GÖZLEM

Neden ve kanunlarım bulmak için olayla­rı doğada oluştuğu gibi incelemek amacıy­la yapılan faaliyete gözlem denir. Gözlem­de, gözlemi yapan genellikle edilgin di r. Örneğin, tesadüfen göğe bakan bir gökbi­limcinin gözlerinin önünden bir yıldız ge­çebilir. Fakat gözlemci etkin de olabilir. Bir bilgin önceden benimsenmiş bir dü­şüncenin veya herhangi bir varsayımın gerçek olup olmadığını araştırmak için gözlemde bulunabilir ve bu gözlemi yap­mak için yerini değiştirebilir. İlk bakışta gözlemle eşanlamlı gibi görünen deney ise her zaman etkin olarak yapılır. Labo-ratuvarda bir cismi analiz eden kimyacı­nın durumu böyledir. Gözlemimizin değe-

SOSYAL BİLİMLER ANSİKLOPEDİSİ

ri araştırmalarımızın değerine bağlıdır. Araştırmalarımız sağlam temellere da­yanmıyorsa gözlemlerimiz de yanlış ola­caktır.

Gözlemde, duyu organlarının yanılma imkânını ortadan kaldırmak ve gözlenen şeyi daha iyi izleyebilmek için aletlerden yararlanılabilir. Bu aletler duyulara ekle­nen yardımcılardan başka bir şey değil­dir. Bunlardan bir bölümü duyuların gü­cünü ve kapsamını artırmak, bir bölümü de kesinliğini sağlamak içindir.

Doğa (fizik) bilimlerinde gözlem çeşitli şekiller gösterir. Önce bilimsel gözlemi, günlük hayatta rasgele yapılan metodsuz adi gözlemden ayırmak gerekir. Adi göz­lemin bilimsel bir değeri olmamakla bir­likte, çoğu kez bilgine hipotezlerini telkin eder. Bilgin her zaman günlük bir gözlem­den hareket eder. Fakat adi gözlem bir hi­potezi kontrol etmekte kullanılamaz.

Gözleme ilişkin bir takım kurallar var­dır. Bunları kısaca açıklarsak: Gözlem ob-jektif olmalıdır; yani, a) Mümkün olduğu kadar tam olmalıdır. Çünkü bir olayın meydana gelişinde hazır bulunan bütün şartların bu olay üzerinde etkisi olabilir. Öyleyse ilk bakışta ne kadar önemsiz gö­rünürse görünsün hiçbir noktayı gözden kaçırmamak gerekir; b) Gözlem tarafsız olmalıdır; Claude Bernard'ın dediği gibi "gözleyici olayların fotoğrafı olmalıdır; hiçbir önyargıya kapılmadan gözlemeli-dir, o doğayı dinler ve doğanın söylediğini kaydeder."

Burada gözlem ile deney arasındaki far­ka da kısaca değinmeliyiz: CBernard, bu farkı kısaca şöyle belirtir: "Felsefi anlam­da gözlem gösterir, deney öğretir". Göz­lem, e§ya veya olayları, doğanın onları bi­ze adet üzere gösterdiği halde tespit et­mek, deney ise, deneyci tarafından mey-

dana getirilen veya belirlenen olayları tes­pit etmektir. Cuvier de, gözlem yapanın doğayı dinlediğini, deney yapanın ise do­ğaya soru sorduğunu ve kendini gösterme­si için onu zorladığını söyler. Gözlem ge­nellikle bilimsel bir araştırmanın ilk meto­dolojik basamağı olarak kabul edilir.

Yüksel KANAR