FİNANSAL PİYASALAR

 

Bir ekonomide fon kapasitesi olanlarla (la-sarruf sahipleri) fim ihtiyacı olanların (yatı­rımcılar) buluştukları piyasalara I'inansal piya­salar adı verilir. Aslında finansal piyasalarla diğer piyasalar arasında önemli bir fark yok­tur. Kişiler tıpkı semt pazarlarında olduğu gi­bi ar/ya da talep ederler.

Ekonomik birimlerin tasarruflarım likit (na­kil) ve kurumsal olmak üzere İki kısımda dü­şünmek mümkündür. Kişiler nakit paralarım küçük miktarlarda tasarruf ederler ve çoğu kez de ellerindeki bu likiditeleri doğrudan doğruya değerlendiremezler. İşte finansal piyasalar kişilerin ellerinde tuttukları likiditeye gelir getirci bazı avantajlar sağlayarak ekono­mide aksi takdirde atıl olarak bekleyecek fon­ları harekete geçirirler.

 

/ Para ve Sermaye Piyasası

 

Ekonomide reel sektörün finansmanı sağla­yan kredi piyasalarını para ve sermaye piyasa­ları olarak ikiye ayırabiliriz. Para piyasası va­deleri bir yıl ya da daha kısa olan krediler, tah­viller için kullanılır. Bu tür krediler çok kısa bir sürede paraya dönüştükleri İçin paraya çok yakındır. Para piyasası denildiğinde işlem­lerin özel olarak yapıldığı bir yer söz konusu değildir. Kısa vadeli olarak alınan ve satılan fonlarla ilgili işlemlerin tümü para piyasası çerçevesinde düşünülmelidir. Kısa vadeli dev­let tahvilleri, kısa vadeli finansal senetler, mevduat sertifikalan para piyasasında kullanı­lan araçları oluşturur.

Sermaye piyasasında ise uzun vadeli hisse se­nedi ve tahviller işlem görür. Şüphesiz uzun vadeli hisse senetleri ve tahvillerin risk ve liki­dite dereceleri değişkendir. Sermaye piyasası aracı olarak uzun vadeli devlet ve Özel sektör tahvillerini, şirketlerin hisse senetlerini ve ipo­tekleri sayabiliriz.

Sermaye piyasasıyla para piyasasının birbi­rinden ayrımı bu piyasaların içice girmiş olma­larından dolayı oldukça güçtür. Genelde vade­si 1-1.5 yıldan uzun olan kredilerin verildiği pi­yasalar sermaye piyasası olarak düşünülebilir.

 

İL Finansman Şekilleri

 

Finansman piyasalarını birinci elden ve İkin­ci elden almak ü/ere iki kışıma ayırmak müm­kündür. Birinci elden piyasalarda yeni çıkartıl­mış tahvil ve hisse senetleri alınır ve satılır. ikinci elden piyasalarda ise önceden çıkarıl­mış finansal kıymetler İşlem görür.

a) Birinci Elden Piyasalarda Finansman: Bir ekonomide finansal kıymetlerin arada bir ara­cı olmaksızın doğrudan alınıp satılması söz ko­nusuysa doğrudan finansman söz konusudur. Fon ihtiyacı olan ekonomik birimler finansal kıymet çıkartarak bunları bir finansal kurum aracılığıyla tasarruf sahiplerine salarlarsa do­laylı finansman söz konusudur. Dolaylı finans­man İki şekilde gerçekleştirilebilir. Finansal

aracıya yalnızca satabildiği kadar finansal kıy­meti satar ve kanuni sürenin bitiminde elinde kalan henüz satılamamış finansal kıymetleri, bunları çıkaran firmalara iade eder, ya da fi-nansal kıymeti çıkaran firmalara satış garanti­si verebilir (undenvrİtİng). Bu durumda yasal satış sona erdiğinde elde satılmadan kalan fi­nansal kıymetleri dilerse kendisi satın alır, di­lerse İkinci elden piyasada nominal kıymeti­nin altında satar.

b) ikinci Elden Finansman: Birinci elden pi­yasalar çerçevesinde çıkarılmış finansal kıy­metlerin ikinci kere alınıp satıldığı piyasalara ikinci elden piyasalar denir. Genel olarak İkin­ci elden piyasalarda hisse senetleri alınıp satı­lır ve bu alım ve satımlar menkul kıymet bor­salarında yapılır. Eğer menkul kıymet alım ve satımları menkul kıymet borsasının dışında oluyorsa tezgah üstünde (över the Counter) satış söz. konusudur. Uygulamanın bu yönde gelişmesinde hisse senetlerinin borsaya kote ettirilmesinin İsteğe bağlı olmasının ve men­kul kıymet değer artışıyla ilgili vergiden kaç­ma eğilimlerinin rolü büyüktür.

 

///. finansal Piyasalann ve Aractlann iktisa­di Hayata Yaptıktan Katkılar

 

Finansal piyasalar ve aracılar tasarruf sahip­leriyle fon ihtiyacı olanlar arasında köprü vazi­fesi görürlerken ayrıca şu katkıları da yapar­lar:

 1- Ekonomide atıl para bulunmasını engel­lerler;

 2- Ekonomide gerek tasarruf sahipleri­nin tasarruflarını verirlerken, gerekse fon ihti­yacı olanların fonlarını kullanırlarken karşıla­şabilecekleri riski azallırlarya da riskin dağıtıl­masına yardımcı olurlar;

 3-Tasarruf sahipleri­nin fon ar/ederken düşündükleri daha çok kı­sa vadelerle, fon talep edenlerin arzuladıkları uzun vadenin yarattığı ikilemi ortadan kaldı­rırlar;

 4- Fon arzedenlerin küçük miktardaki tasarruflarını fon talep edenlerin büyük mik­tardaki ihtiyaçlarına kanalize ederler. Böylece fon miktarındaki İkilemli durumu ortadan kal­dırırlar;

5- Firmalara fon kullanım alanlarında danışmanlık ve yol göstericilik yaparak fizibili­te maliyetini a/.altırlür

;6- Halkın daha az para taleb etmesine neden olarak faiz oranları üze­rinde düşürücü etki yaparlar;

 7- Gerek ekononüdeki riskliliği azalttıkları, gerekse faiz oran­ları üzerinde düşündürücü etki yaptıkları İçin yatırımların artmasına neden olurlar.

Finansal piyasalar ekonominin barometresİ-dir. İktisadi hayatın gidişini başka menkul kıy­metler borsası olmak üzere diğer finansal piya­salardan izlemek mümkündür. Özel

likle ser­best piyasa ekonomisine geçmiş ülkelerde fir­maların sıhhatini hisse senedi ve tahvillerinin fiyatlarına bakarak anlamak mümkündür.

 

IV.  Finansal Piyasalarda Faaliyet Gösteren­ler

 

Finansal piyasalarda faaliyet gösteren her ki­şi ve kuruluş fon arzedenlerle fon talep eden­ler arasında köprü vazifesi yapmakla birlikte, çeşitli yönlerden birbirlerinden ayrılırlar. Fİ-nansal aracılar çalışma alanı olarak seçtikleri saha, işlem türü, vade farkı, sektör, boyutları, bilançolarının aktif kompozisyonlarına göre birbirlerinden ayrılırlar.

Finansal kurum olarak ticari bankalar mev­duat toplayan ve kaydi para yaratan kuruluş­lardır. Finansal aracıların büyük bir kısmını ise banka olmayan mali aracılar oluştururlar. Bu tür mali aracılara bunların çıkardıkları ka­tılma paylan, tahviller, hisse senetleri satın alı­narak üye ya da ortak olunur. Gelişmiş ekono­milerde sıkça görülen finansman birlikleri, ya­tırım şirketleri, tasarruf ve yardımlaşma san­dıkları, tasarruf ve ödünç birlikleri, kredi bir­likleri banka dışı mali aracı örnekleridir. Öle yandan başta hayat sigortaları olmak üzere her türlü sigorta şirketleri de l'on toplayan ve işleten kurumlardır.

 

V.  Ülkemizdeki Belli Başlı Finansal Piyasalar ve Aracılar

 

Ülkemizde en önemli finansal aracıları tica­ri bankalar oluşturmaktadır. Ticari bankalar mevduat toplayan ve kaydi para yaratan kuru­luşlardır. Ticari bankaların bir kısmını kamu bankaları, bir kısmını da özel bankalar oluştu­rur.

Ülkemizde para yaratmayan banka dışı mali aracılar olarak, kalkınma ve yatırını bankaları­nı, kredi kooperatiflerini, sigorta şirketlerini, 28.7.1981 tarih ve 2499 sayılı Sermaye Piyasa­sında öngörülen Menkul Kıymetler Yalının

Fonunu, Menkul Kıymetler Yatırım ortakları­nı ve T.C. Emekli Sandığı, Sosyal Sigortalar Kurumu, Bağ-Kurgibİyarı mali kuruluşları sa­yabiliriz.

Ülkemizde özellikle özel sektöre dayalı sana­yii teşvik amacıyla 1950 yılında Türkiye Sana­yi Kalkınma Bankası kurulmuştur. Bunu 1963'dc beş bankanın kurduğu Sanayi Yatı­rım ve Kredi Bankası izlemiştir. Öte yanda Ka­mu İktisadi Teşebbüslerinin finansmanı için Devlet Yatırım Bankası 1964 yılında kurul­muştur. Bu banka 25.3.1987 tarihinde yerini Türkiye İhracat Kredi Bankasına bırakmıştır (Türkeximbank). Devlet İşçi ve Sanayi Yatı­rım Bankası da 1988 yılında Devlet Yatırım Bankası adını almıştır, ülkemizde 1955 yılında kurulmuş olan T.C. Turizm Bankasını da mev­duat toplamadiğı için banka dışı mali aracılar arasında düşünebiliriz.

Ülkemizde gelecekte gerçekten en önemli fi­nansal piyasayı menkul kıymetlerin alınıp satıl­dığı Menkul Kıymetler Borsası oluşturacaktır. Menkul Kıymetler Borsalarının faaliyetleri, Menkul Kıymetlcrve Döviz Borsaları hakkın­daki 28.7.1971 larih ve 1447 sayılı özel bir ka­nunla düzenlenmiştir. Menkul kıymetlerin sa­tıldığı piyasalar birincil ve ikincil piyasalar ola­rak ikiye ayrılır. Yeni çıkarılan tahvil ve hisse senetleri birincil piyasada satılır. 28.7.1981 ta­rih ve 2499 sayılı sermaye piyasası kanunun 7. maddesine göre yeni çıkarılan hisse senetleri­nin keşide tarihinden itibaren en geç üç ay içersinde satılması gerekir, ikincil piyasada en az bir kez el değiştirmiş menkul kıymetler iş­lem görür. Ülkemizde ikincil piyasayı İstanbul Menkul KıymetlerBorsası ve tezgah üzeri pa­zarı oluşturur, istanbul Menkul Kıymetler Borsasında kişiler doğrudan alıın-saümda bu­lunamazlar ve bir aracı vasıtasıyla adlarına iş­lem yaptırırlar.

Tezgah üzeri diye anılan ikincil piyasada iş­lemler telefonla gerçeklcşlirilebilmekte ve bu imkân tasarruf sahiplerine büyük bir kolaylık sağlamaktadır.

Ülkemizdeki bir diğer aracı tipi de banker­lerdir. Uunkerler özellikle 1980 sonrasında hız­la çoğalmışlardır. Bankerleri, Piyasa Bankcrle-ri ve Borsa Bankerleri olmak üzere iki grupta toplamak mümkündür. Halktan çek, bono, se­net ve benzeri belgeler karşılığında para topla­yan bankerlere "Piyasa Bankeri" denilmekte­dir. Halktan mevduat sertifikası ya da bunla­rın faiz kuponları ve benzeri menkul kıymet­ler karşılığı para toplayan bankerlere "Borsa Bankeri" denilmektedir.

Ülkemizde herhangi bir kanun ya da benzer düzenlemeye bağlı olmaksızın gelişen banker­lik faaliyeti 1981 yılının sonlarında büyük bir bunalımla karşılaşmıştır. Bunun üzerine Ban­kerlik faaliyetleri gerçek anlamda 28.7.1981 ta­rih ve 2499 sayılı sermaye piyasası kanunu ve 25.4.1985 tarih ve 3182 sayılı Bankalar Kanu­nuyla yeniden düzenlenmiştir.

 

V. Finansat Piyasalar ve İslam

 

İslam dininin ekonomik olaylara bakış açısıy­la İlgili olarak en Önemli tartışmalardan birisi hiç kuşkusuz faizle ilgilidir. Bir ekonomide fi-nansal piyasaların gelişmesi ve özellikle ban­ka dışı finansal aracıların kurulması ekonomi­de tasarruf imkanlarını faizle ilişkisiz olarak değerlendirmek isteyenlere büyük kolaylıklar sağlayacaktır. Çünkü finansal kuruluşlara ka­tılma payı, hisse senedi satın alımı, kâr ve za­rar ortaklığı gibi imkânlardan yararlanarak fon aktarılması ülkemizde atıl kalan bir mik­tar fonların ekonomik olarak değerlendirilme­sine imkân tanıyacaktır.

İlker PARASIZ Bk. Bankacılık; Faizsiz Bankacılık; Piyasa.

⚠ Bu sayfada hata var mı? Bildirin!