Muhtelif - 22. Sayfa - Nisyan Unutma

Kur’an’da Tekrar:

Kur’an’ın en çok kullandığı metodlardan biri de tekrardır. Bu, onun anlatmak, öğretmek istediği şeyin önemini gösterir. Kur’an’da özellikle inançla ilgili konularda tekrarın değişik şekilleriyle karşılaşırız. Kur’an’da lafız olarak “tekrâr” kelimesi bulunmaz. Kur’an’da “tekrar” mânâsı ifade eden bazı kelimeler kullanılır. Bunlar, “tasrîf” (20/Tâhâ, 113; 7/A’râf, 58), “tezkîr” (51/Zâriyât, 54, 55), “iâde” (17/İsrâ, 69), “terdîd” (62/Cum’a, 8), “rucû” (2/Bakara, 156) kelimeleridir.

Kur’an’ın tekrar metodunu kullanmasının, şüphesiz birçok hikmetleri vardır. Kur’an, abesle iştigal etmeyeceğine göre, ondaki tekrarların birtakım amaçları olmalıdır. Bunlardan tesbit edebildiklerimizi şöylece sıralayabiliriz:  1- Te’kid (78/Nebe’, 4, 5),  2- Takrîr (54/Kamer, 17, 22, 32, 40; 26/Şuarâ, 108, 109, 110), 3- Korkutma (20/Tâhâ, 113; 42/Şûrâ, 21, 26, 45; 77/Mürselât, 15, 19, 24, 28, 34, 37, 40, 45, 47, 49),  4- Sakındırma (2/Bakara, 134, 141, 286; 17/İsrâ, 13),  5- Müjdeleme (85/Bürûc, 11; 2/Bakara, 38, 62, 112, 262, 274, 277),  6- Teşvik (6/En'âm, 46, 65),  7- Tenbîh (2/Bakara, 198, 54),  8- Unutmayı Engelleme (18/Kehf, 114),  9- Öğüt (54/Kamer, 16, 21, 30, 39, 17, 22, 31, 40),  10- Yüceltme (69/Haakka, 1, 2, 3; 101/Kaaria, 1, 2, 3; 97/Kadr, 1, 2, 3),  11- Övme ve Ödüllendirme (57/Hadîd, 1, 2, 3; 61/Saff, 1, 59/Haşr, 1; 6/En'âm, 83, 84; 12/Yûsuf, 22), 12- Kâfirden Öç Almakla Mü'mini Sevindirme (37/Sâffât, 174, 175, 178, 179),  13- Eğitim-Öğretim,  14- Şüpheleri Yok Etme (78/Nebe', 60-64),  15- Nimetleri Hatırlatma (55/Rahmân, 13; bu âyet, bu sûrede 31 kez tekrar edilmiştir),  16- Faydayı Çoğaltma (5/Mâide, 44, 45, 47),  17- İhtiyaçların Tekrarı Sebebiyle O İhtiyaçlara Cevap Verme,  18- Duâ (25/Furkan, 77; 7/A'râf, 55; 3/Âl-i İmrân, 191, 192, 193, 194),  19- Telâffuzda Kolaylık Sağlama (86/Târık, 17; 18/Kehf, 71, 74),  20- Kırâatte Kolaylık Sağlama,  21- Fâsılalarda Uygunluk Sağlama (âyet sonlarındaki ses uyumları),  22- İrşâd ve İknâ Etme (26/Şuarâ, 9, 68, 104, 122, 140, 159, 175, 191; 2/Bakara, 144, 149, 150).

Kur'an'daki tekrarlar, harfin tekrarı (62/Cum'a, 1; 28/Kasas, 19), zamirlerin tekrarı (49/Hucurât, 15; 3/Âl-i İmrân, 62; 40/Mü'min, 21; 26/Şuarâ, 78; 53/Necm, 43, 44, 48, 49), kelimelerin tekrarı (54/Kamer, 9; 1/Fâtiha, 4; 101/Kaaria, 1, 2, 3; 89/Fecr, 21, 22; 23/Mü'minûn, 36; 86/Târık 17; 13/Ra'd, 5), cümlelerin tekrarı (8/Enfâl, 7, 8; 6/En'âm, 21, 93, 144, 157; 7/A'râf, 37; 10/Yûnus, 17; 11/Hûd, 18; 55/Rahmân, 13 (31 defa); 54/Kamer, 17 (4 defa); 77/Mürselât, 15 (10 defa); 26/Şuarâ, 109 (5 defa tekrarlanmaktadır.) ve mânâların tekrarı (64/Teğâbün, 14.âyette değişik kelimeler aynı anlamı tekrarlamaktadır. Peygamber kıssaları da mânâyı tekrarın bir başka yoludur.) şeklinde tecellî etmektedir. Mânânın tekrarı da lafzı tekrarlamadan yapılan tekrar, kıssa şeklindeki tekrar olmak üzere iki şekilde yapılmaktadır.

Kur'an'da yapılan tekrarların konuları daha çok itikadî, amelî, ahlâkî sahalarda yoğunlaşmaktadır. Kur'an'da yapılan tekrarlar, pratik bir eğitim metodu, anlaşmayı kolaylaştırıcı (17/İsrâ, 41; 28/Kasas, 51), mânânın zihinde daha çok kalmasını sağlayan bir yöntem olarak dikkatimizi çekmektedir. Bu tekrarlar hiçbir zaman sıkıcı ve usandırıcı değildir; daima taze ve canlıdır. Sözün sanat haline gelmesinde büyük katkısı vardır. Öneminden olsa gerek, daha çok itikadî konularda kendini göstermektedir.

Önemli olan, tekrarların sıkıcı ve bunaltıcı olmamasıdır. Kur'an böyle bir zaaftan korunmuştur. Onda gönüllere hoş gelen tekrarlar yapılmakta, bu tekrarlar sıkıcı olmaktan tümüyle uzak ve birbirlerini tamamlamaktadır.

Hz. Peygamber de tekrar usûlüne uymuş, her vahiy gelişinde aldığı âyetleri kelime kelime tekrarlamıştır. Bunu, Allah'ın, âyetlerini kendisine öğretip açıklayacağına dair teminatına kadar sürdürmüştür. Bu garanti Kur'an'da şöyle ifade edilmektedir: "(Ey Muhammed,) Cebrâil sana Kur'an okurken, unutmamak için acele edip onunla beraber söyleme; yalnız dinle. Doğrusu o vahyolunanı kalbine yerleştirmek ve onu sana okutturmak Bize düşer. Biz onu Cebrâil'e okuttuğumuz zaman onun okumasını dinle. Sonra onu sana açıklamak Bize düşer." (75/Kıyâme(t), 16-19). (13) 

Tekrarlamak, bilgi tazelemektir. Anlamsız şeyler bile, sık sık tekrarlamak sûretiyle hatırda tutulabilir. Tekrarın insan ruhu ve zihni üzerinde hayret verici bir etkisi vardır. Napolyon, "biricik ciddî söz sanatı, tekrardır" der. İddia olunan şey, tekrar edilmek sûretiyle nihayet ispat edilmiş bir hakikat gibi kabul olunacak derecede ruhlara yerleşir. Devamlı tekrarla sunulan fikir, şuuraltının derin tabakalarına kadar nüfuz eder ve orada yerleşir. Bir müddet sonra kişinin bizzat kendisine mal olarak ortaya çıkar. İlan ve reklamların hayret verici gücü ve çekiciliği, sürükleyiciliği de ancak tekrarın etkisi ile açıklanabilir.

Yalnız, tekrarda dikkat edilecek nokta, kuru ve yavan ifadelerle, basit ve aynı kelimelerle bir fikri durmadan geveleyerek bıkkınlık vermemektir. Bunu sağlamak için de, tema aynı kalmak şartıyla değişik biçimler ve formüllerle tekrarlama yoluna, zaman zaman müracaat edilmelidir. Kur'an'daki tekrarların hepsinde ayrı bir âhenk ve incelik vardır. Meselâ 55/Rahmân sûresinde 31 defa tekrarlanan "Öyleyken Rabbinizin nimetlerinden hangisini yalan sayabilirsiniz?" âyeti, kesinlikle kulağı tırmalamamakta, gönle bıkkınlık ve sıkıntı vermemektedir. Tam tersine, hemen bir önceki âyetle ilgili olarak tekrarlandığı için dinleyeni, o âyette işaret edilen delil ve nimetleri düşünmeye sevketmektedir.

Rasûlulullah (s.a.s.) de, tebliğinde aynı metodu kullanıyordu. Muhâtaplarına bir fikri kabul ettirebilmek, bir düşüncenin zihinlerde iyice yer etmesini sağlamak, dinleyenin dikkatini toplayarak söylenenlere gereken önemi vermesini temin etmek üzere sık sık "tekrarlama" metoduna başvurduğunu görüyoruz. Enes bin Mâlik'in rivâyetine göre; "Hz. Peygamber, (söylediği söz anlaşılsın diye) konuştuğu zaman üç defa tekrar ederdi." (Buhârî, İlm 30) Konuya dikkati çekmek, ezberlenmesini sağlamak ve mânânın önemini vurgulamak üzere Rasûl-i Ekrem, gerçekten iman edenin Cehenneme girmeyeceğini beyan edeceği zaman terkisinde bulunan Muaz bin Cebel'e üç defa seslenmiş, sonra bu sözlerini îrad buyurmuştur (Buhârî, İlm 49).

Bazen insanların hassâsiyet ve titizlikle üzerinde durması gerekli, çok önemli ve tehlikeli bir şeyden bahsettiği zaman, sayısı tespit edilemeyecek kadar, hatta kendisini ve muhâtapları üzecek derecede çok tekrarda bulunduğu olurdu (Buhârî, İlm 30; Ahmed bin Hanbel, V/36-37, 38). Bir çarpışmada kılıcını kaldırdığı anda "lâ ilâhe illâllah" diyen düşmanını öldüren bir sahâbe, yaptığı işten kalbine şüphe düşünce durumu Hz. Peygamber'e arzetmiş, Hz. Peygamber, heyecan ve hayretler içinde; "O lâ ilâhe illâllah dedi, sen de öldürdün, öyle mi?!" diye çıkışmıştı. Sahâbi, mâzeret beyan etti: "Fakat yâ Rasûlallah, bunu ölüm korkusundan söyledi." Ama bu cevap Rasûlullah'ı tatmin etmemişti: "Bunu ihlâsla mı, yoksa korkuyla mı söylediğini bilmek için kalbini yarıp baktın mı? Kalbini yarıp baktın mı?!..." diye o kadar çok tekrarda bulundu ki, Rasûlullah'ı bu derece üzen büyük bir suçu işlemektense bu sahâbi, "keşke o anda yeni müslüman olsaydım!" temennisinde bunuyordu (Müslim, İman 158; Ahmed bin Hanbel, V/207). Artık o sahâbinin veya tebliğe muhâtap olanlarla diğer dinleyenlerin bir daha belirtilen hataya düşmemeye, istenilen şeyi yapmaya âzamî titizlik ve dikkat gösterecekleri açıktır. İşte bu psikolojik etkiyi sağlayan unsur, tekrarın etki gücü idi. (14)

Tekrar, aynı zamanda bir güzellik unsurudur. Şiir ve müzikte tekrarlar önemlidir. Nakaratlar âhenk ve güzellik unsuru kabul edilir. Biraz Arapça biraz Türkçe, tekrar edile edile atasözü haline gelmiş bir söz vardır: "Et-tekrâru hasen; velev kâne yüz seksen" diye. "Yüz seksen kere bile olsa, tekrar güzeldir" anlamına gelen bu ifade, abartılı da olsa tekrarın önemini vurgular. İnsan vücudunun dikey olarak ortadan bir çizgi ile ayırdığımızda, simetrik olarak birbirinin aynen tekrarının güzelliğine şâhit oluruz. Bu, tüm hayvanlarda, hatta bazı bitki ve ağaçlarda da böyledir. Allah'ın sanatındaki güzelliklerden biri de tekrar sanatıdır. Ezanda bazı cümlelerin tekrarlandığını görürüz. Meselâ "Allahu Ekber" ifadesi, 6 kez tekrar edilir. Kaamette de aynı tekrarlar söz konusudur. Yine aynı cümlenin, namazdaki rükûnlar arasında çokça tekrar edildiğini biliyoruz. Bu da yeterli görülmeyip namazın bitiminde 33 defa daha tekrar edilmesi Peygamber tavsiyeleri arasındadır. Bununla da yetinmeyip, günlük hayatta sık sık tekbir getirerek "Allahu ekber" demek Kur'an'ın emridir (17/İsrâ, 111). Namazda rekâtlar, rekâtlarda Fâtihalar, tekbir, tesbih ve tahmîdler tekrarlanır, Allah'a kulluk olur. Hacda şavtlar tekrarlanır, tavaf olur; Safâ-Merve arasında gidip gelmeler tekrarlanır, sa'y olur. İbâdetler ölüm gelene dek tekrarlanır, beşer insan olur, adam olur.