HIZLANDIRAN

Hızlandıran prensibi, tüketim harcama­larının, müteşebbislerin yatırım kârları ve buna bağlı olarak milli gelir üzerindeki et­kilerini açıklamaktadır. Bu kavram tarihi gelişim içerisinde "çarpan"dan çok daha eskilere uzanmaktadır. 1913' de Aftalion (Les Crises Penodiaues de Surprodacti-on), 1917'deJ.M. Clark (Bussiness Acce-leraüon and the Law ofDemand, Journal ofPoliücalEconomy), 1936'daR.F. Har-rod (Trade Cycle) konuyu esas hatlarıyla ortaya koyarak, tartışmışlardır. Son za­manlarda ise Hİcks (A Contribution to the VıeoryofTlte Trade Cycle, Oxford, 1950) adlı eserinde, dinamik bir modelin moto­ru olarak hızlandıran prensibini almakta­dır. Hızlandıran prensibi, gelişmiş ülke­lerdeki iktisadi dalgalanmaları izah et­mektedir. Keynes sonrası analizler ve bü­yüme modelleri için de önem taşımakta­dır.

Tam kapasite ile çalışan bir ülkede tüke­tim malları talebinin artması, bu artan ta­lebin karşılanması için yeni kapasitelerin yaratılmasını gerekli kılacaktır. Örneğin, gelirlerin artışı ile birlikte halkın kumaş talebinin arttığını düşünelim. Tekstil sek­töründe şayet atıl kapasite yoksa, bu du­rumda, makine, hammadde, yarı-mamul madde siparişine yeniden İhtiyaç duyula­caktır. Böylece yatırımlar uyarılmış ola­caktır. Hızlandıran prensibi, otonom yatı­rımı bir tarafa bırakarak, tüketim değişik­liği ile uyarılmış yatırım arasındaki İlişkiyi incelemekte ve bu ilişkinin milli gelire et­kisini açıklamaktadır. Burada zaman un­suru sözkonusudur. Başka bir deyişle (+-1) devresinde tüketim miktarında meydana gelen değişmenin + zamanında­ki yatırım harcamasına etkisi sözkonusu-dur.

Hızlandıran prensibi gerçek hayatta ba­zı temel varsayımlara dayanarak çalışmak­tadır: Bu varsayımlar şöyle sıralanabilir

: 1- Ekonomide atıl kapasite yoktur üretim tam kapasite ile çalışmaktadır;

 2- Mevcut kapitalin her yıl belli bir oram amortis­manlara ayrılmaktadır. Bu nedenle amor­tismanı hızlandırmak mümkün değildir. Örneğin makine 15 yıl kullanılacaksa her yıl değerinin 1/15'i amortismanlara ayrı­lacaktır;

 3- İstihdam seviyesini yükselte-reküretimi artırma ihtimali bulunmamak­tadır, tek yol yatırım artışıdır;

 4- Talep ar­tışının sürekli olacağı kanaati bulunmak­tadır, bu durumda geleceğe dönük tah­minler dikkate alınmaz; 5- Tamamlanmış malların üretimini belli bir oranda artır­mak için yatırımların da aynı oranda art­ması gerekmektedir. Üretim faktörleria-rasında değişmeyen bir katsayı vardır.

Hızlandıran katsayısı (a), tüketimdeki değişikliğin kendisinin kaç katı uyarılmış yatırım harcamasına sebep olduğunu gös­termektedir. Hızlandıran katsayısı = 1 olan bir ekonomide birim tüketim malı el­de etmek için 1080 birim yatırım malına İhtiyaç duyulsun. Dönem başına amortis­man oranı da başlangıç teçhizatının % 10'u olsun. Bu durumda her dönem yatı­rım mallarından 10 biriminin yenilenmesi gerekecektir. İlk dönem, tüketim malları talebinde % 10 artış meydana gelsin. Bu durumda 10 birimlik ikame yatırımının yanında 10 birimlik de uyarılmış yatırım yer alacak, yani toplam yatırım harcama­ları 10'dan 20'ye çıkacak veya başka bir ifadeyle % 100 artacaktır.

İkinci dönemde, tüketim malları talebin­de yaklaşık olarak % 5 bir artış olsun. Bu takdirde tüketim malları talebi 1150 uya­rılmış yatırım malları talebi 5 birim olaçaktır. Bu dönemde toplam yatırım (ika­me yatırımı İle uyarılmış yatırımın topla­mı) 15'dir. Tüketim mallan talebi, % 5 arttığı halde yatırım malları talebi % 25 daralmıştır.

Üçüncü dönemde, tüketim malları tale-S. binde bir değişiklik olmadığı varsayılsın. Bu sefer toplam yatırım sadece ikame ya­tırımından (10 birim) ibaret kalacak ve so­nuç olarak yatırım malları talebi % 33,3 azalacaktır.

Dördüncü dönemde tüketim malları ta­lebinde azalma vardır, bu durumda teşeb­büsler ihtiyaca nazaran geniş bir kapasite fazlası ile karşılaştıklarından ikame yatı­rımları durdurulabilir. Bununla uyarılmış yatırım sıfıra inmiş olmaktadır. Bu du­rum aşağıdaki tabloda daha açıkça görül­mektedir:

içinde bir seviyeden diğerine büyüme had-didir, (AC/AT) dir. Nitekim tabloda açık­lanan örnekte, tüketimin önce yükselen bir büyüme haddi ile çoğalması ikame ya­tırımı yüksek bir oranda arttırırken, erte­si dönem, tüketim mutlak olarak arttığı halde, büyüme haddinin yavaşlaması ika­me yatırımı sıfıra indirmiştir. O halde; a) Tüketim yükselen bir büyüme haddi ile çoğaldıkça uyarılmış yatırım artar; b) Tü­ketim, alçalan bir büyüme haddi ile çoğal­dığı andan itibaren uyarılmış safi yatırım azalır; c) Tüketimin belli bir seviyede is­tikrar göstermesi uyarılmış yatırımı sıfıra indirir; d) Tüketim azalışı uyarılmış yatırı­mı, ikame yatırımı ve toplam yatırım mal­ları talebini sıfıra düşürür.

Hızlandıran prensibi, artırıcı yönde işle­yeceği gibi, eksiltici yönde de işleyebilir. Yatırım malları talebi her iki yönde de tü-

Tabloda görüldüğü gibi, tüketim harca­malarındaki küçük bir artış toplam yatı­rım harcamalarını hızla yükseltmektedir. Tüketim harcamalarındaki hızın düşmesi ise, yatınm harcamalannm mutlak rakam ve yüzde olarak süratle azalmasına yol aç­maktadır.

Hızlandıran prensibini G.Haberler, tü­ketici talebindeki değişikliği, üretimin da­ha yüksek kademelerine artan bir şiddet­le intikal ettiren mekanizma olarak tanım­lamaktadır. Hızlandıran prensibinde önemli olan tüketimin herhangi bir seviye­de verilmiş miktarı değil, zaman akımı

ketim değişikliğim hassas bir şekilde ta­kip etmektedir. Burada asıl dikkat edilme­si gereken nokta, tüketim harcamaların­da artış yavaşlayarak devam ettiğinde uya­rılmış yatırımın süratle azalması ve tüke­tim belli bir seviyede karar kıldıktan son­ra ikame yatırımın sıfıra düşmesidir. Tü­ketici talebinin bir süre arttırıldıktan son­ra belli bir seviyede istikrarı ilk bakışta de­neye ulaşıldığı intibaını uyandırırsa da, işin aslında şiddetli bir dengesizlikle karşı­laşılmaktadır.

Hızlandıran katsayısı, teçhizatın daya­nıklılığına ve ortalama ömrüne göre değişir. Ağır ve dayanıklı teçhizatın hakim ol­duğu endüstrilerde tüketim artışına karşı yatırım faaliyetlerinde şiddetli dalgalan­malar görülür. Buna karşılık, teçhizatı nis-beten dayanıksız ve ilkel olan ekonomiler­de, o kadar tesirli değildir. Bu sebeble hız­landıran, gelişmiş ülkelerdeki iktisadi dal­galanmaları açıklamada kullanılmakta­dır. Satışların büyümesinde herhangi bir yavaşlama ortaya çıktığı zaman, bu du­rum refah döneminin sonunun gelmeye başladığını göstermektedir. Yatırım hacmindeki dalgalanmanın şid­deti şu faktörlere bağlı olmaktadır:

 a) Ta-lepdeki dalgalanmanın şiddeti;

b) Serma­ye/hasıla oranı, bu oran büyüdükçe dalga­lanma şiddetlenmektedir;

c) Sermayenin ömrü uzadıkça dalgalanma hızlanmakta­dır.

Bu model birçok bakımlardan eleştiril­mektedir. Çünkü bazı İktisatçılara göre yatırımları kârlar belirlemektedir.  Bir başka eleştiri konusu bu prensibin hizmet ve yatırım faaliyetlerine uygulanamaz olu­şudur. Ayrıca bu prensibin dayandığı var­sayımların çoğu zaman gerçeklere uyma­dığı ileri sürülmektedir. Bundan başka bu prensip otonom yatırımları dikkate alma­maktadır. Talep tarafından uyarılan yatı­rımlar azalırken, faiz, kâr tarafından uya­rılan yatınmlar ve otonom yatırımlar ar­tarsa, toplam yatırım seviyesi değişmeye­cektir. Bu prensib, sadece toplam yatırım­ların dalgalanmasını değil, bütüne katılan türden yatırımların dalgalanmasını açıkla* yarak özelden genele ulaşmak ister.

Vildan SEVİM

Bk. Arz~Talep; Çarpan; Ekonomik Çev­rimler ve Dalgalanmalar: