FETİŞİZM

Genel ifadesiyle fetişizm, bazı insanların, kendisinde taibatüstü bir kuvvetin var olduğu­nu kabul ettikleri cansız bir şeyi kutsal sayma­ları, ruhlarla ilişkili olduğuna inandıkları mad­di bir varlığı tanrı kabul etmeleridir. Kendisin­de olağanüstü bir gücün varlığına inanılan, maddi-manevi, canlı-cansız, doğal-yapay varlı­ğa "feti§" adı verilir. Antropolojide bunun adı "mana"öır. Böyle bîr şeye inanan kimseye de "fetişi" denir.

Fetişizm terimi XVIII. yüzyıl sonunda orta­ya çıkmıştır. İlk kez bîr Fransız edebiyatçısı, eski medeniyetlerde yaygın olan puta tapma­dan söz ederken bu terimi kullanmıştır. XIX. yüzyıl sosyologu Auguste Comte'a göre feti­şizm dinlerin evrimiyle İlgili araştırmalarda gö­rülen tanrı suretlerine benzer. Bu tür tanrı su­retleri metafizik düşünce safhasında kendini göstermiştir. Fustel de Coulanges'ın gözünde fetişizmin, temeli ruhlara tapınmadır. Bazı din sosyologlarına göre ise fetişizm, son çağın çeşitli toplumlarında dinîn evrim safhaların­dan birinde meydana gelmiştir. Bu safha, ruh­lara tapınmadan önceki, antropolojide ilkel toplulukların değişik isimler altında kendisine sığınılan ve bünyesinde dini-büyüsel bir kuv­vet bulunan "mana" isimli canlı, kuvvetli bir maddeye tapınma safhasıdır. Din sosyologları­nın sözkonusu görüşleri, beşerin ilk dininin to­temizm olduğunu söyleyen Emile Durkhe-im'e dayanır. Bu görüş, onun çağdaşı ve daha sonra yetişen pek çok din sosyologu tarafın­dan eleştirilmiş ve çürütülmüştür.

Cahiliye döneminde arapların fetişist (müş­rik-putperest) olduklarını biliyoruz. Nitekim

araplar Ebû Kubeys ve Hira dağlan gibi bazı yüksek tepe ve dağların kutsallığına inanırlar, kendi elleriyle yaptıkları putlara taparlar, put­ların ruhlarla ilişkili olduklarını düşünerek on­lara bir takım kurbanlar ve hediyeler takdim ederler, aksi halde kötü ruhların kendilerine musallat olacağına, başlarına çeşitli felaketle­rin geleceğine inanırlardı. Sunulan hediye ve kurbanlar vesilesiyle putların öldükten sonra Allah katında kendilerine yardımcı ve şefaatçi olacaklarına inanırlardı.

Günümüzde, halk arasında görülen "kurşun döktürmek, ateşte günlük yakmak suretiyle tütsüde bulunmak, türbelere iplik veya çaput bağlamak da bu tür inançların kalıntılarıdır. Bir tür fetişizmdir. Modern dünyada da mala, eşyaya taparcasına düşkünlüğü ifade etmek için "eşya fetişizmi" teriminin kullanılması feti­şizmin günümüzde de şekil değiştirerek de­vam ettiğini göstermektedir.

İzzet ER Bk. Adak; Ayin; Atamizm.