ÇEVRE KİRLENMESİ

Çevre kirlenmesi kavramının geniş birkapsa-mı vardır. En genel anlamda, başta insanlar ol­mak üzere lüm canlıların sağlıklarına kısa ve­ya uzun bir sürede olumsuz yönde etki yapan, canlıların ekolojik dengesini bozan çevre deği­şiklikleri olarak tanımlanabilir. Hepsi birbiriy­le bağlantılı olmasına rağmen çevre kirleticile­ri kirlettikleri çevrenin türüne göre biyolojik, kimyasal ve fiziksel kirletici etkenler olarak üçe ayrılabilirler.

1-Biyolojikkiıienme, çevrenin (su, hava, top­rak) hastalık yapıcı mikroorganizmalarla bu­laşmasını belirtir. Besinlerle bulaşan bağırsak parazitleri gibi mikroorganizmaların toprakta ve suda, damlacık yoluyla bulaşan tüberküloz etkeni gibi mikropların havada bulunması bi­rer biyolojik kirlenme örnekleridir.

2-Kimyasal kirfenme'yi oluşturan etkenler ta­rım savaş ilaçlan (fosforlu insektisitler, DDT gibi pesüsüier), deterjanlar, sanayi atığı sıvı ve katı yakıt ürünleri (CO2, CO, SO2 asıllı sı­vı ve katı parçacıklar, aeroseller vb.) ve eser halindeki Pb, Hg, Cdvb. gibi metallerdir.

3- Fiziksel kitienme'nin en Önemli öğesi, çev­renin radyoaktif maddelerle buluşmasıdır. Radyoaktif kirlilik tehdidi, nükleer enerjinin kullanım alanlarının artışıyla birlikte artmak­tadır. Bir yerleşim yerindeki rahatsız edici bo­yutlara varan gürültü ve çevredeki ısı değişimi­ne neden olan durumlar da (fabrikalardan, su soğutma kulelerinden, reaktörlerden oluşan sıcak suyun çevre sularına karışması sonucu doğal suların ısınması) fiziksel kirlenmeye yol açan etkenlerdir.

Çevre kirlenmesi, tarihin değişik dönemle­rinde değişik ölçülerde görülmüş, fakat sanayileşme, kentleşme ve motorlu araç sayısında artma ile karakterize edilen günümüz toplu­munda önceki dönemlerle karşılaştırılamaya­cak boyutlara ulaşmıştır. Çevre kirlenmesinin çözü tmesi gereken önemli bir sorun olarak gö­rülmesi ise ancak II. Dünya Savaşı'm izleyen yıllarda olabilmiştir. Ondan önceki yıllarda çevre kirlenmesi İle ilgili sorunlar İçme ve kul­lanma suyu, insan atıkları, vektör kontrolü, be­sin saniiasyoıuı gibi biyolojik kirlenme konula­rıyla sınırlı kalmıştır. Günümüzde ise bir yan­dan teknolojik alanda, bir yandan da çevreye yönelik ilgide belirgin bir artış olmuş, fiziksel ve kimyasal kirlenme konuları daha çok önem kazanmıştır. Öyle ki, artık çevre kirliliğinden söz edildiğinde pestisiüerin, deterjanların, asit yağmurlarının, radyasyonun ve gürültü­nün olumsuz etkileri anlaşılmaktadır.

Önceki dönemden farklı olan yeni bir du­rum da II. Dünya Savaşı'ndan sonra çevre so­runlarının ekolojik biryaklaşmıla ele alınması­dır. Örneğin bir sahili kirleten sanayi atıkları yalnızca sahillerin çevre sağlığına ve ekonomi­ye olumsuz etkileri yönünden değil, bölgedeki biyolojik dengenin bozulması yönünden de İn­celenmektedir. İnsektisitlere direnç gösteren antropatlarda olduğu gibi, çevre kirleticiler türlerin biyolojik yapısında da değşıkiliklcr ya­parak biyolojik dengeyi bozmaktadır. Özellik­le aerosollerle atmosferdeki ozon tabakasının bozulmasının fiziksel çevrede de dengenin or­tadan kalkmasına bağlı hayati önemde değişik­liklerin olacağını düşündürmektedir.

Çevre kirlenmesine İlgi artışıyla birlikte ko­nuyla İlgili kavramlar yaygınlık kazanmakta fa­kat belli yanlış anlamalar da ortaya çıkmaktan geri kalmamaktadır. Hava kirlenmesi bunlar­dan biridir. Bugün hava kirliliği, büyük kent­lerdeki havanın kem yaşamındaki (fabrika, ısınma, motorlu taşıt vb.) kirleticilerle kirletil­mesi anlamında kullanılmaktadır. Oysa örne­ğin atom bombası patlatılması, nükleer reak­tör kazaları sonucunda oluşan radyasyon ser­pintileri ile kirlenme (radiation fall-out) da bir hava kirliliği türüdür.

Çevrenin niteliği, ekonomik sistem, ekono­mik faaliyetlerin düzeyi ve kompozisyonu tara-

fından etkilenecektir. Çevre kirliliğinin niteli­ği ise çevreyi niteleyen etmenler tarafından be­lirlenecektir. Bu nedeni dünyanın çeşitli bölge­lerinde ekonomik gelişmişlik düzeyine göre çevre kirliliği değişik özellikler göstermekte­dir. Teknolojik yönden geri kalmış bölgelerde biyolojik kirlenme, İleri bölgelerde ise fiziksel ve kimyasal kirlenme ön plana çıkmaktadır. Fakat nükleer kirlenme gibi bazı kirlenme tür­leri yeryüzündeki tüm yaşamı etkileyecek nite­liktedir.

Çevre kirlenmesine ilginin artışı ulusal dev­letlerin önleme çabalarına, uluslararası örgüt­lenmelere, karşı çıkış hareketlerine neden ol­makta, çevre kirliliği günümüz insanlığının en önemli sorunlarından biri olmayı sürdürmek­tedir.

Erol GÖKA Bk. Çevre; Çevrecilik; Ekoloji; Şehİ/vilik.