CUMHURİYET

Cumhuriyet büyük ölçüde belli bir seçim süreci yoluyla halkın temsili ve değişen ölçüler­de liberal demokrasi ilkeleri İle birlikte görü­len, tek kişinin elinde olmayan bir yönetim şeklidir.

Bu terim, XVII.yüzyıldan önce Avrupa'da yalnızca iyi teşkilâtlanmış bir devlet anlamına gelmiş, ise de, cumhuriyetin başlıca karşıtı mo­narşi olmaktadır. Terim, Mac Iver'in de belirt­tiği gibi, "Başında monarşik bir önder bulun­mayıp, hangi tür sınırlama ile olursa olsun, si­yasî organları için belirli bir seçim sistemine sahip olan hemen her çeşit devlete oldukça serbest bir şekilde uygulanmakladır". Bu du­rumda, Roma Cumhuriyeti, Güney Amcri-ka'daki cumhuriyetler, halta Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri, aym başlık allında toplanabil-mekıcdir. Amerikan devlet adamı Madison'ın düşüncesi, esas olarak halkın bîr araya geldiği ve doğrudan doğruya yönetimi icra edebildiği bir demokrasi İle, hükümetin "bütün güçlerini büyük halk kitlesinden aldığı ve sınırlı bir dö­nem için iyi davranış veya hoşnutluk gösterdi­ği sürece makamlarında kalan kişilerce idare edildiği" bir cumhuriyet arasında bir ayırıma njı inekti. Fakaı, bir liberal demokrasi ile bir cumhuriyet arasındaki bu ayırımın XIX.yüzyıl-da kullanılmaz hale geldiği görülecektir. Mo­dern toplumların hepsinde, hemen hemen hiç

kimse halkın iradesinin hükümet için bir teo­rik temel oluşturduğunu inkâr etmemektedir.

Cumhuriyet sık sık demokrasi İle bir tutul­makla 1 aber şu noktaya dikkat çekilmiştir: "içindeki biçimlerin açıkça demokrasinin işa­reti olduğu ve fakat uygulamaların su götür­mez şekilde çok kişiyle değil, bir veya birkaç kişi tarafından yönetilme olgusunu ortaya çı­kardığı cumhuriyetler vardır." Öte yandan, ge­ne cumhuriyet, halka dönük yönetimin pek çok tecrübeleriyle karşılaşabilen demokratik Sezarizm yahut parlamenter monarşi gibi hü­kümet şekillerini içine almamaktadır. Daha çağdaş bir teorik çerçevede L.Lipson cumhuri­yetten, "yönetenlerin devleti oluşturduğu ve halkın da onlara ait tebalar demek olduğu bi-Çİmİnde görülen, otoriter seçkincİ düşüncenin yalın bir reddi" olarak söz eder. Buradaki eği­lim yine, bir cumhuriyetçi hükümet biçimini li­beral demokrasinin ana ilkeleri ile özdelşeltir-mek olmaktadır.

Demokrasi kelimesi XVII. ve XVIII.yüzyıl-larda, hemen hemen cumhuriyet kelimesi öl­çüsünde korkulan bir şeydi. Cumhuriyet radi­kal rengini kaybetmiş bulunmakla beraber, de­mokrasi -her zaman değilse de çoğu kez muha­fazakârlar başta gelmek üzere- pek çok kimse­nin gözünde bu rengi hâlâ korumaktadır. Bu insanlara göre demokrasi, salt 'insan kalabalı­ğı' yönetimini yahut 'yüzde elli birlik' yöneti­mi ifade ederken cumhuriyet, sınırlanmış hü­kümet, 'hukuka dayalı yönetim' ve anayasacı-hk anlamına gelmektedir. Böylece, bir uçta Felix Morîey, bir başka uçta HarryTruman gi­bi farklı insanlar, ABD'nİn bir cumhuriyet de­ğil, bir demokrasi olduğu noktasına önemle parmak basmışlardır.

(SBA) Bk. Cumhuriyetçilik; Demokrasi; Monarşi.