GENETİK

Bitki, hayvan ve insanlarda soyaçekim prensiplerini ve olaylarını inceleyen bilim dalı.

Soyaçekİmi inceleyen bilime genetik adı­nı veren William Bateson olmuştur (1905). Fakat modern genetiğin babası, 1865'te yayınlanan eseriyle bu alanda bir çığır açan G. Mendel'dir.

Mendel, Moravyah bir papazdı. O, bitki­lerin melezleşmesiyle ilgili gözleme daya­lı deneyler yapana kadar, soyaçekim, ana baba özelliklerinin çocuklarda ve diğer nesillerde rastgele taşındığı bir durum olarak benimseniyordu. Mendd'in ünlü de­neyleriyle birlikte soyaçekimin gen adı ve­rilen birimlerin belli bir uygunlukta bir araya gelmesinden oluştuğu anlaşılmış ol­du. Ancak tür özelliklerinin nesilden nesi-le aktarılmasının ayrıntılı mekanizmaları­nın bilinmesi oldukça yenidir. 2O.yüzyıhn başında öncelikle genleri taşıyan renkli ci­simler, kromozomlar saptanmaya başlan­dı. Özellikle insan genetiğiyle ilgili bilgile­rin gelişiminde ise 1956'da J.H.Tijo ve A.Levan'ın insanda yirmi üç çift kromo­zom olduğunu belirlemeleri önemli bir rol oynadı. Bugün artık bilinmektedir ki, nesilden nesile geçiş, gen adı verilen kro­mozomlar üzerinde yerleşmiş organik bi­rimler aracılığıyla olmaktadır ve kromo­zom sayısı türlere göre değişiklik göster­mektedir. Kromozom sayısının türün ge­lişmişliği ve karmaşıklığıyla bir ilgisi yok­tur. Örneğin tavuklarda yetmiş sekiz kro­mozom vardır. Yine artık, yeni bir orga­nizmanın cinsiyetinin ve diğer bazı saç ve göz rengi vesaire gibi fiziksel özellikleri­nin genetik ilkelerine göre olduğu; bu ge­çişin kromozomlarda DNA molekülleri­nin içerdiği aminoasitlerin kendi araların­da değişik biçimlerde bir araya gelerek oluşturdukları genetik şifreye göre sağlan­dığı; genetik geçiş sırasında kromozom hatalarının ve bazı sakat genlerin geçişi­nin de olabileceği dolayısıyla hemofili, al-binizm, fenilketonüri vesaire gibi genetik hastalıkların ortaya çıkabileceği de bilin­mektedir.

Fakat genetik ve davranış ilişkisi henüz Çok belirsiz ve tartışmalı bir konumdadır. Soyaçekim ile ilgili ilk çalışmalar yapılalı-dan beri, İnsanın davranış özelliklerinde genetiğin ve çevre niteliklerinin nasıl bir rol oynadığı sorulmakta, çok farklı değer­lendirmeler, yorumlar yapılmaktadır.

Davranış genetiği ile ilgili ilk sistematik çalışmayı On dokuzuncu yüzyılın sonların­da Sir Francis Galton başlatmıştır. Aile üyelerinin başarıları ve fiziksel özellikleri arasındaki bağlantıları, topladığı örnek verilerle açıklamaya çalıştığı Galton'un bu araştırması, zamanının sosyal sınıf ya­pısı ve hatta İngiliz imparatorluğu'nun üs­tünlüğü için bir haklılaştırma nedeni ola­rak kullanıldı. Davranışın genetik temeli olduğuna ilişkin iddialar, bu tarzda bir çok politik suistimale çanak tuttu. 1924'te Avrupa'dan Amerika'ya göç yoj günlüğünü önlemek amacıyla, göçmenle­re zekâ testleri verilmesi, uygun görülme­yenlerin ülkeye sokulmaması buna tipik bir örnektir. Zekâ'nın soyaçekimle geçen bir özellik olduğu bilimsel araştırmalarla kanıtlanamadığı halde, daha 1970'li yular­da Amerikan Anayasa Mahkemesi'nin üç nesildir geri zekâlı bîr aileden gelme geri zekâlı bir kadına Virgmia kısırlaştırma ya­sasının uygulanması ise, genetiğin politik suistimalinîn halâ sürmekte olduğunun göstergesidir.

Bunun yanı sıra özellikle 1940-1970 yıl­lan arasındaki dönem, davranışta geneti­ğin öneminin oldukça küçümsendiği in­san davranışının bilinç-dışı gelişim ve öğ­renme teorileriyle yani çevresel etkenler­le açıklandığı yıllar olmuştur.

Ancak

 a) Örneğin fenilketon (aşırı dere­cede zekâ geriliğine yol açan fenİlalaninin vücutta toksit dozlarda birikiminin neden olduğu bir hastalık) gibi kesinlikle gene­tik olan bir hastalıkta bile, eğer doğum­dan itibaren fenilalaninden kısıtlı diyet ve­rildiğinde, zekânın normal gelişiminin sağlanabilmesi şeklinde genetik ve çevre etkileşimini gösteren bir çok durumun bi­linmesi;

 b) Davranış genetiğini incelemek için yöntem konusunda  araştırmacılar arasında bir fikir birliği sağlanamaması, bu alanda en önemli denekler olan do­ğumdan itibaren evlat edinilmiş eş yumur­ta ikizlerinin çok az olması;

 c) Genetik ge-çİşe bağlı olma ihtimalleri en yüksek olan davranış bozukluklarında bile genetiğin rolünün kesin olarak gösterilememesİ;

 d) Çevresel etkenlere önem veren teorile­rin, davranış bozukluklarının tedavisinde yeterince başarılı olamayışları ve daha bİr-çok başka nedenle genetikçi ve çevreci tu­tumların katılıklarında 1970'den sonra bir yumuşama görülmüştür. İnsan davra­nışının nedenleriyle ilgili bugün egemen olan yaklaşım, hem genetiğin hem çevre­sel etkenlerin bir arada etkili olduğu şek­lindeki bütünleştirici yaklaşımdır.

Davranış genetiğiyle ilgili giderek etkisi­ni arttıran bir başka alan ise etholoji, dav­ranışsal ekoloji gibi isimler de alan sosyo-biyolojidir. Sosyobiyologlar, başlangıçta hayvanlar için öne sürdükleri özgün ev­rimci ilkelerin insanlar için de geçerli ol­duğunu söylemeye başlamışlardır. Önde gelen sosyobİyologlardan olan E.O.Wİ1-son Sosyobiyoîoji kitabında (1975) evri­min amacımn soyun sürekliliği olduğunu söylemekte, bir türe ait üyenin soya yöne­lik davranışlarına soy seçiciliği adını ver­mektedir. Ona göre insan davranışlarının da temeli bu soy seçici tutumlarda yat­maktadır. Yani sosyobiyolojik yaklaşım­da, insan davranışlarında Öğrenmenin ve kültürel geçişin rolü en aza indirgenmek­tedir ve yine böyle davranışların genetik temele sahip olduğu iddiasıyla birlikte po­litik suiistimallere açık olma tehlikesi orta­ya çıkmaktadır. "Er veya geç, politika bİli-mi, hukuk, ekonomi, psikoloji, psikiyatri ve antropoloji hepsi de sosyobiyolojinİn dalları olacaktır" (Time, 1 Ağustos 1977) iddiaları bu tehlikeyi ciddî boyutlara ulaştırmaktadır.

ErolGÖKA Bkz. Davranış Bozukluğu; Sosyobiyoîoji.