DEVLETÇİLİK

Devletin iktisadî hayata müdahalesini, Önemli ve büyük endüstri İşletmelerine sahip olmasını, mal ve hizmet üretmesini, bazı ikti­sadî ve sosyal fonksiyonların devletin tekelin­de olmasını savunan doktrin ve görüşlerden oluşan bir sentezdir. Klasik iktisatçılara göste­rilen tepkiler ile serbest piyasa ekonomisi ve özel girişim hürriyetini hoş görmeyen tercihle­rin devletçiliğin ortaya çıkmasında rolü büyük-lür. Devletçilik liberalizm ile sosyalizm arasın­da yer alır. Önemli büyük üretim kaynakları­nın devlet tarafından İşletilmesini savunur. Devletin İktisadî hayata doğrudan doğruya müdahale ettiği bir siyasal-ekonomik sistem olarak gelişmiştir.

Devletçiliğin bilimsel kimliği iyice belirgin olmamakla beraber Hegcl, Marks, Saint Si-mon, List, Fichtc gibi kişilerin düşüncelerin­den etkilenmiş ve XIX.yü/.yılda liberalizme tepki olarak doğmuştur. Devletin ekonomiye doğrudan müdahale etmemesi, sanayileşme ile birlikte bazı sosyal ve ekonomik problemle­rin ortaya çıkmasına sebeb olmuşııır. Serbest piyasada güçlünün güçsüzü ezmesi, işçi yığınla­rının sefaleti, kadın ve çocukların gayri insanî şanlarda çalıştırılmalar! ve yoksulluğu, libera­lizm düşüncesini sarsarak devletin ekonomiye müdahalesini zorunlu hale gelirin iştir. Siyasal planda genel oy hakkının yaygınlaşması, de­mokrasinin yerleşmesi, yoksul yığınların dev-leı mekanizmasına talepleri daha rahat iletme imkanı vermiştir. Ayrıca, daha kısa dönem içe­risinde kalkınmak amacında olan ülkelerde, sermaye birikiminin yetersizliği sebebiyle dev­letin ekonomik hayata doğrudan girmesi ge­rekmiş ve önemli yatırımlar devlet tarafından başlatılmıştır.

Devletçilik esas itibariyle üç önemli özelliğe sahip olmuştur

: I- Ekonomik İktidarı sermaye gücünden alıp kamu gücüne vermiştir.

 2- Üre­tim araçları mülkiyetini Özel sektör aleyhine ve devlet lehine geliştirmiştir.

 3- Temel ekono­mi politikasının seçilmiş temsilciler tarafın­dan değil atanmış ekonomi şefleri tarafından belirlenmesini savunmuştur.

Türkiye'de devletçilik XIX.yüzyıIın son çey­reğinden İtibaren görülmüştür. Osmanlı Dev­letinde Şark Demiryolları'nın inşası, bazı alan­larda yerel ve ulusal İşletmelerin kurulmasına devletin adı altında imtiyaz verilmesi şeklinde olmuştur. Asıl devletçilik Cumhuriyet döne­minde 1930'Larda başlatılmıştır. 1929 dünya ekonomik bunalımının etkisiyle ve uygulanan liberal ekonomi politikalarının yetersiz kalma­sı üzerine devletçilik ekonomik politikası be­nimsenmişi ir. Benimsenen devletçilik politika­sı, özel teşebbüse karşı olmamış ve müdahale­cilik ve plancılık kavramlarıyla özdeşleşmiş­tir. 1931 yılında devletçiliğin CHP'nin ilkele­ri arasına girmesiyle bir yandan sanayileşme­nin devlet eliyle gerçekleştirilmesi için Sümer-bank, Etibank, Maden Teknik Arama Enstitü­sü, Elektrik İşleri Etüt İdaresi gibi işletmeler kurulurken diğer yandan I.Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlanmıştır. Ayrıcaimtiyazenyabancı­ların ellerinde bulunan kuruluşların devletleş­tirilmesine de gidilmiştir. Bu dönemdeki dev­letçilik "özel sektörün yapamadığını devlet ya­par" cümlesi ile formüle edilmiştir. Sermaye birikiminin yetersizliği sebebiyle ekonomi ala­nında devlete düşen İş giderek büyümüş ve Devlet Üretme Çiftlikleri, Tarım Mahsulleri Ofisi, Türkiye Ziraî Donatım Kurumu gibi ku­rumlarla devlet tarım alanına da el atmıştır. II.Dünya Savaşı yıllarında Millî Koruma Ka­nunu ile devletin ekonomik alandaki gücü art­tırılmıştır. 1950'den itibaren özel sektör de kı­pırdanmaya başlamış ve giderek gücünü arttır­mıştır. Fakat özel sektörün giderek güçlenme­si devletçiliğin gerilemesine sebep olmamış­tır. 1961 Anayasası kamunun ve özel sektörün birlikte faaliyet gösterdikleri karma ekonomi modelini benimsemiştir. Planlı dönemde devlet yatırımlarının planlanması için DPT kurul­muştur. Toplam yatırımlar içinde devlet yatı­rımlarının payı % 50'nin biraz üzerinde ger­çekleşmiştir. Kamu İktisadî Teşekküllerinin ekonomiye külfeti, verimli çalışmamaları yü­zünden giderek artmış ve enflasyonun başlıca sebebi olmuştur. 1983'te iktidara gelen Anava­tan Partisi, dünyadaki ve özellikle de İngilte­re'deki uygulamayı dikkate alarak KiT'lerin özelleştirilmesi programını başlatmıştır. Bu uygulamayı devletçilikten geriye dönüşün bir ifadesi olarak almak mümkündür.

Davut DURSUN