DEĞERDEN ARINMA

Sosyal bilimlere Max Weber'in kattığı, fakat felsefi kökeni David Humc'a kadar uzanan gi­den değerden arınma terimi, sosyal bilimcile­rin, incelediği İnsanlar ya da gruplar hakkında­ki değerlerini ve önyargılarını inceleme sıra­sında bir yana bırakmalarını, yani değerlerin­den arınmalarını dile getirir. Bu şekliyle kav­ram bir ideali ifade etmektedir. Çünkü değer yargılarından "bırakalım" denilerek arımlama-yacağı ortadadır. Zira hiç bir değer olmasa, yalnızca başka konuların değil de o konunun incelenmeye değer bulunması ve İlgilenilmesi bile bir değerin işin içine girdiğini ifade etmek­tedir. Şu halde sosyal bilimciden tüm değerle­ri değil, inceleme konusu olarak seçilen insan­lara ilişkin ahlaki ve siyasal değer yargılarım araştırma süre içinde terk etmesi islenmekte­dir. Bundan da amaç, zaten pek çok ihtilaflı nokta bulunan ve üzerinde doğa bilimleri gibi kolayca uzlaşmaya varılamayan sosyal bilim­lerde anlaşmazlığı en aza indirmektir. Değer yargıları bir yana bırakılırsa onlardan kaynak­lanan anlaşmazlıklar da giderilmiş olacaktır.

Değerden arınma terimi, aslında doğa bilim­leri hakkında geliştirilen pozitivist söylemin bir uzantısı sayılabilir. Çünkü pozitivist söy­lemde nesneleri özneyi, yani araştırıcıyı işin İçine katmadan gözlemleyip bu gözlemlerden bilimsel sonuçlar çıkarmak bilimsel yöntemin esası olarak kabul edilmiştir. Oysa doğa bilim­lerinde bile, kuantum teorisi ve indetermi­nizm ilkesi uyarınca gözlemleyenden bağımsız bir gözlem sözkonusu değildir. Bir ön tercih yapılmadan gözlem yapılamaz. Örneğin birisi bize; "Gözlemle ve yaz!" dese ilk sorumuz o ki­şiye "neyi?" olacaktır. "Neyi" gözlemleyeceği­mi bilmeden gözleme başlaya mam. Dolayısıy­la fizik, kimya gibi doğa bilimlerinde bile hiçbir önyargı olmadan gözlem yapılamayacağı­na göre, sosyal bilimler gibi konusu "İnsan" olan bilimler grubunun bu ideale ulaşması im­kansızdır. Bu yüzden de sosyal bilimlerdeki tartışmalar sürekli dallanıp budaklanmakta ve bilgi (veri) birikimi dışında pek bir mesafe kat edilmemektedir.

Sonuç olarak değerden arınma terimi şu özelliklere sahip olmayı şart koşmaktadır: 1-Sosyal bilimciler araştırmalarından ideolojik ya da bilimsel olmayan varsayımları dışarı at­malıdırlar. 2- Sosyal bilimciler, deneysel veri­ler hakkında değerlendirme ve yargılarda bu­lunmamalıdırlar. 3- Değer yargıları sosyal bi­limcinin teknik uzmanlık alanıyla sınırlı kal­malıdır. 4- Sosyal bilimciler araştırmalarının ahlaki kapsamıyla ilgili değillerdir. 5- Sosyal bilimciler, bağlı oldukları değerleri (ideolojile­rini) açık bir biçimde ifade etmelidirler. 6-Sosyal bilimciler belirli (politik ve ahlaki) de­ğerlere bağlanmaktan kaçınmalıdırlar. Bu şartların sosyal bilimciler tarafından yerine ge­tirilip getirilemeyeceği veya ne oranda yerine getirilebileceği ise oldukça uzun tartışmalara neden olmuştur ve olmaktadır.

(SBA)

Bk. Atan Çalışması; Değer; Indeılenniıüzm; İdeoloji; Pozitivizm.