ne gibi hakaayikı ümmetine keşf ve telkin .buyurmuş olduğu mücmel bir surette güzelce yazılmıştır.

Müellefâtı: 1442 sahifeden müteşekkil serlevhası müzehheb, fevkalâde güzel bir yazı ile muharrer bir nüshası Hamidiye Kütüphanesinde (61) numarada mevcuttur. matbû'dur. matbû'dur. kelâma dâir, matbu', muhtasar bir eserdir. kelâma dâir olup Seyyid-i Şerif tarafından şerh edilmiştir. ilm-i vazi'dendir. usuldendir. Vezir Gıyâsü'd-Dîn nâmına yazılmış, maânî ve beyân ilimlerine âît bir eserdir. [253]"âyet-i kerîmesine müteallik olup Fahrü'd-Dîn Ahmed Çarperdî ile aralarında teâtî edilmiştir. Bu ilmî mubâhaseye bilâhare Çarperdî'nin oğlu İbrahim de iştirak ederek babasını müdâfaada bulunmuş, mubâhase bir mücâdeleye müncer olmuştur. Bu mükâtebâtın bir kısmı Et-Tabakaatü'1-kübrâ'da mündericdir.

Me'hazlar: Tabakaatü's- Sübkî, Buğyetü'l- vuat, Mevzûâtü'l- ulûm. Mu'cemü'l- matbûât.[254]

250- Ebü Umâme İbn-i Nakkaaş:

Şemsü'd-Dîn, Muhammed b. Alî b, Abdü'-Vâhid ed-Dekkâlî el-Mısrî, kudretli bir âlimdir. (720)'de doğmuş, (763)'de vefat etmiştir. Rahmetu’llâhi aleyh.[255]

Kudret-İ İlmiyyesi:

Îbnü'n-Nakkaş, nıüfessir, fakîh, mütefennin, vaiz, şâir bir zât idi. İlm-i kırâeti Burhânü'r-Reşîdî'den, Arabiyyeyi Ebû Hayyân'dan ve sâireden teallüm etmiş, Dimeşk'a giderek Sübkî'nin ikramına nail olmuş, ümerâ ile musahip bulunmuştur. Şafiî mezhebine muhalif bir fetvasından dolayı da bir aralık Hirmas tarafından nefyedilmişti. Yazmış olduğu tefsir kitabında hiçbir kimseden bir harf bile nakletmemeği iltizam etmiştir.

Müellefâtı:

Me'hazlar: Buğyetü’l- vuât, Keşfü'z- zunûn.[256]

251- Kutbü'd-Dîn-i Râzî:

Mahmûd b. Muhammed el-Büveyhî, hükemâdan, fuzaladan bir zâttır. Âl-i Büveyh'e mensuptur. Medrese-i Zâhiriyye'nin alt katında ikaamet ederdi, bu medresenin üst katında ikaamet eden diğer bir Kutbü'd-Dîn'den temayüz etmesi için kendisine "Kutb-ı Tahtânî" denilirdi. (766) târihinde vefat etmiştir. Dimesk'da Sâlihiyye'de medfundur. Rahmetu'llahi aleyh.[257]

Mevki-i İlmîsî:

Kutbü'd-Dîn-i Râzî, mütefekkir, hakîm bir âlimdir. Akliyyatta bir imamdır. Kaadî Aduddan ve sair birçok fuzaladan, ba'dehu Allâme Şeyh Cemâlü'd- Dîn b. Mutahhir el-Hillî'den ilim ahzetmiştir. (763) târihinde Dimeşk'a rıhlet etmişti. hadîs-i şerifini Sübkî'den sormuş, aldığı cevâbı kâfi görmediği cihetle bâzı tahkikatta bulunmuş, bunun üzerine Sübkî ile araları açılmıştı. Sübkî, bu zâtın, makaasıd-ı şer'a ve mantık kaidelerinin zahirine vâkıf olmadığını ileri sürmüştür. Kâfiyeci de dermiş ki: Seyyid ile Kutb-ı Tahtani İlm-i Arabiyyeyi tanımamışlardır, belki onlar hakîm kimselerdir.

Müellefâtı: Sûre-i Enbiyâ'ya kadardır, Hâşiye-i Tayyibî'nin münakkah bir hülâsası demektir. matbû'dur.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü'l- matbuat.[258]

252- Muhammed B. Ebî Bekr Er-Râzî:

Zeynü'd-Dîn Muhammed b.Şemsü'd-Dîn Ebî Bekr el-Hanefî, meşhur bir âlimdir. (768) târihinde ber-hayât idi.[259]

Mevki-i İlmisi:

Zeynü'd-Dîn-i Râzî, asrının ferîdi sayılan bir zâttır. Birtakım kıymetli eserleri mevcuttur.

Müellefâtı : Matbû'dur. Sihâiı-i Cevherî'den ihtisar edilmiş ve bâzı şeyler ilâve olunmuştur. Matbû'dur.

Me'hazlar : Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü'l-matbûât.[260]

253- Îbn-i Akîl:

Behâü'd-Dîn Abdullah (veya Muhammed) b. Abdü'r-Rahmân b. Akil b. Muhammed Bâlisî el-Kureşî, meşhur bir âlimdir. Aslen Hemedan'lı olup Mısır'ın "Bâlis" beldesinde yetişmiştir, (698)'de doğmuş, (769) târihinde Kahire'de vefat etmiştir. İmam Şafiî'nin kabri civarında medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[261]

Mevki-i İlmisi:

İbn-i Akil. Nuhât imamiarından mehîb. kerîm, fâzıl bir zât idi. Takıyy-ı Sâiğ'den, Zeynü'l-Kettânî'den, Alâ-i Konevî'den, Celâl Kazvînî ile Ebû Hayyân'dan ilm ü irfan ahzetmiştir. Arabiyye'de büyük bir maharet sahibi idi. Ebû Hayyân demiştir ki: Gök kubbesi altında İbn-i Akîl'den daha ziyade nahve vâkıf bir kimse yoktur. Kahire'de kadı naipliğinde bulunmuştur.

Müellefâtı: A1"i İmrân'ın âhirine kadar bir tefsirdir. fıkha dâirdir.Şafiî fıkhına ait büyük bir kitaptır. İbn-i Melek'in Elfiyye'sine serhdir.

Me'hazlar: Buğyetü'l-vuât, Ed-Dürerü'l-kâmine, El-A'lâm, Mu'cemü'l-matbûât.[262]

254- Cemâlü 'D-Dîn Akserâyî:

Muhammed b. Muhammed b. Muhammed, yüksek bir âlimdir. Dedesi Muhammed, Fahrü'd- Dîn-i Râzî'nin oğludur. Pek genç iken vefat ederek Râzî'nin kalbinde derin izler bırakmıştı. Nitekim bâzı kitaplarında ve bilhassa Tefsîr-i kebîr'in bir cildinde bu' pek zeki olan oğlunu bir lisan-ı teesürle yad etmiştir.Cemâlü'd-Dîn'in vefatı takriben (770) târihine müsadiftir.[263]

Kudret-i Îlmiyyesi:

Cemâlü'd- Dîn, Hanefî mezhebine sâlik, birçok ilimler ile mücehhez, talâkat-ı lisâna mâlik idi. Karaman'da "Medrese-i Müselsele" denilen dâru'l-ulûmda müderris bulunuyordu. Buraya müderris olabilmek için bir çok ilimlere vâkıf olmakla beraber Sıhâh-ı Cevherî'yi ezberlemiş olmak da vakfiyye îcaplarındandı. İşte Cemâlü'd-Dîn, bu. şeraiti cami' olduğu için o müderrisliği kazanmıştı.

Cemâlü'd-Dîn'in tilmizleri, meşşâiyyûn, revâkıyyûn, sakinin namiyle üç zümreye ayrılmıştı. Birinci zümre, yolda giderken kendisinden müstefid olan talebesi idi. İkinci zümre, odaların önündeki kubbeler altında barınan şakirtleri idi. Üçüncü zümre de medrese odalarında oturan yüksek tilmizleri idi. Fenan merhum, gençliğine mebnî ikinci zümreye dâhil bulunuyordu.

Müellefâtı: Tıbba mütealliktir.

Me'hazlar: Şakaayık-ı Nu'mâniyye, El-Fevâidü'l-behiyye.[264]

255- Îbn-i Kesîr El-Basrî:

Hafız İmâdü'd- Dîn, Ebü'1-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesir, yüksek bir âlimdir. (703) târihinde Şam'daki ''Busrâ" karyelerinden birinde doğmuş, yedi yaşında iken biraderi ile beraber1 Dimeşk'a giderek orada neşv ü nema bulmuş,(774) senesi Dimeşk'da vefat etmekle Makbere-i Söfiyye'de İbn-i Teymiyye'nin civarına defnedilmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[265]

Kudret-i İlmiyyesî:

İbn-i Kesîr, pek muktedir bir âlimdir, birçok ilimlerde âdeta mütebahhir bulunmakta idi. Tefsirde, hadîsde, târihte zamanının ferîdi idi. İbn-i Şihne'den, İshak Âmidî'den hadîs dinlemiş, Burhan Fezâri'den, İbn-i Teymiyye'den ve daha bir kısım meşâhirden fıkıh ve sâire ahzetmiştir Kendisinden de İbn-i Hacer-i Askalânî gibi meşhur zatlar ders almışlardır.

Asrında ilmî riyaset kendisine müntehi olmuştu. Üstâzı İbn-i Teymiyye'ye çok merbut idi. Kendisi Şâfiiyyü'l-mezheb olduğu halde bâz mes'elelerde ve bâ-husûs talâk mes'elesinde İbn-i Teymiyye'nin ictihaı ve kanâatine göre fetva vermiş ve bu yüzden bâzı mihnetlere uğramıştır. Hadîs metinleri ezberinde idi. Hakkında: "İstihzarı kesir, nisyân kalıt idi" denilmiştir.[266]

Tefsirdeki Mesleği:

İbn-i Kesîr, tefsirinde en ziyâde rivayet tarîkına i'tinâ göstermiştir. Maahâzâ dirayet tarîkini da ihmâl etmemiştir. Çok kere bir sûreyi, veya bir sûrenin birçok âyetlerini yazar, ba'dehu bunları sırasiyle tefsire çalışır. Tefsirinde cerh ve ta'dîle, târihî ma'lûmâta da büyük bir yer vermiştir. Yalnız nakl ile iktifa eden bir müfessir değildir, intikaad fikrine mâlik, ihatası vâsi', muktedir, itimâda şâyân bir müfessir olduğunu tefsiri isbât etmektedir.

Müellefâtı: Fethü'l-beyân'ın kenarında beş cilt olarak tab' edilmiştir. sekiz cilttir. beş cilttir. Târih-i Kâmil tarzında olup (738) târihine kadar olan vakaayii zabt etmiştir, matbû'dur. ikmâl edilememiştir.

Me'hazlar: Cilâlü'l-ayneyn, Ed-Dürerü'l-kâmine, El-A'lâm.[267]

256- Ebu's-Senâ', Mahmûd El-Konevî:

Mahmûd b. Ahmed b. Mes'ûd, Şam'lı bir âlimdir. (777) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[268]

Mevki-i İlmisi:

Ebu's- Senâ' Konevî, Hanefî fukahâsından muktedir bir zâttır". Dimeşk'da kadılık yapmış, güzel eserler vücûde getirmiştir. Aklî ilimlere de âşinâ idi.

Müellefâtı: Usulden Muğnî şerhidir. fıkha dâirdir.

Me'hazlar: El- Fevâidü'l-behiyye, El- A'lâm.[269]

257- Şihâbü'd-Din Sivâsî:

Ahmed b. Mahmûd, ma'rûf bir âlimdir. (780) senesinde Ayasluğ'da vefat etmiştir. Kabri bir ziyâretgâhtır. Rahmetu'llâhi aleyh.[270]

Mevkî-i İlmisi:

Şihâbü'd-Dîn, fazilet ve kemâl ile zâtını tezyin etmiş bir zâttır.Vaktiyle Sivas'da birinin kölesi iken ilim tahsiline başlamış, birçok zevattan müstefîd olmuş, sonra Şeyh Zeynü'd-Dîn Hâfikî'nin halîfesi Şeyh Muhammed halîfeye intisâb ederek ondan da tarîkatle tasavvuf ahzetmiştir.

Bir aralık şeyhi Muhammed Halîfe ile beraber Ayasluğ'a gitmiş, orada hüküm süren Aydın-Oğlunun hürmet ve ikramına nail olmuştu.[271]

Tefsirdeki Mesleği:

Şihâbü'd-Dîn, talebe-i ulûmun da kolaylıkla anlayabileceği veçhile selîs, müfîd, muhtasar bir tefsir yazmıştır. Kendisinin ifâdesine nazaran bu tefsir, tenâvülü karîb, tefâsıldan baîd, Kur'ân'ın hakaayıkını keşfe şâfî, dekaayıkını derke kâfi olmak üzere yazılmıştır. unvâniyle yazılan bu eser "Tefsîr-i Şeyh" diye şöhret bulmuştur. Muhtelif tefsirlerden müntehabdır. Zühre hakkında esâtîrî bir rivâyeti, olduğu gibi naklediyor. Gûyâ Hazret-i Ömer, Zühre'ye baktıkça "İki meleğin fitneye dûçâr olmasına sebep oldu" diye lâ'net edermiş! Bu tefsirin mütebâriz bir vasfı görülememiştir.

Müellefâtı: iki veya üç cilttir. Birinci cildi Atıf Efendi Kütüphanesinde (258) numarada mevcuttur. Üç nüshası da Dârü'l-kütübi'l-Mısriyye'nin (146), (140) ve (760) numaralarında mukayyettir. tasavvufa dâirdir. nahivdendir. Ve sâire.

Me'hazlar: Tâcü't-tevârih, Keşfü'z-zunûn, Kaamûsu'l-a'lâm, Şakaayık tercemesi.[272]

258- Ekmelü'd-Dîn Bâbertî:

Ekmelü'd- Dîn Muhammed b. Mahmûd, muhterem bir âlimdir. Bağdad nahiyelerinden "Bâbertâ" ya mensuptur. (714) de doğmuş, muahharen Haleb'e, ba'dehu Kahire'ye rıhlet etmiş, (786)' târihinde Mısır'da vefat eylemiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[273]

Mevkî-i Îlmîsî

Ekmelü'd-Dîn, Hanefî fukahâsından mütefennin, kaviyyü'n-nefs, mehîb, ulûm-ı edebiyyeye vâkıf bir zâttır. Şemsü'd-Dîn lsfehânî'den, Ebû Hayyân'dan ve sâir meşâhirden ilm-i hadîs ve saire ahzetmiş, "Şeyhûniyye" de müderris bulunmuştur. Sultan Zahir Berkuk ziyaretine gelirdi. Mısır'da büyük bir hürmete mazhar idi.

Müellefâtı: Bakare ve Âl-i İmran surelerinin t amamına kadardır. matbu’dur.

Me'hazlar: Buğyetü’l-vuât, El-Fevâidü'l-behiyye, Keşfü'z-zunûn.[274]

259- Şemsü'd-Dîn Muhammed El-Kirmânî:

Eş-Şeyh Şernsü'd- Dîn, Muhammed b.Yûsuf b.Alî el-Kirmânî,el-Bağdâdî, büyük bir allâmedir. (717)'de doğmuş, (786) "da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh. Kabri Bağdad'da Ebû İshak eş-Şîrâzî'nin kabri civarındadır.[275]

Kudret-i İlmiyyesî:

Muhammed el-Kirmânî, tefsirde, hadîsde, fıkıhda, usul ile Arabiyyatda büyük bir üstâz idi. Babası Bahâü'd-Dîn'den tahsile başlamış, sonra Kirman'a giderek Adud'dan ve sâireden ilim ahzetmiş, daha sonra Dimeşk'a ve Mısır'a giderek orada Nâsırü'd-Dîn el-Fârûkî'den Sahîh-i Buhârî'yi okumuş, bir aralık da Hacca gitmiş, ba'dehu Bağdad'a giderek orada tavattun etmiştir. Akranına faik, hüsn-i hâl ile ma'rûf idi.

Müellefâh: Sûre-i Yûsuf'a kadardır. maânî ile beyâna mütealliktir.

Me'haz: Buğyetü'l-vuât.[276]

260- El - Atâıkî:

Abdur'r-Rahmân b. Muhammed b. İbrahim, Irak ulemasındandır.Irak'da "Hille" beldesi köylerinden Atâik'a mensuptur. Hille'de doğmuş, (790) târihlerine doğru vefat etmiştir.Rahmetu’llahi aleyh.[277]

Mevki-i İlmîsi:

Atâikî, mütefennin bir âlimdir. Vatanında ilim tahsil etmiş, târih ile felsefe ile uğraşmış, sonra İran'a seyahat ederek (746) târihine kadar yirmi sene tegayyüb eylemiş, bu müddet içinde en ziyâde Isfehan'da oturmuş, daha sonra Necef'e rıhlet ederek o havalide vefatı vuku' bulmuştur.

Birçok âsârı vardır. Bu eserler ya şerhlerden veya başkalarının eserlerinden yapılan muhtasarâttan ibarettir. Bunlardan Necef Kütüphanesinde aşağıdaki kitaplar kalmıştır.

Müellefâtı: Alî b. İbrahim'in yazmış olduğu tefsirin bir muhtasarıdır. hey'ete dâir bir manzumedir. ilm-i hey'ete dâirdir. tıbba dâirdir bu da tıbba dâirdir.

Me'haz: El-A'lâm.[278]

261- Allâme Teftâzânî:

Sa'dü'd-Dîn, Mes'ûd b. Ömer b. Abdullah el-Herevî el-Horasânî, Şark'ın pek büyük bir âlimidir. (727) veya (712) târihinde Horasan'da Nesâ civarında büyük bir karye olan "Teftâzân" da doğmuş, (792) veya (793) târihinde Semerkand'da vefat edip na'şı Serahs'e nakledilmiştir.

Vefatına Seyyid-i Şerîf: cümlesini târih düşürmüştür ki, 793 târihini gösterir. Rahmetu'llâhi aleyh.[279]

Mevki-i İlmîsi:

Sa'dü'd-Dîn Teftâzânî, Şark'ta ilm ü irfan yeni baştan ihyaya çalışan eâzımdandır. Bir aralık Moğol fecâyii yüzünden Şark'ta İslâm Medeniyyeti tevakkufa uğramış, yüksek âlimler kalmamış, İslâm ilim müesseseleri sönmeğe yüz tutmuştu, işte böyle bir zamanda Teftâzânî yetişti, Şark ufuklarını yeniden ilim ve ma'rifet zıyâlariyle aydınlatmaya çalıştı. Kutbü'd-Dîn-i Râzî ile Abdudü'd-Dîn el-îcî'den ilim ahzetmiş, kendisi de yüzlerce tilmiz yetiştirmiştir. Serahs'de ikaamet ederdi, bir aralık Timur ile beraber seferlerde bulunmuş, nihayet Timur tarafından Semerkand'a gönderilmişti.

Teftâzânî'nin yazdığı eserler, binlerce ilim ve kemal müştakları tarafından mütemadiyen istinsah edilerek cihanın her tarafına neşredilirdi. Bu suretle İslâm âlimleri iki devreye ayrılmıştır. Teftâzânî'den evvelki devrelerdeki âlimlere “Mütekaâdûmîn” ondan sonraki âlimlere de “Müteehhirın” nâmı verilir.

Teftâzânî, bir aralık da Türkiye'yi ziyaret etmiş, Osmanlı ulemâsiyle görüşmüş, aralarında mübâhaseler vukua gelmiş, o târihten i'tibâren kitapları Türkiye ilim müesseselerinde okunmaya başlanmıştır.

Deniliyor ki: Teftâzânî, zamanın mahâsininden idi, gözler onun bir mislini a'lâm ve a'yân arasında görmüş değildir, O alelıtlak bir üstâz idi, bilittifak müşârün-bi'1-benân idi, eserleri yeryüzüne dağıldı, hattâ Seyyid-i Şerîf bile te'lîf ve tasnife ilk başladığı zamanlarda Teftâzânî'nin tedkîkaat ve tahkîkaatına dalar, ondan istifâdeye, iltikaata çalışır, onun yüksek kadrini i'tirâf ederdi. Hayfâ ki bilâhare Timur'un meclisinde vuku' bulan ilmî bir münazara, aralarındaki mahabbet ve samimiyeti ihlâl etmiştir.

Hâsılı, Şark'ta riyâset-i ilmiyye Teftâzânî'ye müntehi olmuştu. Hele belagat ilmindeki ihtisası pek mükemmeldir. Parlak eş'ârı da vardır.[280]

Mezhebi Ve Tefsirdeki Mesleği:

Teftâzânî, fıkhan Hanefî mezhebinde idi. Hanefî fıkhına ve fukahâsına dâir yazdığı eserleri buna şehâdet etmektedir. Bahr-i Râik sahibi İbn-i Nüceym, Ahmed et-Tahâvî, Aliyyü'l-Kaarî bu kanâattedirler. Aliyyü'l-Kaarî, Teftâzânî'yi Tabakaatü'l-Hanefiyye'sinde zikrediyor.İbn-i Nüceym'e göre de Teftâzânî, zamanında Hanefiyye'nin riyasetini ihraz etmiş, Hanefî kadılığına ta'yîn edilmiştir.

Fakat bâzı zevatın iddiasına göre Teftâzânî Şafiî mezhebinde idi. Kefevî, Hasan-Çelebi, Keşfü'z-zunûn sahibi bu kanâattedirler. Kefevî diyor ki: Teftâzânî ulemâ-i Şâfiiyye'nin kibârındandır. Bununla beraber usûl-i Hanefiyye üzere te'lîf ettiği birçok büyük eserleri de vardır.

Tefsirdeki mesleğine gelince: Teftâzânî unvâniyle Fârisiyyü'l-ibâre bir tefsir yazmış ise de bunu görmek nasîb olmamıştır. Her halde sâir eserleri derecesinde intişâra mazhar olmadığı anlaşılıyor. Ancak Keşşafa yazmış olduğu bir haşiyesi kendisinin yüksek bir müfessir olduğunu göstermektedir.

Teftâzânî, Keşşafa yazdığı haşiyede Tayyibî'nin bu hususdaki ilmî tetkikaatından müstefid olarak bunları veciz bir tarzda iktibas ve ihtisar etmiş, bundan birçok kıymetli, belîgaane şeyler ilâvesiyle haşiyesini tezyin eylemiştir. Hayfâ ki ihtiyarlığı zamanına müsadif olduğundan bunu ikmâl edememiştir.

Teftâzânî'nin haşiyesi Yûnus sûresinin ihtidasına kadardır. Bir parça da Sâd suresinin evvelinden Kamer sûresine kadar yazılmıştır. Bunun hitâmı (789) târihine müsadiftir. Bu haşiye, bir kısım tahkik ve tedkîki ve tevfîk ile telfîka âit letâifi müstemil olduğu cihetle bî-nazîr sayılmaktadır.

Müellefâtı: tefsirdir. Nahivden dir. mantıkdandır. Bu eserlerin ekserisi matbû' dur.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiyye, Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zunm El-A'lam.[281]

262- Ebü Bekr El-Habdâdî:

Ebû Bekr Ahmed b. Muhammed b. Ali b. Muhammed ez-Zebîdî, Yemen'li bir âlimdir. (800) târihinde Zebîd'de vefat etmiştir. Rahmetullâhi aleyh.[282]

Tefsikdeki Mesleği:

Hanefiyyü'I-mezheb olan Haddâdî, kuvvetli, meşhur bir müfessirdir, bir fakîhdir. İki ciltten müteşekkil olan tefsirinde sûrelerin fazâiline dâir âsârı nakleder, âyetleri parça parça muhtasaran tefsire çalışır, sûrelerin esbâb-ı nüzulünü gösterir, kırâet vecihlerine de bazen işarette bulunur. Mutavassıt hacimde nâfi' bir eserdir. İbn-i Abbas'dan, Mücâhid'den, Ferrâ' ile Dahhâk'den rivayet eder.[283]

Ayet-i Celîlesinin tefsirinde zahirî ve bâtınî olan ni'metleri güzelce teşrîh ederek ezcümle der ki :

Zahirî ni'metler, güzel huy, selâmet-i a'zâdır. Bâtınî ni'metler de akıl, fehm, fetanet, ma'rifetu'llâhdır. Zahiri ni'met, İslâm'dır. Batıni, ni’met, edilen zünûb ve averâtdır. Zahirî ni'metler, hasenatından nâsın bildiği seylerdir. Bâtınî ni'metler, seyyiâtından nâsın haberdar olmadığı şeylerdir. Zahirî ni'metler, hüsn-i suret, imtîdâd-ı kaamet, tesviye-i aza. Niam-i dünyâ tesviye-i zahir, zikrü'l-lisândır. Batını ni’metler de ma’rifet niam-i ukbâ, tasfiye-i serâir, zikrü'l-cenandır.

Bu tefsirin unvanı dır.Bunun bir nüshası Lâleli Kütüphanesinde (154) numarada mukayyeddir. İkinci cildi de Fâtih Kütüphanesinde (396) numarada mevcut olup Meryem Sûresinden âhir-i Kur'ân'a kadardır.

Haddâdî'nin adındaki eseri de meşhurdur ki fikh-ı Hanefî'den Kudûrî metninin kıymetli bir şerhidir, Mısır'da ve İstanbul'da tab' edilmiştir.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü’l- matbûât[284]

Dokuzuncu Tabakayı Teskîl Eden Müfessirler

263- Muhammed B. Arafe

Ebû Abdi'llâh Muhammed D. Arafe el-Mâlikî, büyük bir âlimdir, (803) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[285]

Tefsirdeki Mesleği:

Beliğ, muktedir bir müfessir olan İbn-i Arafe'nin tefsiri, takrirlerinden müteşekkildir. Şöyle ki: Tefsire âit takrirleri talebesi tarafından zabt edilmiş, (830)'da vefat eden tilmizi Ahmed b. Muhammed el-Büseylî tarafından da bâzı ilâveler ile müdevven bir hâle getirilmiştir.

Bu tefsir, bir bakımdan bir tefsir hâşiyesi, ta'lîkası mesabesindedir. Bunda Zemahşerî ve Fahr-i Râzî gibi müfessirlerin tevcihleri nakl edilmiş, bâzı âyetler hakkında faydalı izahlar yapılmış, derin muhakemeler, mütâlâalar serdolunmuştur.

Bu tefsirin ilk sahifesinde Besmele-i Şerife münâsebetiyle isim, müemmânın aynı mıdır, değil midir,, mes'elesi dermeyân edilerek İbn-i Arafe'den şu üç kavil rivayet edilmiştir :

1- İsim, müsemmânın aynıdır. Müsemmâdan ibarettir.Bu, ehî-i hakkın kavlidir.

2- İsim, müsemmânın gayridir. Bu, Mu'tezilenin kavlidir, Eş'arî1’den de böyle bir kavil menkuldür.

3- Allâhu Teâlâ'nın Hâlık gibi Sifat-ı Fiil i'tibâriyle isimleri müsemmânın gayridir. Böyle olmıyan isimler ise müsemmânın aynıdır. Bu da Bâkıllânî'nin kavlidir.

Bu tefsirde bir kısım mühim, muğlâk mes'eleler de suâl ve cevap tarikiyle îzâh edilmiştir.[286] Nazm-ı Celîli sırasında ilm-i hey'et bakımından da güzel bir tetkîk mevcuttur.

Bu tefsirin (718) sahife teşkil eden bir nüshası Atıf Efendi Kütüphanesinde (90) numarada, diğer bir nüshası da Damad İbrahim Paşa Kütüphanesinde (50) numarada mukayyeddir.

Me'haz: K.eşfü'z-zunûn.[287]

264- Sirâcü'd-Dîn Bülkînî:

Şeyhü'l-İslâm, Sirâcü'd-Dîn Ömer b. Reslan, Şâfüyyu'l-mezheb kudretli bir âlimdir, muhaddisdir, Bülkın'da doğmuş, (805) de Kahire'de vefat etmiştir.[288]

Kudret-i İlmiyyesi:

Sirâcü'd- Dîn, muktedir, mümtaz bir müfessirdir. Keşşaf üzerine unvâniyle üç ciltlik bir haşiye yazmış, başka mukassilerin sözlerini pek az zikretmiş, kendisine mahsus bir üslûb ihtiyar eylemiştir.

Müellefâtı: Fıkhına dâir olup itmam edilmemiştir. fıkha dâir altı cilttir. fıkıhdandır. hadisdendir. iki cilttir.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, El-A’lâm,[289]

265- Fîruzâbadı:

Ebû Tâhir, Mecdü'd-Dîn Muhammed b. Ya'kub b. Muhammed eş-Şirâzî, pek meşhur bir âlimdir. Şîraz ülkesinin "Kâzerûn" karyesinde (729) senesinde doğmuş, (816) tarihinde Yemen’in "Zebîd" şehrinde vefat etmiştir. Silsile-i müntehi olduğu mervîdir. Rahmetu'llahi aleyh.[290]

Mevkî-i İlmîsi:

Fîruzâbâdî, bir hârika-ı zekâ idi, hafızasındaki kuvvet, küşâyiş, ifâdesindeki metanet ve cezâlet hayretlere şayandı, dekaayıkına olan vukufu her türlü tasavvurun fevkinde idi. Her okuduğunu ezberler, her gece mühim mevzulara ait iki yüz satırlık bir ibare ezberlemedikçe gözüne uyku girmezdi, Zamanında tefsir, hadîs, lûgat ilimlerinde bir merci' bulunuyordu. Yüksek bir Hanefi fakihi idi.

Fîruzabadi ulumun mukaddemâtını babasından tahsil etmiş, sonra Kıvamü’d- Din Abdullah, Muhammed b. Yûsuf ez-Zerendî,Kaadi Şeref, Nâsırü'd-Dîn Ebû Abdi'llâh, İbnü'l-Habbâz, İbnü'l-Kayyim, Takıyyü'd-Dîn-i Sübkî, İbn-i Nübâte, Şeyh Halîl Mâliki gibi en kudretli âlimlerin, muhaddislerin meclis-i kemâlâtına dâhil olmuştur.[291]

Seyahatleri Ve Mazhar Olduğu Teveccühler:

Fîruzâbâdî, daha çocuk iken simasında parlayan fazl ve dehâ lem'aları kendisinin ileride büyük bir âlim, nazirsiz bir mütefennin olacağını gösteriyordu. Müstaid olduğu kemâlâtın tecellîsini te'mîn için evvelâ babası tarafından Şiraz'a götürülmüştü, sonra kendisi bizzat Bağdad'a gitmiş, Nizamiyye Medresesinde tahsilini bitirerek ilim âleminde büyük bir şöhret kazanmıştır. Fakat bununla da kanaat etmiyerek seyahatine devam etmiş, Hind'e, Suriye'ye, Türkiye'ye, Mısır'a, Hicaz'a, Yemen'e rıhlet ederek buralardaki meşâhire mülâki olmuş, ma'lûmâtını artırmaya çalışmıştır.

Pek halım,kerîm,mütevazı olan Firuzâbâdî, gittiği yerlerde âlimlerin, hükümdarların hürmetlerine, teveccühlerine mazhar olurdu. Bağdad hâkimi İbn-i Üveys'in Azerbaycan Hükümdarı Şâh Şücâ'ın, Mısır Sultânı Eşrefin, Türk Hükümdarı Timur'un pek ziyâde muhabbetlerine, atıyyelerine nail olmuştu. Türkiye'ye geldiği zaman Bursa'da Sultan Murad Han'ın defeâtle huzuruna kabul edilmiş, o kadir-şinas Hükümdarın da iltifatlarına, atıyyelerine müstağrak olmuştur.

Nihayet Hicaz'a gidip oradan da (796) senesi Yemen'e azimet ederek Zebîd şehri Hükümdarı bulunan Melik Eşref İsmail'in de fevkalâde muhabbet ve hürmetine mazhar olmuş, bu Hükümdarın kerîmesiyle evlenmiş, (veya bu Hükümdar bu zâtın hafîdesiyle evlenmiş) kendisine Kadı'1-Kudâtlık ve Şeyhü'l-İslâmlık unvanları, mansıpları tevcih edilmiş, orada yirmi sene kadar yaşayarak o havaliyi bir ilim ve irfan merkezine döndürmüştü.[292]

Tefsirdeki Mesleği:

Fîruzâbâdî, tefsire de büyük hizmetlerde bulunmuştur. Fâtiha'ya dâir bir eser yazdığı gibi tefsire dâir unvanlı bir eser de yazmıştır. Bunlardan başka isminde tefsire âit kıymetli bir eseri de vardır. Bu müstakil bir tefsir hâlinde değildir, belki her sûre-i Celîleden ibtisâr ve intibahı mûeib olacak âyetleri almış, bunları lügat, belagat, fıkıh ve tasavvuf bakımından îzâh etmiş, kelimât-ı Kur'âniyyenin ma'nâlarını, inceliklerini pek vâkıfâne bir tarzda tahlile çalışmıştır. Her sûrenin kaç âyetten, kaç kelimeden ve kaç harfden müteşekkil olduğunu da göstermiştir. Pek ziyâde mütâlâaya şâyân bir eserdir. unvanlı tefsirin cem' ve tertibi de bilâhare Fîruzâbâdî'ye isnâd edilmiştir. Bu matbu' tefsir, Kur'ân-ı Mübîn'deki kelimelerin ma'nâlarını, bâzı âyetlerin esbâb-ı nüzulünü ve mu-tazammın oldukları hükümleri vecîz, selis bir veçhile bildirir. Bu tefsir, , —evvelce de bildirdiğimiz veçhile— müfessir Kelbî ve Ebû Salih tarikiyle İbn-i Abbâs Hazretlerinden rivayet edilmiştir. Kelbî. tarîki ise İbn-i Abbâs'a âit rivayet tariklerinin en vâhîsi sayılmaktadır. Binâenaleyh bu tefsirdeki te'vîlât ve tavzîhâtm tamamen İbn-i Abbâs (radiya'llâhu anhümâ'ya) âid olduğuna hükmedilemez. Maahâzâ müfîd, mûcez bir tefsîr-i şerifdir. Bundan bir nümûne olmak üzere : [293] âyet-i kerîmesine dâir olan îzâhı maâlen ve teberrüken kaydediyoruz:

O haydır, bir kadîm-i ezelîdir, hayat verdiği şeylerin cümlesinden mukaddemdir. Ve O, bir hayy-ı bakîdir, dâimdir, öldüreceği her şeyden sonra da mevcuttur. Ve O, her şeye gaalibdir, Ve her şeye âlim olan da ancak O'dur. Şöyle de denilir:

O başka bir kimsenin ikdâmiyle olmaksızın bizzat kadîmdir.Ve O, başkasının ibkaasiyle olmaksızın bizzat bakîdir.Ve O, başkasının galip kılmasiyle olmaksızın bizzat gaalibdir.Ve O, hiçbir ferdin i’lamiyle olmaksızın zahir ve bâtına bizzat âlimdir.O evvel ve âhir zahir ve bâtın her şeye alimdir.

Müettefâtı: Hadîse, sîrete dâirdir.Sabihü'l-Buhârî'nin şerhidir. İbn-i Hacer'in ifâdesine nazaran bu şerh garâbet-i nukul ile doldurulmuştur, yirmi cilttir. altmış ciltten müteşekkil Arapça lügat kitabı.El-Lâmi'in bir hulâsası olup büyük Türk âlimi ve edibi Mehmed Âsim Efendi tarafından Türkçe'ye çevrilmiş olan meşhur lügat kitabı. ve saire.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiyye. Buğyetü'l-vuât, El-A'lâm, Meşâhir-i İslâm. Kaamûs tercemesi.[294]

266- Seyyid-i Şerîf:

Ebu'l-Hasen, Alî b. Muhammed b. Alî el-Hüseynî el-Cürcânî, pek büyük bir şöhret sahibi bir âlimdir. (740) senesi Gürcan'da Esterâbâd kurbunda "Tâgû" da doğmuş, (816) târihinde Sîraz'da vefat etmiştir. Rahrnetu'llâhi aleyh.[295]

Üstazları Ve Kudret-i İlmiyyesî:

Hanefî mezhebinde bulunan Seyyid-i Şerif, şer'î ve edebî ilimleri Ek-melü'd-Dîn Muhammed el-Bâbertî ile En-Nûru't-Tâvûsî'den okumuş, Kutbü'd-Dîn Muhammed er-Râzî, Mevlânâ Mübarek Şah gibi ekâbirin meclislerinde bulunmuş, daha bir çok eâzımdan ilim ve irfan tahsil etmiş, tarikat ve tasavvuf dersini de Hoca Alâü'd-Dîn Attâr ile Nizâmüd-Dîn Hâmûşî'den almıştır.

Şark'ın pek nevvâr bir sîmâsı olan Seyyid-i Şerîf, bütün hayâtını îlim ve irfana hasretmiş, her ilim ve fenden müstefîd olmuş, birçok ilimlere dâir kitaplar yazmış, allâme unvanını bi-hakkın ihraz edip muhalled eserleriyle parlak bir nam kazanmıştır.

Tefsire, hadîse, kelâma, fıkha derin bir vukuf sahibi olduğu Keşşaf'a, Hıdâye'ye, Tayyibî'nin usûl-i hadîs hakkındaki Hulâsa'sına, Mevâkıf a yazdığı haşiyeler ile şerhler ile isbât etmiştir. Mantıkta, felsefede mütebahhır olduğuna da bu husustaki eserleri birer şâhiddir.

Alâme Aynî diyor ki -. "Seyyid Şark'ın âlimidir."

Pek halûk, fukaraya karşı pek mütevazı' olan Seyyid-i Şerîf, tasavvufdan da pek çok zevk almıştı, yazılarında bu zevkin âsân pek ziyâde göze çarpar, kendisinden bu yolda müstefîd olduğu Alâü'd-Dîn Attâr'a derin bir mahabbetle merbuttu. O muhterem mürşidin huzurundan uzak bulunduğu bir sırada kendisine gönderdiği bir mektubuna şu kıt'ayı dercetmışti :[296]

Seyahatları:

Seyyid-i Şerîf, kendi vatanında birçok ma'lûmat ile mücehhez bir hale gelmiş, fakat bununla kanaat etmeyip kudret-i ilmiyyesini tezyîd' için seyahate çıkmıştı. Herat'da Kutbü'd-Dîn-i Râzî'nin meclisinde hazır bulunup kendisinden mantık okumak istemişti, pîr-i fânî denilecek bir yaşta bulunan Kutbü'd-Dîn, karşısında gözleri zekâ ve fetânet nurlariyle parlayan genç Seyyid'i görünce ma'zeret dermeyan etmiş, o cevval genç âlimi kendi tilmizlerinden olup Mısır'da tavattun etmiş bulunan Mübarek Şâh'a göndermişti. Bu maksatla Mısır'a müteveccih olan Seyyid, Cemâlü'd-Dîn Muhammed Akserâyî'nin şöhretini işitmiş olduğundan onu da ziyaret etmek için Anadolu'ya uğramış, Karaman'a yaklaştığı esnada Cemalü'd-Dîn'in "îzâh" unvanlı eser hakkındaki şerhini elde ederek okumuş, bu eser pek hoşuna gitmemişti, fakat Cemâlü'd-Dîn Akserâyî'nin takriri, tahrîrinden daha mükemmeldir, denilmiş, Seyyid de azminde sebat ederek Karaman'a kadar gelmişti. Hayfâ ki şehir kapusuna yaklaştığı zaman karşısına büyük bir ihtifal çıktı, bu, Muhammed Akserâyî’ nin cenaze alayı idi. Seyyid, o koca âlim ile mülâkaata nail olamamış, fakat onun yüksek bir tilmizi bulunan Fenârî'ye mülâki olmuştu. Bu iki ilim ve irfan seyyaresi, birlikte Mısır'a gitmiş, Ekmelü'd-Dîn'den ders almışlardır. Seyyid, bu esnada Mübarek Şâh'ın derslerinde de bulunuyor, ondan mantık dersleri alıyordu.

Seyyid-i Şerif, az bir müddet içinde akranına tefevvuk etmiş, büyük bir şeref ve şan kazanmış, uzun bir müddet Mısır'da kalmıştı. Nihayet Mısır'ı bırakarak Şiraz'a gitmiş, Şah Şücâü'd-Dîn Muzaffer'in takdirlerine mazhar olmuştur.

Timurlenk (789) da Şiraz'ı elde edince Seyyid'in Ferîdü'd-Dehr bir âlim olduğunu anlamış, hakkında fevkalâde hürmetler göstermiş, bu kıymetli âlimin hanesine iltica edenlere eman vermişti. Timur bilâhare Seyyid-i Şerifi alıp Maveraü'n-nehr'e götürdü, artık Semerkand şehri Seyyid'in şa'şaa-i kemâlâtına sahne olmuştu. Seyyid, Timur'un vefatını müteakip tekrar Şîraz'a dönmüştür.[297]

Bir Mübâhase-i İlmiyye:

Timurlenk, yüksek âlimlere pek hürmetkar idi, meclisinde asrının en değerli âlimleri toplanırdı, bu âlimlerden ikisi de meşhur Allâme Teftâzânî ile Seyyid-i Şerîf idi.

Teftâzânî, bînazir, mütebahhir, kıdemli ve mülâhhanı bir âlim olduğundan Timur'un huzurunda daima sadrı işgal eder, ayaklarını uzatarak otururdu, Timur da bu veçhile ayaklarını uzatıyordu, Allâme'nin bu vaziyeti, söylendiğine göre Timur'un pek de hoşuna gitmiyordu, fakat kendisinin henüz hükmü cereyan edemeyen yerlerde Teftâzânî'nin ilmî eserleri hükümran oluyordu. Bu cihetle onu incitmek de pek istemiyordu. Maamafih kalben Seyyid-i Şerife müteveccih idi, hatta kendi kendine diyordu ki: Farz edelim ki, her ikisi de ilimce müsavidirler, ya Seyyid'in. nesebce olan şerafetine ne diyelim, neden sadr-ı meclisi o işgal etmesin.

Timur, Seyyid'in bu rüchanim ilim sahasında da göstermek için huzurunda bir mübahasenin tahaddüsüne sebebiyet verdi. Şöyle ki :[298]

Nazm-ı Kur'ânîsinin tefsiri sırasında Zemahşerî'nin kelimesine dâir işaret ettiği istiarenin yalnız bir istiâre-i teb'iyye mi, yoksa teb'iyye ile beraber bir istiâre-i temsîliyye mi olduğuna müteallik ortaya bir bahis konuldu, Nu'mânü'd-Dîn el-Harzemî de hakem nasb edilmişti.

Teftâzânî, istiâre-i teb'iyye ile istiâre-i temsîliyyenin bir yerde içtimâ' edebileceğini, Seyyid-i Şerîf de bunların içtimâ' edemiyeceğini müdâfaa ediyor, her ikisi de istinâd ettikleri delilleri îrâd ederek kendi müdâfaalarını takviyeye çalışıyordu. Nihayet hakemin karârına müracaat edildi, hakem de Seyyid-i Şerifin lehine karar verdi. Bu hâdiseden pek müteessir olan Teftâzânî, kendi âlemine çekilmiş, zamanın nâ-revâ temâyülâtından bir eserinde yana yakıla şikâyette bulunmuş, aradan çok geçmeden ebediyet ve hakkaaniyet âlemine can atmıştır.

Bu mes'ele o târihtenberi ulemâ arasında bir münâkaşa mevzuu teşkil etmiştir. Teftâzânî'yi haklı görenler daha çoktur; Şeyhü'l-İslâm Ebu's-Suud Efendi, Seyyid'i haklı bulmakta, Alûsî-Zâde de Teftâzânî'yi nıusîb görmektedir. Âlûsî-Zâde' nin bu mes'eleye dair bir mühim risalesi vardır.

Bu edebî bir mes'eledir, zevka, i'tibâra tâbi'dir, hakikatin hangi tarafta olduğunu riyâzî veya naklî bir kat'iyyetle isbât edecek elde bir mikyas yoktur. Bu cihetle bunu uzun uzadıya münâkaşa mevzuu etmek de pek doğru olmasa gerek. Ne yazık ki uzun bir müddet biribirini pek çok sevmiş, biribiri hakkında pek hürmetkar bulunmuş iki muazzam âlim arasında bu yüzden bir bürûdet zuhura gelmiş ve bu yüzden bir ilim ve irfan güneşi bir teessür ve keder içinde sönüp gitmiştir.[299]

Tefsirdeki Mesleği:

Seyyid-i Şerifin tefsir ilmindeki kudretine yazmış olduğu Keşşaf haşiyesi, Kaazî ta'lîkası mükemmel birer şâhiddir. Bu cihetledir ki kendisine "Eâzım-ı müfessirînin iftiharı" denilmiştir.

Keşşaf haşiyesi:[300] âyet-i kerîmesine kadardır. Güzel tahlilleri, tetkikleri ve bâzı i'tirazları muhtevidir. Bu haşiye, Keşşafın kenarında tab' edilmiştir.

Seyyid'in Keşşaf haşiyesi üzerine (901) de vefat eden Muhyi'd- Dîn Muhammed b. el-Hatîb ile (816) da vefat etmiş olan Alâü'd-Dîn Alî et-Tûsî ve Kemal-Paşa Zade birer haşiye yazmışlardır.

Sa'dü'd- Dîn'in hafîdi Şeyhü'l-İslâmYahya el-Herevî, Sa'dü'd-Dîn'in haşiyesine yazmış olduğu haşiyede Seyyid'in i'tirazlarına cevap vermiştir. Sa'dü'd-Dîn'in tilmizi ölüp (830) da vefat eden Burhanü'd-Dîn Haydar b, el-Herevî de Keşşafa yazdığı talikasında Seyyid'in i'tirazlarına cevap vermeğe çalışmıştır. (885) de vefat eden Hasan Çelebi b. Muhammed Şah el-Fenârî'nin de Seyyid haşiyesi üzerine bir haşiyesi vardır. Bütün bunlar, Seyyid'in hâşiyesindeki ehemmiyeti göstermektedir.

Müellefâtı: matbû'dur. âdâb-ı mübâhase hakkında matbû'dur. matbû' dur. matbû' dur. Ve saire.

Me'hazlar: El-Fevâidü'l-behiyye, Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zunûn, lû-gat’ı târihiyye ve coğrâfiyye.[301]

267- Hâcî Paşa

Celâlü'd-Dîn Hızr b. Hoca Alî b. Murad b. Hoca Alî b. Hüsâmü'd-Din, mütefennin bir âlimdir. Esasen konyalı olup bilâhare intikal ettiği Aydın'a nisbetle "Aydınlı Hâcî Paşa" denildiği anlaşılmaktadır. (820) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[302]

Mevki-i İlmisi:

Hâcî Paşa, âlim, müfessir, tabîb bir zâttır. Memleketinde ilim tahsil ettikten sonra mal'lûmâtını arttırmak için Mısır'a gitmiş, orada Seyyid-i Şerîf ile, Bedrü'd-Dîn-i Simâvî ile şerik olarak Mübarek Şâh'dan ulûm-i akliyyeyi okumuşlar, Şeyh Ekmelü'd-Dîn'den de istifâde etmişlerdir. Bu esnada hasta olmakla tıbba olan ihtiyâcı takdir etmiş, ilm-i tıb tahsil ederek kendisini tedavide bulunmuş, bu sahada gösterdiği hazakate mükâfat olarak Mısır hastahanesi baştabipliğine ta'yîn edilmiştir. Bilâhare memleketine avdet edip Aydın Hükümdarı, Aydınoğlu Mehmed Bey'in taleb ve iltimâsiyle Birgî'ye giderek orada vefatına kadar tedris ve te'lîf ile iştigal etmiştir.

Müellefâtı:Arapça iki cilt tefsirdir. Bir nüshası Câru'llâh Veliyyü'd-Dîn Efendi Kütüphanesinde vardır, ismindeki eserinin şerhidir.eski hikmet ile mantıka dâirdir. Kaazî ırâcü'd-Dîn Mahmûd Ermevî'nin, şerhi de Râzî'nindir. Bu haşiye, Seyyid-i Şerifin haşiyesinden evvel yazılmıştır. Şerh-i Matâli'nin tasavvurât ve tasdîkat kısmına aittir. ilm-i tıbba dâir olup Şifâü'l-eskam'dan hülâsa edilmiş Türkçe bir eserdir. Kendi yazısiyle bir nüshası Enderunda Üçüncü Sultan Ahmed Kütüphanesinde mevcuttur, bu da tıbba âit muhtasar bir eserdir tıbba dâir Arapça bir eserdir. Müellifinin yazısiyle bir nüshası Enderun'da Üçüncü Sultan Ahmed Kütüphanesinde mevcuddur. Aydınoğlu Mehmet Bey nâmına te'lif etmiştir. bu da tıbba aittir. Müellifinin yazısiyle bir nüshası "Yeni Cami" Kütüphanesinde mevcuttur, bunun bir adı da dir. Bu da tıbba âit Arapça bir eserdir Türkçede "yen" ma'nâsınadır. müellifinin yeninde kolaylıkla taşıdığı tıb muhtırası yerinde kullanılmıştır. Bir nüshası Lâleli Kütüphanesinde mevcuttur.

Me'hazlar: Kesfü'z-zunûn, Osmanlı müellifleri, Sicill-i Osmânî = Tezkire-i meşâhir-i Osmâniyye, Şakaayik tercemesi.[303]

268- Kutbü'd- Dîn İznîkî:

Muhammed b. Muhammed, meşâyihden âlim bir zâttır. Birinci Sultan Bâyezid devri ulemâsından idi. İznik'de doğmuş ve (821) târihinde vefat etmiştir. Halil Paşacamii ittisâlindeki türbede medfundur. Rahmetullahi aleyh.[304]

Mevki-i Îlmisi:

Kutbü'd-Dîn, muktedir bir müfessirdir. Şer'î ve tasavvufî ilimlerde mütehassıs bulunuyordu. (705) târihinde Hasan Paşa'dan Şerh-i Matâli'i okuduğu bu kitabın âhirindeki bir yazısından anlaşılmıştır. Timura karşı zalimane harekâtından bahs ile bâzı ihtarlarda bulunmuştu.

Müellefâtı: Bir kaç ciltten müşetekkildir. tahsili farz olan ilimlere dâirdir,

Me'hazlar: Kaamûsu'l-a'lâm, Osmanlı müellifleri, Şakaayık tercemesi — Mecdi Efendi.[305]

269- Îbnü'l-Bülkinî:

Celâlü'd- Dîn, Abdu'r- Rahman b. Ömer b. Reslanel- Kenânî el- Askalânî, Mısır' da yetişmiş büyük-

muhaddislerdendir. (763) de doğmuş, (824) de vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[306]

Mevkî-i İlmîsi:

İbnü'I-Bülkînî,müfessir, muktedir bir zâttır. Babasının vefatından sonra fetva riyaseti kendisine müntehi olmuş ve defeât ile Mısır kadılığında bulunmuştur.

Müellefâtı: Nâ-tamamdır. Sahih-i Buharı hâşiyesidir.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, El-A'lâm,.[307]

270- Bedrü'd-Dîn B. Kaazî Simâvna:

Şeyh Bedrü'd- Dîn, Mahmûd b. İsrâil b. Kadı Simâvna, meşhur bir zâttır. Rumeli'de "Simavna" kal'asında doğmuş, (823) târihinde Siroz'da salben i'dâm edilmiştir.[308]

Mevki-i İlmisi:

Bedrü'd-Dîn, Hanefî fukahâsından ve ehl-i tasavvufdan bir âlimdir. Şâhidî'den ders almış, Mısır'a rıhlet ederek Seyyid-i Şerîf ile beraber Mübarek Şâh'dan ve Ekmelü'd-Dîn'den ilim tahsil etmiş, Hüseyn Ahlâtî'den de tasavvuf ahzeylemiş, bir aralık Tibrîz'e gitmiş, Timur'un meclisinde beyne'l-ulemâ vuku' bulan bir mübâhaseden dolayı hakem ta'yîn edilerek fazlını isbâta muvaffak olmuştu. Heşt behişt'deki ve sâiredeki rivayete nazaran isyankâr bir ruha mâlik olup bâzı gayri meşru' akvâl ve ef'âli görüldüğünden i'dâm edilmiştir. Mevzûâtü'l-ulûm'daki beyanâta göre de Bedrü'd-Dîn, Yıldırım Bâyezid'in oğlu Musa Çelebi'nin kazaskeri olup, ba'dehû Çelebi Mehmed tarafından habsedilmiş, bir aralık firar ederek Emir İsfendiyâr'ın yanına gitmiş, oradan da Tataristan'a gitmek istemişti. Fakat Emir, Çelebi Mehmed'den korkarak bu zâtı Zagza'ya gönderdi. Orada birçok kimseler başına toplanarak kendisine hümette bulundular. Nihayet bâzı kimselerin iğmâzma mebnî zulmen kati edilmişti.

Müellefâtı: iki ciltlik bir tefsirdir,etrafında hamişleri de vardır.Gayet lâtif bir tefsir olduğumervîdir.fürûa dâirdir. fıkıhdan Fusûl-i İmâdî il Fusûl-i Üşrûşînî'yi câmi'dir. tasavvufa dâirdir. Şer'-i Şerife muhalif bir kısım beyanâtı muhtevidir. Şeyh Muhyi'd-Dîn Muhammed, Nûrü'd-Dîn-Zâde tarafından üzerine yazılan şerhde bir çok i'tirazlar dermeyân edilmiştir. Şeyh Abdullah İlâhî tarafından da bir şerh yazılmıştır. Daha başka te'lîfâtı da vardır.

Me'hazlar: Şakaayık-ı Nu'mâniyye, El-Fevâdü'l-behiyye, Keşfü'z-zunûn.[309]

271- Hoca Muhammed Parsa:

Şeyh Muhammed b. Mahmûd el-Buhârî, Nakşibendî meşâyıhından meşhur bir zâttır. Tahmînen yetmiş üç yaşında iken (822) târihinde Medîne-i Münevvere'de vefat etmiş, namazında Şemsü'd-Dîn-i Fenârî bulunmuştur. Rahmetu'llâhi aleyh.[310]

Kemalât-ı Zâtiyyesi

Muhammed Parsa, pek muhterem bir ârifdir. Şeyh Bahaü’d-Din Nakşibendî'nin en güzide halîfelerindendir. Müşârün-ileyhe intısab için gelip hanesinin önünde durmakta iken kendisi bir câriye görup “Dışarıdaya bir genç parsa var” diye Hazret-i Şeyh'a haber vermiş, o da mülakat esnasında “Sen parsa imişsin” diye iltifatta bulunmuş olmakla Hoca Muhammed, Parsa lâkabiyle şöhret bulmuştur. Şeyh Bahaüd-Din Hicaza ikinci seferinde şeref-i refakatine nail olmuş, sonra kendisi de ikinci deta olarak Hicaz'a gitmiş, ba'de'1-hacc hasta olarak Medîne-i Münevvere ye gidip orada irtihâl etmiştir.

Müeltefâtı: Mülk ve Nebe' cüzlerinden bazı sûrelerin Fârisîce tefsiridir. Kazasker Mehmed Murad Kütüphanesinde (73) numarada Molla Câmi' nin yazisiyle bir nüshası mevcuttur. ve saire.

Me'hazlar: Reşehât, Kaamûsü'l- alâm, Keşfü'z-zunûn, Şakayık tercemesi.[311]

272- Kara Ya'kub:

Mevlâ Kara Ya'kub b. İdrîs Karamani, ulemâdan bir zâttır. (789) târihinde Niğde kasabasında doğmuş, (833) de vefat etmiştir. Kabri Lârende'dedir. Rahmetu'llâhi aleyh,.[312]

Mevki-i İlmîsi:

Kara Ya'kub, tefsire, hadîse, fıkha ve siyere vâkıf bir âlimdir. Evvelâ kendi memleketinde sonra da Arap ve Acem diyarında tahsilini ikmâl etmiş, ba'dehu Lârende kasabasında tedris ve te'lîf ile meşgul olmuştur.

Peygamberlerin,Kibâr-ı Sahabe ile Tâbiîn'in ve bir kısım meşâhirin terâcim-i ahvâlini câmi'dir. İmam Gazâlî' nin terceme-i haliyle nihayet bulmuştur.

Me'hazlar: Kesfü'z-zunûn, Osmanlı müellifleri, Şakaayık tercemesi.[313]

273- Muhammed Fenârî:

Muhammed b. Hamza b. Muhammed Şemsü'd- Dîn, Osmanlı Şeyhü'l-İslâmlarının birincisidir. (751)'de "Fenâr" karyesinde doğmuş, (834) târihinde vefat etthiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[314]

Üstazları Ve Seyehatları:

Fenârî merhum, Alâü'd-Dîn Esved, Cemâlü'd-Dîn Akserâyî, Eîkmelü'd-Dîn Babertî gibi meşâhirden ilim ve irfan tahsîl etmiş, babası Ebû Muhammed Hamza'dan ve Şeyh Hamîdü'd-Dîn Kaysarî'den de tasavvuf öğrenmiştir. Kendisinden de İbn-i Hacer gibi, Kâfiyeci Muhyi'd-Dîn gibi meşhur zevat icazet alarak müstefîd olmuşlardır.

Fenârî, kendi vatanında ilim ve irfan kazandıktan sonra nıa'lûmâtını tevsi' için Mısır'a gitmiş, orada Seyyid-i Şerif ile şerik olarak Şeyh EkmeIü'd-Dîn gibi bir allâmeden birçok istifâdelerde bulunmuştur. Bir aralık vatanına dönmüş, ba'dehu yine Mısır'a gitmiş, orada ulemâ ve fuzala ile mübâhaselerde bulunarak ne kudretli bir âlim olduğunu isbâta muvaffak olmuştu.

(822) senesinde Hicaz'a gitmiş, avdetinde Mısır Sultanı Melik Müeyyed'in da'vetiyle Kahire'ye uğramış, birçok fuzala ile hem-sohbet olmuş, bu yolculuğu esnasında Kuds-i Şerifi de ziyaret etmişti.

(832) târihinde Antakya ve Şam tarikiyle tekrar Hicaz'a gitmiş, mukaddes makamları ziyaret etmiş, avdetini müteakip vefatı vuku' bulmuştur.

Fenârî merhumun âhir-i ömründe gözlerine bir perde gelmiş, fakat bilâhare zail olmuştu, son haccını bunun bir şükrânesi olmak üzere îfâ etmiştir.[315]

Kudret-i İlmıyyesi:

Muhammed Fenârî, asrının büyük bir allâmesidir, sekizinci asırda teferrüd eden dört zattan biridir. Şöyle ki: Bu asırda Şeyh Sirâcü'd-Dîn İbnü'l-Mülâkkan, fıkıh ve hadîse â'it birçok te'lîfâtiyle; Fîruzâbâdî, lügat ilmindeki kudretiyle; Zeynü'd-Dîn et-Tûfî, hadîs ilmindeki vukufiyle; Fenârî merhum da aklî ve naklî ilimlerdeki ıttılaiyle teferrüd etmişdi.

Fenârî, Bursa'da müderrislik ve kadılık vazifelerini îfâ etmiş, ikinci Sultan Murad Han'ın büyük teveccühlerine mazhar olarak iftâ makaamına irtikaa eylemiş, Padişah'ın müşâvir-i hâssu'l-hâssı bulunmuştur.

Bu yüksek âlime karşı halkın gösterdiği ihtirâmât fevkalâde idi. Câmi-i şerife giderken halk kendisini görmek için toplanır, o fazilet timsâlini görmekten büyük bir haz duyarlardı.[316]

Tefsirdeki Mesleği:

Fenâri merhum, tefsir ilminde de tam bir vukuf sahibidir. Fâtiha-i Şerife için yazmış olduğu bir tefsir buna şahittir. Bu tefsir kitabının mukaddimesinde ilm-i tefsîre, tefsirin istinâd ettiği ilimlere, müfessirlerin ittihâz edecekleri tertip ve usûle dâir pek mühim ma'lûmât vardır. Bu kıymettar eser, ilmî, tasavvufî birçok mütâlâât ve tahkikat ile tezyin edilmiştir. Bu eserde Muhyi’d-Dîn-i Arabi'nin tefsirinden bâzı parçalar alınmış, ezcümle Fütûhât-ı Mekkiyye'den neş'et-i uhreviyye hakkında uzun bir bahis iktibas edilmiştir.

Fenârî merhum, Muhyid-Dîn-i Arabi'ye temayül ile ve onun Fusûs'unu okutmasiyle teayyüb edilmekte imiş, Mısır'a gidince bu temayülünü izhâr etmemiş olduğu mervîdir.

Velhâsıl: Gâh lisân-ı ilm ile ve gâh lisân-ı tasavvuf ile pek de mürettep görülmiyecek bir tarzda yazılmış, bir hayli nâfi' ma'lûmâtı da muhtevi bulunmuş olan bu Fatiha tefsiri, ilm-i tefsire vukuf için insana büyük bir rehberlik edecek bir mâhiyettedir.

Fenârî merhum bu tefsiri Osmanlılarca intisabından evvel yazmış olmalıdır. Çünkü bunun mukaddimesinde Muhammed b. Saîd Şehîd Alâü'-Dîn Bey İbn-i Karaman nâmına bir medhiye vardır. Bu tefsiri onun işaretiyle yazmış olduğunu göstermektedir.

Müellefâtı: Fatiha tefsiridir. Matbû'dur. usûl-i fıkha dâir bir eserdir, otuz senede yazıldığı mervîdir.Bir gün içinde yazılmıştır. yüz fenden bahis bir risaledir. Bâzı fenlere dâir müşkil sualleri cami' bir risaledir. her biri bir ilme âit olmak üzere garip bir şekilde tanzim edilmiş yirmi kıt'adan müteşekkildir.

Me'hazlar: Devhatü'l-meşâyih, El-Fevâidü'l-behiyye, Buğyetü'l- vuât, El-A'lâm, Mevzûâtü'l-ulûm.[317]

274 - Alîyyü'l-Mehâyîmî:

Şeyh Alî b. Ahmed b. Alî İbrâhim b. İsmail el-Kevkebî el-Hindî "El-Mahdûmü'l-Mehâyimî" demekle ma'ruf, muhterem bir zâttır. Hindistan'da Bombay kurbunda Mehâyim karyesine mensuptur. (776)'da doğmuş, (835) 'de vefat etmiştir. Kabri Mehâyim'de bir ziyâretgâhdır. Rahmetu'llâhi aleyh.[318]

Kemalat-ı Zâtiyyesi :

Alî Mehâyimî, muktedir bir âlim, ince ruhlu, müteşerri', mütefekkir bir tasavvuf ehlidir. ünvanıyle pek güzel, mutasavvifâne bir tefsir kitabı te'lîf etmiştir. Bu de İlm-i tefsîr ile tasavvufu mezcederek Âyât-ı Celileyi muhtasar, ve pek lâtif bir veçhile tefsîr etmiş, kendi ibareleriyle ayetler arasında pek mükemmel bir insicam ve irtibat vücûde getinmştır. Bu tarzda yazılmış başka bir tefsîre tesadüf edilemez, denilse mübalâğa edilmemiş olur. iki cilt olarak Hind'de, Mısır'da basılmıştır.

Bu muhterem müfessirin: Nâmında bir eseri daha vardır ki Bemmî'de tâb' edilmiştir.

Me'hazlar: El-A'lâm, Mu'cemü'l-matbuat.[319]

275- El-Hafîd Îbn-i Merzuk:

Muhammed b. Ahmed b. Muhammed İbn-i Merzuk et-Tilimsânî, kudretli bir âlimdir. (766)'da Tilimsen'de doğmuş, (842)'de yine orada vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[320]

Mevkî-Î İlmîsi:

İbn-i Merzuk,fakîh,muhaddis,usûle, edebiyata vâkıf bir zâttır. Hicaz'a, Meşrık havalisine seyahatte bulunmuştur.

Müellefâtı: üç tanedir. Şâtıbiyye tarzındadır.

Me'haz: El-A’lâm.[321]

276 — Yazıcı – Zade:

Şeyh Mehmed Bîcân Îbni'l-Kâtib Salâhü'd-Dîn, meşhur bir zâttır. Rumelide Malkara köylerinden "Kadıköy"ünde doğmuş, Gelibolu'da ikaamet edip (855) senesinde vefat etmiştir. Türbesi Gelibolu'da bir ziyâretgâhtır. Rahmetu'llûhi aleyh.[322]

Kemâlat-ı Zatıyesi:

İkinci Sultan Murad devri meşâyihından olan Yazıcı-Zâde, âmmenin teveccühüne mazhar olmuş, rûşen-zamîr

bir pirdir. Evvelâ, birçok zevattan ilim tahsil etmiş, İran'a, Mâverâü'n-Nehr'e giderek Haydar Hâfî, Zey-nü'1-Arab' gibi fuzalâdan müstefîd olmuş, sonra Ankara'dan Edirne'ye giderken Gelibolu'ya uğramış olan Hacı Bayrâm-i Velî'ye intisâb ederek tarîkatden de feyz almış, o büyük mürşidin en güzide halîfeleri sırasına geçmiştir.

Konya muzafferiyetini bildirmek için Hüdâvendigâr Gazî tarafından sefaretle Mısır'a gönderilmişti. Tabiat-ı şâirâneye mâlik idi. Aşıkaane, arifane birçok manzumeleri vardır. Mahlası "Dâi" dir. Bâ-husûs (853)' de ikmâl etmiş olduğu Muhamnıediyye unvanlı Türkçe manzum eseri pek meşhurdur. Bir zamanlar Anadolu'nun birçok yerlerinde, bilhassa kış geceleri köy meclislerinde mütemadiyen okunurdu. Bu kitabı Bursalı İsmail Hakkı merhum şerh etmiştir.

Müellefâtı: Bu tefsirin Melâhide-i Vücûdiyyeyi red için yazıldığı dibacesinde mezkûrdur. Arabcadır ve Muhammediyye'nin aslıdır. Ve sâire.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Kaamûsü'l-a'lâm, Lûgaatı târihyye ve coğrafya, Osmanlı müellifleri, Şakaayık tercemesi:[323]

277- Bürhânü'd-Dîn El-Bîkaaî:

Bürhânü'd-Dîn, İbrâhim b. Ömer, meşhur bir müfessirdir. Aslı Suriye'de "Bikaa" denilen mahaldendir. (809) da doğmuş, Dimeşk'da ikaamet edip orada (885) târihinde vefat etmiştir.[324]

Kudret-i İlmiyyesî Ve Tefsirdeki Mesleği:

Bikaaî, kudretli bir müfessirdir, edîb, mütefekkir, müverrih, bir zâttır. Münâsebât-i Bikaaî diye ma'rûf olan tefsirini (861) 'de yazmaya başlamış, yarısına kadar yazmış, birçok munsif âlimler tarafından takdirlere mazhar olmuş, fakat birtakım hâsidlerin de dedikodusunu celbetmiş olduğundan araya fasıla girmiş, bâzı vak'alar tehaddüs etmiş, nihayet (885) târihinde ikmâline muvaffak olmuştur. Bu, kendi tarzında bî-nazîr bir tefsirdir, sûreler ile âyetlerin arasındaki münâsebetleri, irtibatları gösterir, esrâr-ı Kur'âniyyenin tecellîsine hizmet eder; büyük bir iktidarın, nûrânî bir fikrin mahsûlü olduğunda şüphe yoktur. Muhi'd-Dîn-i Arabî hakkında şiddetli tenkitleri vardır.

Müllefatı: Tefsirdir. Buna El-Münasebet, Tefsirü'l- Bikaai dahi denir. İki cilttir. Bir nüsha. Nuruiosmâniye Kütüphanesinde (242) numarada mevcuttur. Her sûrenin ismiyle müsemmâsı arasındaki mutâbakatı gösterir bir eserdir. Bir nüshası Bağdatlı Vehbi Efendi Kütüphanesinde (96)numarada mevcuttur.Âyetul-Kürsî'nin tefsiridir. (879) senesinde Kahire'de ikmâl edilmiştir. Ünvân-ı zamân'ın hülâsasıdır. Masâriü'l-uşşâk'ın muhtasarıdır. İbn-i Kayyim'in Kitâbü'r-rûh' undan ihtisar edilmiştir. Matbû'dür. London'da basılmıştır.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Mu'cemü'l-matbûât, Sicill-i Osmânî[325]

278- Alâü'd-Dîn Semerkandî:

Seyyid Alâü'd-Dîn Ali b. Yahya es-Semerkandî, muhterem bir âlimdir. Söfiyyeden olup Maverâü'n-Nehir'den Rum diyarına hicret ederek Lârende kasabasında ikaamet etmiş ve rivayete nazaran yüz elli yaşına yakın iken (860) târihinde Lârende'de vefat eylemiştir. Kendisine: Alâü'd-Dîn Karamani de denir. Rahmetu'llâhi aleyh.[326]

Kudretli Îlmiyyesî Ve Tefsirdeki Mesleği:

Hanefiyyü'l-mezheb olan Şeyh Alâü'd-Dîn, kudretli, mütefekkir bir âlimdir, unvanlı tefsiri dört ciltten müteşekkil olup Mücâdele sûresinde nihayet bulmuştur. Bu tefsîr, birçok tefsir kitablarından intihab edilen ve müellifi tarafından da ilâve olunan pek lûmâtı câmi'dir. Bu tefsir, mütâlâa erbabını birçok tefsirlerden kılacak bir tarzda yazılmıştır. Âyetler, kelimeler edilmiş, tefsir vecihleri gösterilmiş, bilhassa belagat cihetıne pek itina olunmuş, arasıra pek güzel mutasavvifâne şeyler de bildirilmiştir.

Lâfz-ı Şerifinin tefsirinde deniliyor ki: Burada denilmeyip de denilmesi yemin ile teyemmünün arasını fark ve teberrük ve istiânenin İsm-i İllâhî'yi zikir ile olacağına işaret içindir.

Bu tefsirde kelâm mes'elelerinde de arasıra bahsedilerek Mu'tezile reddolunmuştur.

Velhâsıl: Fâideli mübarek bir eserdir. Nahil Sûresinin âhirine kadar bir nüshası Lâleli Kütüphanesinde (98) numarada mevcuttur.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Kaamûsü'l-a'lâm.[327]

279- Celâlü'd-Dîn El-Mahallî

Celâlü'd-Dîn, Ebû Abdi'llâh Muhammed b. Ahmed eş-Şâfiî, meşhur bir âlimdir. (791)'de Kahire'de doğmuş, (864)'de Mısır'da vefat etmiştir. Rahmetu'llâhi aleyh.[328]

Kudret-i İlmîyyesi Ve Tefsirdeki Mesleği:

Celâlü'd-Dîn, tefsir, kelâm, usûl, fıkıh, nahiv, mantık gibi ilimlerde bi-hakkın mütehassıs idi. El-Bedr Mahmûd el-Aksarâyî'den, Bîcûrî'den, Şems-i Bisâtî ile Alâ-i Neccârî'den ilim tahsil etmiş idi, bir zekâ hârikası sayılırdı, bâzı muasırları derlerdi ki: "Mahallenin zekâsı elması deler" kendisine tevcih edilen kadılıkdan imtina edip Müeyyediyye ve Berkukiyye'de tedrisat ile meşgul olmuştur. Bazı eserleri vardır. iki cilttir. Fıkh-ı Şafiî'den "Minhâc"ın şerhidir. Usuldendir. Usuldendir. Bahusus Bakare Sûresinden Isrâ' Sûresinin nihayetine kadar bir tefsir yazmıştır ki, bunu bilâhare Celâlü'd-Dîn-i Süyûtî ikmâl etmiştir. diye yâdolunan bu mübarek tefsir, gaayet

muhtasar, nıüfid bir eserdir. Her iki müfessir aynı üslûbu ta'kîb etmiştir. Garib kelimelerin ma'nâları gösterilmiş, meşhur kırâetlere tenbîh olunmuş, ercah olan kavillere i'timâd edilmiştir. Bu veciz tefsire denilse lâyıktır.[329]

Celâleyn Haşiyeleri:

1- (910)'da doğmuş ve (1006) târihinde Mısır'da vefat etmiş olan Muhammed Bedrü'd-Dîn el-Kerhî namiyle Celaleyn üzerine dört ciltlik bir haşiye yazmıştır.

2 - (1036)'da Fas'da vefat etmiş olan Abdü'r-Rahmân b. Muhammed el-Fâsî el-Kasrî'nin de bir haşiyesi vardır.

3- (1190) târihinde vefat eden Atıyye b. Atıyye el-Burhânî el-Üchuri’nin de nâmiyle bir haşiyesi mevcuttur.

4- (1204)'de vefat eden Şeyh Süleyman Cemel'in adında dört ciltlik bir haşiyesi vardır.

5- (1268) târihinde vefat eden Muhammed b. Salih es-Sibâî de Celâleyn tefsirine üç ciltlik bir haşiye yazmıştır.

6- Sa'du'llah b. Gulâm el-Kandihârî de isminde bir haşiye vücûde getirmiştir. Hanefiyyü'l-mezhep ve Nakşibendi tarîkına mensûb olan bu zâtın bu eseri iki cüz' olarak Bombay'da tab' edilmiştir.

7- Şemsü'd-Dîn Muhammed el-Alkamî de ismiyle iki ciltlik bir haşiye yazmıştır.

8- Abdullah en-Nibrâvî eş-Şâfiî'nin de unvâniyle altı ciltlik bir haşiyesi vardır.

9- Aliyyü'l-Kaarî merhum da nâmiyle bir haşiye yazmiştır.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn,El-Vasît fi’l-edebi'l-Arabi ve târihihî, Mu'cemü'l-matbûât, El-A'lâm.[330]

280- Alemü'd- Dîn El-Bülkînî:

Alemü'd-Dîn Salih b.es-SirâcÖmer el-Bülkînî; muhterem bir alimdir.(868) târihinde vefat etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh.[331]

Mevki-i Îlmisi:

Şafiî mezhebinde bulunan Alemü'd-Dîn, müfessir, muktedir bir zâttır. diye yâd olunur bir tefsiri vardır. Kendisi müfessir Celâlü'd-Dîn Abdu'r-Rahmân el-Bülkînî'nin kardeşidir.

Me'haz: Keşfü'z-zunûn.[332]

281- Alâüd-Dîn Musannifek:

Mevlâ Alâü'd-Dîn Alî b. Mecdü'd-Dîn Muhammed eş-Şahrûdi, ma'rûf bir âlimdir, Fahrü'd-Dîn-i Râzî'nin ahfâdındandır. Nesebi bir cihetten Hazret-i Ömer'e, bir cihetten de Hazret-i Sıddîk'a müntehi olur. (803) târihinde Horasan'da Bistam mülhakaatından "Şâhrûd" da doğmuş, (875)'de İstanbul'da vefat etmiştir. Ebû Eyyûb-i Ensârî civarında medfundur. Rahmetu'llâhi aleyh.[333]

Üstazları Ve Seyehatları:

Alâü'd-Dîn, Teftâzânî'nin tilmizi olan Celâlü'd-Dîn Yûsuf ile Kutbu'd-Dîn Ahmed el-Herevî'den Arabiyyeyi, Abdü'1-Azîz Ahmed el-Ebherî'den fıkh-ı Şafiî'yi, Fasîhü'd-Dîn'den de fıkh-ı Hanefî'yi teallüm etmiştir.

(823) târihinde biraderi ile beraber tahsil için seyehâte çıkmış, (839) senesinde Herat'a gitmiş, bilâhara (848) târihinde Osmanlı ülkesine hicret ederek evvelâ Konya'da müderris olmuş, ba'dehu Vezir Mahmud Paşa'nın da'vetiyle İstanbul'a gelip Sultan Fâtih'e takdim edilerek iltifatlara, muhassasâta nail olmuş, vefatına kadar İstanbul'da yaşamıştır.

Musannifek, anlaşıldığına göre evvelâ bir müddet Karaman'da kalmış, ba'dehu İstanbul'a rıhlet etmiştir. unvâniyle yazmış olduğu tefsirin mukaddimesinde: Karaman'dan İstanbul'a geldiğini, Karaman'ın harâb-ı hazîzinden kurtulup sâhib-i devlet, âlî-himmet olan zevatın civarı evcine intikal ettiğini, Allah'ın inâyetiyle zulmetlerden nura çıktığını söylüyor ve Fâtih hakkında yazmış olduğu bir kasidesi şu beyitleri de ihtiva ediyor.[334]

Kudret-i Îlmiyyesi:

Mevlânâ Alâü'd-Dîn, âlim, fâzıl, şâir bir zâttır. Pek genç iken te'lîf ve tasnife başlamış olduğu cihetle kendisine tasgîr sîgasiyle (Musannifek) lâkabı verilmiştir. Feyizli bir kalem sahibidir, tasavvufdan da nasibedârdır. Birçok eserlere mâlik olan bu zât, Sultan Fâtih nâmına da, müşârün-ileyhin işaretiyle Fârisiyyü'l-ibâre bir tefsir yazmıştır. Bu tefsirin ismi Buna ; "Muhammediyye" de denilmektedir. Bu tefsirde zahir ve gayri zahir hakikatler bast edildiği için buna namı da verilmiştir. Binâenaleyh bu üç nâmiyle yad edilen tefsir, müteaddit değil, birdir. Nitekim bu tefsirin mukaddimesinden de bu cihet anlaşılmaktadır. Keşfü'z-zunûn'da ise tefsîr-i Muhammediyye ile Mülteka'1 bahreyn başka başka gösteriliyor, bu doğru olmasa gerek.[335]

Tefsirdeki Mesleği:

Alâü'd-Dîn, Fâtih'e usulen bir Tuhfe takdim etmek istemiş, Fâtih'in işaretine mebnî Fârisiyyü'l-ibâre olan Mülteka'l-bahreyn'i yazıp Padişah'a ref etmiştir. Bu tefsîr-i şerîf, birçok mühim mesâil ve mebâhisi câmi'dir, fasîhâne bir ibare ile yazılmıştır, hele dibacesinde tefsir kavâidine ait pek kıymetli ma'lûmat vardır. Şöyle ki:

Bu tefsirin mukaddimesinde birtakım fâideler kaydedilmiştir. Bunlar Kur'ân-ı Kerîm' in nüzulüne, inzalin izahına, Kur'an lâfzının ma'nâsına, Kur'ân'ın kelâm-ı lâfzı ve nefsî i'tibâriyle ma'nâlarına, tefsirin mâhiyetine, kırâet vecihlerini beyâna, Sahâbe-i Kiram ile Tabiîn ve Müteehhirîn arasındaki müfessirlerin merâtibine mütealliktir.

Bir "fasl" unvanı altında da bir takım kaaideler zikredilmiştir. Bunlar da elfâz-ı Kur'âniyye'nin zevahirinden udûl edilmesinin caiz olmadığına, yâni nusûs-ı şer'iyyeyi zevahiri veçhile kabul etmenin vücûbuna ve sâireye aittir. Bu hususta şer'î ve aklî deliller, mütâlâalar serdedilmiştir.

Bilâhare Eüz-ü Eesmele'nin ve müteakiben Âyât-ı Celîlenin tefsirine başlanmış, lisan, belagat, fıkıh, usul, maarif ve letâif i'tibâriyle birçok şeyler yazılmıştır. Bundan başka esbâb-ı nüzul gösterilmiş, sûrelerin fazâiline dâir ma'lûmat verilmiş, bir nevi1 "İbn-i Nakîb" mesleği ta'kîb edilmiştir.

Alâü'd-Dîn, bu tefsirinde ilm-i hilafa dâir de birçok şeyler yazmıştır. Meselâ: Namazda Fatiha Sûresinin her halde okunması farz mıdır, değil midir? mes'elesine ait mezâhib-i erbaa imamlarının akvâlini ve istinâd ettikleri delilleri uzun uzadıya yazıyor, muhakemeler yapıyor, cemâatle kılınan namazlarda da her musallî için kırâetin farziyyetine kaail olan eimmenin içtihadını kuvvetli buluyor. Resûl-i Ekrem'in bir münâdîsi, Medîne-i Münevvere'de: diye nida etmiş olduğundan bahisle bundan Fatiha kırâetinin farziyyetine istidlal etmek istiyor. Fakat bu istidlal zaifdir, bu olsa olsa yalnız kırâetin farziyyetine delâlet eder, yoksa ale't-ta'yîn Fatiha kırâetinin farziyyetine delâlet etmez.

Velhâsıl: Bu tefsîr-i şerif, tertîbindeki ve mebâhisin yerli yerinde yazılmamış olmasındaki noksana rağmen pek fâideli bir eserdir. Maalesef ikmâl edilememiştir.

Müellefâtı: Bir kaç ciltten müteşekkil, nâ-tamam bir tefsirdir, Fâtih'e nisbetle (El-Muhammediyye) diye tesmiye edilmişir. Bir nüshası Fâtih Kütüphanesinde (636) numarada, bir nüshası da Kütüphâne-i Umûmî'de (296) numarada mevcuttur. bunu 856 târihinde yazmıştır. Vezir Mahmud Paşa için Fârîsîce yazılmıştır.

Me'hazlar: El-Fevâidül-behiyye, Keşfü'z-zunûn, Kaamûsu'l-a'lâm.[336]

282- Alâü'd-Dîn Çelebî:

Alî b. Hüseyn, Amasya'lı bir âlimdir. (875)'de vefat etmiştir. Rahmetu'llahi aleyh.[337]

Mevki-i İlmîsi:

Alâü'd-Dîn Alî, fâzıl bir zâttır. Sûre-i Yâ-sîn için bir tefsir yazmışta Bir nüshası Yerebatan'da Es'ad Efendi Kütüphanesinde mevcuttur. Âdâb ve terbiyeden bahis veya isminde bir eseri daha vardır. Bir nüshası Nûruosmâniye Kütüphanesinde mevcuttur. Bu eseri 857'de, yâni İstanbul'un fethi senesinde te'lîf etmiştir. isminde manzum bir eseri de vardır.

Me'haz: Osmanlı müellifleri.[338]

283- Abdu’r-Rahmân Es-Seâlîbî:

Ebû Zeyd, Abdu'r- Rahmân b. Muhammed b. Mahlûf el-Mâlikî el-Eş'ari, muktedir âlimlerdendir. Afrika'da Cezâir mülhakaatından Seâlibe'ye mensuptur. Cezâir civarında "Vâdîyüsr" denilen mahalde (785) târihinde doğmuş, (875)'de Cezâir'de vefat etmiştir. Kabri bir ziyâretgâhtır. Rdhmetu'llâhi aleyh.[339]

Mevkî-i İlmîsî:

Abdu'r-Rahmân Seâlibî, bir allâmedir. İlim tahsîli için seyahatlerde bulunmuş, ezcümle "Câye" şehrine gidip orada başlıca tahsîlini yapmış, sonra Şark'a teveccüh edip Mısır'da Şeyh Veliyyü'd-Dîn Irâkî'ye mülâki olmuş, daha sonra Mekke-i Mükerreme'ye gidip birçok muhaddisler ile görüşmüş, ba'dehu Mısır'a dönmüş, bir sene de gidip Tunus'da kalmış, oradan da Cezâir'e avdet etmiştir. unvanlı bir tefsiri vardır. Bu nefis bir eserdir. İbn-i Atıyye ile Ebû Hayyân tefsirlerinin bir zübdesidir. Sefâkusî'den de i'rab mes'elelerini almıştır.

Müellefâtı: Koca Râgıb Kütüphanesinde (77) numarada bir nüshası mevcuttur. Tab' edilmiştir. matbû' dur. matbû' dur. Ve sâire.

Me'hazlar: Keşfü'z-zunûn, Ed-Dav'ü'l-lami' li's-Sehavî, Mu'cemü'l-matbûât.[340]

[1] Meali: Birtakım kardeşler ki, ben onları birer zırh sanmıştım. Evet onlar birer zırh imişler, fakat düşmanlar için. Onları hedefe isabet eder birer ok zannetmiştim, fil: vâki' birer ok imişler, lâkin benim yüreğimde “bizim kalplerimiz saf, hâli bir hâle gelmiştir.”» dediler, filhakika doğru söylediler, lâkin bana dostluktan”.

[2] Buğyetü’l-Vuat, el-A'lâm. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/435.

[3] el-Fevâidü'l-Behiyye, Mevzûâtü'l-Ulûm, el-A’lam. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/435-436.

[4] el-Fevâidü'l-Behiyye, el-A'lâm. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/436.

[5] el-Fevâidü'l-Behiyye. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/436-437.

[6] Tabakatü's-Sübki, Tezkiretül-Huffâz, Keşfü'z-Zünûn, Kamûsu’l-Alâm, el-A'lâm. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/437-439.

[7] Buğyetü’l-Vuât. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/439.

[8] Vefeyâtü’l-A'yân, Buğyetü'l-Vuât, Keşfü'z-Zünûn, El-A'lam. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/440.

[9] İbrahim: 14/4

[10] El-Fevâidü'l-behiyye, Buğyetü'l-vuât, Keşfü'z-zünûn. El-A'lam. Mu'cemü'l-matbûâti’l-Arabiyye. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/441-443.

[11] Vefeyâtü'l-a'yân. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/443.

[12] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/443-444.

[13] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/444.

[14] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/444-445.

[15] Meali: Vaktâ ki irâde semâsında saadet bedri doğdu, visal güneşi vuslat mağriplerine meyletti, ben Leylâ'nın da sa'dâ'nın da nevasını bırakıp uzaklaştım, ilk menzilin azîmet noktasının düzeltilmesi için geriye döndüm. Şevk ve aşk bana nida ederek: “Dur! İste sevdiğinin menzilleridir, yavaş ol, aşağıya iniver” dedi. Ben onlara O Bağdad'daki taliplere ince bir iplik büktüm, fakat bu ipliğime bir dokuyucu bulamadım da çıkrığımı kırıp attım.

Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/445-446.

[16] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/446-448.

[17] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/448-457.

[18] Sûre: 11 (Hûd), âyet: 7

[19] Yâni: Sizin akılca en tamam olanlarınız, Allâhu Teâlâ'dan korkuca en şiddetli ve Allâhu Teâlâ'nın emir ve nehiy eylediği şeyler hakkında nazar ve mülâhazaca en güzel olanlarınızdır, velev ki nafile ibâdetlerce sizin en azınız olsunlar.

[20] Meali : Allâhu Teâlâ bir âşıki firaka müptelâ etmesin, çünkü firakın tadı hakikaten pek acıdır. Eğer firaka bir yol bulabilecek olsak, elbette firaka da firakın tadını tattırır, onun nekadar acı bir şey olduğunu kendisine de anlatırdık.

[21] Sûre: 24 (Nûr). âyet: 35

[22] Tabakaatü's-Sübkî, Cilâül-Ayneyn, İbriz, Mevzûâtül -ulûm, Keşfü'z-zünûn, El-A’lam, Mu'cemü'l-matbûâti'l-Arabiyye. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/457-460.

[23] Süre:2 (Bakare), âyet:219.

[24] Bûğyetü'l-vuat, Kesfü'z-zünun,Tabakaatü’l-kurra’ li’l-Cezeri Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/460-461.

[25] Tabakatü's-sübkî, Keşfü'z-zunûn, El-A'lâm, Osmanlı müellifleri. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/461-462.

[26] El-A'lam. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/462.

[27] El-Fevâidü'l-behiyye, Keşfü'z-zünûn, El-A'lâm. Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/463-464.

[28] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/464.

[29] “Nâka suvar olan yolcuların biribirinden soruşturmalan, bana Ahmed b. Duâd'dan en güzel haberleri ihbar edip duruyordu, tâ ki kendisine mülâki oldum. Hayır, Allah'a yemin ederim ki kulaklarımın işitmiş olduğu şeyler, gözümün, gördüğünden daha güzel değilmiş.”

[30] “Ey Zeydü'1-Hayl! Bana tavsif edilen her şahsı o tavsifin dûnunda bulmuştum, yalnız sen müstesna, çünkü ben seni hakkındaki tavsifin fevkinde buldum.

[31] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/464-466.

[32] Sûre : 40 (Gafir), âyet : 7

[33] Meali: Şübhe yok ki, dünyâda tefsirler sayılamıyacak kadar çoktur, fakat bunların arasında hayâtım hakkı için -Keşşaf 'ımın bir misli yoktur. Eğer sen hidâyet istiyor isen bunu okumaya devam et, çünkü cehalet bir hastalık gibidir, Keşsaf ise şifâ verici gibidir.

[34] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/466-467.

[35] Süre : 5 (Maide) âyet : 54

[36] Sûre : 6 (En'âm), âyet : 103

[37] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/467-469.

[38] Bu zâtın yazdığı eserin adı: «Takrîbü't-tefsir»dir. Bunun nâmiyle bir haşiyesi vardır ki, müellifi Erzincanlı Alî b. Ömer'dir.

[39] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/470-471.

[40] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/471.

[41] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/472.

[42] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/472.

[43] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/472.

[44] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/472-473.

[45] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/473.

[46] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/473-474.

[47] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/474.

[48] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/474-475.

[49] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/475.

[50] Meali: Bir takım kimseler mecd ü şeref tahsiline zorzoruna çalıştılarsa da nihayet usanıp kaldılar, sen ise mecd ü şerefe âşık, onunla muhat bulunmaktasın. Sen sanki sedef içinde parlak bir inci tânesisin, nâs ise etrafında bütün o sedef (mesabesinde) dirler.

[51] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/475-476.

[52] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/476.

[53] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/476.

[54] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/476.

[55] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/477.

[56] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/477.

[57] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/477.

[58] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/477.

[59] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/478.

[60] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/478.

[61] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/478.

[62] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/478.

[63] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/478-479.

[64] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/479.

[65] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/479.

[66] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/479.

[67] Sanma ki, kitaplar ile bizim nazîrimiz olabileceksin, tavuğun da kanadan vardır, fakat uçamaz.

[68] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/479-480.

[69] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/480.

[70] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/480.

[71] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/481.

[72] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/481.

[73] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/481.

[74] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/481.

[75] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/481.

[76] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/481-482.

[77] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/482.

[78] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/482.

[79] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/482.

[80] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/482.

[81] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/483.

[82] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/483-484.

[83] Süre : 17 (İsra), âyet : 70

[84] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/484-485.

[85] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/486.

[86] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/486.

[87] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/486.

[88] Nedir hâlimiz ki, biz muhabbetimizde müttehem bulunuyoruz? Halbuki biz sizin muhabbetiniz uğrunda ölüp durmaktayız. Siz sanki muhtemel için zahirin terkedilmesine kaail olan bir fakîh gibisiniz.

[89] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/486.

[90] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/487.

[91] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/487.

[92] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/487.

[93] Sûre : 20 (Ta-ha), âyet : 5

[94] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/487.

[95] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/488.

[96] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/488.

[97] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/489.

[98] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/489-490.

[99] Sûre : 2 (Bakare), âyet : 29

[100] Sure : 24 (Nûr), Ayet : 35

[101] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/490-491.

[102] Sûre: 59 (Haşr)

[103] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/491-492.

[104] Yâni, insan hayatta bulundukça hakaarete uğrar, kıymeti bilinmez. Fakat elden çıktığı zaman büyük zayiattan olduğu anlaşılır.

[105] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/492.

[106] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/493.

[107] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/493-496.

[108] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/496.

[109] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/496-497.

[110] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/497.

[111] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/497.

[112] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/497-498.

[113] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/498-499.

[114] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/499.

[115] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/499.

[116] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/499.

[117] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/499-500.

[118] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/500.

[119] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/

[120] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/501.

[121] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/501.

[122] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/501.

[123] Süre: 30 (Rûm),

[124] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/501-502.

[125] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/502.

[126] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/502-503.

[127] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/503.

[128] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/503.

[129] "İbn-i Arabî Muhyi'd-Dîn'nin kabri ki, her kim buna sığınır veya bunu ziyaret ederse günahları taraf-î İlâhî'den af ve setr edildikten sonra hacetleri de yerine getirilir."

Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/503.

[130] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/504.

[131] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/504.

[132] Sûre: 67 (Mülk), âyet : 2

Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/504-505.

[133] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/505-506.

[134] Sûre : 18 (Kehf), âyet : 65

[135] Sûre: 17 (İsrâ'), âyet :36

[136] Sûre: 28 (Kasas), âyet:68

[137] Sûre:5 (Mâide), âyet:72-73.

[138] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/506-517.

[139] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/517.

[140] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/517-518.

[141] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/518.

[142] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/518.

[143] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/518-519.

[144] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/519.

[145] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/519.

[146] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/519.

[147] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/519-520.

[148] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/520-521.

[149] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/521.

[150] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/521.

[151] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/521-522.

[152] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/522-523.

[153] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/523.

[154] Sûre: 22 (Hac). âyet: 19

[155] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/523.

[156] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/523-524.

[157] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/524.

[158] Sûre: 2 (Bakare), âyet : 74

[159] Sûre: 5 (Mâide), âyet: 44

[160] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/524-525.

[161] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/525.

[162] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/525-526.

[163] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/526.

[164] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/526-527.

[165] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/527.

[166] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/527.

[167] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/527.

[168] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/527-528.

[169] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/528.

[170] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/528.

[171] Meali: Akıl ve fikîr Sahipleri tilâvet" olunan Kur'ân-ı Mübîn'in başörtüsünü, - çeh're-i i'câzındaki perde-i letâifi- açabilecek bir şey vücûda getiremediler, fakat -bu hususta- Kaazî Beyzav’inin mahv u münderis olmıyacak bir yed-i beyzası, -sönmiyecek parlak bir kudreti- vardır.

[172] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/528-530.

[173] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/535.

[174] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/535.

[175] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/535.

[176] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/536.

[177] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/536.

[178] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/536.

[179] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/537.

[180] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/537.

[181] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/537-538.

[182] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/538.

[183] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/538.

[184] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/539.

[185] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/539.

[186] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/539.

[187] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/540.

[188] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/540.

[189] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/540-541.

[190] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/541.

[191] Sure:2 (Bakare) ayet:120

[192] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/541.

[193] El-A'lâtn'da tevellüdü (673) gösterilmiştir. Tûfî de Tûhî yazılmıştır.

Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/542.

[194] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/542.

[195] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/542.

[196] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/543.

[197] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/543.

[198] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/543-544.

[199] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/544.

[200] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/544-546.

[201] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/546.

[202] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/546.

[203] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/546.

[204] Sûre: 19 (Meryem), âyet: 7

[205] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/546-547.

[206] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/547.

[207] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/547.

[208] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/547.

[209] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/547-548.

[210] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/549.

[211] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/549.

[212] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/550.

[213] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/550.

[214] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/550.

[215] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/550-551.

[216] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/551.

[217] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/552-553.

[218] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/553-555.

[219] Meali: Resûl-i Ekrem Efendrmiz'e Kamer'in parçalanması şehâdet etmektedir. Netekim Hazret-i Musa'ya da denizin açılmış olması naklen sabit bulunmuştur.

[220] Meali : Ey Hazret-i Peygamber'in Hadislerini işitip dinleyen zât! Müjde sana, dünyâda ululuğa, âhirette de necata erdin.

[221] Meali : İlm-i fıkıh Hazret-i Peygamber'in dîninin esasıdır. Artık onu tahsile bi-hakkın .azmet, onun için yeni bir sa'y ü gayre göster. Ve imam Şafiî'ye uy, onun yoluna yürü, ki o sayede en son gayeye erişirsin.

[222] Meali: Gafil kimse sanar ki ilimleri bi-hakkın anlıyabilmek için kitaplar, zekâ sahibi içn kâfi bir rehberdir, Câhil şahıs bilmez ki ilimlerde öyle derin mes'eleler zuhur eder ki, en anlayışlı kimsenin aklını hayrette bırakır.

[223] Meali: Düşmanlarını yok mu, onların benim üzerimde Iûtufları, minnetleri vardır. Allâhu Teâlâ benden düşmanları eksik etmesin. Onlar benim hatâlarımdan bahsettiler de ben o hatâlardan kaçındım, onlar benimle rekaabete kıyam ettiler de ben çalışıp maâliyâta nail oldum.

[224] Meali: Ders verirken karşıma biri beyaz, yumuşak, diğeri de esmer, nermîn iki güzel müsadif olup vücûdumu kırıp geçirdiler. O biri iki taraftan dosdoğru, nafiz bir süngü depretti, şu diğeri de iki göz kapağından Hindvâri bir kılıç çekip durdu.

[225] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/555-556.

[226] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/557.

[227] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/558.

[228] Meali: Yemîn ederim ki, kendi hevâlarına Sünnet nâmını veren bir cemâat, aırtına semerler' vurulmuş merkepler kaafilesine benzerler. Yaradanı, yaratmış olduğu şeylere benzettiler de nâsın ta'n ve teşnîinden sıkılarak bilâ-keyf demekle ayıplarını örtmeğe çalıştılar.

[229] Meali: O zâlim güruhun hâline şaşılır ki, adi ve tevhîd kisvesine büründüler. bunlarda yemin ederim ki ma'rifet nâmına hiçbir şey yoktur. Bunlara sıfatları nefy sebebiyle farkında olmadıkları halde Zâtu'llâhı ta'tîl de lâzım geliyor, ne büyük dalâlet!..

[230] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/558.

[231] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/559.

[232] Meali: Bi r takım kimseler; kendileri taayyübe daha lâyık iken, bendin ihtiyar olduktan sonra hadîs dinlemeye başlamamı taayyüb ettiler. Ve «Birçok ilimlerde İmam olan bir zat, sabah, akşam hadis dinlemek için koşup duruyor." dediler. Ben bunların cehaletine muttali1 olup taaccüb ederek sözlerine cevaben dedim ki: maâli nâmına fevt, etmiş olduğu şeyleri tedârik için çalışıp koşan insanı, hazme nisbet edilir, yoksa cehle nisbet edilmez.

[233] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/559.

[234] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/560.

[235] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/560.

[236] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/560.

[237] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/560.

[238] Sûre; 55 (Rahman), ayet: 78.

[239] Sûre: 112 (İhlas), âyet : 1,2

[240] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/560-561.

[241] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/562.

[242] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/562.

[243] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/562.

[244] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/562-563.

[245] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/563.

[246] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/563-564.

[247] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/564.

[248] Sûre: 3 (Al-i îmrân), âyet : 81.

[249] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/564-565.

[250] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/565.

[251] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/565.

[252] Sûre : 3 (Al-i İmrân), âyet : 164.

[253] Sûre: 2 (Bakare), âyet : 23.

[254] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/565-566.

[255] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/567.

[256] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/567.

[257] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/567.

[258] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/567-568.

[259] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/568.

[260] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/568.

[261] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/568.

[262] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/568-569.

[263] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/569.

[264] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/569-570.

[265] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/570.

[266] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/570.

[267] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/570-571.

[268] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/571.

[269] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/571.

[270] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/571.

[271] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/571.

[272] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/572.

[273] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/572.

[274] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/572-573.

[275] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/573.

[276] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/573.

[277] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/573.

[278] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/574.

[279] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/574.

[280] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/574-575.

[281] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/575-576.

[282] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/576.

[283] Sûre : 31 (Lukmân), âyet : 20.

[284] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/576-577.

[285] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/577.

[286] Sûre : 71 (Nûh), Ayet : 16.

[287] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/578.

[288] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/579.

[289] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/579.

[290] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/579.

[291] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/579-580.

[292] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/580.

[293] Sûre : 57 (Hadid), âyet : 3

[294] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/580-582.

[295] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/582.

[296] Meali: Ne gariptir ki onlar benimle beraber oldukları haide ben onlar için inliyorum, onlann haberlerini sorup arıyorum, onlar gözümün siyahında iken gözüm onlara iştiyak hissediyor, onlar kaburga kemiklerimin arasında iken kalbim onları arayıp duruyor.Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/582-583.

[297] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/583-584.

[298] Sure:2 (Bakare),ayet:5

[299] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/584-585.

[300] Sûre: 2 (Bakare), âyet: 26

[301] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/585-586.

[302] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/586.

[303] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/586-587.

[304] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/587.

[305] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/587-588.

[306] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/588.

[307] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/588.

[308] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/588.

[309] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/588-589.

[310] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/589.

[311] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/589-590.

[312] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/590.

[313] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/590.

[314] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/590.

[315] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/590-591.

[316] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/591.

[317] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/591-592.

[318] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/592.

[319] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/592-593.

[320] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/593.

[321] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/593.

[322] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/593.

[323] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/593-594.

[324] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/594.

[325] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/594-595.

[326] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/595.

[327] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/595-596.

[328] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/596.

[329] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/596.

[330] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/597.

[331] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/597.

[332] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/598.

[333] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/598.

[334] Meali: iki cihanın mülkünden kurtulmuş, hür bulunmaktayım, fakat hâlâ kendi hükümdarımın bendeliğinden bir şeref tutmaktayım. Yüz binlerce hâdiseler okundan bana ne gussa, çünkü ben Ulu Padişahın lûtfundan kendi kal'amı yapmış bir haldeyim.

Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/598.

[335] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/599.

[336] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/599-600.

[337] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/601.

[338] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/601.

[339] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/601.

[340] Ömer Nasuhi Bilmen, Büyük Tefsir Tarihi (Tabakatü’l-Müfessirin), Bilmen Yayınevi: 2/601-602.