HÜKÜMET

Hukuk ve siyaset biliminde bîri dar, di­ğeri geniş anlamda kullanılan ve çeşitli an­lamları olan bir kavramdır. Dar anlamda, bir devletin otoriteye ilişkin kaçarları uy­gulayan ve yürütme gücünü temsil eden bakanlar kurulunu ifade eden hükümet kavramı, geniş anlamda bir devletin yasa­ma, yürütme ve yargı organlarını ve bunla­ra bağlı olarak devlet yetkisini kullanan tüm devlet organlarını içine alsın siyasal yönetim biçimini ifade eder. Demokratik hükümet, monarşik hükümet gibi. Geniş anlamda hükümet, günlük dilde devlet kavramı ile karıştırılır, zira hükümet, dev­let adı verilen üstün varlığın sahip bulun­duğu egemenlik yetkisinin sadece belli bir kısmım kullanan organ olup devletin unsurlarından sadece biridir.

Devletin bir organını ifade eden dar an­lamdaki hükümet, bazı farklılıklar olmak­la beraber, genellikle devlet başkanı, baş­bakan, bakanlar kurulu ve bakanlıklar­dan meydana gelir. Yürütme ve yargı ola­rak ikide edilir. Yasama, yürütme ve yar­gı olmak üzere üçe ayrılan devletin gücü­nün örgütlenme biçimi, tarihsel ve top-lumsalbakmıdan farklı nitelikler taşır. Ta­rihsel bakımdan "kuvvetlerin birliği" ilke­sinden "kuvvetlerin ayrılığı" ilkesine doğ-

îsrı

ru bir gelişme gözlenmekte olup çağdaş demokratik sistemler, "kuvvetler ayrılığı" ilkesine göre örgütlenmektedirler. Yasa­manın otoriteye ilişkin koyduğu kanun ve kuralları hükümet, otoriteye ilişkin ola­rak topluma aktarmakta ve işlerlik kazan­dırmaktadır. Kuvvetlerin ayrılma derece­si ve kuvvetler arasındaki ilişkilerin biçi­mine göre hükümetler, demokrasilerde "meclis hükümeti" "başkanlık hükümeti" ve "parlamenter hükümet" olmak üzere üçe ayrılır. Belli nispette kuvvetler birliği esasına dayanan meclis hükümetinde, ya­sama ve yürütme, halkın temsilcilerinden meydana gelen meclisle toplanmış olup Bakanlar Kurulu, meclîs adına yürütme fonksiyonunu yerine getirir. Bu hükümet sisteminde bakanlar, meclisin memurları durumundadırlar. Türkiye'de 1921-1924 Anayasaları, meclis hükümeti sistemini benimsemişlerdir.

Başkanlık sisteminde hükümeti, halkın seçtiği başkanla, başkanın atadığı yardım­cılar oluşturur. Bu sistemde yasama ile yü­rütme arasmda kesin sınırlar konmuştur ve başkan meclise karşı sorumlu değildir. Siyasal bakımdan çok güçlü ve geniş yetki­lere sahip olan yürütme organının başı, aynı zamanda devletin de başıdır. Başkan­lık sisteminin en iyi örneği ABD* ndeki hü­kümettir.

"Parlamenter hükümet" sisteminde baş­bakan ve bakanlardan oluşan hükümet, meclisten bağımsız bir konuma sahip olup meclise karşı sorumludur. Yürütme ile ilgili bazı yetkilere sahip olan cumhur­başkanları, hükümetlere bazan başkanlık edebilirler. Bu sistemde de yasama ve yü­rütme kuvvetleri birbirinden ayrılmış ol-maklaberaber, başkanlık sistemindeki ka­dar kesin değildir. Parlamentoda çoğunlu­ğu elinde bulunduran partinin kurduğu

hükümet, yasamayı istediği gibi yönlendi­rebilmekledir. Bu bakımdan bu sistem, "kuvvetlerin iş birliği sistemi" olarak de­ğerlendirilmektedir. Parlamenter siste­min başlıca özellikleri şunlardır: Bağım­sız ve sonsuz bir devlet başkanlığı kuru­mu, kabinenin parlamentoya karşı sorum­lu olması, uyumlu çalışan bir bakanlar ku­rulu ve yürütme organının yasamayı (bazı durumlarda) feshedebilmesi. Parlamen­ter hükümet sisteminin en çarpıcı örneği­ni İngiltere vermektedir.

Farklı tarihsel ve toplumsal bir geçmişe sahip olan Türkiye* de hükümet sistemleri­nin gelişimi kendine özgü bazı ana çizgi­ler göstermektedir. Eski Türklerde ege­menliği elinde tutan "Han"a ulusun yöne­timinde yardımcı olan ve Boy Beylerin­den oluşan bir kurul vardı. Türkler müslü-man olduktan sonra İslam kurumlarını be­nimsediler ve hükümet fonksiyonu gören "divan"ları örgütledüer. Osmanlı Devle-ti'ndeki "Divan-ı Hümayun", Padişah adı­na yürütmeden sorumlu bir organ olarak faaliyette bulunmuştur. XIX. yüzyılda Di-van-ıHümayunlağvedildiktensonra, yeri­ne "Meclis-i Vükelâ" tesis edildi. 1921 ve 1924 Anayasaları meclis hükümeti biçimi­ni benimserken 1961 ve 1982 Anayasaları "Parlamenter Hükümet" sistemini benim­semiştir.

Davut DURSUN

Hükümet Türleri:

Hükümetle ilgili sınıflandırmalar epey­ce çeşitli olmakla beraber gene de bazı or­tak çizgiler ayırdedilebilir. Sınıflandırma­lar iki kıstas üzerinde yoğunlaşma eğilimi göstermiştir:

 1) Dairelerin düzenlenişi (ki kavram la§t ir m ası daha dar olabilir).

 2) Hükümet ile yönetilenler arasındaki

İlişki.

1) İlk kıstas, siyaset bilimciler ve özellik­le demokratik hükümet üzerinde çalışan­lar arasında yaygını geçerliliği bulunan iki sınıflandırmaı semaisi ortaya çıkarmıştır

: a) Bu şemalaırın ilkii, yasama ile yürütme arasındaki ili: jkiye dayalıdır. Parlamenter bir sisteme bakıldığında, yürütmenin or­gan olarak devamlılığı, yasamanın deste­ğini sürdürmesine biağh görülmektedir. Yürütmenin üyeleri, genellikle yasama­nın da üyeleridir. Bir başbakan yürütme­nin en güçlü fryesi olabilmekteyse de, yü­rütmeyi ilgilendiren önemli kararlar ge­nellikle ortaklaşa bir gru'p bakanla birlik­te verilir. Diğer taraftan, »bir başkanlık sis­temi söz konusıu olduğunda, yürütme ya­samadan bağımsız görülür. Yürütmenin üyeleri, normal olarak yaşatmanın da üye­leri değildir ve gene yürütme içerisinde karar verme yel kişinin nihâtf kaynağı bir kişiye -başkana- bağlı olmakladır,

 b) İkin­ci bir sınıflamanın ağırlığı hükiümetiü fark­lı seviyeleri arasındaki gücün dağılımı üze­rindedir. Tek yapılı bir devlefite kanunla­rın yapımı için bütün otorite, \yetki alafll ülke bütününü kaplayan bir yüıksek yasa­ma organına verilmiştir. Bu orgjın mahal­lî yasama birimlerinin varlığına i mkan ta­nımakla beraber, bu birimler ancak ana yasama organının otoritesine zarar ver­memek kaydıyla işlemektedir. Diğer ta­raftan, federal bir devlette, hiç olmazsa bir ölçüde güvence altında- otonom1 karar verme yetkisi bulunan mahallî yasama bi­rimleri mevcuttuır. Sözü edilen hesr üti hü­kümet şekli, bir jçrup devletin belirli mak­satlarla bir araya toplandığı ve fakat her birinin hükümranlığını koruduğu bir kon­federasyondan kolayca ayırdediltsbilir.

2) İkinci kıstasa -hükümetle yönetilen­ler arasındaki ilişkiye- dayalı sınıflandırmalar genelde, hükümetlerim hedeflerini vatandaşları iknadan ziyade 2H>rlamayı ba­şarma yolundaki teşebbüslerinin ölçüsü­ne ve gene hükümetin nıeşru otoritesi üze­rine konan şuurların, dere<:esine ağırlık vermektedir. Bu kıstasa dayalı tasnif şe­malarının kesin formiülİer haline getirilişi birçok şema ortaya 'çıkarmıştır; bununla beraber, bir uçta liberal dem okratik hükü­met ile, diğer uçta totaliter hükümetler arasında bir ayırımın çizİleinediği de söy­lenemez. Liberal demokrattık yönetimde hükümet en başta toplumun arzularına ce­vap verici olarak görüldüğü gibi, onun toplumu zorlama, yahut belirli bir surette yönlendirme yet/ineği üzerine belli sınır­lar getirebilir. ÖUe yandan, totaliter hükü­metler için konmuş sınırlar pek az olup bu hükümetler,, sayelerinde toplumun de­ğişikliklere uğıatılabildiği unsurlar olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yeni Yaklaş :ımlar:

Hükümeti e ilgili araştırmalar II. Dünya Savacından bu yana bir hayli değişiklik göstermiştir. Tarihî acıdım bu araştırma­ların önemi, onların Anayasa Hukuku ile ilgili çalışmalar çerçevesinde ortaya çık­mış olmasıydı. Bir yandan tek tek ülkele­rin araşt ırılraası karşılaştırmalı bir çerçe­ve içindt 5 olmaktan ziyade, birbirinden so­yutlanmış bîr çalışma eğilimi gösterirken, öte yaradan da bu araşturmayı nitelendi­ren şey, anayasal şartlara ve hükümetin resmî kurumlarına ağırlık vermek olmuş­tu. Bununla beraber, davranışçı akım in et­kisi altında, bilim adamları, hükümetle­rin gerçeıkte nasıl işlediğini anlamaya, res­mî devlet aygıtının dışında ve fakat onun işleyişi ii^n hayatî bir rol oynayan (siyasî partiler ve basla gurupları gibi) kurumlara ve açıkçası karşılaştırmalı araştırmaya gitgide artan bir ilgi göstermişlerdir; Kar­şılaştırmalı çalışmanın geliştirilmesi yo­lunda bilhassa etkili olan ise sistemler te­orisi ve daha özel olarak, yapısal fonksiyo-nalizmden türetilen yaklaşımlar olmuş­tur. Bu yaklaşımlar; ileri ülkelerin yanı sı­ra gelişmekte olanlar da dahil olmak üzer re, herhangi bîr ülkede hükümet üzerin­de yapılan araştırmalar için uygulanması mümkün, herhangi bîr toplum içerisinde yerine getirilen fonksiyonları temel alan bir kavram dili geliştirme çabasını berabe­rinde getirmiştir.

(SBA)

Bk. Başkanlık Sistemi; Devlet; Parlamen­ter Sistem; Siyasal Partiler.