EVLİLİK

Evli olma hali ya da toplumsalkurallarve ya­saların öngördüğü şekilde, kürşı cinsten en az İki kişinin yaşantılarını birleştirdikleri ilişkiler bütününe genel olarak evlilik adı verilmekte­dir.

Evlilik, toplumdan topluma şekil itibariyle farklılıklar gösteren evlenme (nikah) töreni­nin tamamlanmasıyla başlar ve böylece huku­ki ve toplumsal açıdan geçerli sayılan ve doğa­cak çocuklara belli bir statü sağlayan birlik oluşmuş olur.

Tarih boyunca evlenme kurumunu düzenle­memiş olan toplum yoktur. Bütün toplumlar­da, evliliğin geçerli sayılabilmesİnİ sağlayan ve eşlerin hak ve yükümlülüklerini belirleyen ka­nunlar, kurallar, gelenekler yahut inançlar var­dır. Yalnız toplumlar arasında şekil ve sorum­luluk itibariyle farklılıklar söz konusudur. Toplumlarda başlıca evlenme biçimleri, tek kadınla evlilik (monogami) ve çok kadınla ev­lilik (poligami) olarak kendini göstermekle­dir. Bir kadının birden fazla erkekle evlenme­si, çok az rastlanan bir durumdur.

Çok kadınla evlenme, eskiden beri çeşitli toplumlarda özellikle doğu toplumlarında gö­rülen, kanunen ve dînen de geçerli olan bir uy­gulama idi. Kadim Hindularda bunun bir sını­rı olmadığı gibi, Midyalılar, Babillilcr, Asurlu-larvc eski İran'da da uygulama bu şekilde de­vam etmiştir. Ayrıca Avrupa ile Balı Asya'nın çeşitli yörelerinde, Lidyalılarda. Atina ve İs-partılalarda çok kadınla evlilik söz konusuy­du. Ispartahlarda kadınların da birden çok er­kekle evlenme haklan vardı.

islam dininin ortaya çıktığı zamanki cahiliy-ye devri araplanna bakıldığında, onlarda da çok kadınla evliliğin devam ettiği ve bu konu­da bir sınırlamanın olmadığı görülüyor. İslami­yet bunu sınırlandırmış ve bir erkeğin, arala­rında eşitlik gözetmek şartıyla en fazla dört ka-dmlu evlenebileceğini, adaletli davranaınaya-caklann bir kadınla yetinmeleri gerektiğini hükme bağlamıdır (Nisa, 3). Bu hükmün, özellikle savaş sonrası toplumlarda ürkek nü­fusunun kadınlara oranla oldukça azalacağı düşünülürse, denge sağlama ve kadınların ah-lak dı§ı yollara düşmeden insana yaraşır bir h;ı-yat sürebilmesi açısından önemli olduğu İfade edilmekledir.

Bugün bazı müslüman toplumlarda bir erke­ğin dört kadına kadar evlenebilmesi sistemi azalarak devam etmekte ise de, çoğu toplum­larda tek kadınla evlilik hüküm sürmekte ve bu sistem gittikçe yaygınlaşmaktadır.

Evlilik kurumunun tarihsel gelişimi içerisin­de dıştan evlenme (egzogami) ve içten evlen­me (endogami) gibi farklı uygulamaların oldu­ğu görülmektedir. Dıştan evlenme, kendi ak­raba gruplarının dışında kalan gruplardan kız alıp vermeyi gerektirirken, içten evlenmede kendi topluluğunun üyesiyle evlenmek şarııır. Örneğin, bazı sosyologlarca (Durkheim gibi) en eski topluluk olarak kabul edilen Klanlar­da dıştan evlenme vardır. Aynı Klan üyesi olanların birbirleriyle evlenmeleri yasaktı. İç­ten evlenme ise özellikle Hindistan'daki kası sisteminin belirgin özelliğidir.

İslam dinine göre Müslüman erkekler, müş­rik (Allah'a ortak koşan) kadınlar hariç Hıris­tiyan ve Yahudi kadınlarıyla evlenebilir. Fa­kat müslüman bir kadın müslüman olmayan bir erkekle evlenemez (Bakara, 221).

Bazı dinlerde din görevlilerinin evlenmeleri­ne izin verilme/. Örneğin, Hıristiyanlık'la ra­hip ve rahibelerin evlenmeleri yasaktır.

Evlilikte eşlerin birbirlerine sadakat göster­mesi ve yardım etmesi esastır. Evliliğin sona ermesi, karı-koca arasındaki nikah akdinin or­tadan kalkması ve evlilik bağının kopmasıyta olur. Bunun esasları her toplumun kendi yasa­larıyla yahut gelenek ve inançlarıyla belirlen­miştir.

Evlilik olgusuna bütün kültürlerde rastlan­ması ve ona oldukça önem verilmesi, evliliğin birden çok fonksiyon ifa etmesinden kaynak­lanmaktadır. Bunların başında soy çizgisinin belirlenmesi ve cinsel hayatın düzenlenmesi gelir. Ayrıca çocukların bakımı, eşler arasında iş bölümü ite beraber toplumsallaşmanın sağ­lanması, evlilik kurumunun önemini ururnıa-tadır.

Hüseyin PEKER Bk. Poligami; Aile; Akrabalık; Klan.