GİRDİ-ÇIKTI

Girdi-çıktı analizi, ekonominin sektörle­ri ya da endüstrileri arasındaki üretim iliş­kilerini inceleyen ve bu ilişkileri iç tutarlı­lığı olan bir çerçevede sunan deneysel bir analiz yöntemidir.

Milli gelir ve kısmi denge analizleri eko­nomide bir çok deneysel problemin irde-lenm esinde yeterli bir çerçeve oluşturma­maktadır. Örneğin, otomobil talebinde ortaya çıkacak bir artış ekonominin diğer kesimleri üzerinde, dayanıldı ev tüketim aletleri ya da giyecek mallarına olan talep artışından daha farklı etkiler ortaya çıkracaktır. Ancak bu tür farklılıkları, milli gelir analizi gibi genel denge modellerin­de ayrı ayrı göstermek mümkün değildir. Benzer şekilde, örneğin gelecekteki elek­trik enerjisi talebini tahmin ederken, sa­dece mevcut enerji piyasasının kısmi den­ge analizi yeterli olmamakta, enerji kulla­nan endüstrilerin üretiminde muhtemel değişmeleri de hesaba katmak gerekmek­tedir. Bu açıdan ekonominin değişik sek­törleri ya da endüstrileri arasındaki karşı­lıklı bağımlılık ilişkilerinin incelenmesi ve bunların tutarlı bir çerçeve içinde sunul­ması zorunlu hale gelmektedir.

İktisat literatüründe sektörler ya da en-düstrilerarası modellerin başlangıcı, Qu-esnay'ın "Tableau Oconomique" çalışma­sına dayandırılmakla birlikte, bu model­ler modern anlamda Walras'ın Genel Denge Modeli'ne(1877) dayanır. Bu mo­del bir takım tüketici gelir ve harcamala­rı, her sektör içindeki üretim maliyeti, toplam mal ve üretim faktörleri, arz ve ta­lep denklemlerini içine almakta ve maksi-mizasyon varsayımı altında "denge" fiyat ve miktarlarını belirlemektedir. Ancak (iktisat teorisinin geneli için de geçerli olan bir eleştiri olarak) ekonomik realite hakkında varılan bazı sonuçlar modelin formel özelliğinden çıkartabilmekte, an­cak sistem formüle edildiği şekliyle deney­sel ispatlamalara yaramamaktadır.

Bu bağlamda, sektörlerarası ilişkilerin deneysel olarak incelenmesi ilk kez W. Le-ontiePin Girdi-Çıktı Analizi (1936,1951) adlı eseriyle başlamıştır. Girdi çıktı anali­zi ekonominin sektörleri ve endüstrileri arasındaki üretim ilişkilerini iç tutarlılığı °lan bir çerçevede sunan ve bugün gerek gelişmiş gerekse gelişen ekonomilerde çe-Irtli alanlarda yaygın biçimde uygulanan Standard bir analiz yöntemi niteliğindedir. Yöntemin en belirgin avantajların­dan birisi de, oldukça basit bir yaklaşım ve ilişkilerin hesaplanabilir nitelikte olu­şundan kaynaklanmaktadır.

Girdi-Çıktı Tablosu'nu düzenlemek için; ekonomi çeşitleri sektörlere ayrılır ve bu sektörlerin karşılıklı girdi ilişkileri belirlenir. Herhangi bir sektör için top­lam talep (Keynesyen yaklaşıma paralel olarak) yatırım, tüketim, ihracat gibi ni­hai talep kalemleri ile diğer endüstrilerin bu sektörce karşılanan girdi taleplerin­den oluşmaktadır. Her sektörün toplam üzerimi ise diğer endüstrilerden elde edi­len girdiler ve sektör tarafından yaratılan katma değerden oluşmaktadır. Girdi-Çık­tı Tablosu, genel denge analizinde olduğu gibi ekonomiyi mikro birimlere (firma, hanehalkı vb.) değil, sektörlere (endüstri­lere) bölmekte, bu tarz bir bölünme ise te­orik değil, tümüyle deneysel bir nitelik ta­şımaktadır.

Analiz ana hatlarıyla aşağıda gösteril' mistir:

xj= i sektörü çıktısı                        

xj: = i sektörü çıktısının j sektörü üreti­mine kullanılan bölümü

y; = i sektörü nihai talebi

v: = j sektöründe yaratılan katma değe­ri, göstersin.

Buradan aj; = Oij/xj, yani i ve j sektörleri arasındaki teknik üretim katsayısı hesap­lanabilir. Bu katsayı I birimlik j sektörü üretimi için gerekli i sektörü girdisini gös­termektedir. Ekonomidensektöriin birbi­riyle ilişkisi aşağıdaki gibidir:

xl

X2

xl

yi

Y2

Matriks notasyonu île bu şöyle ifade edile­bilir: x= Ax+y

Burada A matriksi sektörler-arası üretim ilişkilerini vermekte ve teknik üretim kat­sayılarından oluşmaktadır. Bu denklem x için çözülürse

x= (I- A)~*y bulunur.          ^

Burada (I-A)"1 matriksinin bir elemanı, j sektörü nihaî talebinde 1 birim artış oldu­ğunda, i sektörünün dolaylı ve dolaysız olarak üretimini ne miktarda arttıracağı­nı vermektedir.

Girdİ-çiktı analizinde, her sektörün üre­tim fonksiyonu lineer ve homojen olup, hesaplarda kolaylık amacıyla üretim kat­sayıları sabit alınmaktadır. Analize giren nihai talep kalemi (y) ise modele genelde dıştan verilir (Statik olan bu model, sabit tüketim katsayılarının hesaplanması sure­tiyle tüketim, sektörlere ait hızlandıran (accelator) ya da sermaye-hasıla (capi-tal-output) oranlarıma hesaplanması su­retiyle yatırım talebi model tarafından çö­zülen endojen değişken haline getirilerek dinamik hale de getirilebilir. Girdi-çıktı analizi yardımıyla, nihai talep ile katma değer arasındaki ilişki (çıktı yak­laşımı) ve katma değer kalemlerinin fiyat­larındaki (örneğin faiz oram, ücret haddi) veya ithalat fiyatlarındaki değişimlerin ürün fiyatları üzerindeki etkileri de hesap­lanabilir.

Teknik üretim katsayıları (a;; geçmişe ait rakamlardan ve istatistik! yöntemlerle ya da eldeki projelere göre hesaplanabilir. İstatistiki veriler gelişmiş ekonomilerde, gelişen ekonomilere oranla daha sağlıklı olup, katsayıların daha doğru tarzda tah­minine elverişlidir.

Ancak, gelişmiş ekonomilerde girdi-çıktı analizinin bir planlama metodu olarak

önemi nisbi olarak daha azdır; zira bu ekonomilerde piyasaların nisbeten reka­bete dayalı yapısı, sermaye temin imkân­larının fazlalığı ve sermaye hareketliliği­nin yüksek oluşu, toplam arzın toplam ta­lebe uyumunun daha süratli ve fiyatlar yo­luyla gerçekleşmesine imkân tanımakta­dır. Gelişmekte olan ekonomilerde ise fi­yat mekanizmasının yeterli etkinlikte ve süratte işlememesi toplam arzın toplam talebe uyumunda devlet müdahalesini ve planlamayı zorunlu hale getirmekte, bu bağlamda girdi-çıktı tabloları önemli ya­rarlar sağlamaktadır. Diğer yandan gir­di-çıktı analizlerinin gelişmekte olan ülke­ler için ekonometrik yöntemlere göre da­ha uygun olduğu söylenebilir. Çünkü, ge­lişmekte olan ülkelerde ekonominin yapı­sında meydana gelen değişmeler ve dönü­şümler marjinal boyutlarda değil, büyük boyutlarda ortaya çıkmakta, buna karşın "marjinal analiz'e dayalı ekonometrik yöntemlerle bu değişmelerin izlenmesi ve irdelenmesi pek mümkün olmamaktadır. Teknik katsayıların sık sık revize edilmesi ve verilerin daha sağlıklı hale getirilmesi şartıyla, girdi-çıktı analizi planlama ve projeksiyon çalışmalarında daha uygun bir yöntem olarak benimsenebilir. Girdi-çıktı analizinin başlıca kullanım alanları arasında ekonomik yapının anali­zi, kamu ve özel sektör kuruluşlarında fa­aliyet programlaması ve ileriye dönük tah­minler sayılabilir.

Adnan BÜYÜRDENİZ Bk.Veıimlilik