. KIYAS

Kıyas, sözlükte ölçme, eşitleme ve bir şe­yi diğer bir şey ile karşılaştırma anlamın­dadır. Fıkıh terimi olarak ise, "Bİr fıkhî olayın, temel kaynaklarda belirlenmiş hükmünü aynı özelliği gösteren başka bir fıkhî olayda da var sayarak bu ikinci olayı birincinin kapsamına sokmak için yapılan içtihaddır."

Kıyas yapabilmek için bazı şartların bu­lunması gerekir. Bunlar şu şekilde özetle­nebilir:

1- Temel kaynaklarca belirlenmiş olayın hükmünün kendine has olduğuna dair bir delil bulunmamalıdır. Bu durumda başka bir şeyi ona kıyaslayamayiz. Örneğin as-habdan Huzeyme'nin tek başına yaptığı şahitliğin yeterli sayılması böyledir. Çün­kü Hz. Muhammed (s.) "Huzeyme kime şahitlik ederse yeterli olur" buyurmuştur. Bu, Huzeyme'ye verilmiş bir ayrıcalıktır. Çünkü gerek ayetlerde ve gerekse Hz. Peygamberin söz ve uygulamalarında şa­hitlerin iki erkek ya da bir erkek iki kadın olmaları şartı getirilmiştir. O zaman Hu­zeyme'ye has olan yukarıdaki hadis, kıyas İçin asıl kabul edilemez.

2- Temel kaynaklarca belirlenmiş olay­da bulunan özelliğin, yani illetin açıkça an­laşılır olması gerekir. Namazlarınrekatta-n ve had cezalarının miktarları gibi nede­ni anlaşılamayan şeyler üzerine kıyas yapı­lamaz. Sabah namazının iki rekat olması­nın asıl nedenini anlayamadığımız için, ona kıyasla öğle namazının da iki rekat ol­ması gerektiğini söyleyemeyiz. Ayni şekil­de zekatın ticaret mallarından kırkta bir oranında alınmasının asıl nedenini de an­layamayız. Onun için dini ölçüler kıyasa konu olmazlar.                                          

3- Aslın hükmü kıyastan sonra değişme­meli ve aynen fer'i meselelere geçebilme-, lidir.

4- Temel kaynaklarda fer' ile ilgili özel bir hüküm bulunmamalıdır.

5- Asıl hükmün alameti ve simgesi sayı­lan özelliğin fer'de de aynen bulunması gerekir. Kıyas, metod olarak mezhepler içinde Hanefiliğin ayırıcı vasfı olagelmiş olup İbn Hazm gibi zahiri mezhebi men?* supları kıyasın delil kabul edilemeyeceği kanaatindcdirler.

Abdülaziz BAYINDIR

Bk. Fıkıh; İctihad.