BAĞLAM

Dilbilimin diğer bilimsel disiplin ve düşünce sistemlerine armağanı olan bağlam terimi, di­ğer sosyal bilim disiplinlerinde de, bir lerim veya ifadeye anlamını veren dış şartları ve çev­reyi dile getirir.

Dilbilimde bağlam, bir ifade veya metinde belirli bir lingüistik birimi inceleyen ve takip eden seslerin, kelimelerin veya İbarelerin oluş­turduğu bütün anlamına gelir. Buna göre, ko­nuşmayı oluşturan ses birimleri kendilerine bi­tişik sesler tarafından belirlenerek kayıt altına alınırlar. Yani, hangi lingüistik birim olursa ol­sun, bir lingüistik birimin anlamını belirleyen şey, içinde ortaya çıktığı bağlamdır. Yine dilbi­limde, dil-dışı unsurlara vurgu yapmak amacıy­la J.R.Firt, durum bağlamı (context of situati-on) terimini öne sürmüş ve bu deyim dilbilim­ciler arasında büyük kabul görmüştür. Ona gö­re anlam, İfadelerin (örneğin seslerin ve keli­melerin) lingüistik özellikleriyle, sözkomısu lingüistik birimlerin ortaya çıktığı sosyal duru­mun özellikleri arasındaki kompleks ilişkiler­den doğan şeydir. Dunun bağlamı böylece bir anlamı belirleme ve ilgili durumsal özellikleri tasnif aracıdır. Dunun bağlamı, dilin içinde yer aldığı dil-dışı çevredir.

Eğer bağlam kelimesine akraba bir terimin bulunması gerekiyorsa, bu terim kesinlikle ün­lü Fransız düşünürü Michel Foucault tarafın­dan stkça kulanılanve işlenen "söylem" (disco-urse) terimi olmalıdır. Cümlelerin birbirleri­ne bağlanış tarzlarını içine alan ve cümleden daha fazla bir şeyi ifade eden "söylem", "bağlam" ile hemen hemen eşanlamlıdır. Bunun gi­bi Thomas Kuhıı'un "paradigma" terimiyle "bağlam" terimi arasında anlam ve fonksiyon özdeşleşmeleri tesbit edilebilir.

"Poppcr bağlamında veya Kuhn bağlamında konuşmak ya da yazmak" ifadesinde de görül­düğü üzere, bağlam, genellikle sistematik bir düşünce bütününü ifade eder. Her düşünce bir bağlam içinde doğar; her düşünce kendi bağlamı içinde anlamlıdır. Farklı bağlamlarda yer alan düşünceler, farklı doğruluk ve geçerli­lik ölçülerini gerektirebilirler. Bir düşünceyi, bîr düşünce sistemini anlamanın en iyi yolu onu kendi bağlamı içinde görmektir. Farklı bağlamlarda yer alan düşünceler birbirlerine tercüme edilenıcycbilirlcr. Bağkıın, düşünce­nin düşünce-dışı mekanıdır. Düşünce bu me­kandan koparıldığında (yani bağlamından ko-parıldığında) anlamını kaybeder. Çünkü belir­li bir bağlamda yer almak kaçınılmazdır ve bu­nun en tabiî sonucu da cvrensclciliğin (univer-salism) karşılı olan izafiyelçilik (rclalİvisnı)'-dir.

Hüsamettin ARSLAN[1]